अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said What are the well-known signs, O foremost of Bharata's race, of the future success of an army? I wish to know them.
2Bhishma said I shall tell you, O foremost of Bharata's race, all the well-known marks of the (future) success of an army?
3When the gods become angry and men are impelled by Destiny, learned persons, seeing cverything with the eye of divine knowledge, perform various auspicious acts and expiatory rites including Homa and the silent recitation of Mantras, and thus counteract all evils.
4That army in which the troops and the animals are all hearty and cheerful, O Bharata is sure to gain a decided success.
5The wind blows favourably from behind such troops. Rainbows appear in the sky. The clouds cast their shadows upon them and occasionally the sun shines upon them.
6The jackals, ravens and vultures become auspicious to them. When these show such regard to the army, great success is sure to be achieved by it.
7Their sacrificial fires burn up with a pure splendour, the light going upwards and the smokeless flames slightly bending towards the south. The libations poured thereon send out a sweet smell. These are the marks of future success.
8The conchs and drums blown and beat, send forth loud and deep peals. The warriors become filled with confidence. These are the marks of future success.
9If deer and other quadrupeds be seen behind or to the left of those that have already started for battle or of those that are about to start, they are regarded auspicious. If they appear to the right of the warriors about to engage in slaughter, it is considered as a mark of success. If, however, they appear in the van of such persons, they presage disaster and defeat.
10If the birds, swans, cranes, Shatapatras and Chashas utter auspicious cries, and all the ablebodied warriors become cheerful, these are considered as marks of future success.
11They, whose arrangement shines forth and becomes terrible to look at for the lustre of their weapons, machines, armour, and standards, as also for the shining hue of the faces of the strong men which compose it, always succeed in defeating their enemies.
12If the warriors of an army be of pure conduct and modest manner and treat one another with loving kindness, it is regarded as a mark of future success.
13If sweet sounds and odours and sensations of touch prevail, and if the warriors are filled with gratitude and patience, it is regarded as the root of success.
14The crow on the left of person engaged in battle and on the right of him who is about to engage in it, is considered auspicious. Appearing at the back, it presages the nonfulfilment of the objects in view, while its appearance in the front indicates danger.
15Even after enlisting a large army consisting of the fourfold forces, you should, O Yudhishthira, first behave peacefully. If your attempts to secure peace fail, then you may engaged in battle.
16The victory, O Bharata, that one gains by battle is very inferior. Victory in battle, depends on caprice or destiny.
17When a large army is routed and the troops begin to fly away, it is highly difficult to restrain their flight. The force of the fight resembles that of a mighty current of water of a frightened herd of deer.
18Seeing some routed, others, even through they are brave and skilled in fight, break without sufficient cause. A larger army, consisting of brave soldiers, is like a large herd or Ruru deer.
19Sometimes it is seen that even fifty men, firm and relying upon one another, cheerful and prepared to sacrifice their lives, succeed in grinding enemies much superior to them in number.
20Sometimes even five, or six, or seven men, firm and standing close together, of high birth and esteemed of those that know them, defeat enemies much superior to them in number.
21The collision of battle is not at all desirable as long as it can be avoided. The policy of conciliation, of creating disunion, and making gifts should first be tried; battle, it is said, should take place after these.
22On seeing a hostile army, fear paralyses the timid, as on seeing a thunderbolt they ask,-Oh upon what would it fall?
23Having determined that a battle is raging, the limbs of those that go to join it, as also of him that is conquering, are covered with perspiration.
24The entire seat of war, O king, becomes agitated and afflicted, with all its mobile and immobile residents. The very marrow of creatures, scorched with the heat of weapons, languishes with pain.
25A king should, therefore, at all times, use the means of conciliation, accompanied with hard measures. When people are assailed by enemies they always display a tendency to come to terms.
26Secret agents should be sent for creating disunion amongst the allies of the enemy. Having created disunion, it is very desirable that peace should then be made with that king who is more powerful than the enemy.
27If the invader does not act thus, he can never succeed in crushing his enemy completely. In dealing with the foe, care should be taken for attacking him from all sides.
28Forgiveness always comes to the good. It never comes to the bad. Listen now, O Partha, to the uses of forgiveness and of hardness.
29The fame of a king who shows forgiveness after conquest spreads more widely. The very enemies of a forgiving person trust him even when he becomes guilty of a heinous crime.
