राजधर्मानुशासन पर्व — पापका आवश्यक प्रायश्चित्त-कर्महरूको वर्णन
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 35
संस्कृत
1व्यास उवाच तपसा कर्मणा चैव प्रदानेन च भारत। पुनाति पापं पुरुषः पुनश्चेन्न प्रवर्तते॥
2एककालं तु भुञ्जीत चरन् भैक्ष्यं स्वकर्मकृत्। कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचारी सदोत्थितः॥ अनसूयुरधःशायी कर्म लोके प्रकाशयन्। पूर्णीदशाभिर्वषैर्ब्रह्महा विप्रमुच्यते॥
3लक्ष्यः शस्त्रभृतां वा स्याद् विदुषामिच्छयाऽऽत्मनः। प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्छिराः॥ जपन् वान्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत्। सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत्॥ धनं वा जीवनायालं गृहं वा सपरिच्छदम्। मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्ता गोब्राह्मणस्य च॥
4षड्भिर्वर्षेः कृच्छ्रभोजी ब्रह्महा पूयते नरः। मासे मासे समश्नंस्तु त्रिभिर्वर्षेः प्रमुच्यते॥
5संवत्सरेण मासाशी पूयते नात्र संशयः। तथैवोपवसन् राजन् स्वल्पेनापि प्रपूयते॥ क्रतुना चाश्वमेधेन पूयते नात्र संशयः। ये चाप्यवभृथस्नाताः केचिदेवंविधा नराः॥ ते सर्वे धूतपाप्मानो भवन्तीति परा श्रुतिः। ब्राह्मणार्थे हतो युद्धे मुच्यते ब्रह्महत्यया॥
6गवां शतसहस्रं तु पात्रेभ्यः प्रतिपादयेत्। ब्रह्महा विप्रमुच्येत सर्वपापेभ्य एव च।॥
7कपिलानां सहस्राणि यो दद्यात् पञ्चविंशतिम्। दोग्ध्रीणां स च पापेभ्यः सर्वेभ्यो विप्रमुच्यते॥
8गोसहस्रं सवत्सानां दोग्ध्रीणां प्राणसंशये। साधुभ्यो वै दरिद्रेभ्यो दत्त्वा मुच्येत किल्बिषात्॥
9शतं वै यस्तु काम्बोजान् ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति। नियतेभ्यो महीपाल स च पापात् प्रमुच्यते॥
10मनोरथं तु यो दद्यादेकस्मा अपि भारत। न कीर्तयेत दत्त्वा यः स च पापात् प्रमुच्यते॥
11सुरापानं सकृत् कृत्वा योऽग्निवर्णां सुरां पिबेत्। स पावयत्यथात्मानमिह लोके परत्र च॥
12मरुप्रपातं प्रपतन् ज्वलनं वा समाविशन्। महाप्रस्थानमातिष्ठन् मुच्यते सर्वकिल्विषैः॥
13बृहस्पतिसवेनेष्ट्वा सुरापो ब्राह्मणः पुनः। समितिं ब्राह्मणो गच्छेदिति वै ब्रह्मणः श्रुतिः॥
14भूमिप्रदानं कुर्याद् यः सुरां पीत्वा विमत्सरः। पुनर्नच पिबेद् राजन् संस्कृतः स च शुद्ध्यति॥
15गुरुतल्पी शिलां तप्तामायसीमभिसंविशेत्। अवकृत्यात्मनः शेर्फ प्रव्रजेदूर्ध्वदर्शनः॥
16शरीरस्य विमोक्षेण मुच्यते कर्मणोऽशुभात्। कर्मभ्यो विप्रमुच्यन्ते यत्ताः संवत्सरं स्त्रियः॥
17महाव्रतं चरेद् यस्तु दद्यात् सर्वस्वमेव तु। गुर्वर्थे वा हतो युद्धे स मुच्येत् कर्मणोऽशुभात्॥
18अनृतेनोपवर्ती चेत् प्रतिरोद्धा गुरोस्तथा। उपाहृत्य प्रियं तस्मै तस्मात् पापात् प्रमुच्यते॥
19अवकीर्णिनिमित्तं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत्। गोचर्मवासाः षण्मासांस्तथा मुच्येत किल्बिषात्॥
