आपद्धर्मानुशासन पर्व — राज्यमा डाँकुहरूको आक्रमण हुँदा राजाको कर्तव्य
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 140
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच युगक्षयात् परिक्षीणे धर्मे लोके च भारत। दस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह॥
2भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्यामि नीतिमापत्सु भारत। उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः॥
3अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। भारद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुजयस्य च॥
4राजा शत्रुजयो नाम सौवीरेषु महारथः । भारद्वाजमुपागम्य पप्रच्छार्थविनिश्चयम्॥ अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते। वर्धितं पाल्यते केन पालितं प्रणयेत् कथम्॥
5तस्मै विनिश्चितार्थाय परिपृष्टोऽर्थनिश्चयम्! उवाच ब्राह्मणो वाक्यमिदं हेतुमदुत्तमम्॥
6ऋषि उवाच नित्यमुद्यतदण्डः स्यानित्यं विवृतपौरुषः। अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः॥
7नित्यमुद्यतदण्डस्य भृशमुद्विजते नरः। तस्मात् सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्रसाधयेत्॥
8एवं दण्डं प्रशंसन्ति पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः। तस्माच्चतुष्टये तस्मिन् प्रधानो दण्ड उच्यते॥
9छिन्नमूले त्वधिष्ठाने सर्वेषां जीवनं हतम्। कथ हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पतौ॥
10मूलमेवादितश्छिन्द्यात् परपक्षस्य पण्डितः। ततः सहायान् पक्षं च मूलमेवानुसाधयेत्॥
11सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम्। आपदास्पदकाले तु कुर्वीत न विचारयेत्॥
12वाङ्मात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरः। श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत्॥
13सपत्नसहिते कार्ये कृत्वा सन्धि न विश्वसेत्। अपक्रामेत् ततः शीघं कृतकार्यो विचक्षणः॥
14शत्रु च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत्। नित्यशश्नोद्विजेत् तस्माद् गृहात् सर्पयुतादिव॥
15यस्य बुद्धिः परिभवेत् तमतीतेन सान्त्वयेत्। अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम्॥
16अञ्जलिं शपथं सान्त्वं प्रणम्य शिरसा वदेत्। अश्रुप्रमार्जनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता॥
17वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालस्य पर्ययः। प्राप्तकालं तु विज्ञाय भिन्द्याद् घटमिवाश्मनि॥
18मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत्। न तुषाग्निरिवानर्चिधूमायेत चिरं नरः॥ नानार्थिकोऽर्थसम्बन्धं कृतघ्नेन समाचरेत्।
19अर्थी तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यते। तस्मात् सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्॥
20कोकिलस्य वराहस्य मेरो: शून्यस्य वेश्मनः। नटस्य भक्तिमित्रस्य यच्छ्रेचस्तत् समाचरेत्॥
21उत्थायोत्याय गच्छेत नित्ययुक्तो रिपोर्गृहान्। कुशलं चास्य पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत्॥
22नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान् न क्लीबा नाभिमानिनः। न च लोकरवाद् भीता न वै शश्वत् प्रतीक्षिणः।।२३।
23नात्मच्छिद्रं रिपुर्विद्याद् विहाच्छिद्रं परस्य तु। गृहेत् कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद् विवरमात्मनः॥
24बकवच्चिन्तयेदर्थान् सिंहतच्च पराक्रमेत्। वृकवच्चावलुम्पेत शरवच्च विनिष्पतेत्॥
25पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम्। एतानि युक्त्या सेवेत प्रसंगो ह्यत्र दोषवान्॥
26कुर्यात् तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम्। अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि संश्रयेत्॥
27देशकालौ समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः। देशकालव्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत्॥
28कालाकालौ सम्प्रधार्य बलाबलमथात्मनः। परस्य च बलं ज्ञात्वा तत्रात्मानं नियोजयेत्॥
29दण्डेनोपनतं शत्रु यो राजा न नियच्छति। स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा॥
30सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान् स्याद् दुरारुहः। आमः स्यात् पक्वसंकाशो न च शीर्येत कस्यचित्॥
31आशां कालवर्ती कुर्यात् तां च विघ्न योजयेत्। विघ्नं निमित्ततो ब्रूयानिमित्तं चापि हेतुतः॥
32भीतवत् संविधातव्यं यावद् भयमनागतम्। आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत्॥
33न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति। संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति॥
34अनागतं विजानीयाद् यच्छेद् भयमुपस्थितम्। पुनर्वृद्धिभयात् किंचिदनिवृत्तं निशामयेत्॥
35प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम्। अनागतसुखाशा च नैव बुद्धिमतां नयः॥
36योऽरिणा सह संधाय सुखं स्वपिति विश्वसन्। स वृक्षाग्रे प्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुद्ध्यते॥
37कर्मणा येन तेनैव मृदुना दारुणेन च। उद्धरेद् दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत्॥
38ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वोस्तानुपसेवयेत्। आत्मनश्चापि बोद्धव्याचारा विनिहताः परैः॥
39चारस्त्वविदितः कार्य आत्मनोऽथ परस्य च। पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्र प्रवेशयेत्॥ उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु च। पानागारे प्रवेशेषु तीर्थेषु च सभासु च॥ धर्माभिचारिणः पापाश्चौरा लोकस्य कण्टकाः। समागच्छन्ति तान् बुद्धवा नियच्छेच्छमयीत च॥
40न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्। विश्वासाद् भयमभ्येति नापरीक्ष्य च विश्वसेद्॥
41विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना। अथास्य प्रहरेत् काले किंचिद् विचलिते पदे॥
42अशङ्कयमपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितात्। भयं ह्यशङ्कितात्जातं समूलमपि कृन्तति॥
43अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैः। विश्वासयित्वा द्वेशरमवलुम्पेद् यथा वृकः॥
44पुत्रो वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा सुहृत्। अर्थस्य विनं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिमिच्छता॥
45गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य दण्डो भवति शासनम्॥
46अभ्युत्थानाभिवादाभ्यां सम्प्रदानेन केनचित्। प्रतिपुष्पकलाघाती तीक्ष्णतुण्ड इव द्विजः॥
47नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम्। नाहत्वा मत्स्यधातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम्॥
48नास्ति जात्या रिपु म मित्रं वापि न विद्यते। सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा॥
49अमित्रं नैव मुञ्चेत वदन्तं करुणान्यपि। दुःखं तत्र न कर्तव्यं हन्यात् पूर्वापकारिणम्॥
50संग्रहानुग्रहे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता। निग्रहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता॥
51प्रहरिष्यन् प्रियं ब्रूयात् प्रहृत्यैव प्रियोत्तरम्। असिनापि शिरश्छित्त्वा शोचेत च रुदेत च॥
52निमन्त्रयीत सान्त्वेन सम्मानेन तितिक्षया। लोकाराधनमित्येतत् कर्तव्यं भूतिमिच्छता॥
53न शुष्कवैरं कुर्वीत बाहुभ्यां न नदी तरेत्। अनर्थकमनायुष्यं गोविषाणस्य भक्षणम्। दन्ताश्च परिमृज्यन्ते रसश्चापि न लभ्यते॥
54त्रिवर्गे त्रिविधा पीडानुबन्धास्त्रय एव च। अनुबन्धाः शुभा ज्ञेया: पीडाश्च परिवर्जयेत्॥
55ऋणशेषमाग्निशेषं शत्रुशेषं तथैव च। पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न धारयेत्॥
56वर्धमानमृणं तिष्ठेत् परिभूताश्च शत्रवः। जनयन्ति भयं तीव्र व्याधयश्चाप्युपेक्षिताः॥
57नासम्यक्कृतकारी स्यादप्रमत्तः सदा भवेत्। कण्टकोऽपि हि दुश्छिन्नो विकारं कुरुते चिरम्॥
58वधेन च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च। अगाराणां विनाशैश्च परराष्ट्रं विनाशयेत्॥
59गृध्रदृष्टिर्बकालीनः श्वचेष्टः सिंहविक्रमः। अनुद्विग्नः काकशङ्की भुजङ्गचरितं चरेत्॥
60शूरमञ्जलिपातेन भीरुं भेदेन भेदयेत्। लुब्धमर्थप्रदानेन समं तुल्येन विग्रहः॥
61श्रेणीमुख्योपजायेषु वल्लभानुनयेषु च। अमात्यान् परिरक्षेत भेदसंघातयोरपि॥
62मृदुरित्यवजानन्ति जीक्ष्ण इत्युद्विजन्ति च। तीक्ष्णकाले भवेत् तीक्ष्णो मृदुकाले मृदुर्भवेत्॥
63मृदुनैव मृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम्। नासाध्यं मृदुना किंचित् तस्मात् तीक्ष्णतरो मृदुः॥
64काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः। प्रसाधयति कृत्यानि शत्रु चाप्यधितिष्ठति॥
65पण्डितेन विरुद्धः सन् दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्। दी? बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः॥
66न तद्धरेद् यत् पुनराहरेत् परः। न तं हन्याद् यस्य शिरो न पातयेत्॥
67इतीदमुक्तं वृजिनाभिसंहितं न चैतदेवं पुरुषः समाचरेत्। परप्रयुक्ते न कथं विभावर्ये दतो मयोक्तं भवतो हितार्थिना॥
68यथावदुक्तं वचनं हितार्थिना निशम्य विप्रेण सुवीरराष्ट्रपः। तथाकरोद् वाक्यमदीनचेतनः श्रियं च दीप्तां बुभुजे सबान्धवः॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said When both virtue and men, O Bharata, suffer for the gradual lapse of a cycle and when the world is assailed by robbers, how, O Grandfather should a king then behave.