30Shamvara has said that having assailed an enemy, forgiveness should be shown afterwards, for a wooden pole, if made straight without heat, very soon assumes its former state.
31Persons conversant with the scriptures do not, however, praise this. Nor do they consider this a characteristic of a good king. On the other hand, they say that an enemy should be subdued and restrained like a father subduing and checking a son, without anger and without killing him.
32If, O Yudhishthira, a king becomes severe, he is hated of all creatures. If, on the other hand, he becomes mild, he is disregarded by all. Do you, therefore, practise both severity and mildness.
33Before striking, O Bharata, and while sticking, utter sweet words; and while striking, utter sweet words; and after having beaten them, show them mercy and let them understand that you are grieving and weeping for them.
34Having defeated an army, the king should address the survivors saying-I am not at all glad that so many have been killed by my men. Alas, the latter, through repeatedly dissuaded by me, have not obeyed my orders.
35I wish they were all alive. They do not deserve such death. They were all good and sincere men, and unretreating from battle. Such inan, indeed, are rare.
36He that has killed such a hero in battle, has surely done that which I do not like.-Having said so before the survivors of the defeated enemy, the king should in secret honour those amongst his own troops that have bravely killed the foe.
37For comforting the wounded slayers for their sufferings at the hand of enemy, the king, desirous of securing their devotion to himself, should even weep, catching their hands affectionately.
38The king should thus, under all circumstances, behave with conciliation. A fearless and virtuous king, is loved by all creatures.
39All creatures also, O Bharata, trust such a king. Winning their confidence, he succeeds in enjoying the Earth as he pleases.
40The king should, therefore, by casting off deceitfulness, seek to secure the confidence of all creatures. He should also try to protect his subjects from all fears if he seeks to enjoy the Earth.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे भरतकुलश्रेष्ठ, सेना की भावी विजय के सुविदित लक्षण कौन-से हैं? मैं उन्हें जानना चाहता हूँ।
2भीष्म ने कहा — हे भरतकुलश्रेष्ठ, मैं तुम्हें सेना की (भावी) विजय के समस्त सुविदित लक्षण बताऊँगा।
3जब देवता रुष्ट होते हैं और मनुष्य नियति से प्रेरित होते हैं, तब दिव्यज्ञान की दृष्टि से सब कुछ देखने वाले विद्वान् जन होम और मन्त्रों के मौन जप सहित विविध मंगल-कर्म और प्रायश्चित्त करते हैं और इस प्रकार समस्त अनिष्टों को दूर कर देते हैं।
4हे भरत, जिस सेना में सैनिक और पशु सब प्रसन्न और उत्साहित हैं, वह निश्चय ही निश्चित विजय प्राप्त करती है।
5ऐसी सेना के पीछे से अनुकूल वायु बहती है। आकाश में इन्द्रधनुष प्रकट होते हैं। मेघ उन पर अपनी छाया डालते हैं और बीच-बीच में सूर्य उन पर चमकता है।