20परदारापहारी तु परस्यापहरन् वसु। संवत्सरं व्रती भूत्वा तथा मुच्येत किल्बिषात्॥
21धनं तु यस्यापहरेत् तस्मै दद्यात् समं वसु। विविधेनाभ्युपायेन तदा मुच्येत किल्बिषात्॥
22कृच्छ्राद् द्वादशरात्रेण संयतात्मा व्रते स्थितः। परिवेत्ता भवेत् पूतः परिवित्तिस्तथैव च॥
23निवेश्यं तु पुनस्तेन सदा तारयता पितॄन्। न तु स्त्रिया भवेद् दोषो न तु सा तेन लिप्यते॥
24भोजनं ह्यन्तराशुद्धं चातुर्मास्ये विधीयते। स्त्रियस्तेन प्रशुध्यन्ति इति धर्मविदो विदुः॥
25स्त्रियस्त्वाशङ्किताः पापा नोपगम्या विजानता। रजसा ता विशुध्यन्ते भस्मना भाजनं यथा॥
26पादजोच्छिष्टकांस्यं यद् गवा ध्रातमथापि वा। गण्डूषोच्छिष्टमपि वा विशुध्येद् दशभिस्तु तत्॥
27चतुष्पात् सकलो धर्मो ब्राह्मणस्य विधीयते। पादावकृष्टो राजन्ये तथा धर्मो विधीयते॥
28तथा वैश्ये च शूद्रे च पादः पादो विधीयते। विद्यादेवंविधेनैषां गुरुलाघवनिश्चयम्॥
29तिर्यग्योनिवधं कृत्वा दुमाश्छित्त्वेतरान् बहून्। त्रिरात्रं वायुभक्षः स्यात् कर्म च प्रथयन्नरः॥
30अगम्यागमने राजन् प्रायश्चित्तं विधीयते। । आर्द्रवस्त्रेण षण्मासान् विहार्य भस्मशायिना॥
31एष एव तु सर्वेषामकार्याणां विधिर्भवेत्। ब्राह्मणोक्तेन विधिना दृष्टान्तागमहेतुभिः॥
32सावित्रीमप्यधीयीत शुचौ देशे मिताशनः। अहिंसो मन्दकोऽजल्यो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः॥
33अहःसु सततं तिष्ठेदभ्याकाशं निशां स्वपन्। त्रिरह्नि त्रिर्निशायां च सवासा जलमाविशेत्॥
34स्त्रीशूद्रं पतितं चापि नाभिभाषेद् व्रतान्वितः पापान्यज्ञानतः कृत्वा मुच्येदेवंव्रतो द्विजः॥
35शुभाशुभफलं प्रेत्य लभते भूतसाक्षिकम्। अतिरिच्येत यो यत्र तत्कर्ता लभते फलम्॥
36तस्माद् दानेन तपसा कर्मणा च फलं शुभम्। वर्धयेदशुभं कृत्वा यथा स्यादतिरेकवान्॥
37कुर्याच्छुभानि कर्माणि निवर्तेत् पापकर्मणः। दद्यान्नित्यं च वित्तानि तथा मुच्येत किल्बिषात्॥
38अनुरूपं हि पापस्य प्रायश्चित्तमुदाहृतम्। महापातकवर्जं तु प्रायश्चित्तं विधीयते॥
39भक्ष्याभक्ष्येषु चान्येषु वाच्यावाच्ये तथैव च। अज्ञानज्ञानयो राजन् विहितान्यनुजानतः॥
40जानता तु कृतं पापं गुरु सर्वं भवत्युत। अज्ञानात् स्वल्पको दोषः प्रायश्चित्तं विधीयते॥
41शक्यते विधिनां पापं यथोक्तेन व्यपोहितुम्। आस्तिके श्रद्दधाने च विधिरेष विधीयते॥
42नास्तिकाश्रद्दधानेषु पुरुषेषु कदाचन। दम्भद्वेषप्रधानेषु विधिरेष न दृश्यते॥
43शिष्टाचारश्च शिष्टश्च धर्मो धर्मभृतां वर। सेवितव्यो नरव्याघ्र प्रेत्येह च सुखेप्सुना॥
44स राजन् मोक्ष्यसे पापात् तेन पूर्णेन हेतुना। प्राणार्थं वा धनेनैषामथवा नृपकर्मणा॥
45अथवा ते घृणा काचित् प्रायश्चित्तं चरिष्यसि। मा त्वेवानार्यजुष्टेन मन्युना निधनं गमः॥
46वैशम्पायन उवाच एवमुक्तो भगवता धर्मराजो युधिष्ठिरः। चिन्तयित्वा मुहूर्तेन प्रत्युवाच तपोधनम्॥
अङ्ग्रेजी
1Vyasa said ‘By penances, religious rites, and gifts, O Bharata, a man purify his sins if he does not commit them again.
