राजधर्मानुशासन पर्व — मित्रहीन अथवा दुष्ट मन्त्रीहरूले घेरिएको राजाको आचरण
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 130
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच मित्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः। राज्ञः संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत॥
2दुष्टामात्यसहायस्य च्युतमन्त्रस्य सर्वतः। राज्यात् प्रच्यवमानस्य गतिमभ्यामपश्यतः॥ परचक्राभियातस्य परराष्ट्राणि मृद्गतः। विग्रहे वर्तमानस्य दुर्बलस्य वलीयसा॥ असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः। अप्राप्यं च भवेत् सान्त्वंभेदो वाप्यतिपीडनात्। जीवितं त्वर्थहेतुर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत्॥
3भीष्म उवाच गुह्यं धर्मज मा प्राक्षीरतीव भरतर्षभ। अपृष्ठो नोत्सहे वक्तुं धर्ममेतं युधिष्ठिर॥ धर्मो ह्यणीयान् वचनाद् बुद्धिश्च भरतर्षभ। श्रुत्वोपास्य सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित्॥
4कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्यो न वा पुनः। तादृशोऽयमनुप्रश्नः संव्यवस्यः स्वया धिया॥
5उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत। नाहमेतादृशं धर्मं बुभूषे धर्मकारणात्॥
6दुःखादान इह ह्येष स्यात् तु पश्चात् क्षयोपमः। अभिगम्यमतीनां हि सर्वासामेव निश्चयः॥
7यथा यथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते। तथा तथा विजानाति विज्ञानमथ रोचते।॥
8अविज्ञानादयोगो हि पुरुषस्योपजायते। विज्ञानादपि योगश्च योगो भूतिकरः परः॥ अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु।
9राज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः॥ कोशं च जनयेद् राजा निर्जलेभ्यो यथा जलम्।
10कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मः सनातनः। उपायधर्म प्राप्येमं पूर्वैराचरितं जनैः॥
11अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वन्यश्च भारत। प्राक्कोशात् प्राप्यतें धर्मो वृत्तिधर्माद् गरीयसी॥
12धर्मं प्राप्य न्यायवृत्तिं न बलीयान् न विन्दति। यस्माद् बलस्योपपत्तिरेकान्तेन न विद्यते॥ तस्मादापत्स्वधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः। अधर्मो जायते तस्मिन्निति वै कवयो विदुः॥
13अनन्तरं क्षत्रियस्य तत्र किं विचिकित्स्यते। यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा। तत् कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत्॥
14सर्वात्मनैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः। सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः॥ तत्र धर्मविदां तात निश्चयो धर्मनैपुणम्। उद्यमो नैपुणं क्षात्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः॥
15क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति। अन्यत्र तापसस्वाच्च ब्राह्मणस्वाच्च भारत॥
16यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत्। अभोज्यानानि चाश्नीयात् तथेदं नात्र संशयः॥
17पीडितस्य किमद्वारमुत्पथो विधृतस्य च। अद्वारतः प्रद्रवति यदा भवति पीडितः॥
18यस्य कोशबलग्लान्या सर्वलोकपराभवः। भैक्ष्यचर्या न विहिता न च विट् शूद्रजीविका॥
19स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्जात्याननुपजीवतः। जहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम्॥
20आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम्। अपि ह्येतद् ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये॥
21क्षत्रिये संशयः कस्मादित्येवं निश्चितं सदा। आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत् कथंचन॥ हन्तारं रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः। तस्मात् संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना॥
22अन्यत्र राजन् हिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित्। अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः॥
23न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम्। विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सया॥
24परस्परं हि संरक्षा राज्ञा राष्ट्रेण चापदि। नित्यमेव हि कर्तव्या एष धर्मः सनातनः॥
25राजा राष्ट्रं यथाऽऽपत्सु द्रव्यौघैरपि रक्षति। राष्ट्रेण राजा व्यसने रक्षितव्यस्तथा भवेत्॥
26कोशं दण्डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम्। न कुर्वीतान्तरं राष्ट्र राजा परिगतः क्षुधा।॥
27बीजं भक्तेन सम्पाद्यमिति धर्मविदो विदुः। अत्रैतच्छम्बरस्याहुमहामायस्य दर्शनम्॥
28धिक् तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रं यस्यावसीदति। अवृत्त्यान्यमनुष्योऽपि यो वैदेशिक इत्यपि॥
29राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम्। तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजा:॥
30नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम्। तदर्थं पीडयित्वा च दोषं प्राप्तुं न सोऽर्हति॥
31अकार्यमपि यज्ञार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु। एतस्मात् कारणाद् राजा न दोषं प्राप्तुमर्हति॥
32अर्थार्थमन्यद् भवति विपरीतमथापरम्। अनर्थार्थमथाप्यन्यत् तत् सर्वं ह्यर्थकारणम्। एवं बुद्ध्या सम्प्रपश्येनमेधावी कार्यनिश्चयम्॥
33यज्ञार्थमन्यद् भवति यज्ञोऽन्यार्थस्तथा परः। यज्ञस्यार्थार्थमेवान्यत् तत् सर्वं यज्ञसाधनम्॥
34उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम्। यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिनः॥ दुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि। ते चापि निपतन्तोऽन्यान् निघ्नन्त्येव वनस्पतीन्॥
35एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः। तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप॥
36धनेन जयते लोकावुभौ परमिमं तथा। सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा॥
37सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम्। न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत॥
38नैतौ सम्भवतो राजन् कथंचिदपि पार्थिवा न हरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित्॥
39यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचन। ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्येवं काक्षते जनः॥
40न च राज्यसमो धर्मः कश्चिदस्ति परंतप। धर्मः संशब्दितो राज्ञामापदर्थमतोऽन्यथा।॥
41दानेन कर्मणा चान्ये तपसान्ये तपस्विनः। बुद्ध्या दाक्ष्येण चैवान्ये विन्दन्ति धनसंचयान्॥
42अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान् भवेत्। सर्वं धनवता प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान्॥
43कोशेन धर्मः कामश्च परलोकस्तथा ह्ययम्। तं च धर्मेण लिप्सेत नाधर्मेण कदाचन॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said How should a king behave who is shorn of friends, has many enemies, and an exhausted treasury, and is destitute of troops, O Bharata.
