खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1)

राजधर्म र आपद्धर्ममा भीष्म

विजयबाट खिन्न युधिष्ठिरलाई भीष्मले शरशय्याबाट उपदेश दिन्छन्: राजाका कर्तव्य (राजधर्म) र विपत्ति-कालमा अनुमत आचरण (आपद्धर्म)।

संस्कृतअङ्ग्रेजीहिन्दीनेपाली

अध्यायहरू

1 37 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — शोक-काल; युधिष्ठिर कर्णको जन्मको सम्पूर्ण वृत्तान्त जान्न चाहन्छन्
2 21 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — कर्णको जीवनको वृत्तान्त; द्रोणको शाप; कर्ण परशुरामका शिष्य बन्छन्
3 31 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — कर्णको परीक्षा; जमदग्नि उसको काखमा सुत्छन्, उसको तिघ्रा छेडिन्छ; जमदग्निको शाप
4 20 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — चित्रांगदकी छोरीको स्वयंवर; कर्णको सफलता
5 9 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — कर्णले जरासन्धलाई पराजित गर्छन्
6 11 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — युधिष्ठिरको निराशा
7 39 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — युधिष्ठिरले अर्जुनको अगाडि आफन्तहरूको नाशमा विलाप गर्छन्
8 35 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — अर्जुनले युधिष्ठिरलाई सम्झाउँछन् कि राज्य पराक्रमबाटै प्राप्त हुन्छ
9 35 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — युधिष्ठिर संन्यास लिन उद्यत छन्
10 30 श्लोक

अर्जुनले उनलाई राजधर्म-पालनको आवश्यकता बुझाउँछन्
11 27 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — ती तपस्वीहरूको कथा जसले एक पक्षीबाट उपदेश पाई संन्यास त्यागेर गृहस्थ भए
12 33 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — नकुलले कर्मको आवश्यकताको समर्थन गर्छन्
13 13 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — सहदेवले पनि राजालाई कर्मको आवश्यकता बुझाउँछन्
14 34 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — द्रौपदीको उत्साहवर्धन
15 57 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — अर्जुनले पुनः युधिष्ठिरसँग दण्डधारणको आग्रह गर्छन्
16 26 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — भीमले पनि युधिष्ठिरलाई पुर्खाहरूको अनुसरण गरी राज्य गर्न भन्छन्
17 23 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — युधिष्ठिरले सांसारिक भोग र कर्महरूको निन्दा गर्छन्; मानिसको यथार्थ दृष्टिको वर्णन
18 38 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजा जनक र उनकी रानीको संवाद — रानीले भिक्षु-जीवनको आलोचना गर्छिन्
19 25 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — युधिष्ठिरको निर्णय — धनभन्दा श्रेष्ठ केही छैन भन्ने मान्नु भ्रम हो
20 13 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — तपस्वी देवस्थानले पनि अर्थ-संग्रहको समर्थन गर्छन्
21 11 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — इन्द्र र बृहस्पतिको संवाद — यथार्थ धर्मको आदर्श
22 14 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — अर्जुनद्वारा क्षत्रिय-धर्मको वर्णन
23 42 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — व्यासले पनि युधिष्ठिरलाई गृहस्थ-जीवन बिताउन आग्रह गर्छन्; राजा सुद्युम्नको कथा
24 31 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — व्यासले राजधर्मको निरूपण गर्छन्; राजा हयग्रीवको कथा
25 36 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — व्यासले कालको वर्णन गर्छन्
26 30 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — युधिष्ठिरले स्वर्गका दुई मार्गको वर्णन गर्छन्; यज्ञ र वेदाध्ययनको आवश्यकता; धनको उचित उपयोग
27 25 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — आफ्ना जनहरूको मृत्युमा युधिष्ठिरको विलाप; व्यासले यो सबै दैवको विधान हो भनी सान्त्वना दिन्छन्
28 58 श्लोक