6गीदड़, कौवे और गिद्ध उनके लिए शुभ हो जाते हैं। जब ये सेना के प्रति ऐसा आदर दिखाते हैं तब उसे महान् सफलता अवश्य प्राप्त होती है।
7उनकी यज्ञाग्नियाँ शुद्ध तेज से प्रज्वलित होती हैं, ज्वाला ऊपर की ओर उठती है और धूमरहित लपटें कुछ दक्षिण की ओर झुकती हैं। उन पर डाली गई आहुतियाँ मधुर गन्ध छोड़ती हैं। ये भावी विजय के लक्षण हैं।
8फूँके गए शंख और बजाए गए नगाड़े ऊँचे और गम्भीर स्वर में गूँजते हैं। योद्धा आत्मविश्वास से भर जाते हैं। ये भावी विजय के लक्षण हैं।
9यदि युद्ध के लिए प्रस्थान कर चुके अथवा प्रस्थान करने वाले योद्धाओं के पीछे अथवा बाईं ओर मृग और अन्य चौपाए दिखाई दें तो वे शुभ माने जाते हैं। यदि वे संहार में प्रवृत्त होने वाले योद्धाओं की दाईं ओर प्रकट हों तो यह सफलता का चिह्न माना जाता है। किन्तु यदि वे ऐसे पुरुषों के सामने प्रकट हों तो वे विपत्ति और पराजय के सूचक होते हैं।
10यदि पक्षी, हंस, सारस, शतपत्र और चाष शुभ स्वर में बोलें और समस्त हृष्ट-पुष्ट योद्धा प्रसन्न हो जाएँ तो ये भावी विजय के लक्षण माने जाते हैं।
11जिनकी व्यूह-रचना अपने शस्त्रों, यन्त्रों, कवचों और ध्वजाओं की चमक से तथा उसे बनाने वाले बलवान् पुरुषों के मुखों की कान्ति से देदीप्यमान और देखने में भयंकर लगती है, वे सदा अपने शत्रुओं को पराजित करने में सफल होते हैं।
12यदि सेना के योद्धा शुद्ध आचरण और विनम्र व्यवहार वाले हों और एक-दूसरे के साथ स्नेहपूर्ण दयालुता से पेश आएँ तो यह भावी विजय का लक्षण माना जाता है।
13यदि मधुर शब्द, गन्ध और स्पर्श की अनुभूतियाँ प्रबल हों और योद्धा कृतज्ञता तथा धैर्य से भरे हों तो यह सफलता की जड़ माना जाता है।
14युद्ध में प्रवृत्त पुरुष की बाईं ओर तथा युद्ध में प्रवृत्त होने वाले की दाईं ओर कौवा शुभ माना जाता है। पीछे प्रकट होने पर वह अभीष्ट प्रयोजनों की असिद्धि का सूचक है, जबकि सामने प्रकट होने पर वह संकट का संकेत देता है।
15हे युधिष्ठिर, चतुरंगिणी विशाल सेना एकत्र कर लेने के पश्चात् भी तुम्हें पहले शान्तिपूर्वक ही आचरण करना चाहिए। यदि शान्ति स्थापित करने के तुम्हारे प्रयत्न विफल हो जाएँ तभी तुम युद्ध में प्रवृत्त हो सकते हो।
16हे भरत, युद्ध से प्राप्त की गई विजय अत्यन्त निकृष्ट है। युद्ध में विजय स्वेच्छा अथवा नियति पर निर्भर करती है।
17जब विशाल सेना छिन्न-भिन्न हो जाती है और सैनिक भागने लगते हैं तब उनके भागने को रोकना अत्यन्त कठिन होता है। उस भगदड़ का वेग जल की प्रबल धारा अथवा भयभीत मृग-समूह के वेग के समान होता है।
18कुछ को भागते देखकर अन्य लोग — यद्यपि वे वीर और युद्धकुशल होते हैं — बिना पर्याप्त कारण के ही टूट जाते हैं। वीर सैनिकों से बनी विशाल सेना रुरु मृगों के विशाल झुण्ड के समान होती है।
19कभी-कभी यह देखा जाता है कि दृढ़ और परस्पर विश्वास रखने वाले, प्रसन्न और प्राणों की आहुति देने को तत्पर पचास मनुष्य भी संख्या में अपने से कहीं बड़े शत्रुओं को पीस डालने में सफल हो जाते हैं।
20कभी-कभी तो दृढ़ और सटकर खड़े, उच्च कुल में उत्पन्न तथा जानने वालों द्वारा सम्मानित पाँच, छह अथवा सात मनुष्य भी संख्या में अपने से कहीं बड़े शत्रुओं को पराजित कर देते हैं।
21जब तक टाला जा सके तब तक युद्ध की भिड़न्त कदापि वांछनीय नहीं है। पहले साम, भेद और दान की नीति आजमानी चाहिए; कहा गया है कि युद्ध इनके पश्चात् होना चाहिए।
22शत्रु-सेना को देखकर भीरु जन भय से जड़ हो जाते हैं, ठीक वैसे ही जैसे वज्र देखकर वे पूछते हैं — हाय, यह किस पर गिरेगा?