2Again how should he behave hiinself when he is surrounded by wicked ministers, when his counsels are all divulged, when he does not find his way clearly before him, when he attacks another kingdom, when he is engaged in grinding a hostile kingdom, and when though weak he is at war with a powerful king? How should a king act whose affairs are iilmanaged and who disregards the requirements of place and time, who is unable, for his oppressions, to bring about peace and create disunion among his enemies? Should he try to acquire wealth by foul means or should he sacrifice his life without seeking wealth?
3Bhishma said Conversant as you are with duties, you have, O foremost of Bharata's race, asked me a question dealing with the mystery of duties. Without being asked, O Yudhishthira, I could not venture to dwell upon this duty. Morality is very subtile. One understands it, О foremost of Bharata's race by the help of scriptural texts. By remembering what one has heard and by doing good acts, some one in some place may become a righteous person.
4By acting intelligently the king may or may not acquire wealth. Guided by your own intelligence do you think what reply should be given to your query on this subject.
5Listen, O Bharata, to the highly meritorious expedient which kings should follow (during times of distress). For the sake of true morality, however, I would not call those means fair.
6If the treasury filled by oppression, such a conduct brings the king to the brink of destruction. Such is the conclusion of all intelligente men who have deliberated upon the subject.
7The scriptures or science which one always studies imparts him the knowledge becomes agreeable to him.
8Ignorance yields barrenness of invention about means. Finding out of expedicnts, again, through the help of knowledge, becomes the source of great happiness. Without cherishing any misgivings and any malice, here these instructions.
9Through the decrease of the treasury, the king's army suffers deterioration. The king should, therefore, replenish his treasury like one creating water in a forest which is without water.
10In pursuance of this code of morality practised by the ancients, the king should, when the opportunity presents itself, show mercy to his subjects. This is eternal duty.
11For able and competent men the duties are of one kind. In times of distress, however, one's duties assume a different aspect. Without riches a king may, by penances acquire religious merit. Life, however, is much more important than religious merit.
12By acquiring only religious merit, a king, who is weak never succeeds in acquiring just and proper means for maintenance; and because he cannot, by even his best endeavours, acquire power by the help of only religious merit, therefore the practices in time of distress are sometimes regarded as quite of a piece with morality. The learned, however, opine that those practices beget sinfulness.
13After the time of distress is over, what should the Kshatriya do? He should act in such a way that his merit may not be dissipated. He should also act in such a way that he may not have to yield to his foes. These are his duties. He should not be despondent.
14He should not try to save the merit of others or of himself. On the other hand, he should save his own self. This is the settled conclusion. There runs this Shruti, viz., that Brahmanas, who are conversant with duties, should be proficient in them. Likewise, as regards the Kshatriya, his proficiency should be in exertion, since might of arms is his great wealth.
15When a Kshatriya's means of sustenance are gone, what should he not take excepting what belongs to ascetics and Brahmanas?
16Even as a Brahmana in a time of distress may officiate at the sacrifice of a person for whom he should never officiate and eat forbidden food, so there is no doubt that a Kshatriya may take riches from every one say ascetics and Brahmanas.
17Even one attacked (by an enemy and seeking the means of escape) what can be an unfair means? For a person confined in a ungeon and seeking escape what can be an improper path? When a person becomes afflicted, he escapes by even an improper way.
18For a Kshatriya who has, for his insufficient treasury and army, become exceedingly humiliated, neither a life of mendicancy nor the profession of a Vaishya or that of a Shudra has been sanctioned.
19The profession prescribed for a Kshatriya is the acquisition of wealth by battle and victory. He should never beg of a member of his own caste. The person who maintains himself ordinarily by following the practices primarily sanctioned, for him, may, in times of distress, support himself by following the practices laid down in the alternative.
20In a time of distress, when ordinary practices cannot be followed, a Kshatriya may support himself by even unjust and improper means. The very Brahmanas, it is seen, do the same when their means of living run out.
21When the Brahmanas act thus, what doubt is there regarding the conduct of the Kshatriya)? This is, indeed, settled. Without despairing and yielding to destruction, a Kshatriya nay, by force, take, what he can, from rich persons. Know that the Kshatriya may, by force, take, what he can, from rich persons. Know that the Kshatriya is the protector and the destroyer of the people. Therefore, a Kshatriya in difficulty should take by force, what he can, with a view to protect the people.
22No person in this world, O king, can maintain himself without injuring other creatures. The very ascetic leading a solitary life in the forest is no exception.
23A Kshatriya should not live, depending upon destiny, especially he, O chief of the Kurus, who wishes to rule.
24The king and the kingdom should always mutually protect each other. This is an eternal duty.
25As the king protects, by spending all his money, the kingdom, when it is in distress, so should the kingdom protect the kingdom protect the king when he is in distress.
26The king, even when reduced to straits, should never abandon his treasury, his machinery for punishing the wicked, his army, his friends and allies, and uther necessary institutions and the chiefs living in his kingdom.