2Bhishma said 'I shall tell you, O Bharata, the policy the king should pursue amid such distress. I shall tell you how he should behave himself at such a time, casting off mercy.
3Regarding it is cited the old story of the conversation between Bharadwaja and king Shatrunjaya.
4There was a king name Shatrunjaya among the Sauviras. He was a great car-warrior. Going to Bharadwaja, he asked the Rishi about the truths of the science of Profit, saying,-How can an unattained object be attained. How, again, when acquired, can it be multiplied? How also, when increased, can it be protected? And how, when protected, should it be used.
5Thus accosted about the truths of the science of Profit, the twice-born one said the following reasonable words to that king for explaining those truths.
6The king should always remain with the rod of punishment in his hand. He should always show his prowess. Himself without shortcomings, he should mark those of his enemies. Indeed, his eye should always be used for that object.
7On seeing a king who has the rod of punishment ever uplifted in his hand, every one is filled with fear. Therefore, the king should rule all creatures with the rod of punishment.
8Men endued with learning and knowledge of truth speak high of Punishment. Hence, of the four-fold means, viz., Conciliation, Gift, Dissension and Punishment, Punishment is said to be the foremost.
9When the root of a refuge is cut off, all the refugees die. When the root of a tree cut off, how would the branches live?
10A wise king should cut off the very roots of his enemy. He should then win over and bring under his control the allies and partisans of that enemy.
11When calamities befall the king, he should advise wisely, show his prowess properly, fight with ability, and even retreat with wisdom.
12In words only should the king show his humility, but at heart he should be sharp as a razol. He should renounce lust and anger, and speak sweetly and mildly.
13When the time for cominunication with an enemy arrives, a far-sighted king should make peace, without tn.sting hirr blindly. When thi: transaction is finished. he should speedily renounce the new ally.
14One should conciliate an enemy with sweet assurances as if he were a friend. One, however, should always fear that enemy like a room within which there is a snake.
15You should assure him with references to the past whose sense you want to control. A wicked man should be assured by promises of future well-being.
16The wise person should be assured by present services. The person who is desirous of acquiring prosperity should join hands, swear, use sweet words, adore by bending down his head, and shed tears.
17one should carry his enemy, on his shoulders as long as time is unfavourable. When, however, the opportunity presents itself, one should break him into pieces like an earthcn jar on a stone.
18It is better, O monarch, that a king should burn up for the time being like charcoal of ebony-wood than that he should smoulder and sinoke like chaff for many years.
19A man who has many things to do, should not hesitatu to deal with even an ungrateful person. If successful, one can enjoy happiness. If unsuccessful, one loses respect.
20Therefore, in doing the work of such persons, one should, without finishing them completely, always keep something undone. A king should do what is for his well-being, imitating a kokila, a boar, the mountains of Meru, and empty chamber, an actor, and a devoted friend.
21The king should, always, with careful application, go to the houses of his enemies, and even if calamities overtake them, ask them about their well-being.
22Those who are idle never acquire ricnes; nor those who are shorn of manliness and exertion; nor those who are vain; nor those who fear unpopularity; nor those who arc always dilatory.
23The king should act in such way that his foe may not see his shortcomings. He should, however, himself notice the weak points of his enemy. He should imitate the tortoise which conceals its limbs. He should always keep hidden his own holes.
24He should think of all financial matters like a crane. He should show his prowess like a lion. He should lie in ambush like a wolf and attack and pierce his foes like an arrow.
25He should be careful in his enjoyments regarding drink, dice, women, hunting, and music. Addiction to these produces evil.
26He should make his bow of bamboos; he should sleep like the deer; he should be blind when it is necessary for him to be so, or he should even be deaf when it is necessary to be deaf.
27The wise king should display his prowess, considering time and place. If these are not favourable, prowess becomes useless.
28Noting the opportune and inopportune moment, reflecting upon his own strength by comparing it with that of the enemy, the king should take up his work.
29That king who does not crush down an enemy by military force, provides for his own death like the crab when she conceives.
30The king should show blossoms but not fruits. When showing fruits he should be difficult of climbing; and though unripe he should seem to be ripe. If he acts thus he would succeed in upholding himself against all enemies. then put man
31The king should first strengthen the hopes (of the suitors). He should impediments in the way of the fulfilment of those hopes. He should say that those impediments are merely due to time. He should next represent that those occasions are really the outcome of weighty causes.
32As long as the cause of fear does not actually arrive, the king should make all his arrangements like a person filled with fear. When, however, the cause of fear arrives, he should smite fearlessly.
33No can derive benefit without incurring danger. If, again, he succeeds in preserving his life in the midst of danger's he is sure to acquire great benefits.
34A king should determine all future dangers; when they are present, he should conquer them; and lest they may grow again, he should, even after conquering them, consider them, as unconquered.
35The relinquishing of present happiness and the pursuit of the future one, is never the policy of an intelligent person.
36That king who having made peace with an enemy sleeps happily and confidently is lįke a man who sleeping on the top of a iree awakes after a fall,
37When one is in distress, he should raise himself by any means in his power. mild or stern; and after such advancement, he should, if able, practise virtue.
38The king should always honour the enemies of his foes. He should consider his own spies as agents employed by his enemies,
39The king should see that his own spies are not made out by his enemy. He should appoint atheists and ascetics as spies and despatch them to kingdom of his enemies. Sinful thieves, who violate the laws of virtue and who are thorns with every person, enter gardens and places of amusement and houses set up for giving drinking water to thirsty travellers and public restaurants and drinking spots and houses of ill fame and Tirthas and public assemblies. These should be recognised and arrested and suppressed.
40The king should not confide in an unworthy person; nor should he over confide in a person who is worthy of trust. Danger originates from confidence. Confidence should never be placed without previous examination.
41Having by ostensible created confidence in the enemy, the king should strike him when he makes a mistake. reasons
42The king should fear him from whom there is no fear; he should also always fear them who should be feared. Fear rising from a person who is not feared, may bring on total extermination.