2By living upon only one meal a day, procured by begging, by doing all his acts himself, by going about begging with a human skull in one hand and a staff with a skull on it in another, by becoming a Brahmacharin and always ready for work, by renouncing all malice, by sleeping on the naked earth, by declaring his offence publicly, by doing all this for full twelve years, a person can cleanse himself from the sin of a Brahmanicide.
3By perishing by the weapons of a person living by the use of arms, of one's own accords and upon the advice of persons read in the scriptures, or by throwing one's self down, for three times, with head downwards, upon a burning fire, or by walking a hundred Yojanas reciting the Vedas, or by presenting one's all to a Brahmana well read in the Vedas, or at least so much by which he would live comfortably for life, or a house properly furnished, and by protecting kine and Brahmanas, one may be purged of the sin of Brahmanicide.
4By living upon poor diet every day for six years. a person may be purged off that sin. By observing a more difficult vow about food one may be cleansed in three years.
5By living upon one meal a month, one may be cleansed in a year. By an absolute fast, one may be cleansed within a very short time, one is again purified by a Horse-sacrifice. Men that have been guilty of Brahmanicide and who have succeeded in taking the final bath at the completion of the Horse-sacrifice, become washed off all their sins. This is highly authoritative injunction of the Shrutis. One again, by renouncing his life in a battle undertaking for a Brahmana, becomes cleansed of the sin of Brahmanicide.
6By giving away a hundred thousand kine to deserving persons, one becomes cleansed of the sin of Brahmanicide as also of all other sins.
7One that gives away twenty-five thousand kine of the Kapila breed all of them having calves becomes cleansed of all his sins.
8One who, at the time of death, presents a thousand kine with calves to poor but deserving persons, becomes freed for sin.
9That man, o king, who gives away a hundred horse of the Kamvoja breed to Brahmanas of regulated conduct, becomes freed from sin.
10That man, O Bharata, who gives to even one man all that he asks for, and who, having given it, does not advertise his act, becomes freed from sin,
11If a person who has once taken wine, drinks hot water, he purifies himself both here and hereafter.
12By falling from the summit of a mountain or entering a burning fire, or by going on journey for ever after renouncing the world, one is freed from all sins.
13By celebrating the sacrifice laid down by Brihaspati, a Brahmana who drinks wine may obtain the region of Brahmana this has been said by Brahma himself.
14If a person, after having drunk wine, becomes humble and makes a gift of land, and abstains himself from it ever afterwards he becomes purified and cleansed.
15The person that has violated his preceptor's bed, should lie down on a sheet of heated iron, and having cut off the male organ, should leave the world and live in the woods, with eyes always turned upwards.
16By renouncing one's body, one become cleansed of all his sins. Women, by leading a regular life for one year, becomes freed off of all their sins.