27Masters of duty say that one must keep his seeds, even from his very food. This a truth cited from the work of Shamvara, well-known for his great powers of illusion.
28Fie on the life of that king whose kingdom is weakened. Fie on the life of that men who from want of means goes to a foreign country in quest of a living.
29The king depends upon his treasury and army. His army, again, depends on his treasury. His army is the source of all his religious merits. His religious merits, again, are the root of his people.
30The treasury can never be replenished without oppressing others. How then can the army be maintained without oppression? The king, therefore, in times of difficulty, commits no sin by oppressing his subjects for filling the treasury.
31For celebrating sacrifices many improper deeds are done. Therefore a king commits no sin by doing improper acts (when he seeks to fill his treasury in a time of distress).
32For the sake of wealth improper practices are followed in seasons of distress. If (at such times) such improper practices be not followed, evil is the sure consequence. All those institutions that are maintained for working destruction and miso y exist for the sake of collecting wealth. Guided by such considerations, an intelligent king should settle his conduct.
33As animals and other articles are a necessary or sacrifices, as sacrifices are for purifying the heart, and as animals, sacrifices, and purity of the heart, are all for final liberation, even so policy and punishment exist for the treasury, the treasury, exists for the army, and policy and treasury and army all the three exists for defeating enemies and protecting or enlarging the kingdom.
34I shall here quote an example illustrating the true way of morality. A large tree is cut down for making out of it a sacrificial stake. In cutting it, other trees which stand in its way have also to be cut down. These, also, while falling down, kill others standing there about.
35So they who stand in the way of replenishing a treasury must be killed. I do not see how else success can be acquired.
36By wealth, both the worlds, viz., this and the other, can be acquired, as also Truth and religious merit. A person who has no wealth is more dead than alive.
37Wealth for the celebration of sacrifices should be won by every means. The demerit of an act, done in an hour of difficulty, does not equal to that which permeates the same, if done at other tinies, O Bharata.
38The acquisition of wealth and its abandonment cannot both be possibly suen in the same individual, O king. I do not see a rich man in the forest.
39With respect to wealth which is seen in this world, every one fights with every one else, saying,-This shall be mine.-This shall be imine.
40There is nothing, O scorcher of foes, which yields greater merit to a king than the possession of a kingdom. It is sinful for a king to oppress his subjects with heavy taxes at ordinary times. In a season of distress, it is quite different.
41Some acquire wealth by gifts and sacrifices; some who like penances acquire the same by penances; some acquire it by the help of their intelligence and cleverness.
42A person who has no wealth is said to be weak, while he who has wealth becomes powerful. A man of riches may acquire everything. A king who has a well-replenished treasury can accomplish everything.
43By his treasury a king may acquire religious merit, gratify his desire for pleasure, acquire the next world, and this also. The treasury, however, should be filled by the help of righteousness and never by unrighteous deeds, which pass for righteousness in times of difficulty.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे भरतवंशी, उस राजा को कैसा आचरण करना चाहिए जो मित्रों से रहित हो, जिसके शत्रु अनेक हों, जिसका कोष रिक्त हो, और जो सेना से हीन हो?
2और उसे कैसा आचरण करना चाहिए जब वह दुष्ट मन्त्रियों से घिरा हो, जब उसकी मन्त्रणाएँ प्रकट हो चुकी हों, जब उसे अपने सामने का मार्ग स्पष्ट न दिखाई देता हो, जब वह किसी दूसरे राज्य पर आक्रमण करे, जब वह किसी शत्रुराज्य को कुचलने में लगा हो, और जब दुर्बल होते हुए भी वह किसी बलवान् राजा से युद्ध कर रहा हो? उस राजा को कैसा आचरण करना चाहिए जिसके कार्य कुप्रबन्धित हों और जो देश-काल की आवश्यकताओं की उपेक्षा करता हो, जो अपने अत्याचारों के कारण न सन्धि कर सके और न अपने शत्रुओं में फूट डाल सके? क्या उसे अनुचित उपायों से धन प्राप्त करने का प्रयत्न करना चाहिए, अथवा धन की खोज किए बिना अपने प्राण त्याग देने चाहिए?