43By devotion to religious pursuits, by taciturnity, by assuming the orange grab of monks, and wearing matted locks skins, one should create confidence in his enemy, and then, when the time comes, should pounce upon him like the wolf.
44A king seeking prosperity should not hesitate to kill son or brother or father or friend, if any of these seek to thwart his objects.
45The very preceptor, if he is haughty, ignorant of what should be done and what should not, and an impious person, should be restrained by Punishment.
46As sharp-stinged insects cut off all the flowers and fruits of the trees on which they sit, the king should, after having created confidence in his enemies by honours, salutations and gifts, go against him and deprive him of everything.
47Without cutting the very vitals of others, without killing living creatures like fishermen, one cannot win great prosperity.
48There is no separate order of creatures called enemies or friends. Persons become friends or enemies according to the trend of circumstances.
49The king should never allow his enemy to escape even if he bewails piteously. He should never be moved by these; on the other hand, he should destroy the person who has done him an injury.
50A king seeking prosperity should studiously win over as many men as he can, and do them good. In his conduct towards his subjects he should always be shorn of malice. He should also studiously punish and restrain the wicked and disaffected.
51When he wishes to take wealth, he should say what is agreeable. Having collected wealth, he should say similar things. Having severed one's head with his sword, he should grieve and shed tears.
52A king seeking posperity should win over others by sweet words, honours, and gifts. Thus should he take men into his service.
53The king should never engage in idle disputes. He should never cross a river with the help only of his two arms. To eat cow-horns is useless and never gives strength. By eating them one's teeth are broken while the taste is not gratified.
54The three-fold objects have triple disadvantageous adjuncts. Carefully considering them, the disadvantages should be avoided.
55The unpaid residue of a debt, the unquenched remnant of a fire, and the unkilled remnant of foes, by and by grow and increase. Therefore, all those should be completely rooted out.
56Debt which always multiplies is sure to remain unless it is wholly paid up. Likewise are the defeated foes and neglected diseases. These always create great fear.
57Every work should be done completely. One should be always careful. If extracted badly, such a minute thing as a thorn leads to obstinate gangrene.
58By killing its inhabitants, by breaking its roads and otherwise injuring them, and by burning and pulling down its houses, a king should devastate an enemy's realm.
59A king should be far-sighted like the vulture, stable like a crane, watchful like a dog, brave like a lion, dreadful like a crow, and enter into the kingdom of his enemies like a snake with ease and without anxiety.
60A king should win over a hero by clasping his hands, a coward by terrorising him, and a covetous man by presents of money, and with an equal he should wage war carefully.
61He should take care to create dissension among the leaders of sects and of conciliating those that are dear to him. He should protect his ministers from dissension and destruction,
62If the king becomes mild, the people disrespect him. If he becomes stern, the people afflicted. The rule is that he should be stern when sternness is necessary, and mild when mildness is necessary.
63By mildness the mild should be conquered. By mildness one may destroy that which is dreadful. There is nothing which mildness cannot do. Therefore, mildness is said to be sharper than fierceness.
64That king who becomes mild when mildness is necessary and who becomes stern when sternness is necessary, gains all his ends, and represses his enemies.
65Having created an enemy in a person endued with knowledge and wisdom, one should not be satisfied with the belief that he is at a distance from his foe. The arms of an intelligent man are extensive by which he injures when injured.
66The uncrossable should not be sought to be crossed. That which the enemy would be able to recover should not be snatched from him. One should not try to dig at all if by digging one could get at the root of the thing for which one digs. One should never strike him whose head one would not cut off.
67A king should not always act in this way. The course of conduct that I have pointed out should be followed only in times of distress. Actuated with the desire of doing you good I have said this for instructing you as to how you should act when attacked by enemies.
68Bhishma said Hearing these words given vent to by that Brahmana with the desires of doing him good, the king of Sauviras obeyed those instructions gladly and attained with his kinsmen and friends shining prosperity.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे भरतवंशी, जब युग के क्रमशः क्षीण होने से धर्म और मनुष्य — दोनों पीड़ित हों, और जब संसार डाकुओं से आक्रान्त हो, तब हे पितामह, राजा को कैसा आचरण करना चाहिए?
2भीष्म ने कहा — हे भरतवंशी, मैं तुम्हें बताऊँगा कि ऐसी विपत्ति में राजा को कौन-सी नीति अपनानी चाहिए। मैं बताऊँगा कि ऐसे समय में दया को त्यागकर उसे किस प्रकार आचरण करना चाहिए।
3इस विषय में भरद्वाज और राजा शत्रुंजय के संवाद की यह पुरानी कथा कही जाती है।
4सौवीरों में शत्रुंजय नाम का एक राजा था। वह महान् रथी था। भरद्वाज के पास जाकर उसने ऋषि से अर्थशास्त्र के सत्यों के विषय में पूछा — अप्राप्त वस्तु कैसे प्राप्त की जाए? प्राप्त हो जाने पर उसे कैसे बढ़ाया जाए? बढ़ जाने पर उसकी रक्षा कैसे की जाए? और रक्षित हो जाने पर उसका उपयोग किस प्रकार करना चाहिए?
5अर्थशास्त्र के सत्यों के विषय में इस प्रकार पूछे जाने पर उन द्विजश्रेष्ठ ने उन सत्यों को समझाने के लिए उस राजा से ये युक्तिसंगत वचन कहे।
6राजा को सदा दण्ड हाथ में लिए रहना चाहिए। उसे सदा अपना पराक्रम प्रकट करना चाहिए। स्वयं दोषरहित होकर उसे अपने शत्रुओं के दोष ताड़ लेने चाहिए। वस्तुतः उसकी दृष्टि सदा इसी प्रयोजन में लगी रहनी चाहिए।
7जिस राजा का दण्ड सदा हाथ में उठा हुआ रहता है, उसे देखकर सब भय से भर जाते हैं। अतः राजा को दण्ड से ही समस्त प्राणियों पर शासन करना चाहिए।
8विद्या और तत्त्वज्ञान से सम्पन्न पुरुष दण्ड की महिमा गाते हैं। इसीलिए चार उपायों में — अर्थात् साम, दान, भेद और दण्ड में — दण्ड को सर्वश्रेष्ठ कहा गया है।
9जब आश्रय की जड़ ही काट दी जाए, तब आश्रित सब नष्ट हो जाते हैं। जब वृक्ष की जड़ कट जाए, तब शाखाएँ कैसे जीवित रहें?