23जब यह निश्चित हो जाता है कि युद्ध छिड़ चुका है तब जो उसमें सम्मिलित होने जा रहे हैं और जो विजय पा रहा है — उन सबके अंग पसीने से भीग जाते हैं।
24हे राजन्, समस्त युद्धक्षेत्र अपने चर और अचर निवासियों सहित उद्विग्न और पीड़ित हो उठता है। शस्त्रों की ऊष्मा से झुलसकर प्राणियों की मज्जा तक पीड़ा से क्लान्त हो जाती है।
25इसलिए राजा को सर्वदा कठोर उपायों के साथ-साथ साम के उपाय भी प्रयोग करने चाहिए। जब मनुष्यों पर शत्रु आक्रमण करते हैं तब वे सदा सन्धि की ओर प्रवृत्ति दिखाते हैं।
26शत्रु के मित्रों में फूट डालने के लिए गुप्तचर भेजने चाहिए। फूट डाल लेने के पश्चात् यह अत्यन्त वांछनीय है कि उस राजा से सन्धि कर ली जाए जो शत्रु से अधिक बलवान् है।
27यदि आक्रमणकारी ऐसा नहीं करता तो वह अपने शत्रु को पूर्णतः कुचलने में कभी सफल नहीं हो सकता। शत्रु से निपटने में यह ध्यान रखना चाहिए कि उस पर चारों ओर से आक्रमण किया जाए।
28क्षमा सदा सज्जनों में ही आती है। वह दुर्जनों में कभी नहीं आती। हे पार्थ, अब क्षमा और कठोरता के उपयोग सुनो।
29जो राजा विजय के पश्चात् क्षमा दिखाता है उसका यश अधिक व्यापक रूप से फैलता है। क्षमाशील पुरुष पर उसके शत्रु तक तब भी विश्वास करते हैं जब वह किसी घोर अपराध का दोषी हो जाए।
30शम्बर ने कहा है कि शत्रु पर आक्रमण करने के पश्चात् क्षमा दिखानी चाहिए, क्योंकि लकड़ी का खम्भा यदि बिना आँच के सीधा किया जाए तो वह शीघ्र ही अपनी पूर्व अवस्था में लौट आता है।
31किन्तु शास्त्रों के ज्ञाता इसकी प्रशंसा नहीं करते। न ही वे इसे उत्तम राजा का लक्षण मानते हैं। इसके विपरीत वे कहते हैं कि शत्रु को वैसे ही वश में और नियन्त्रित करना चाहिए जैसे पिता अपने पुत्र को — बिना क्रोध किए और बिना उसका वध किए।
32हे युधिष्ठिर, यदि राजा कठोर हो जाए तो वह समस्त प्राणियों का द्वेषभाजन बन जाता है। और यदि वह मृदु हो जाए तो सब उसकी उपेक्षा करते हैं। इसलिए तुम कठोरता और मृदुता — दोनों का आचरण करो।
33हे भरत, प्रहार करने से पूर्व और प्रहार करते समय मधुर वचन बोलो; और उन्हें पीटने के पश्चात् उन पर दया दिखाओ और उन्हें यह अनुभव कराओ कि तुम उनके लिए शोक कर रहे हो और रो रहे हो।
34सेना को पराजित करने के पश्चात् राजा को बचे हुए लोगों से यह कहना चाहिए — मुझे तनिक भी हर्ष नहीं है कि मेरे सैनिकों ने इतने लोगों का वध किया। हाय, मेरे बारम्बार मना करने पर भी उन्होंने मेरी आज्ञा नहीं मानी।
35मैं चाहता हूँ कि वे सब जीवित होते। वे ऐसी मृत्यु के योग्य नहीं थे। वे सब भले और सच्चे पुरुष थे और युद्ध से पीछे न हटने वाले थे। ऐसे मनुष्य वस्तुतः दुर्लभ हैं।
36जिसने युद्ध में ऐसे वीर का वध किया है उसने निश्चय ही वह किया है जो मुझे प्रिय नहीं। — पराजित शत्रु के बचे हुए लोगों के सामने ऐसा कहकर राजा को एकान्त में अपने उन सैनिकों का सम्मान करना चाहिए जिन्होंने वीरतापूर्वक शत्रु का वध किया हो।