3भीष्म ने कहा — हे भरतकुलश्रेष्ठ, धर्म के ज्ञाता तुमने मुझसे धर्म के रहस्य से सम्बद्ध प्रश्न पूछा है। हे युधिष्ठिर, बिना पूछे मैं इस धर्म पर विवेचन करने का साहस नहीं करता। नीति अत्यन्त सूक्ष्म है। हे भरतकुलश्रेष्ठ, मनुष्य उसे शास्त्रवचनों की सहायता से ही समझता है। सुने हुए का स्मरण करके और सत्कर्म करके कोई कहीं धर्मात्मा बन सकता है।
4बुद्धिपूर्वक कार्य करके राजा धन प्राप्त कर भी सकता है और नहीं भी। अपनी बुद्धि से निर्देशित होकर तुम स्वयं विचार करो कि इस विषय पर तुम्हारे प्रश्न का क्या उत्तर दिया जाना चाहिए।
5हे भरतवंशी, उस अत्यन्त पुण्यकारी उपाय को सुनो जिसका राजाओं को (आपत्काल में) अनुसरण करना चाहिए। किन्तु सच्चे धर्म की दृष्टि से मैं उन उपायों को उचित नहीं कहूँगा।
6यदि कोष अत्याचार से भरा जाए, तो ऐसा आचरण राजा को विनाश के कगार पर ले आता है। इस विषय पर विचार करने वाले समस्त बुद्धिमान् पुरुषों का यही निष्कर्ष है।
7मनुष्य जिस शास्त्र अथवा विद्या का सदा अध्ययन करता है, वही उसे ज्ञान देती है और वही उसे प्रिय हो जाती है।
8अज्ञान उपायों की खोज में बाँझपन उत्पन्न करता है। और ज्ञान की सहायता से उपायों का खोज लेना महान् सुख का स्रोत बनता है। किसी प्रकार का सन्देह अथवा द्वेष मन में लाए बिना इन उपदेशों को सुनो।
9कोष के घटने से राजा की सेना क्षीण होती है। अतः राजा को अपना कोष उसी प्रकार भरना चाहिए जैसे कोई जलहीन वन में जल उत्पन्न करता है।
10प्राचीनों द्वारा अभ्यास किए गए इस धर्म के अनुसार राजा को, जब अवसर आए, अपनी प्रजा पर दया दिखानी चाहिए। यही सनातन धर्म है।
11समर्थ और सक्षम पुरुषों के लिए धर्म एक प्रकार का होता है। किन्तु आपत्काल में मनुष्य के कर्तव्य दूसरा ही रूप ले लेते हैं। धन के बिना भी राजा तप से धर्म अर्जित कर सकता है। किन्तु प्राण धर्म से कहीं अधिक महत्त्वपूर्ण हैं।
12केवल धर्म अर्जित करके दुर्बल राजा अपने निर्वाह के न्यायोचित और उपयुक्त साधन प्राप्त करने में कभी सफल नहीं होता; और चूँकि वह अपने सर्वोत्तम प्रयत्नों से भी केवल धर्म के बल पर शक्ति प्राप्त नहीं कर सकता, इसीलिए आपत्काल की प्रथाएँ कभी-कभी धर्म के ही अनुरूप मानी जाती हैं। किन्तु विद्वानों का मत है कि वे प्रथाएँ पाप उत्पन्न करती हैं।
13आपत्काल बीत जाने पर क्षत्रिय को क्या करना चाहिए? उसे ऐसा आचरण करना चाहिए कि उसका पुण्य नष्ट न हो। उसे ऐसा भी आचरण करना चाहिए कि उसे अपने शत्रुओं के आगे झुकना न पड़े। ये उसके कर्तव्य हैं। उसे हतोत्साह नहीं होना चाहिए।
14उसे दूसरों का अथवा अपना पुण्य बचाने का प्रयत्न नहीं करना चाहिए। इसके विपरीत, उसे अपने आपको बचाना चाहिए। यही निश्चित निष्कर्ष है। यह श्रुति प्रचलित है कि धर्म के ज्ञाता ब्राह्मणों को धर्म में ही निपुण होना चाहिए। इसी प्रकार क्षत्रिय की निपुणता पराक्रम में होनी चाहिए, क्योंकि भुजबल ही उसका महान् धन है।
15जब क्षत्रिय के निर्वाह के साधन समाप्त हो जाएँ, तब तपस्वियों और ब्राह्मणों की सम्पत्ति के अतिरिक्त उसे क्या नहीं लेना चाहिए?
16जैसे ब्राह्मण आपत्काल में ऐसे पुरुष के यज्ञ में पुरोहिती कर सकता है जिसके यज्ञ में उसे कभी नहीं करनी चाहिए, तथा निषिद्ध अन्न खा सकता है, वैसे ही इसमें कोई सन्देह नहीं कि क्षत्रिय तपस्वियों और ब्राह्मणों को छोड़कर सबसे धन ले सकता है।
17(शत्रु द्वारा) आक्रान्त और बचने का उपाय ढूँढ़ते पुरुष के लिए कौन-सा उपाय अनुचित हो सकता है? कारागार में बन्द और मुक्ति चाहने वाले पुरुष के लिए कौन-सा मार्ग अनुचित हो सकता है? जब मनुष्य विपत्ति में पड़ता है, तब वह अनुचित मार्ग से भी बच निकलता है।
18जिस क्षत्रिय का कोष और सेना अपर्याप्त होने के कारण वह अत्यन्त अपमानित हो चुका है, उसके लिए न भिक्षावृत्ति का जीवन, न वैश्य का व्यवसाय और न शूद्र का ही विहित है।
19क्षत्रिय के लिए विहित व्यवसाय युद्ध और विजय द्वारा धन का अर्जन है। उसे कभी अपने ही वर्ण के किसी पुरुष से याचना नहीं करनी चाहिए। जो पुरुष सामान्यतः अपने लिए प्रधान रूप से विहित प्रथाओं का पालन करते हुए निर्वाह करता है, वह आपत्काल में विकल्प के रूप में निर्धारित प्रथाओं का पालन करके अपना निर्वाह कर सकता है।