10बुद्धिमान् राजा को अपने शत्रु की जड़ें ही काट देनी चाहिए। तत्पश्चात् उसे उस शत्रु के सहयोगियों और पक्षपातियों को अपने वश में कर लेना चाहिए।
11जब राजा पर विपत्तियाँ आ पड़ें, तब उसे बुद्धिपूर्वक परामर्श करना चाहिए, उचित रूप से पराक्रम दिखाना चाहिए, कुशलता से युद्ध करना चाहिए, और बुद्धिमानी से पीछे भी हट जाना चाहिए।
12राजा को वचनों में ही विनम्रता दिखानी चाहिए, किन्तु हृदय से उसे उस्तरे के समान तीक्ष्ण होना चाहिए। उसे काम और क्रोध त्याग देना चाहिए तथा मीठा और मृदु बोलना चाहिए।
13जब शत्रु से सन्धि करने का समय आए, तब दूरदर्शी राजा को उस पर आँख मूँदकर विश्वास किए बिना सन्धि कर लेनी चाहिए। जब वह प्रयोजन सिद्ध हो जाए, तब उसे शीघ्र ही उस नए मित्र को त्याग देना चाहिए।
14शत्रु को मीठे आश्वासनों से इस प्रकार सन्तुष्ट करना चाहिए मानो वह मित्र हो। किन्तु उस शत्रु से सदा उसी प्रकार डरते रहना चाहिए जैसे उस कक्ष से जिसके भीतर साँप हो।
15जिसका मन तुम वश में करना चाहते हो, उसे बीती हुई बातों का स्मरण दिलाकर आश्वस्त करो। दुष्ट पुरुष को भविष्य के कल्याण के वचन देकर आश्वस्त करना चाहिए।
16बुद्धिमान् पुरुष को वर्तमान सेवाओं से आश्वस्त करना चाहिए। समृद्धि का इच्छुक पुरुष हाथ जोड़े, शपथ ले, मीठे वचन बोले, सिर झुकाकर पूजा करे, और आँसू भी बहाए।
17जब तक समय प्रतिकूल हो, तब तक मनुष्य को अपने शत्रु को कन्धों पर ढोना चाहिए। किन्तु जब अवसर आ जाए, तब उसे उसी प्रकार चूर-चूर कर देना चाहिए जैसे मिट्टी का घड़ा पत्थर पर।
18हे नरेश, यह श्रेष्ठ है कि राजा तेन्दू की लकड़ी के कोयले के समान थोड़े समय के लिए धधककर जल उठे, अपेक्षा इसके कि वह भूसे के समान वर्षों तक सुलगता और धुआँ देता रहे।
19जिस मनुष्य के सम्मुख अनेक कार्य हों, उसे कृतघ्न पुरुष से भी व्यवहार करने में हिचकना नहीं चाहिए। सफल हुआ तो सुख भोग सकता है। असफल हुआ तो सम्मान खोता है।
20अतः ऐसे लोगों का काम करते समय उसे उसे पूरी तरह समाप्त किए बिना सदा कुछ न कुछ अधूरा छोड़ रखना चाहिए। राजा को अपने कल्याण के लिए वही करना चाहिए जो कोकिल, शूकर, मेरु पर्वत, रिक्त कक्ष, नट और अनुरक्त मित्र का अनुकरण करना हो।
21राजा को सदा सावधानीपूर्वक अपने शत्रुओं के घर जाना चाहिए, और यदि उन पर विपत्ति आ पड़े तो भी उनका कुशल-क्षेम पूछना चाहिए।
22जो आलसी हैं, वे कभी धन प्राप्त नहीं करते; न वे जो पुरुषार्थ और उद्यम से रहित हैं; न वे जो अभिमानी हैं; न वे जो अपयश से डरते हैं; और न वे जो सदा टालमटोल करते हैं।
23राजा को इस प्रकार आचरण करना चाहिए कि उसका शत्रु उसके दोष न देख सके। किन्तु उसे स्वयं अपने शत्रु के दुर्बल स्थान लक्ष्य कर लेने चाहिए। उसे उस कछुए का अनुकरण करना चाहिए जो अपने अंग छिपा लेता है। उसे अपने छिद्र सदा छिपाए रखने चाहिए।
24उसे समस्त अर्थ-सम्बन्धी विषयों पर बगुले के समान विचार करना चाहिए। उसे सिंह के समान पराक्रम दिखाना चाहिए। उसे भेड़िये के समान घात लगाकर बैठना चाहिए और बाण के समान अपने शत्रुओं पर टूटकर उन्हें बींध देना चाहिए।
25उसे मद्य, द्यूत, स्त्री, आखेट और संगीत के भोगों में सावधान रहना चाहिए। इनकी लत अनिष्ट उत्पन्न करती है।
26उसे अपना धनुष बाँस का बनाना चाहिए; उसे मृग के समान सोना चाहिए; जब अन्धा होना आवश्यक हो तब उसे अन्धा हो जाना चाहिए, अथवा जब बहरा होना आवश्यक हो तब उसे बहरा तक हो जाना चाहिए।
27बुद्धिमान् राजा को देश और काल का विचार करके अपना पराक्रम प्रकट करना चाहिए। यदि ये अनुकूल न हों, तो पराक्रम व्यर्थ हो जाता है।
28उपयुक्त और अनुपयुक्त अवसर पहचानकर, शत्रु के बल से अपने बल की तुलना करके विचार करने के पश्चात् राजा को अपना कार्य आरम्भ करना चाहिए।
29जो राजा सैन्य बल से शत्रु को कुचल नहीं डालता, वह अपनी मृत्यु का प्रबन्ध उसी प्रकार करता है जैसे केकड़ी गर्भ धारण करके।
30राजा को फूल दिखाने चाहिए, फल नहीं। और फल दिखाते समय उस पर चढ़ना कठिन होना चाहिए; तथा अपक्व होते हुए भी उसे पका हुआ प्रतीत होना चाहिए। यदि वह ऐसा करे, तो वह समस्त शत्रुओं के विरुद्ध अपने को टिकाए रख सकेगा।
31राजा को पहले (याचकों की) आशाएँ दृढ़ करनी चाहिए। फिर उन आशाओं की पूर्ति के मार्ग में बाधाएँ खड़ी करनी चाहिए। उसे कहना चाहिए कि वे बाधाएँ केवल समय के कारण हैं। तत्पश्चात् उसे यह दिखाना चाहिए कि वे अवसर वस्तुतः गम्भीर कारणों का परिणाम हैं।
32जब तक भय का कारण वस्तुतः उपस्थित न हो, तब तक राजा को भयभीत पुरुष के समान अपनी सारी व्यवस्था करनी चाहिए। किन्तु जब भय का कारण आ ही जाए, तब उसे निर्भय होकर प्रहार करना चाहिए।
33संकट में पड़े बिना कोई लाभ नहीं उठा सकता। किन्तु यदि वह संकटों के बीच अपने प्राणों की रक्षा करने में सफल हो जाए, तो वह निश्चय ही महान् लाभ प्राप्त करता है।
34राजा को भविष्य के समस्त संकटों का निर्धारण कर लेना चाहिए; जब वे उपस्थित हों तब उन्हें जीत लेना चाहिए; और कहीं वे पुनः न बढ़ जाएँ, इसलिए उन्हें जीत लेने के पश्चात् भी उन्हें अजित ही मानना चाहिए।
35वर्तमान सुख का त्याग और भविष्य के सुख की खोज — यह कभी बुद्धिमान् पुरुष की नीति नहीं होती।
36जो राजा शत्रु से सन्धि करके सुखपूर्वक और निश्चिन्त होकर सोता है, वह उस मनुष्य के समान है जो वृक्ष की चोटी पर सोता है और गिरने पर ही जागता है।
37जब मनुष्य विपत्ति में हो, तब उसे अपने वश के किसी भी उपाय से — मृदु हो या कठोर — अपना उत्थान करना चाहिए; और उस उन्नति के पश्चात् यदि सामर्थ्य हो तो उसे धर्म का आचरण करना चाहिए।
38राजा को सदा अपने शत्रुओं के शत्रुओं का सम्मान करना चाहिए। उसे अपने ही गुप्तचरों को शत्रुओं द्वारा नियुक्त एजेण्ट मानकर चलना चाहिए।
39राजा को यह ध्यान रखना चाहिए कि उसके अपने गुप्तचर शत्रु द्वारा पहचाने न जाएँ। उसे नास्तिकों और तपस्वियों को गुप्तचर नियुक्त करके शत्रुओं के राज्यों में भेजना चाहिए। पापी चोर, जो धर्म के नियमों का उल्लंघन करते हैं और जो प्रत्येक के लिए काँटे हैं, उद्यानों में, मनोरंजन-स्थलों में, प्यासे पथिकों को जल पिलाने के लिए बने प्याऊओं में, सार्वजनिक भोजनालयों में, मद्यशालाओं में, वेश्यागृहों में, तीर्थों में और सार्वजनिक सभाओं में घुसते हैं। इन्हें पहचानकर बन्दी बनाना और दबा देना चाहिए।