जनक र अश्मको संवाद — आफन्त तथा धनको प्राप्ति र नाशमा मानिसले कस्तो आचरण गर्ने
29 133 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — कृष्णले राजालाई सान्त्वना दिन्छन्; नारद र सञ्जयको संवाद
30 35 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — नारद र पर्वत ऋषिहरूको वृत्तान्त
31 45 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — त्यो बालकको जन्मको कथा जसको मल सुन थियो
32 26 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — व्यासले युधिष्ठिरलाई सान्त्वना दिन्छन् कि उनले केवल आफ्नो धर्म निभाएका हुन्
33 43 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — व्यासले उनलाई शोक त्यागी राज्य गर्ने उपदेश दिन्छन्
34 24 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — व्यासले उनलाई शोक त्यागी राज्य गर्ने उपदेश दिन्छन्
35 46 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — पापका आवश्यक प्रायश्चित्त-कर्महरूको वर्णन
36 38 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — त्यही विषय
37 45 श्लोक

व्यासले कुन भोजन शुद्ध र कुन अशुद्ध हो बताउँछन्
38 35 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — व्यासले युधिष्ठिरलाई भीष्मसँग चारै वर्णका धर्म सोध्न भन्छन्
39 13 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — पाण्डवहरूको नगर-प्रवेश; चार्वाकले राजाको निन्दा गर्छ
40 18 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — कृष्णले राजालाई सान्त्वना दिन्छन्
41 16 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — युधिष्ठिरको राज्याभिषेक
42 11 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — युधिष्ठिरले सबैलाई धृतराष्ट्रलाई नै राजा मान्न अनुरोध गर्छन्; पदहरूको वितरण
43 15 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — मृत आफन्तहरूको अन्त्येष्टि-कर्म
44 13 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — युधिष्ठिरले कृष्णका विविध विभूतिको वर्णन गर्छन्
45 19 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — आवासहरूको वितरण
46 32 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — युधिष्ठिरले कृष्णको स्तुति गर्छन्
47 99 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — वासुदेवले युधिष्ठिरलाई भीष्मको उपदेश ग्रहण गर्न भन्छन्
48 15 श्लोक

पाण्डवहरू भीष्मकहाँ; भीष्मले कृष्णको पराक्रमको वर्णन गर्छन्
49 77 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — परशुरामद्वारा क्षत्रियहरूको संहारपछि उनीहरू पुनः कसरी बढे — युधिष्ठिरको भीष्मसँग प्रश्न
50 32 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — पृथ्वीमा क्षत्रियहरूको पुनरुत्पत्तिको वर्णन
51 16 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — कृष्ण र युधिष्ठिर शरशय्याको नजिक जान्छन्; कृष्णले भीष्मसँग उनको बुद्धिको अवस्था सोध्छन्
52 34 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — भीष्मले कृष्णको विश्वरूपको वर्णन गर्छन्; कृष्णले उनलाई उपदेश दिन भन्छन्
53 22 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — भीष्मले आफ्नो असमर्थता भन्छन्, तर कृष्णले आग्रह गर्छन्; त्यसपछि पाण्डवहरू शिविरबाट प्रस्थान गर्छन्
54 35 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — युधिष्ठिर सम्पूर्ण पाण्डवहरूसहित पुनः भीष्मकहाँ जान्छन्
55 22 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — भीष्म भन्छन् कि उनलाई सम्पूर्ण धर्म सम्झना छ; कृष्णले भीष्मका वचनको प्रामाणिकता बताउँछन्
56 57 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — क्षत्रिय-धर्मको वर्णन
57 37 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजधर्म
58 19 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजधर्म
59 104 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राज्य-सत्ताको कथा
60 51 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — चारै आश्रमका धर्मको वर्णन
61 16 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — चारै आश्रमको वर्णन; ब्राह्मणहरूका धर्म
62 10 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — अन्य तीन वर्णका कर्म गर्ने ब्राह्मणको स्थिति
63 24 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — ब्राह्मण र क्षत्रियहरूका धर्म
64 26 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — क्षत्रिय-धर्म
65 30 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — यवन आदि अन्य जातिहरूका धर्मको वर्णन
66 42 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजधर्मको थप वर्णन
67 34 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राज्यका प्रधान धर्म
68 54 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाका कर्तव्य; ऊ देव किन भनिन्छ
69 94 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजधर्मको थप वर्णन
70 14 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाका छत्तीस गुण
71 34 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाले प्रजाको रक्षा कसरी गर्ने
72 26 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाको दैवी अधिकार; उसले पुरोहितको नियुक्ति कसरी गर्ने
73 32 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — पुरोहितको नियुक्ति; ऐल-पुत्र र कश्यपको संवाद
74 22 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाका लागि पुरोहितको आवश्यकता; मुचुकुन्द र वैश्रवणको संवाद
75 35 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — ती गुण जसबाट राजाले परलोकमा सुख पाउँछ
76 14 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — स्वधर्म पालन गर्ने र अन्य धर्म अपनाउने ब्राह्मणहरूको भेद
77 33 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — त्यो धन जसको राजा स्वामी हो
78 35 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — के ब्राह्मणले वैश्य-वृत्तिको पालन गर्न सक्छ?
79 19 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — ऋत्विजहरूको नियुक्ति र उनका कर्तव्य
80 35 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाका लागि सहयोगको आवश्यकता
81 29 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — मित्र र शत्रु दुवैको हृदय जित्ने उपाय; यस विषयमा वासुदेव र नारदको संवाद
82 59 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — दोस्रो उपायको वर्णन
83 50 श्लोक