20आपत्काल में, जब सामान्य प्रथाओं का पालन नहीं किया जा सकता, तब क्षत्रिय अनुचित और अन्यायपूर्ण उपायों से भी अपना निर्वाह कर सकता है। देखा जाता है कि स्वयं ब्राह्मण भी, जब उनके जीवन-निर्वाह के साधन समाप्त हो जाते हैं, वैसा ही करते हैं।
21जब ब्राह्मण ऐसा करते हैं, तब क्षत्रिय के आचरण के विषय में क्या सन्देह रह जाता है? यह वस्तुतः निश्चित है। निराश होकर विनाश को न स्वीकार करते हुए क्षत्रिय धनी पुरुषों से जो कुछ ले सकता है, बलपूर्वक ले ले। जानो कि क्षत्रिय धनी पुरुषों से जो कुछ ले सकता है, बलपूर्वक ले सकता है। जानो कि क्षत्रिय ही प्रजा का रक्षक और संहारक है। अतः संकट में पड़ा क्षत्रिय प्रजा की रक्षा की दृष्टि से जो कुछ ले सकता है, बलपूर्वक ले ले।
22हे राजन्, इस लोक में कोई भी पुरुष दूसरे प्राणियों की हानि किए बिना अपना निर्वाह नहीं कर सकता। वन में एकान्तवास करने वाला तपस्वी भी इसका अपवाद नहीं है।
23क्षत्रिय को भाग्य के भरोसे नहीं जीना चाहिए, हे कुरुश्रेष्ठ, विशेषकर उसे जो शासन करना चाहता है।
24राजा और राज्य को सदा परस्पर एक-दूसरे की रक्षा करनी चाहिए। यही सनातन धर्म है।
25जैसे राजा अपना समस्त धन व्यय करके संकट में पड़े राज्य की रक्षा करता है, वैसे ही राज्य को भी संकट में पड़े राजा की रक्षा करनी चाहिए।
26राजा को, अत्यन्त संकट में पड़ जाने पर भी, अपने कोष, दुष्टों को दण्ड देने के अपने तन्त्र, अपनी सेना, अपने मित्रों और सहायकों, तथा अन्य आवश्यक संस्थाओं और अपने राज्य में रहने वाले प्रमुख पुरुषों का कभी त्याग नहीं करना चाहिए।
27धर्म के ज्ञाता कहते हैं कि मनुष्य को अपने भोजन में से भी अपने बीज बचाकर रखने चाहिए। यह सत्य माया की महान् शक्तियों के लिए विख्यात शम्बर के ग्रन्थ से उद्धृत है।
28धिक्कार है उस राजा के जीवन को जिसका राज्य दुर्बल हो चुका है। धिक्कार है उस मनुष्य के जीवन को जो साधनों के अभाव में जीविका की खोज में परदेस जाता है।
29राजा अपने कोष और सेना पर निर्भर रहता है। उसकी सेना पुनः उसके कोष पर निर्भर है। उसकी सेना उसके समस्त पुण्यों का स्रोत है। और उसके पुण्य उसकी प्रजा के मूल हैं।
30दूसरों पर दबाव डाले बिना कोष कभी नहीं भरा जा सकता। तब अत्याचार के बिना सेना का पालन कैसे हो? अतः राजा आपत्काल में कोष भरने के लिए अपनी प्रजा पर दबाव डालकर कोई पाप नहीं करता।
31यज्ञों के अनुष्ठान के लिए अनेक अनुचित कर्म किए जाते हैं। अतः राजा अनुचित कर्म करके (जब वह आपत्काल में अपना कोष भरना चाहता है) कोई पाप नहीं करता।
32धन के लिए आपत्काल में अनुचित प्रथाओं का पालन किया जाता है। यदि (ऐसे समय में) उन अनुचित प्रथाओं का पालन न किया जाए, तो अनिष्ट निश्चित परिणाम है। जितनी भी संस्थाएँ विनाश और दुःख उत्पन्न करने के लिए बनाई जाती हैं, वे सब धन संग्रह के लिए ही विद्यमान हैं। इन्हीं विचारों से निर्देशित होकर बुद्धिमान् राजा को अपना आचरण निश्चित करना चाहिए।
33जैसे पशु और अन्य सामग्री यज्ञों के लिए आवश्यक हैं, जैसे यज्ञ हृदय की शुद्धि के लिए हैं, और जैसे पशु, यज्ञ तथा हृदय की शुद्धि — ये सब अन्ततः मोक्ष के लिए हैं, वैसे ही नीति और दण्ड कोष के लिए हैं, कोष सेना के लिए है, और नीति, कोष तथा सेना — ये तीनों शत्रुओं को परास्त करने तथा राज्य की रक्षा अथवा वृद्धि के लिए हैं।
34मैं यहाँ धर्म के सच्चे मार्ग का उदाहरण देता हूँ। यूप बनाने के लिए एक बड़ा वृक्ष काटा जाता है। उसे काटते समय जो अन्य वृक्ष उसके मार्ग में खड़े होते हैं, उन्हें भी काटना पड़ता है। वे भी गिरते समय आसपास खड़े दूसरों को मार डालते हैं।
35इसी प्रकार जो कोष भरने के मार्ग में खड़े हों, उनका वध करना ही पड़ता है। मुझे नहीं दिखता कि अन्यथा सफलता कैसे प्राप्त हो सकती है।
36धन से दोनों लोक — अर्थात् यह और परलोक — प्राप्त किए जा सकते हैं, तथा सत्य और धर्म भी। जिस पुरुष के पास धन नहीं, वह जीवित होते हुए भी मृत के समान है।
37यज्ञों के अनुष्ठान के लिए धन प्रत्येक उपाय से जीता जाना चाहिए। हे भरतवंशी, कठिनाई की घड़ी में किए गए कर्म का पाप उतना नहीं होता जितना उसी कर्म का, यदि वह अन्य समय में किया जाए।
38हे राजन्, धन का अर्जन और उसका त्याग — दोनों एक ही पुरुष में सम्भवतः नहीं देखे जा सकते। मैं वन में किसी धनी पुरुष को नहीं देखता।
39इस लोक में जो धन दिखाई देता है, उसके लिए प्रत्येक व्यक्ति प्रत्येक दूसरे से लड़ता है, यह कहते हुए — "यह मेरा होगा! यह मेरा होगा!"