40राजा को अयोग्य पुरुष पर विश्वास नहीं करना चाहिए; और जो विश्वास के योग्य है, उस पर भी अत्यधिक विश्वास नहीं करना चाहिए। संकट विश्वास से ही उत्पन्न होता है। पूर्व परीक्षा के बिना कभी विश्वास नहीं करना चाहिए।
41दिखावटी कारणों से शत्रु में विश्वास उत्पन्न करके राजा को उस पर तभी प्रहार करना चाहिए जब वह कोई भूल करे।
42राजा को उससे भी डरना चाहिए जिससे कोई भय नहीं; और उनसे तो सदा डरना ही चाहिए जिनसे डरना उचित है। जिससे भय नहीं माना गया, उसी से उत्पन्न भय पूर्ण विनाश ले आ सकता है।
43धार्मिक साधना में तत्परता से, मौन धारण करके, संन्यासियों का काषाय वस्त्र धारण करके, तथा जटा और मृगचर्म धारण करके मनुष्य को अपने शत्रु में विश्वास उत्पन्न करना चाहिए, और फिर समय आने पर भेड़िये के समान उस पर टूट पड़ना चाहिए।
44समृद्धि का इच्छुक राजा पुत्र, भाई, पिता अथवा मित्र — इनमें से किसी का भी वध करने में हिचके नहीं, यदि इनमें से कोई उसके प्रयोजनों में बाधा डालना चाहे।
45स्वयं गुरु भी, यदि वह अभिमानी हो, कर्तव्य-अकर्तव्य से अनभिज्ञ हो और अधर्मी हो, तो उसे दण्ड से रोकना चाहिए।
46जैसे तीक्ष्ण डंक वाले कीड़े जिन वृक्षों पर बैठते हैं उनके समस्त फूल और फल काट डालते हैं, वैसे ही राजा को चाहिए कि सम्मान, अभिवादन और उपहारों से अपने शत्रुओं में विश्वास उत्पन्न करके उन पर चढ़ाई करे और उन्हें सब कुछ से वंचित कर दे।
47दूसरों के मर्मस्थल काटे बिना, मछुआरों के समान प्राणियों का वध किए बिना, कोई महान् समृद्धि नहीं पा सकता।
48शत्रु या मित्र नाम की प्राणियों की कोई अलग जाति नहीं होती। परिस्थितियों की दिशा के अनुसार लोग मित्र अथवा शत्रु बन जाते हैं।
49राजा को अपने शत्रु को कभी बच निकलने नहीं देना चाहिए, चाहे वह करुण विलाप ही क्यों न करे। उसे इनसे कभी विचलित नहीं होना चाहिए; इसके विपरीत, जिसने उसका अपकार किया है, उसका नाश कर देना चाहिए।
50समृद्धि का इच्छुक राजा जितने अधिक मनुष्यों को अपने पक्ष में कर सके, उन्हें यत्नपूर्वक अपने पक्ष में करे और उनका हित करे। अपनी प्रजा के प्रति आचरण में उसे सदा द्वेष से रहित रहना चाहिए। साथ ही उसे दुष्टों और असन्तुष्टों को यत्नपूर्वक दण्डित और नियन्त्रित करना चाहिए।
51जब वह धन लेना चाहे, तब उसे प्रिय वचन बोलने चाहिए। धन एकत्र कर लेने के पश्चात् भी उसे वैसे ही वचन बोलने चाहिए। किसी का सिर तलवार से काट देने के पश्चात् भी उसे शोक करना और आँसू बहाने चाहिए।
52समृद्धि का इच्छुक राजा मीठे वचनों, सम्मानों और उपहारों से दूसरों को अपने पक्ष में करे। इस प्रकार उसे मनुष्यों को अपनी सेवा में लगाना चाहिए।
53राजा को कभी व्यर्थ के विवादों में नहीं पड़ना चाहिए। उसे केवल अपनी दो भुजाओं के बल पर नदी पार नहीं करनी चाहिए। गाय के सींग खाना व्यर्थ है और उससे कभी बल नहीं मिलता। उन्हें खाने से दाँत टूट जाते हैं और स्वाद भी नहीं मिलता।
54तीनों पुरुषार्थों के साथ तीन प्रकार के दोषपूर्ण उपांग जुड़े हुए हैं। सावधानी से उन पर विचार करके उन दोषों से बचना चाहिए।
55ऋण का न चुकाया हुआ शेष, अग्नि का न बुझाया हुआ शेष, और शत्रुओं का न मारा हुआ शेष — ये धीरे-धीरे बढ़ते और फैलते जाते हैं। अतः इन सबको जड़ से उखाड़ देना चाहिए।
56जो ऋण सदा बढ़ता रहता है, वह पूरा चुकाए बिना निश्चय ही बना रहता है। ऐसे ही पराजित शत्रु और उपेक्षित रोग होते हैं। ये सदा महान् भय उत्पन्न करते हैं।
57प्रत्येक कार्य पूर्ण रूप से करना चाहिए। मनुष्य को सदा सावधान रहना चाहिए। यदि ठीक से न निकाली जाए, तो काँटे जैसी छोटी वस्तु भी हठीले घाव-सड़न का कारण बन जाती है।
58अपने शत्रु के राज्य के निवासियों का वध करके, उसकी सड़कें तोड़कर और अन्य प्रकार से उन्हें नष्ट करके, तथा उसके घर जलाकर और गिराकर राजा को उस शत्रु का राज्य उजाड़ देना चाहिए।
59राजा को गिद्ध के समान दूरदर्शी, बगुले के समान स्थिर, कुत्ते के समान सतर्क, सिंह के समान वीर, कौए के समान भयंकर होना चाहिए, और साँप के समान सहज तथा निश्चिन्त होकर अपने शत्रुओं के राज्य में प्रवेश करना चाहिए।
60राजा को वीर पुरुष को हाथ जोड़कर, कायर को भयभीत करके, और लोभी को धन के उपहारों से अपने पक्ष में करना चाहिए; और अपने समान बल वाले से सावधानीपूर्वक युद्ध करना चाहिए।
61उसे सम्प्रदायों के नायकों में फूट डालने और अपने प्रियजनों को अपने पक्ष में रखने का ध्यान रखना चाहिए। उसे अपने मन्त्रियों को फूट और विनाश से बचाना चाहिए।
62यदि राजा मृदु हो जाए, तो प्रजा उसका अनादर करती है। यदि वह कठोर हो जाए, तो प्रजा पीड़ित होती है। नियम यह है कि जब कठोरता आवश्यक हो तब उसे कठोर होना चाहिए, और जब मृदुता आवश्यक हो तब मृदु।
63मृदुता से मृदु को जीतना चाहिए। मृदुता से भयंकर वस्तु का भी नाश किया जा सकता है। ऐसा कुछ नहीं जो मृदुता न कर सके। इसीलिए मृदुता को उग्रता से भी अधिक तीक्ष्ण कहा गया है।
64जो राजा मृदुता आवश्यक होने पर मृदु हो जाता है और कठोरता आवश्यक होने पर कठोर हो जाता है, वह अपने सब प्रयोजन सिद्ध कर लेता है और अपने शत्रुओं को दबा देता है।
65ज्ञान और बुद्धि से सम्पन्न किसी पुरुष को शत्रु बना लेने के पश्चात् इस विश्वास से सन्तुष्ट नहीं होना चाहिए कि वह अपने शत्रु से दूर है। बुद्धिमान् मनुष्य की भुजाएँ लम्बी होती हैं, जिनसे वह अपने साथ हुए अपकार का बदला चुकाता है।
66जो पार न किया जा सके, उसे पार करने का प्रयत्न नहीं करना चाहिए। जिसे शत्रु फिर से पा सके, वह उससे नहीं छीनना चाहिए। यदि खोदने से उस वस्तु की जड़ तक न पहुँचा जा सके जिसके लिए खोदा जा रहा है, तो खोदने का प्रयत्न ही नहीं करना चाहिए। जिसका सिर काटने का विचार न हो, उस पर कभी प्रहार नहीं करना चाहिए।
67राजा को सदा इस प्रकार आचरण नहीं करना चाहिए। मैंने जो आचरण बताया है, उसका पालन केवल विपत्तिकाल में ही करना चाहिए। तुम्हारा हित करने की इच्छा से मैंने यह इसलिए कहा है कि शत्रुओं द्वारा आक्रान्त होने पर तुम्हें किस प्रकार आचरण करना चाहिए, इसका उपदेश दे सकूँ।
68भीष्म ने कहा — अपना हित चाहने वाले उन ब्राह्मण के मुख से निकले ये वचन सुनकर सौवीरों के राजा ने उन उपदेशों का प्रसन्नतापूर्वक पालन किया और अपने बन्धुओं तथा मित्रों सहित देदीप्यमान समृद्धि प्राप्त की।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे भरतवंशी, जब युग क्रमशः क्षीण हुँदै जाँदा धर्म र मानिस — दुवै पीडित होऊन्, र जब संसार डाकुहरूबाट आक्रान्त होस्, तब हे पितामह, राजाले कस्तो आचरण गर्नुपर्छ?