17The person who practises a very rigid vow, or gives away the whole of his wealth, or dies in a battle fought for the sake of his preceptor, becomes freed off of all his sins.
18One who utters untruth before one's preceptor or acts against his wishes, becomes freed of that sin by doing something agreeable to one's preceptor.
19One who has deviated from the vow of celibacy may become freed of that sin by being clad in a hide of a cow for six months and observing the penances laid down for Brahmanicide.
20One who has been guilty of adultery or of theft, is purified by practising rigid vows for a year.
21When one steals another's property, one should, by all means in his power, return to the said party another property of the value of what has been stolen. One may then be freed of the sin.
22The younger brother who has married before his elder brother is married, as also the elder brother whose younger brother has married before him, becomes freed by observing a rigid vow, with controlled mind for twelve nights.
23The younger brother, however, should marry again for rescuing his departed manes. Upon such second marriage the first wife becomes purified and her husband himself would not commit sin by taking her.
24Men well read in the scriptures say that women may be freed of even the greatest sins by practising the vow of Chaturmasya living all the while upon restricted and pure diet.
25Persons well read in the scriptures take no notice of the sins that women may commit at heart. Whatever their sins may be they are cleaned by their menstrual course like a metallic plate that is cleansed with ashes.
26Plates desercated by a Shudra eating off it, or a vessel of the same metal that has been smelt by a cow, or stained by a Brahmana's Gandusha, may be cleansed by the ten purifying substances.
27It has been ordained that a Brahmana should acquire and practise all the virtues. For a Kshatriya it has been ordained that he should acquire and practise one fourth of all virtues.
28So, a Vaishya should practise less (than a Kshatriya's) by a fourth, and a Shudra less (than a Vaishya's) for a fourth. The gravity or lightness of sins of each of the four orders, should thus be ascertained.
29Having killed a bird or an animal, or cut down living trees, a person should declare his sin publicly and fast for three nights.
30By having intercourse with one whom intercourse is forbidden, the expiation consists in wandering in wet clothes and sleeping on a bed of ashes.
31These, O king, are the expiations for sins, as laid down in scriptures and by Brahmana himself.
32A Brahmana may be freed off all sins by reciting the Gayatri in a sacred place, living all the while upon restricted fare, casting off malice, abandoning anger and hate, unaffected by praise and blame, and observing the vow of silence.
33He should during the day be under shelter of the sky and should sleep in the same way at night, thrice during the day, and thrice during the night, he should also plunge with the clothes into a river or lake for performing his ablutions.
34Practising rigid vows, he should abstain from speaking with women, Shudras, and degraded persons. A Brahmana by observing such rules may be freed off of all sins unconsciously committed by him.
35A person reaps in the next world the fruits, good or bad, of his acts here which are all seen by the elements. Proportionate to virtue or vice, one enjoys or suffers the consequences.
36By knowledge, by penances, and by pious acts, therefore, one multiplies his happiness. One, therefore, may likewise increase his misery by committing sinful acts.
37One should, therefore, perform righteous deeds and avoid altogether sinful ones.
38I have now described what the expiations of the sins are. There is expiation for every sin except those that are (highly heinous.)
39As regards sins regarding unclean food and the like, and improper speeches, etc., they are of two classes, viz., those committed knowingly and those that committed unconsciously.
40All sins that are committed knowingly are serious, while those that are committed unwittingly are light. there is expiation for both.
41Forsooth, sin is capable of being washed away by following the ordinances. Those ordinances, however, have been laid down only for them who have faith in God.
42They are not for atheists or those that have no faith, or those who are full of pride and malice.
43A person, O foremost of men, who seeks well-being both here and hereafter should, O foremost of virtuous men, always follow virtue, hear the righteous, and satisfy the duties that have been ordained for him.
44Therefore, for the reasons already pointed out by me, you, O king, shall be freed off of all your sins, for you have slain your enemies in the discharge of your duties as a king and for the protection of your life and inheritance,
45Or, if despite it, you still consider yourself sinful, perform expiation. Do not cast away your life for such grief that does not become a wise man.'