40हे शत्रुतापन, राजा के लिए राज्य के अधिकार से बढ़कर पुण्यदायक और कुछ नहीं। सामान्य समय में भारी करों से अपनी प्रजा पर अत्याचार करना राजा के लिए पाप है। आपत्काल में बात सर्वथा भिन्न है।
41कुछ लोग दान और यज्ञों से धन प्राप्त करते हैं; कुछ, जिन्हें तप प्रिय है, तप से वही प्राप्त करते हैं; कुछ अपनी बुद्धि और चातुर्य की सहायता से उसे प्राप्त करते हैं।
42जिस पुरुष के पास धन नहीं, वह दुर्बल कहा जाता है, जबकि जिसके पास धन है वह बलवान् हो जाता है। धनी पुरुष सब कुछ प्राप्त कर सकता है। जिस राजा का कोष भरा हुआ है, वह सब कुछ सिद्ध कर सकता है।
43अपने कोष से राजा धर्म अर्जित कर सकता है, अपनी सुखेच्छा की पूर्ति कर सकता है, परलोक और यह लोक भी प्राप्त कर सकता है। किन्तु कोष धर्म की सहायता से ही भरा जाना चाहिए, कभी उन अधर्मपूर्ण कर्मों से नहीं जो आपत्काल में धर्म के नाम पर चल जाते हैं।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे भरतवंशी, त्यस राजाले कस्तो आचरण गर्नुपर्छ जो मित्रबाट रहित होस्, जसका शत्रु अनेक होऊन्, जसको कोष रित्तो होस्, र जो सेनाबाट हीन होस्?
2अनि उसले कस्तो आचरण गर्नुपर्छ जब ऊ दुष्ट मन्त्रीहरूले घेरिएको होस्, जब उसका मन्त्रणा प्रकट भइसकेका होऊन्, जब उसलाई आफ्नो अगाडिको मार्ग स्पष्ट नदेखिएको होस्, जब उसले कुनै अर्को राज्यमाथि आक्रमण गरोस्, जब ऊ कुनै शत्रुराज्य कुल्चनमा लागेको होस्, र जब दुर्बल हुँदाहुँदै पनि ऊ कुनै बलवान् राजासँग युद्ध गरिरहेको होस्? त्यस राजाले कस्तो आचरण गर्नुपर्छ जसका कार्य कुप्रबन्धित होऊन् र जसले देश-कालका आवश्यकताको उपेक्षा गर्दछ, जसले आफ्ना अत्याचारका कारण न सन्धि गर्न सकोस्, न आफ्ना शत्रुहरूमा फुट हाल्न सकोस्? के उसले अनुचित उपायले धन प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ, अथवा धनको खोजी नगरी आफ्नो प्राण त्याग्नुपर्छ?
3भीष्मले भने — हे भरतकुलश्रेष्ठ, धर्मका ज्ञाता तिमीले मसँग धर्मको रहस्यसँग सम्बद्ध प्रश्न सोधेका छौ। हे युधिष्ठिर, बिनासोधी म यस धर्ममाथि विवेचन गर्ने साहस गर्दिनँ। नीति अत्यन्त सूक्ष्म छ। हे भरतकुलश्रेष्ठ, मानिसले त्यो शास्त्रवचनको सहायताले नै बुझ्दछ। सुनेको सम्झेर र सत्कर्म गरेर कोही कतै धर्मात्मा बन्न सक्दछ।
4बुद्धिपूर्वक कार्य गरेर राजाले धन प्राप्त गर्न पनि सक्दछ र नगर्न पनि। आफ्नो बुद्धिले निर्देशित भई तिमी आफैँ विचार गर कि यस विषयमा तिम्रो प्रश्नको के उत्तर दिइनुपर्छ।
5हे भरतवंशी, त्यस अत्यन्त पुण्यकारी उपायलाई सुन जसको राजाहरूले (आपत्कालमा) अनुसरण गर्नुपर्छ। तर साँचो धर्मको दृष्टिले म ती उपायलाई उचित भन्दिनँ।
6यदि कोष अत्याचारले भरियो भने, यस्तो आचरणले राजालाई विनाशको छेउमा ल्याइपुर्याउँछ। यस विषयमा विचार गर्ने सम्पूर्ण बुद्धिमान् पुरुषको यही निष्कर्ष छ।
7मानिसले जुन शास्त्र अथवा विद्याको सधैँ अध्ययन गर्दछ, त्यसैले उसलाई ज्ञान दिन्छ र त्यही उसलाई प्रिय हुन्छ।
8अज्ञानले उपायको खोजीमा बाँझोपन उत्पन्न गर्दछ। अनि ज्ञानको सहायताले उपायको खोजी हुनु महान् सुखको स्रोत बन्दछ। कुनै प्रकारको शङ्का अथवा द्वेष मनमा नल्याई यी उपदेश सुन।
9कोष घट्नाले राजाको सेना क्षीण हुन्छ। त्यसैले राजाले आफ्नो कोष त्यसै गरी भर्नुपर्छ जसरी कसैले जलहीन वनमा जल उत्पन्न गर्दछ।
10प्राचीनहरूले अभ्यास गरेको यस धर्मअनुसार राजाले, जब अवसर आओस्, आफ्नो प्रजामाथि दया देखाउनुपर्छ। यही सनातन धर्म हो।
11समर्थ र सक्षम पुरुषका लागि धर्म एक प्रकारको हुन्छ। तर आपत्कालमा मानिसका कर्तव्यले अर्कै रूप लिन्छन्। धनबिना पनि राजाले तपले धर्म अर्जन गर्न सक्दछ। तर प्राण धर्मभन्दा धेरै महत्त्वपूर्ण छ।
12केवल धर्म अर्जन गरेर दुर्बल राजाले आफ्नो निर्वाहका न्यायोचित र उपयुक्त साधन प्राप्त गर्न कहिल्यै सफल हुँदैन; अनि किनभने उसले आफ्ना सर्वोत्तम प्रयत्नले पनि केवल धर्मको बलमा शक्ति प्राप्त गर्न सक्दैन, त्यसैले आपत्कालका प्रथा कहिलेकाहीँ धर्मकै अनुरूप मानिन्छन्। तर विद्वान्हरूको मत छ कि ती प्रथाले पाप उत्पन्न गर्दछन्।
13आपत्काल बितेपछि क्षत्रियले के गर्नुपर्छ? उसले यस्तो आचरण गर्नुपर्छ कि उसको पुण्य नष्ट नहोस्। उसले यस्तो पनि आचरण गर्नुपर्छ कि उसले आफ्ना शत्रुका अगाडि झुक्नु नपरोस्। यी उसका कर्तव्य हुन्। ऊ हतोत्साहित हुनुहुँदैन।
14उसले अरूको अथवा आफ्नो पुण्य बचाउने प्रयत्न गर्नुहुँदैन। यसको विपरीत, उसले आफैँलाई बचाउनुपर्छ। यही निश्चित निष्कर्ष हो। यो श्रुति प्रचलित छ कि धर्मका ज्ञाता ब्राह्मणहरू धर्ममै निपुण हुनुपर्छ। यसै गरी क्षत्रियको निपुणता पराक्रममा हुनुपर्छ, किनभने भुजबल नै उसको महान् धन हो।
15जब क्षत्रियका निर्वाहका साधन सकिन्छन्, तब तपस्वी र ब्राह्मणहरूको सम्पत्तिबाहेक उसले के लिनुहुँदैन?