2भीष्मले भने — हे भरतवंशी, म तिमीलाई बताउनेछु कि यस्तो विपत्तिमा राजाले कुन नीति अपनाउनुपर्छ। म बताउनेछु कि यस्तो समयमा दयालाई त्यागेर उसले कसरी आचरण गर्नुपर्छ।
3यस विषयमा भरद्वाज र राजा शत्रुञ्जयको संवादको यो पुरानो कथा भनिन्छ।
4सौवीरहरूमा शत्रुञ्जय नाम गरेको एउटा राजा थियो। ऊ महान् रथी थियो। भरद्वाजकहाँ गएर उसले ऋषिसँग अर्थशास्त्रका सत्यका विषयमा सोध्यो — अप्राप्त वस्तु कसरी प्राप्त गर्ने? प्राप्त भएपछि त्यसलाई कसरी बढाउने? बढेपछि त्यसको रक्षा कसरी गर्ने? र रक्षित भएपछि त्यसको उपयोग कसरी गर्ने?
5अर्थशास्त्रका सत्यका विषयमा यसरी सोधिएपछि ती द्विजश्रेष्ठले ती सत्य बुझाउनका लागि त्यस राजालाई यी युक्तिसङ्गत वचन भने।
6राजाले सधैँ दण्ड हातमा लिइराख्नुपर्छ। उसले सधैँ आफ्नो पराक्रम प्रकट गर्नुपर्छ। आफैँ दोषरहित भई उसले आफ्ना शत्रुका दोष चाल पाउनुपर्छ। वास्तवमा उसको दृष्टि सधैँ यसै प्रयोजनमा लागिरहनुपर्छ।
7जुन राजाको दण्ड सधैँ हातमा उठेको हुन्छ, उसलाई देखेर सबै भयले भरिन्छन्। त्यसैले राजाले दण्डद्वारा नै सम्पूर्ण प्राणीमाथि शासन गर्नुपर्छ।
8विद्या र तत्त्वज्ञानले सम्पन्न पुरुषहरूले दण्डको महिमा गाउँछन्। त्यसैले चार उपायमध्ये — अर्थात् साम, दान, भेद र दण्डमध्ये — दण्डलाई सर्वश्रेष्ठ भनिएको छ।
9जब आश्रयको जरा नै काटियो भने, आश्रितहरू सबै नष्ट हुन्छन्। जब रूखको जरा कटिन्छ, तब हाँगाहरू कसरी जीवित रहून्?
10बुद्धिमान् राजाले आफ्नो शत्रुका जरा नै काटिदिनुपर्छ। त्यसपछि उसले त्यस शत्रुका सहयोगी र पक्षपातीहरूलाई आफ्नो वशमा पार्नुपर्छ।
11जब राजामाथि विपत्ति आइपरून्, तब उसले बुद्धिपूर्वक परामर्श गर्नुपर्छ, उचित रूपमा पराक्रम देखाउनुपर्छ, कुशलतापूर्वक युद्ध गर्नुपर्छ, र बुद्धिमानीपूर्वक पछि पनि हट्नुपर्छ।
12राजाले वचनमा मात्र विनम्रता देखाउनुपर्छ, तर हृदयले ऊ छुराजस्तै तीक्ष्ण हुनुपर्छ। उसले काम र क्रोध त्याग्नुपर्छ तथा मीठो र मृदु बोल्नुपर्छ।
13जब शत्रुसँग सन्धि गर्ने समय आओस्, तब दूरदर्शी राजाले उसमाथि आँखा चिम्लेर विश्वास नगरी सन्धि गर्नुपर्छ। जब त्यो प्रयोजन सिद्ध हुन्छ, तब उसले चाँडै नै त्यस नयाँ मित्रलाई त्याग्नुपर्छ।
14शत्रुलाई मीठा आश्वासनले यसरी सन्तुष्ट पार्नुपर्छ मानौँ ऊ मित्र हो। तर त्यस शत्रुसँग सधैँ त्यसै गरी डराइरहनुपर्छ जसरी त्यस कोठासँग जसभित्र सर्प छ।
15जसको मन तिमी वशमा पार्न चाहन्छौ, उसलाई बितेका कुराको सम्झना दिलाएर आश्वस्त पार। दुष्ट पुरुषलाई भविष्यको कल्याणको वचन दिएर आश्वस्त पार्नुपर्छ।
16बुद्धिमान् पुरुषलाई वर्तमान सेवाले आश्वस्त पार्नुपर्छ। समृद्धिको इच्छुक पुरुषले हात जोडोस्, शपथ खाओस्, मीठा वचन बोलोस्, शिर निहुराएर पूजा गरोस्, र आँसु पनि बगाओस्।
17जबसम्म समय प्रतिकूल छ, तबसम्म मानिसले आफ्नो शत्रुलाई काँधमा बोक्नुपर्छ। तर जब अवसर आउँछ, तब उसलाई त्यसै गरी चूरचूर पारिदिनुपर्छ जसरी माटोको घैँटो ढुङ्गामा।
18हे नरेश, यो श्रेष्ठ हो कि राजा तेन्दुको काठको कोइलाजस्तै थोरै समयका लागि दन्केर जलोस्, त्यसको सट्टा कि ऊ भुसजस्तै वर्षौँसम्म धुम्धुम्ती जलिरहोस् र धुवाँ दिइरहोस्।
19जुन मानिसका अगाडि अनेक कार्य छन्, उसले कृतघ्न पुरुषसँग पनि व्यवहार गर्न हिचकिचाउनुहुँदैन। सफल भयो भने सुख भोग्न सक्छ। असफल भयो भने सम्मान गुमाउँछ।
20त्यसैले त्यस्ता मानिसको काम गर्दा उसले त्यो पूरै सिध्याउनुभन्दा सधैँ केही न केही अधुरो छोडिराख्नुपर्छ। राजाले आफ्नो कल्याणका लागि त्यही गर्नुपर्छ जुन कोइली, बँदेल, मेरु पर्वत, रित्तो कोठा, नट र अनुरक्त मित्रको अनुकरण गर्नु हो।
21राजाले सधैँ सावधानीपूर्वक आफ्ना शत्रुका घर जानुपर्छ, र यदि तिनीहरूमाथि विपत्ति आइपर्यो भने पनि तिनको कुशलक्षेम सोध्नुपर्छ।
22जो अल्छी छन्, तिनले कहिल्यै धन प्राप्त गर्दैनन्; न ती जो पुरुषार्थ र उद्यमविहीन छन्; न ती जो अभिमानी छन्; न ती जो अपयशसँग डराउँछन्; न ती जो सधैँ ढिलासुस्ती गर्छन्।
23राजाले यसरी आचरण गर्नुपर्छ कि उसको शत्रुले उसका दोष देख्न नसकोस्। तर उसले आफैँले आफ्नो शत्रुका दुर्बल ठाउँ चाल पाउनुपर्छ। उसले त्यस कछुवाको अनुकरण गर्नुपर्छ जसले आफ्ना अङ्ग लुकाउँछ। उसले आफ्ना प्वाल सधैँ लुकाइराख्नुपर्छ।
24उसले सम्पूर्ण अर्थसम्बन्धी विषयमा बकुल्लाजस्तै विचार गर्नुपर्छ। उसले सिंहजस्तै पराक्रम देखाउनुपर्छ। उसले ब्वाँसोजस्तै घात लगाएर बस्नुपर्छ र बाणजस्तै आफ्ना शत्रुमाथि खनिएर तिनलाई छेडिदिनुपर्छ।