46Vaishampayana said This accosted by the holy Rishi, king Yudhishthira the just, having thought for a short time, said these words to the sage.
हिन्दी
1व्यास ने कहा — हे भरतवंशी, तपस्या, धार्मिक कर्म और दान से मनुष्य अपने पापों को शुद्ध कर लेता है, यदि वह उन्हें फिर से न करे।
2दिन में केवल एक बार भिक्षा से प्राप्त अन्न खाकर, अपने समस्त कार्य स्वयं करके, एक हाथ में मनुष्य की खोपड़ी और दूसरे हाथ में खोपड़ी लगा दण्ड लेकर भिक्षा माँगते हुए विचरण करके, ब्रह्मचारी बनकर और सदा कर्म के लिए उद्यत रहकर, समस्त द्वेष त्यागकर, नंगी पृथ्वी पर सोकर, अपना अपराध सबके सम्मुख घोषित करके — पूरे बारह वर्ष तक यह सब करने से मनुष्य ब्रह्महत्या के पाप से शुद्ध हो सकता है।
3अपनी इच्छा से और शास्त्रज्ञ पुरुषों के परामर्श से शस्त्रजीवी किसी पुरुष के शस्त्रों से प्राण देकर, अथवा तीन बार सिर के बल जलती हुई अग्नि में गिरकर, अथवा वेदपाठ करते हुए सौ योजन चलकर, अथवा वेदों के अच्छे ज्ञाता किसी ब्राह्मण को अपना सर्वस्व देकर — या कम से कम इतना कि वह जीवन भर सुख से रह सके — अथवा भलीभाँति सुसज्जित एक घर देकर, तथा गौओं और ब्राह्मणों की रक्षा करके मनुष्य ब्रह्महत्या के पाप से शुद्ध हो सकता है।
4छह वर्ष तक प्रतिदिन रूखा-सूखा भोजन करके मनुष्य उस पाप से शुद्ध हो सकता है। भोजन के विषय में और भी कठिन व्रत का पालन करने से वह तीन वर्ष में शुद्ध हो सकता है।
5मास में केवल एक बार भोजन करके मनुष्य एक वर्ष में शुद्ध हो सकता है। पूर्ण उपवास से वह अत्यन्त थोड़े समय में ही शुद्ध हो सकता है। मनुष्य अश्वमेध यज्ञ से भी पुनः पवित्र होता है। जो मनुष्य ब्रह्महत्या के दोषी रहे हैं और जो अश्वमेध यज्ञ की समाप्ति पर अवभृथ स्नान कर पाते हैं, वे अपने समस्त पापों से धुल जाते हैं। यह श्रुतियों का परम प्रामाणिक विधान है। और फिर, किसी ब्राह्मण के लिए किए गए युद्ध में अपने प्राण त्यागकर भी मनुष्य ब्रह्महत्या के पाप से शुद्ध हो जाता है।
6योग्य पुरुषों को एक लाख गौएँ दान में देकर मनुष्य ब्रह्महत्या के पाप से तथा अन्य समस्त पापों से भी शुद्ध हो जाता है।
7जो कपिला जाति की पच्चीस सहस्र गौएँ, जो सब बछड़ों सहित हों, दान में देता है, वह अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है।
8जो मृत्यु के समय निर्धन किन्तु योग्य पुरुषों को बछड़ों सहित एक सहस्र गौएँ भेंट करता है, वह पाप से मुक्त हो जाता है।
9हे राजन्, जो मनुष्य संयमित आचरण वाले ब्राह्मणों को काम्बोज जाति के सौ अश्व दान में देता है, वह पाप से मुक्त हो जाता है।
10हे भरतवंशी, जो मनुष्य एक ही व्यक्ति को भी वह सब कुछ दे देता है जो वह माँगे, और देकर अपने उस कर्म का ढिंढोरा नहीं पीटता, वह पाप से मुक्त हो जाता है।