16जसरी ब्राह्मणले आपत्कालमा त्यस्ता पुरुषको यज्ञमा पुरोहिती गर्न सक्दछ जसको यज्ञमा उसले कहिल्यै गर्नुहुँदैन, तथा निषिद्ध अन्न खान सक्दछ, त्यसै गरी यसमा कुनै शङ्का छैन कि क्षत्रियले तपस्वी र ब्राह्मणहरूलाई छाडेर सबैबाट धन लिन सक्दछ।
17(शत्रुद्वारा) आक्रान्त र बच्ने उपाय खोज्ने पुरुषका लागि कुन उपाय अनुचित हुन सक्दछ? कारागारमा बन्द र मुक्ति चाहने पुरुषका लागि कुन मार्ग अनुचित हुन सक्दछ? जब मानिस विपत्तिमा पर्दछ, तब ऊ अनुचित मार्गबाट पनि बच्दछ।
18जुन क्षत्रियको कोष र सेना अपर्याप्त भएकाले ऊ अत्यन्त अपमानित भइसकेको छ, उसका लागि न भिक्षावृत्तिको जीवन, न वैश्यको व्यवसाय, न शूद्रको नै विहित छ।
19क्षत्रियका लागि विहित व्यवसाय युद्ध र विजयद्वारा धनको अर्जन हो। उसले कहिल्यै आफ्नै वर्णका कुनै पुरुषसँग याचना गर्नुहुँदैन। जुन पुरुषले सामान्यतः आफ्ना लागि प्रधान रूपमा विहित प्रथाको पालन गर्दै निर्वाह गर्दछ, उसले आपत्कालमा विकल्पका रूपमा निर्धारित प्रथाको पालन गरेर आफ्नो निर्वाह गर्न सक्दछ।
20आपत्कालमा, जब सामान्य प्रथाको पालन गर्न सकिँदैन, तब क्षत्रियले अनुचित र अन्यायपूर्ण उपायले पनि आफ्नो निर्वाह गर्न सक्दछ। देखिन्छ कि स्वयं ब्राह्मणहरूले पनि, जब तिनका जीवन-निर्वाहका साधन सकिन्छन्, त्यसै गर्दछन्।
21जब ब्राह्मणहरूले त्यसो गर्दछन्, तब क्षत्रियको आचरणका विषयमा के शङ्का रहन्छ? यो वस्तुतः निश्चित छ। निराश भई विनाश स्वीकार नगरी क्षत्रियले धनी पुरुषहरूबाट जे लिन सक्दछ, बलपूर्वक लिओस्। जान कि क्षत्रियले धनी पुरुषहरूबाट जे लिन सक्दछ, बलपूर्वक लिन सक्दछ। जान कि क्षत्रिय नै प्रजाको रक्षक र संहारक हो। त्यसैले सङ्कटमा परेको क्षत्रियले प्रजाको रक्षाको दृष्टिले जे लिन सक्दछ, बलपूर्वक लिओस्।
22हे राजन्, यस लोकमा कुनै पनि पुरुषले अरू प्राणीको हानि नगरी आफ्नो निर्वाह गर्न सक्दैन। वनमा एकान्तवास गर्ने तपस्वी पनि यसको अपवाद होइन।
23क्षत्रियले भाग्यको भरमा बाँच्नुहुँदैन, हे कुरुश्रेष्ठ, विशेष गरी उसले जो शासन गर्न चाहन्छ।
24राजा र राज्यले सधैँ परस्पर एक-अर्काको रक्षा गर्नुपर्छ। यही सनातन धर्म हो।
25जसरी राजाले आफ्नो सम्पूर्ण धन खर्चेर सङ्कटमा परेको राज्यको रक्षा गर्दछ, त्यसै गरी राज्यले पनि सङ्कटमा परेको राजाको रक्षा गर्नुपर्छ।
26राजाले, अत्यन्त सङ्कटमा परे पनि, आफ्नो कोष, दुष्टहरूलाई दण्ड दिने आफ्नो तन्त्र, आफ्नो सेना, आफ्ना मित्र र सहायक, तथा अन्य आवश्यक संस्था र आफ्नो राज्यमा बस्ने प्रमुख पुरुषहरूको कहिल्यै त्याग गर्नुहुँदैन।
27धर्मका ज्ञाताहरू भन्दछन् कि मानिसले आफ्नो भोजनबाट पनि आफ्ना बीउ बचाएर राख्नुपर्छ। यो सत्य मायाका महान् शक्तिका लागि विख्यात शम्बरको ग्रन्थबाट उद्धृत छ।
28धिक्कार छ त्यस राजाको जीवनलाई जसको राज्य दुर्बल भइसकेको छ। धिक्कार छ त्यस मानिसको जीवनलाई जो साधनको अभावमा जीविकाको खोजीमा परदेश जान्छ।
29राजा आफ्नो कोष र सेनामा निर्भर रहन्छ। उसको सेना पुनः उसको कोषमा निर्भर छ। उसको सेना उसका सम्पूर्ण पुण्यको स्रोत हो। अनि उसका पुण्य उसकी प्रजाका मूल हुन्।