25उसले मद्य, जुवा, स्त्री, सिकार र सङ्गीतका भोगमा सावधान रहनुपर्छ। यिनको लतले अनिष्ट उत्पन्न गर्दछ।
26उसले आफ्नो धनु बाँसको बनाउनुपर्छ; उसले मृगजस्तै सुत्नुपर्छ; जब अन्धो हुनु आवश्यक होस् तब उसले अन्धो हुनुपर्छ, वा जब बहिरो हुनु आवश्यक होस् तब उसले बहिरोसम्म हुनुपर्छ।
27बुद्धिमान् राजाले देश र कालको विचार गरेर आफ्नो पराक्रम प्रकट गर्नुपर्छ। यदि यी अनुकूल छैनन् भने, पराक्रम व्यर्थ हुन्छ।
28उपयुक्त र अनुपयुक्त अवसर चिनेर, शत्रुको बलसँग आफ्नो बलको तुलना गरी विचार गरेपछि राजाले आफ्नो कार्य आरम्भ गर्नुपर्छ।
29जुन राजाले सैन्य बलले शत्रुलाई कुल्चिँदैन, उसले आफ्नो मृत्युको प्रबन्ध त्यसै गरी गर्छ जसरी गँगटीले गर्भ धारण गरेर।
30राजाले फूल देखाउनुपर्छ, फल होइन। र फल देखाउँदा उसमाथि चढ्न कठिन हुनुपर्छ; तथा काँचो हुँदाहुँदै पनि ऊ पाकेको देखिनुपर्छ। यदि उसले त्यसो गर्यो भने, ऊ सम्पूर्ण शत्रुविरुद्ध आफूलाई टिकाइराख्न सफल हुनेछ।
31राजाले पहिले (याचकहरूका) आशा दह्रो पार्नुपर्छ। त्यसपछि ती आशाको पूर्तिको बाटोमा बाधा खडा गर्नुपर्छ। उसले भन्नुपर्छ कि ती बाधा केवल समयका कारण हुन्। त्यसपछि उसले देखाउनुपर्छ कि ती अवसर वास्तवमा गम्भीर कारणका परिणाम हुन्।
32जबसम्म भयको कारण वास्तवमा उपस्थित हुँदैन, तबसम्म राजाले भयभीत पुरुषजस्तै आफ्नो सम्पूर्ण व्यवस्था गर्नुपर्छ। तर जब भयको कारण आइहाल्छ, तब उसले निर्भय भई प्रहार गर्नुपर्छ।
33सङ्कटमा नपरी कसैले लाभ उठाउन सक्दैन। तर यदि उसले सङ्कटहरूका बीच आफ्नो प्राणको रक्षा गर्न सफल भयो भने, उसले निश्चय नै महान् लाभ प्राप्त गर्छ।
34राजाले भविष्यका सम्पूर्ण सङ्कटको निर्धारण गरिसक्नुपर्छ; जब ती उपस्थित होऊन् तब तिनलाई जित्नुपर्छ; र कतै ती फेरि नबढून् भनेर, तिनलाई जितिसकेपछि पनि तिनलाई अजित नै मान्नुपर्छ।
35वर्तमान सुखको त्याग र भविष्यको सुखको खोजी — यो कहिल्यै बुद्धिमान् पुरुषको नीति हुँदैन।
36जुन राजाले शत्रुसँग सन्धि गरेर सुखपूर्वक र निश्चिन्त भई सुत्छ, ऊ त्यस मानिसजस्तै हो जो रूखको टुप्पोमा सुत्छ र खसेपछि मात्र ब्युँझन्छ।
37जब मानिस विपत्तिमा हुन्छ, तब उसले आफ्नो वशको जुनसुकै उपायले — मृदु होस् वा कठोर — आफ्नो उत्थान गर्नुपर्छ; र त्यस उन्नतिपछि यदि सामर्थ्य छ भने उसले धर्मको आचरण गर्नुपर्छ।
38राजाले सधैँ आफ्ना शत्रुका शत्रुहरूको सम्मान गर्नुपर्छ। उसले आफ्नै गुप्तचरहरूलाई शत्रुद्वारा नियुक्त प्रतिनिधि ठानेर चल्नुपर्छ।
39राजाले यो ध्यान राख्नुपर्छ कि उसका आफ्नै गुप्तचर शत्रुद्वारा चिनिन नपरून्। उसले नास्तिक र तपस्वीहरूलाई गुप्तचर नियुक्त गरेर शत्रुका राज्यमा पठाउनुपर्छ। पापी चोरहरू, जसले धर्मका नियम उल्लङ्घन गर्छन् र जो प्रत्येकका लागि काँडा हुन्, बगैँचामा, मनोरञ्जनस्थलमा, तिर्खाएका बटुवालाई पानी पियाउन बनेका पौवामा, सार्वजनिक भोजनालयमा, मद्यशालामा, वेश्यागृहमा, तीर्थमा र सार्वजनिक सभामा पस्छन्। यिनलाई चिनेर बन्दी बनाउनु र दबाइदिनुपर्छ।
40राजाले अयोग्य पुरुषमाथि विश्वास गर्नुहुँदैन; र जो विश्वासयोग्य छ, उसमाथि पनि अत्यधिक विश्वास गर्नुहुँदैन। सङ्कट विश्वासबाट नै उत्पन्न हुन्छ। पूर्व परीक्षाविना कहिल्यै विश्वास गर्नुहुँदैन।
41देखावटी कारणले शत्रुमा विश्वास उत्पन्न गरेर राजाले उसमाथि तबै प्रहार गर्नुपर्छ जब उसले कुनै भूल गरोस्।
42राजाले त्यससँग पनि डराउनुपर्छ जसबाट कुनै भय छैन; र तिनीहरूसँग त सधैँ डराउनु नै पर्छ जससँग डराउनु उचित छ। जससँग भय मानिएको थिएन, त्यसैबाट उत्पन्न भयले पूर्ण विनाश ल्याउन सक्छ।
43धार्मिक साधनामा तत्परताले, मौन धारण गरेर, सन्न्यासीहरूको काषाय वस्त्र धारण गरेर, तथा जटा र मृगछाला धारण गरेर मानिसले आफ्नो शत्रुमा विश्वास उत्पन्न गर्नुपर्छ, र त्यसपछि समय आएपछि ब्वाँसोजस्तै उसमाथि खनिनुपर्छ।
44समृद्धिको इच्छुक राजाले पुत्र, भाइ, पिता वा मित्र — यीमध्ये कसैको पनि वध गर्न हिचकिचाउनुहुँदैन, यदि यीमध्ये कसैले उसका प्रयोजनमा बाधा हाल्न खोज्छ भने।
45स्वयं गुरु पनि, यदि ऊ अभिमानी छ, कर्तव्य-अकर्तव्यबाट अनभिज्ञ छ र अधर्मी छ भने, उसलाई दण्डले रोक्नुपर्छ।
46जसरी तीक्ष्ण खिल भएका कीराहरूले जुन रूखमा बस्छन् तिनका सम्पूर्ण फूल र फल काटिदिन्छन्, त्यसै गरी राजाले सम्मान, अभिवादन र उपहारले आफ्ना शत्रुहरूमा विश्वास उत्पन्न गरेर तिनीहरूमाथि चढाइ गर्नुपर्छ र तिनलाई सबै कुराबाट वञ्चित पारिदिनुपर्छ।
47अरूका मर्मस्थल नकाटी, माछा मार्नेहरूजस्तै प्राणीहरूको वध नगरी, कसैले महान् समृद्धि पाउन सक्दैन।