37शत्रु के हाथों घायल हुए अपने वीरों को उनके कष्टों में सान्त्वना देने के लिए, उनकी भक्ति अपने प्रति सुनिश्चित करने के इच्छुक राजा को उनके हाथ स्नेहपूर्वक थामकर रो भी देना चाहिए।
38इस प्रकार राजा को प्रत्येक परिस्थिति में साम-नीति से आचरण करना चाहिए। निर्भय और धर्मात्मा राजा समस्त प्राणियों का प्रिय होता है।
39हे भरत, समस्त प्राणी भी ऐसे राजा पर विश्वास करते हैं। उनका विश्वास जीतकर वह पृथ्वी का यथेच्छ भोग करने में सफल होता है।
40इसलिए राजा को कपट त्यागकर समस्त प्राणियों का विश्वास प्राप्त करने का यत्न करना चाहिए। यदि वह पृथ्वी का भोग करना चाहता है तो उसे अपनी प्रजा को समस्त भयों से बचाने का भी यत्न करना चाहिए।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे भरतकुलश्रेष्ठ, सेनाको भावी विजयका सुविदित लक्षण कुन-कुन हुन्? म तिनलाई जान्न चाहन्छु।
2भीष्मले भने — हे भरतकुलश्रेष्ठ, म तिमीलाई सेनाको (भावी) विजयका समस्त सुविदित लक्षण बताउनेछु।
3जब देवताहरू रिसाउँछन् र मानिसहरू नियतिबाट प्रेरित हुन्छन्, तब दिव्यज्ञानको दृष्टिले सबै कुरा देख्ने विद्वान् जनहरूले होम र मन्त्रको मौन जपसहित विविध मंगल-कर्म र प्रायश्चित्त गर्दछन् र यसरी समस्त अनिष्ट हटाइदिन्छन्।
4हे भरत, जुन सेनामा सैनिक र पशु सबै प्रसन्न र उत्साहित छन्, त्यसले निश्चय नै निश्चित विजय प्राप्त गर्दछ।
5त्यस्तो सेनाको पछाडिबाट अनुकूल हावा बहन्छ। आकाशमा इन्द्रेणी प्रकट हुन्छन्। मेघहरूले तिनमाथि आफ्नो छाया पार्दछन् र बीच-बीचमा सूर्य तिनमाथि चम्किन्छ।
6स्याल, काग र गिद्धहरू तिनका लागि शुभ हुन्छन्। जब यिनले सेनाप्रति यस्तो आदर देखाउँछन् तब त्यसले महान् सफलता अवश्य प्राप्त गर्दछ।
7तिनका यज्ञाग्निहरू शुद्ध तेजले प्रज्वलित हुन्छन्, ज्वाला माथितिर उठ्दछ र धूवाँरहित ज्वालाहरू केही दक्षिणतिर झुक्दछन्। तिनमाथि हालिएका आहुतिहरूले मीठो गन्ध छोड्दछन्। यी भावी विजयका लक्षण हुन्।
8फुकिएका शंख र बजाइएका नगराहरू ठूला र गम्भीर स्वरमा गुञ्जिन्छन्। योद्धाहरू आत्मविश्वासले भरिन्छन्। यी भावी विजयका लक्षण हुन्।
9यदि युद्धका लागि प्रस्थान गरिसकेका अथवा प्रस्थान गर्न लागेका योद्धाहरूको पछाडि अथवा बायाँतिर मृग र अन्य चौपायाहरू देखिए भने ती शुभ मानिन्छन्। यदि तिनी संहारमा प्रवृत्त हुन लागेका योद्धाहरूको दायाँतिर प्रकट भए भने यो सफलताको चिह्न मानिन्छ। तर यदि तिनी त्यस्ता पुरुषहरूको अगाडि प्रकट भए भने ती विपत्ति र पराजयका सूचक हुन्छन्।
10यदि पक्षी, हंस, सारस, शतपत्र र चाषहरू शुभ स्वरमा बोलून् र समस्त हृष्टपुष्ट योद्धा प्रसन्न होऊन् भने यी भावी विजयका लक्षण मानिन्छन्।