धर्माधिकारी, युद्ध-मन्त्री, सेनापति र मन्त्रीहरूको नियुक्ति
84 11 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — त्यो एक वस्तु जसबाट मानिस यशस्वी हुन्छ
85 28 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — ती कर्म जसबाट राजाले अक्षय कीर्ति पाउँछ
86 27 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजा बस्नुपर्ने नगरको वर्णन
87 40 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राज्यको रक्षा कसरी गर्नुपर्छ
88 32 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाले प्रजाबाट धन कसरी लिने
89 25 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजधर्मको वर्णन
90 39 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — उतथ्यद्वारा वर्णित राजधर्म
91 59 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — (क्रमशः) त्यही विषय
92 19 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — धर्मार्थी राजाको आचरण — वासुदेवद्वारा वर्णित
93 36 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाले आफ्नो रक्षा कसरी गर्ने
94 14 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — त्यही विषय
95 19 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाले अर्को राजासँग कसरी युद्ध गर्ने
96 23 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — शत्रुप्रति राजाका कर्तव्य
97 30 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — ती कर्म जसबाट राजाले पुण्यलोक पाउँछ
98 40 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — रणभूमिमा मर्ने वीरले पाउने लोक
99 18 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजा जनकद्वारा वर्णित वीर-धर्म
100 44 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाहरूले रणभूमिमा आफ्ना सेनाको सञ्चालन कसरी गर्ने
101 15 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — योद्धाहरूको आचरण र वेश
102 40 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — भावी सफलताका लक्षण
103 47 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाले आफ्ना शत्रुहरूसँग कस्तो व्यवहार गर्ने
104 51 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — आफ्नै अधिकारीहरूबाट विरोध पाउने राजाका कर्तव्य
105 22 श्लोक

आफ्नै अधिकारीहरूबाट विरोध पाउने राजाका कर्तव्य
106 24 श्लोक

जनकको कोसल-नरेशलाई परामर्श
107 26 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाले आफ्ना मित्रहरूसँग कस्तो व्यवहार गर्ने
108 31 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — भीष्मद्वारा वर्णित सर्वप्रधान धर्म
109 26 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — असत्यमाथि सत्यको श्रेष्ठता
110 30 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — विपत्तिहरूलाई कसरी पार गर्ने
111 83 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — शान्तचित्त र अशान्त मानिसबीचको भेद कसरी चिन्ने; बाघ र स्यालको संवादको कथा
112 20 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाका कर्म; एक ऊँटको कथा
113 13 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — बलवान् शत्रुप्रति राजाको आचरण
114 20 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — सभामा कठोर वचनले अपमानित विद्वान्को आचरण
115 19 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजाद्वारा सेवक र मन्त्रीहरूको चयन
116 22 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — कुकुर र चितुवाको कथा
117 20 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — कुकुर र चितुवाको कथा
118 14 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — मन्त्री र राजाका गुण
119 20 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — योग्य पुरुषहरूलाई उचित पद दिनुको फल
120 52 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — राजधर्मको संक्षेप
121 46 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — दण्डको यथार्थ स्वरूप
122 48 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — वसुहोमको कथा
123 25 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — धर्म, अर्थ र कामको वर्णन
124 66 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — सदाचारका लक्षण र त्यसको प्राप्तिको उपाय
125 19 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — आशाको वर्णन
126 15 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — आशाको वर्णन
127 25 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — ऋषभको कथा
128 26 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — आशामाथि उपदेश
129 10 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — गौतम र यमको धर्म-विषयक संवाद
130 43 श्लोक