30अरूमाथि दबाब नदिई कोष कहिल्यै भर्न सकिँदैन। त्यसो भए अत्याचारबिना सेनाको पालन कसरी होस्? त्यसैले राजाले आपत्कालमा कोष भर्नका लागि आफ्नो प्रजामाथि दबाब दिएर कुनै पाप गर्दैन।
31यज्ञका अनुष्ठानका लागि अनेक अनुचित कर्म गरिन्छन्। त्यसैले राजाले अनुचित कर्म गरेर (जब उसले आपत्कालमा आफ्नो कोष भर्न चाहन्छ) कुनै पाप गर्दैन।
32धनका लागि आपत्कालमा अनुचित प्रथाको पालन गरिन्छ। यदि (यस्तो समयमा) ती अनुचित प्रथाको पालन गरिएन भने, अनिष्ट निश्चित परिणाम हो। जति पनि संस्था विनाश र दुःख उत्पन्न गर्नका लागि बनाइन्छन्, ती सबै धनसङ्ग्रहका लागि नै विद्यमान छन्। यिनै विचारले निर्देशित भई बुद्धिमान् राजाले आफ्नो आचरण निश्चित गर्नुपर्छ।
33जसरी पशु र अन्य सामग्री यज्ञका लागि आवश्यक छन्, जसरी यज्ञ हृदयको शुद्धिका लागि छन्, र जसरी पशु, यज्ञ तथा हृदयको शुद्धि — यी सबै अन्ततः मोक्षका लागि छन्, त्यसै गरी नीति र दण्ड कोषका लागि छन्, कोष सेनाका लागि छ, र नीति, कोष तथा सेना — यी तीनै शत्रुहरूलाई परास्त गर्न तथा राज्यको रक्षा अथवा वृद्धिका लागि छन्।
34म यहाँ धर्मको साँचो मार्गको उदाहरण दिन्छु। यूप बनाउन एउटा ठूलो रूख काटिन्छ। त्यो काट्दा जुन अन्य रूखहरू त्यसको बाटोमा उभिएका हुन्छन्, तिनलाई पनि काट्नुपर्छ। ती पनि ढल्दा वरिपरि उभिएका अरूलाई मार्दछन्।
35यसै गरी जो कोष भर्ने बाटोमा उभिन्छन्, तिनको वध गर्नै पर्दछ। मलाई देखिँदैन कि अन्यथा सफलता कसरी प्राप्त हुन सक्दछ।
36धनले दुवै लोक — अर्थात् यो र परलोक — प्राप्त गर्न सकिन्छन्, तथा सत्य र धर्म पनि। जुन पुरुषसँग धन छैन, ऊ जीवित हुँदाहुँदै पनि मृतसरह हो।
37यज्ञका अनुष्ठानका लागि धन प्रत्येक उपायले जितिनुपर्छ। हे भरतवंशी, कठिनाइको घडीमा गरिएको कर्मको पाप त्यति हुँदैन जति त्यसै कर्मको, यदि त्यो अन्य समयमा गरियो भने।
38हे राजन्, धनको अर्जन र त्यसको त्याग — दुवै एउटै पुरुषमा सम्भवतः देख्न सकिँदैन। म वनमा कुनै धनी पुरुष देख्दिनँ।
39यस लोकमा जुन धन देखिन्छ, त्यसका लागि प्रत्येक व्यक्ति प्रत्येक अर्कोसँग लड्दछ, यसो भन्दै — "यो मेरो हुनेछ! यो मेरो हुनेछ!"
40हे शत्रुतापन, राजाका लागि राज्यको अधिकारभन्दा बढी पुण्यदायक अरू केही छैन। सामान्य समयमा भारी करले आफ्नो प्रजामाथि अत्याचार गर्नु राजाका लागि पाप हो। आपत्कालमा कुरा सर्वथा भिन्न छ।
41कोहीले दान र यज्ञबाट धन प्राप्त गर्दछन्; कोही, जसलाई तप प्रिय छ, तपबाट त्यही प्राप्त गर्दछन्; कोहीले आफ्नो बुद्धि र चातुर्यको सहायताले त्यो प्राप्त गर्दछन्।
42जुन पुरुषसँग धन छैन, ऊ दुर्बल भनिन्छ, जबकि जोसँग धन छ ऊ बलवान् हुन्छ। धनी पुरुषले सबै कुरा प्राप्त गर्न सक्दछ। जुन राजाको कोष भरिएको छ, उसले सबै कुरा सिद्ध गर्न सक्दछ।
43आफ्नो कोषबाट राजाले धर्म अर्जन गर्न सक्दछ, आफ्नो सुखेच्छाको पूर्ति गर्न सक्दछ, परलोक र यो लोक पनि प्राप्त गर्न सक्दछ। तर कोष धर्मको सहायताले नै भरिनुपर्छ, कहिल्यै ती अधर्मपूर्ण कर्मले होइन जो आपत्कालमा धर्मका नाममा चल्दछन्।