11यदि कोई पुरुष एक बार मदिरा पी लेने के पश्चात् तप्त जल पीता है, तो वह इस लोक और परलोक — दोनों में स्वयं को पवित्र कर लेता है।
12पर्वत के शिखर से गिरकर, अथवा जलती हुई अग्नि में प्रवेश करके, अथवा संसार त्यागकर सदा के लिए यात्रा पर निकलकर मनुष्य समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।
13बृहस्पति के बताए यज्ञ को करके मदिरा पीने वाला ब्राह्मण भी ब्रह्मलोक प्राप्त कर सकता है — यह स्वयं ब्रह्मा ने कहा है।
14यदि कोई पुरुष मदिरा पी लेने के पश्चात् विनम्र हो जाए और भूमि का दान करे तथा उसके पश्चात् सदा के लिए मदिरा से विरत रहे, तो वह पवित्र और शुद्ध हो जाता है।
15जिसने अपने गुरु की शय्या दूषित की हो, उसे तप्त लोहे की चादर पर लेटना चाहिए, और अपना पुरुषेन्द्रिय काटकर संसार त्याग देना चाहिए तथा सदा दृष्टि ऊपर उठाए वन में रहना चाहिए।
16अपना शरीर त्याग देने से मनुष्य अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है। स्त्रियाँ एक वर्ष तक नियमित जीवन बिताकर अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाती हैं।
17जो पुरुष अत्यन्त कठोर व्रत का पालन करता है, अथवा अपना समस्त धन दान कर देता है, अथवा अपने गुरु के लिए लड़े गए युद्ध में मरता है, वह अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।
18जो अपने गुरु के सम्मुख असत्य बोलता है अथवा उनकी इच्छा के विरुद्ध आचरण करता है, वह अपने गुरु को प्रिय लगने वाला कोई कार्य करके उस पाप से मुक्त हो जाता है।
19जो ब्रह्मचर्य के व्रत से च्युत हो गया हो, वह छह मास तक गौ के चर्म से ढका रहकर और ब्रह्महत्या के लिए विहित तपस्याओं का पालन करके उस पाप से मुक्त हो सकता है।
20जो व्यभिचार अथवा चोरी का दोषी हो, वह एक वर्ष तक कठोर व्रतों का पालन करके शुद्ध हो जाता है।
21जब कोई दूसरे की सम्पत्ति चुराता है, तब उसे अपनी सम्पूर्ण सामर्थ्य से उस पक्ष को चुराई गई वस्तु के मूल्य के बराबर दूसरी सम्पत्ति लौटानी चाहिए। तभी वह उस पाप से मुक्त हो सकता है।
22जिस छोटे भाई ने अपने बड़े भाई के विवाह से पहले विवाह किया हो, तथा वह बड़ा भाई भी जिसके छोटे भाई ने उससे पहले विवाह कर लिया हो — दोनों बारह रात्रि तक संयत मन से कठोर व्रत का पालन करके मुक्त हो जाते हैं।
23किन्तु छोटे भाई को अपने पितरों के उद्धार के लिए फिर से विवाह करना चाहिए। ऐसे दूसरे विवाह पर पहली पत्नी भी शुद्ध हो जाती है और उसका पति उसे स्वीकार करने से पाप का भागी नहीं होता।
24शास्त्रों के अच्छे ज्ञाता कहते हैं कि स्त्रियाँ चातुर्मास्य का व्रत करके तथा उस समय भर संयमित और पवित्र भोजन पर रहकर बड़े से बड़े पापों से भी मुक्त हो सकती हैं।
25शास्त्रों के अच्छे ज्ञाता उन पापों पर ध्यान नहीं देते जो स्त्रियाँ मन में करती हैं। उनके पाप जो भी हों, वे उनके रजोधर्म से वैसे ही धुल जाते हैं जैसे धातु का पात्र राख से माँजने पर शुद्ध हो जाता है।