राजधर्मानुशासन पर्व — मित्रहीन अथवा दुष्ट मन्त्रीहरूले घेरिएको राजाको आचरण
131 13 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — दुर्बल र विभाजित राज्य भएको राजाको आचरण
132 21 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — राज्यमा डाँकुहरूको आक्रमण हुँदा ब्राह्मणले आफ्ना जनको पालन कसरी गर्ने
133 19 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — आपत्कालमा राजाले आफ्नो कोष कसरी भर्ने
134 12 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — क्षत्रियद्वारा बलको प्राप्ति
135 25 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — एक चोरको कथा
136 10 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — राजाले आफ्नो कोष कसरी भर्ने
137 23 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — अल्छी पुरुषको उत्तम कथा
138 202 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — शत्रुहरूबाट आक्रान्त हुँदा राजाले कस्तो आचरण गर्ने; कोसँग युद्ध गर्ने
139 107 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — राजाले अरूमाथि विश्वास नगरी कसरी आचरण गर्ने
140 68 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — राज्यमा डाँकुहरूको आक्रमण हुँदा राजाको कर्तव्य
141 92 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — राज्यमा अधर्म बढ्दा राजाका कर्तव्य
142 38 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — राजाहरूले कुन उपायबाट बुद्धि सञ्चित गर्ने
143 33 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — याचकको सहायता गर्नेको पुण्य
144 17 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — यस विषयमा एक परेवाको कथा
145 13 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — यस विषयमा एक परेवाको कथा
146 22 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — यस विषयमा एक परेवाको कथा
147 9 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — यस विषयमा एक परेवाको कथा
148 12 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — यस विषयमा एक परेवाको कथा
149 18 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — यस विषयमा एक परेवाको कथा
150 19 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — अविवेकले पाप गर्नेको शुद्धि
151 20 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — ब्राह्मणहरूलाई सन्तुष्ट पार्नुको फल
152 34 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — राजाका शुद्धिकर्म
153 111 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — के मानिस मृत्युपछि पुनः जीवित हुन्छ; गिद्ध र स्यालको संवाद
154 18 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — छिमेकी बलवान् शत्रु रुष्ट हुँदा राजाको कर्तव्य
155 18 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — नारद र शाल्मलिको संवाद
156 18 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — त्यही कथा
157 17 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — त्यही कथा
158 25 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — पापको उद्गम र आधार
159 11 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — लोभ सम्पूर्ण दोषहरूको मूल हो
160 35 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — सर्वप्रधान धर्म
161 12 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — तप नै सर्वश्रेष्ठ हो
162 25 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — राजाका शुद्धिकर्म
163 20 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — सत्यका लक्षण
164 13 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — दुष्ट पुरुषका कर्म
165 65 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — ब्राह्मणहरूमा धनको वितरण
166 74 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व
167 48 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — नकुलको प्रश्न — खड्गको पहिलो उत्पत्ति र त्यसको कर्ता
168 32 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — धर्म, अर्थ र काममाथि विदुरको उपदेश; सौम्य स्वभावका पुरुष र साँचो मित्रहरूको वर्णन
169 24 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — गौतमको प्रवास
170 26 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — गौतमको राक्षस-राजसँग भेट
171 27 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — त्यही विषय
172 24 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — त्यही विषय
173 24 श्लोक

आपद्धर्मानुशासन पर्व — (समापन) त्यही विषय