11जसको व्यूह-रचना आफ्ना शस्त्र, यन्त्र, कवच र ध्वजाको चमकले तथा त्यसलाई बनाउने बलवान् पुरुषहरूका मुखको कान्तिले देदीप्यमान र हेर्नमा भयंकर लाग्दछ, तिनी सधैँ आफ्ना शत्रुहरूलाई पराजित गर्न सफल हुन्छन्।
12यदि सेनाका योद्धाहरू शुद्ध आचरण र विनम्र व्यवहारका होऊन् र एक-अर्कासँग स्नेहपूर्ण दयालुताले पेस आऊन् भने यो भावी विजयको लक्षण मानिन्छ।
13यदि मधुर शब्द, गन्ध र स्पर्शका अनुभूति प्रबल होऊन् र योद्धाहरू कृतज्ञता तथा धैर्यले भरिएका होऊन् भने यो सफलताको जरा मानिन्छ।
14युद्धमा प्रवृत्त पुरुषको बायाँतिर तथा युद्धमा प्रवृत्त हुन लागेकोको दायाँतिर काग शुभ मानिन्छ। पछाडि प्रकट भएमा त्यो अभीष्ट प्रयोजनको असिद्धिको सूचक हो, जबकि अगाडि प्रकट भएमा त्यसले संकटको संकेत दिन्छ।
15हे युधिष्ठिर, चतुरंगिणी विशाल सेना एकत्र गरिसकेपछि पनि तिमीले पहिले शान्तिपूर्वक नै आचरण गर्नुपर्दछ। यदि शान्ति स्थापना गर्ने तिम्रा प्रयत्न विफल भए भने मात्र तिमी युद्धमा प्रवृत्त हुन सक्दछौ।
16हे भरत, युद्धबाट प्राप्त गरिएको विजय अत्यन्त निकृष्ट छ। युद्धमा विजय स्वेच्छा अथवा नियतिमा निर्भर हुन्छ।
17जब विशाल सेना छिन्नभिन्न हुन्छ र सैनिकहरू भाग्न थाल्दछन् तब तिनको भागाभागलाई रोक्न अत्यन्त कठिन हुन्छ। त्यस भगदडको वेग जलको प्रबल धारा अथवा भयभीत मृग-समूहको वेगजस्तै हुन्छ।
18कतिपयलाई भागेको देखेर अरूहरू — यद्यपि तिनी वीर र युद्धकुशल हुन्छन् — पर्याप्त कारणबिनै टुक्रिन्छन्। वीर सैनिकहरूबाट बनेको विशाल सेना रुरु मृगहरूको विशाल बथानजस्तै हुन्छ।
19कहिलेकाहीँ यो देखिन्छ कि दृढ र परस्पर विश्वास राख्ने, प्रसन्न र प्राणको आहुति दिन तत्पर पचास मानिसले पनि संख्यामा आफूभन्दा निकै ठूला शत्रुहरूलाई पिँध्न सफल हुन्छन्।
20कहिलेकाहीँ त दृढ र टाँसिएर उभिएका, उच्च कुलमा जन्मेका तथा जान्नेहरूद्वारा सम्मानित पाँच, छ अथवा सात जना मानिसले पनि संख्यामा आफूभन्दा निकै ठूला शत्रुहरूलाई पराजित गरिदिन्छन्।
21जबसम्म टार्न सकिन्छ तबसम्म युद्धको भिडन्त कदापि वाञ्छनीय छैन। पहिले साम, भेद र दानको नीति अजमाउनुपर्दछ; भनिएको छ कि युद्ध यिनीपछि हुनुपर्दछ।
22शत्रु-सेना देखेर डरपोक मानिसहरू भयले जड हुन्छन्, ठीक त्यसै गरी जसरी वज्र देखेर तिनी सोध्दछन् — हाय, यो कसमाथि खस्नेछ?
23जब यो निश्चित हुन्छ कि युद्ध सुरु भइसकेको छ तब जो त्यसमा सम्मिलित हुन गइरहेका छन् र जसले विजय पाइरहेको छ — ती सबैका अंग पसिनाले भिज्दछन्।
24हे राजन्, समस्त युद्धक्षेत्र आफ्ना चर र अचर बासिन्दासहित उद्विग्न र पीडित हुन्छ। शस्त्रको तापले पोलिएर प्राणीहरूको मज्जासम्म पीडाले क्लान्त हुन्छ।
25त्यसैले राजाले सधैँ कठोर उपायसँगै सामका उपाय पनि प्रयोग गर्नुपर्दछ। जब मानिसहरूमाथि शत्रुहरूले आक्रमण गर्दछन् तब तिनले सधैँ सन्धितर्फ प्रवृत्ति देखाउँछन्।
26शत्रुका मित्रहरूमा फुट पार्न गुप्तचरहरू पठाउनुपर्दछ। फुट पारिसकेपछि यो अत्यन्त वाञ्छनीय छ कि त्यस राजासँग सन्धि गरियोस् जो शत्रुभन्दा बढी बलवान् छ।