48शत्रु वा मित्र नाम गरेको प्राणीको कुनै छुट्टै जाति हुँदैन। परिस्थितिको दिशाअनुसार मानिसहरू मित्र वा शत्रु बन्छन्।
49राजाले आफ्नो शत्रुलाई कहिल्यै उम्कन दिनुहुँदैन, चाहे उसले करुण विलाप नै किन नगरोस्। उसले यीबाट कहिल्यै विचलित हुनुहुँदैन; यसको विपरीत, जसले उसको अपकार गरेको छ, त्यसको नाश गरिदिनुपर्छ।
50समृद्धिको इच्छुक राजाले जति धेरै मानिसलाई आफ्नो पक्षमा पार्न सक्छ, तिनलाई यत्नपूर्वक आफ्नो पक्षमा पारोस् र तिनको हित गरोस्। आफ्नो प्रजाप्रतिको आचरणमा उसले सधैँ द्वेषविहीन रहनुपर्छ। साथै उसले दुष्ट र असन्तुष्टहरूलाई यत्नपूर्वक दण्डित र नियन्त्रित गर्नुपर्छ।
51जब उसले धन लिन चाहन्छ, तब उसले प्रिय वचन बोल्नुपर्छ। धन जम्मा गरिसकेपछि पनि उसले त्यस्तै वचन बोल्नुपर्छ। कसैको शिर तरवारले काटिसकेपछि पनि उसले शोक गर्नुपर्छ र आँसु बगाउनुपर्छ।
52समृद्धिको इच्छुक राजाले मीठा वचन, सम्मान र उपहारले अरूलाई आफ्नो पक्षमा पारोस्। यसरी उसले मानिसहरूलाई आफ्नो सेवामा लगाउनुपर्छ।
53राजाले कहिल्यै व्यर्थका विवादमा पर्नुहुँदैन। उसले केवल आफ्ना दुई पाखुराको बलमा नदी तर्नुहुँदैन। गाईका सिङ खानु व्यर्थ छ र त्यसबाट कहिल्यै बल मिल्दैन। ती खाँदा दाँत भाँचिन्छन् र स्वाद पनि मिल्दैन।
54तीनै पुरुषार्थसँग तीन प्रकारका दोषपूर्ण उपाङ्ग जोडिएका छन्। सावधानीपूर्वक तिनमाथि विचार गरेर ती दोषबाट जोगिनुपर्छ।
55ऋणको नतिरिएको बाँकी, आगोको ननिभाइएको बाँकी, र शत्रुहरूको नमारिएको बाँकी — यी बिस्तारै बढ्दै र फैलिँदै जान्छन्। त्यसैले यी सबैलाई जरैदेखि उखेलिदिनुपर्छ।
56जुन ऋण सधैँ बढिरहन्छ, त्यो पूरै नतिरी निश्चय नै रहिरहन्छ। त्यस्तै हुन् पराजित शत्रु र उपेक्षित रोग। यिनले सधैँ महान् भय उत्पन्न गर्छन्।
57प्रत्येक कार्य पूर्ण रूपमा गर्नुपर्छ। मानिसले सधैँ सावधान रहनुपर्छ। यदि राम्ररी निकालिएन भने, काँडाजस्तो सानो वस्तुले पनि हठी घाउ-सड्ने रोगको कारण बन्छ।
58आफ्नो शत्रुको राज्यका बासिन्दाको वध गरेर, उसका बाटा भत्काएर र अन्य प्रकारले ती नष्ट गरेर, तथा उसका घर जलाएर र ढालेर राजाले त्यस शत्रुको राज्य उजाडिदिनुपर्छ।
59राजा गिद्धजस्तै दूरदर्शी, बकुल्लाजस्तै स्थिर, कुकुरजस्तै सतर्क, सिंहजस्तै वीर, कागजस्तै भयङ्कर हुनुपर्छ, र सर्पजस्तै सहज तथा निश्चिन्त भई आफ्ना शत्रुका राज्यमा प्रवेश गर्नुपर्छ।
60राजाले वीर पुरुषलाई हात जोडेर, कायरलाई भयभीत पारेर, र लोभीलाई धनका उपहारले आफ्नो पक्षमा पार्नुपर्छ; र आफूसमान बल भएकासँग सावधानीपूर्वक युद्ध गर्नुपर्छ।
61उसले सम्प्रदायका नायकहरूमा फुट हाल्ने र आफ्ना प्रियजनलाई आफ्नो पक्षमा राख्ने ध्यान राख्नुपर्छ। उसले आफ्ना मन्त्रीहरूलाई फुट र विनाशबाट जोगाउनुपर्छ।
62यदि राजा मृदु भयो भने, प्रजाले उसको अनादर गर्छ। यदि ऊ कठोर भयो भने, प्रजा पीडित हुन्छ। नियम यो हो कि जब कठोरता आवश्यक होस् तब उसले कठोर हुनुपर्छ, र जब मृदुता आवश्यक होस् तब मृदु।
63मृदुताले मृदुलाई जित्नुपर्छ। मृदुताले भयङ्कर वस्तुको पनि नाश गर्न सकिन्छ। यस्तो केही छैन जो मृदुताले गर्न नसकोस्। त्यसैले मृदुतालाई उग्रताभन्दा पनि बढी तीक्ष्ण भनिएको छ।
64जुन राजा मृदुता आवश्यक हुँदा मृदु हुन्छ र कठोरता आवश्यक हुँदा कठोर हुन्छ, उसले आफ्ना सबै प्रयोजन सिद्ध गर्छ र आफ्ना शत्रुहरूलाई दबाइदिन्छ।
65ज्ञान र बुद्धिले सम्पन्न कुनै पुरुषलाई शत्रु बनाइसकेपछि यस विश्वासले सन्तुष्ट हुनुहुँदैन कि ऊ आफ्नो शत्रुबाट टाढा छ। बुद्धिमान् मानिसका पाखुरा लामा हुन्छन्, जसले ऊ आफूमाथि भएको अपकारको बदला चुकाउँछ।
66जो पार गर्न सकिँदैन, त्यसलाई पार गर्ने प्रयत्न गर्नुहुँदैन। जुन शत्रुले फेरि पाउन सक्छ, त्यो उसबाट खोस्नुहुँदैन। यदि खनेर त्यस वस्तुको जरासम्म पुग्न सकिँदैन जसका लागि खनिँदै छ भने, खन्ने प्रयत्न नै गर्नुहुँदैन। जसको शिर काट्ने विचार छैन, उसमाथि कहिल्यै प्रहार गर्नुहुँदैन।
67राजाले सधैँ यसरी आचरण गर्नुहुँदैन। मैले जुन आचरण बताएको छु, त्यसको पालन केवल विपत्तिकालमा मात्र गर्नुपर्छ। तिम्रो हित गर्ने इच्छाले मैले यो त्यसैले भनेको हुँ कि शत्रुहरूद्वारा आक्रान्त हुँदा तिमीले कसरी आचरण गर्नुपर्छ, त्यसको उपदेश दिन सकूँ।
68भीष्मले भने — आफ्नो हित चाहने ती ब्राह्मणको मुखबाट निस्केका यी वचन सुनेर सौवीरहरूका राजाले ती उपदेशको प्रसन्नतापूर्वक पालन गरे र आफ्ना बन्धु तथा मित्रहरूसहित देदीप्यमान समृद्धि प्राप्त गरे।