26शूद्र के खाने से अपवित्र हुई थालियाँ, अथवा उसी धातु का वह पात्र जिसे गौ ने सूँघ लिया हो, अथवा जो ब्राह्मण के गण्डूष से दूषित हुआ हो — इन्हें दस शुद्धिकारक द्रव्यों से शुद्ध किया जा सकता है।
27यह विधान किया गया है कि ब्राह्मण को समस्त सद्गुण अर्जित करने और उनका पालन करना चाहिए। क्षत्रिय के लिए विधान है कि वह समस्त सद्गुणों का चौथाई भाग अर्जित करे और उसका पालन करे।
28इसी प्रकार वैश्य को (क्षत्रिय से) एक चौथाई कम और शूद्र को (वैश्य से) एक चौथाई कम पालन करना चाहिए। इन चारों वर्णों में से प्रत्येक के पापों की गुरुता अथवा लघुता इसी प्रकार निश्चित करनी चाहिए।
29किसी पक्षी अथवा पशु का वध करके, अथवा जीवित वृक्षों को काटकर मनुष्य को अपना पाप सबके सम्मुख घोषित करना चाहिए और तीन रात्रि तक उपवास करना चाहिए।
30जिसके साथ सङ्ग निषिद्ध है उसके साथ सङ्ग करने पर प्रायश्चित्त यह है कि भीगे वस्त्रों में विचरा जाए और राख की शय्या पर सोया जाए।
31हे राजन्, ये हैं पापों के वे प्रायश्चित्त जो शास्त्रों में तथा स्वयं ब्रह्मा के द्वारा विहित किए गए हैं।
32ब्राह्मण किसी पवित्र स्थान में गायत्री का जप करके, उस समय भर संयमित आहार पर रहकर, द्वेष त्यागकर, क्रोध और घृणा छोड़कर, प्रशंसा और निन्दा से अविचलित रहकर तथा मौन का व्रत रखकर समस्त पापों से मुक्त हो सकता है।
33उसे दिन में खुले आकाश के नीचे रहना चाहिए और रात्रि में भी वैसे ही सोना चाहिए। उसे दिन में तीन बार और रात्रि में तीन बार वस्त्रों सहित नदी अथवा सरोवर में डुबकी लगाकर स्नान करना चाहिए।
34कठोर व्रतों का पालन करते हुए उसे स्त्रियों, शूद्रों तथा पतित पुरुषों से बात करने से बचना चाहिए। ऐसे नियमों का पालन करके ब्राह्मण अपने द्वारा अनजाने में किए गए समस्त पापों से मुक्त हो सकता है।
35मनुष्य यहाँ जो कर्म करता है, उनके भले या बुरे फल वह परलोक में भोगता है; और वे समस्त कर्म भूतों के द्वारा देखे जाते हैं। पुण्य अथवा पाप के अनुपात में ही वह उनके परिणाम भोगता या सहता है।
36इसलिए ज्ञान से, तपस्या से और पुण्यकर्मों से मनुष्य अपना सुख बढ़ाता है। इसी प्रकार पापकर्म करके वह अपना दुःख भी बढ़ा सकता है।
37इसलिए मनुष्य को धर्मयुक्त कर्म करने चाहिए और पापकर्मों से पूर्णतः बचना चाहिए।
38अब मैंने बता दिया है कि पापों के प्रायश्चित्त कौन-से हैं। उन पापों को छोड़कर जो (अत्यन्त घोर) हैं, प्रत्येक पाप का प्रायश्चित्त है।
39जहाँ तक अपवित्र भोजन आदि तथा अनुचित वचन आदि से सम्बन्धित पापों की बात है, वे दो प्रकार के होते हैं — अर्थात् जो जान-बूझकर किए जाते हैं और जो अनजाने में किए जाते हैं।