27यदि आक्रमणकारीले यसो गर्दैन भने ऊ आफ्नो शत्रुलाई पूर्णतः कुल्चन कहिल्यै सफल हुन सक्दैन। शत्रुसँग निपट्दा यो ध्यान राख्नुपर्दछ कि उसमाथि चारैतिरबाट आक्रमण गरियोस्।
28क्षमा सधैँ सज्जनहरूमै आउँछ। त्यो दुर्जनहरूमा कहिल्यै आउँदैन। हे पार्थ, अब क्षमा र कठोरताका उपयोग सुन।
29जुन राजाले विजयपछि क्षमा देखाउँछ उसको यश अझ व्यापक रूपमा फैलिन्छ। क्षमाशील पुरुषमाथि उसका शत्रुहरूले पनि तब पनि विश्वास गर्दछन् जब ऊ कुनै घोर अपराधको दोषी होस्।
30शम्बरले भनेका छन् कि शत्रुमाथि आक्रमण गरेपछि क्षमा देखाउनुपर्दछ, किनभने काठको खम्बा यदि तापबिनै सीधा पारियो भने त्यो चाँडै नै आफ्नो पहिलेकै अवस्थामा फर्कन्छ।
31तर शास्त्रका ज्ञाताहरूले यसको प्रशंसा गर्दैनन्। न त तिनले यसलाई उत्तम राजाको लक्षण नै मान्दछन्। यसको विपरीत तिनी भन्दछन् कि शत्रुलाई त्यसै गरी वशमा र नियन्त्रित गर्नुपर्दछ जसरी पिताले आफ्नो पुत्रलाई — क्रोध नगरी र वध नगरी।
32हे युधिष्ठिर, यदि राजा कठोर भयो भने ऊ समस्त प्राणीको द्वेषको पात्र बन्दछ। र यदि ऊ मृदु भयो भने सबैले उसको उपेक्षा गर्दछन्। त्यसैले तिमी कठोरता र मृदुता — दुवैको आचरण गर।
33हे भरत, प्रहार गर्नुभन्दा पहिले र प्रहार गर्दा मधुर वचन बोल; र तिनलाई पिटेपछि तिनमाथि दया देखाऊ र तिनलाई यो अनुभव गराऊ कि तिमी तिनका लागि शोक गरिरहेका छौ र रोइरहेका छौ।
34सेनालाई पराजित गरेपछि राजाले बाँकी रहेकाहरूलाई यसो भन्नुपर्दछ — मलाई तनिक पनि हर्ष छैन कि मेरा सैनिकहरूले यतिका मानिसको वध गरे। हाय, मैले बारम्बार मनाही गर्दा पनि तिनले मेरो आज्ञा मानेनन्।
35म चाहन्छु कि तिनी सबै जीवित हुन्थे। तिनी त्यस्तो मृत्युका योग्य थिएनन्। तिनी सबै भला र सच्चा पुरुष थिए र युद्धबाट पछि नहट्ने थिए। त्यस्ता मानिस वस्तुतः दुर्लभ छन्।
36जसले युद्धमा त्यस्तो वीरको वध गरेको छ उसले निश्चय नै त्यो गरेको छ जो मलाई प्रिय छैन। — पराजित शत्रुका बाँकी रहेकाहरूका अगाडि यसो भनेर राजाले एकान्तमा आफ्ना ती सैनिकहरूको सम्मान गर्नुपर्दछ जसले वीरतापूर्वक शत्रुको वध गरेका छन्।
37शत्रुका हातबाट घाइते भएका आफ्ना वीरहरूलाई तिनका कष्टमा सान्त्वना दिन, तिनको भक्ति आफूप्रति सुनिश्चित गर्न चाहने राजाले तिनका हात स्नेहपूर्वक समातेर रोइदिनु पनि पर्दछ।
38यसरी राजाले प्रत्येक परिस्थितिमा साम-नीतिले आचरण गर्नुपर्दछ। निर्भय र धर्मात्मा राजा समस्त प्राणीको प्रिय हुन्छ।
39हे भरत, समस्त प्राणीले पनि त्यस्तो राजामाथि विश्वास गर्दछन्। तिनको विश्वास जितेर उसले पृथ्वीको यथेच्छ भोग गर्न सफल हुन्छ।
40त्यसैले राजाले कपट त्यागेर समस्त प्राणीको विश्वास प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्नुपर्दछ। यदि ऊ पृथ्वीको भोग गर्न चाहन्छ भने उसले आफ्नो प्रजालाई समस्त भयबाट बचाउने पनि प्रयत्न गर्नुपर्दछ।