40जो पाप जान-बूझकर किए जाते हैं वे सब गुरुतर हैं, जबकि जो अनजाने में किए जाते हैं वे हलके हैं। दोनों का प्रायश्चित्त है।
41निश्चय ही विधानों का पालन करके पाप धोया जा सकता है। किन्तु वे विधान केवल उन्हीं के लिए बनाए गए हैं जिनकी ईश्वर में श्रद्धा है।
42वे नास्तिकों के लिए नहीं हैं, न उनके लिए जिनमें श्रद्धा नहीं है, न उनके लिए जो अभिमान और द्वेष से भरे हैं।
43हे पुरुषों में श्रेष्ठ, हे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, जो पुरुष इस लोक और परलोक दोनों में अपना कल्याण चाहता है, उसे सदा धर्म का अनुसरण करना चाहिए, धर्मात्माओं की बात सुननी चाहिए, तथा जो कर्तव्य उसके लिए विहित किए गए हैं उन्हें पूरा करना चाहिए।
44इसलिए हे राजन्, जो कारण मैंने पहले ही बता दिए हैं उनके अनुसार तुम अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाओगे, क्योंकि तुमने राजा के रूप में अपने कर्तव्य के निर्वाह में तथा अपने प्राण और अपने उत्तराधिकार की रक्षा के लिए अपने शत्रुओं का वध किया है।
45अथवा यदि इतने पर भी तुम स्वयं को पापी मानते हो, तो प्रायश्चित्त कर लो। ऐसे शोक के लिए अपने प्राण मत त्यागो जो किसी बुद्धिमान् के योग्य नहीं है।"
46वैशम्पायन ने कहा — उन पूज्य ऋषि के द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर धर्मराज युधिष्ठिर ने कुछ क्षण विचार करके उन मुनि से ये वचन कहे।
नेपाली
1व्यासले भने — हे भरतवंशी, तपस्या, धार्मिक कर्म र दानले मानिसले आफ्ना पाप शुद्ध पार्दछ, यदि उसले ती फेरि गर्दैन भने।
2दिनमा केवल एक पटक भिक्षाबाट प्राप्त अन्न खाएर, आफ्ना सम्पूर्ण कार्य आफैँ गरेर, एक हातमा मानिसको खोपडी र अर्को हातमा खोपडी जडिएको दण्ड लिएर भिक्षा माग्दै विचरण गरेर, ब्रह्मचारी बनेर र सधैँ कर्मका लागि उद्यत रहेर, सम्पूर्ण द्वेष त्यागेर, नाङ्गो पृथ्वीमा सुतेर, आफ्नो अपराध सबैका सामु घोषणा गरेर — पूरै बाह्र वर्षसम्म यो सबै गर्दा मानिस ब्रह्महत्याको पापबाट शुद्ध हुन सक्दछ।
3आफ्नो इच्छाले र शास्त्रज्ञ पुरुषहरूको सल्लाहले शस्त्रजीवी कुनै पुरुषका शस्त्रले प्राण दिएर, अथवा तीन पटक टाउको तल पारेर बलिरहेको अग्निमा खसेर, अथवा वेदपाठ गर्दै सय योजन हिँडेर, अथवा वेदका राम्रा ज्ञाता कुनै ब्राह्मणलाई आफ्नो सर्वस्व दिएर — वा कम्तीमा त्यति जसले ऊ जीवनभर सुखले बस्न सकोस् — अथवा राम्ररी सुसज्जित एउटा घर दिएर, तथा गाई र ब्राह्मणहरूको रक्षा गरेर मानिस ब्रह्महत्याको पापबाट शुद्ध हुन सक्दछ।
4छ वर्षसम्म दिनहुँ रूखो-सुखो भोजन गरेर मानिस त्यस पापबाट शुद्ध हुन सक्दछ। भोजनका विषयमा अझ कठिन व्रतको पालन गर्दा ऊ तीन वर्षमा शुद्ध हुन सक्दछ।
5महिनामा केवल एक पटक भोजन गरेर मानिस एक वर्षमा शुद्ध हुन सक्दछ। पूर्ण उपवासले ऊ अत्यन्त थोरै समयमै शुद्ध हुन सक्दछ। मानिस अश्वमेध यज्ञबाट पनि पुनः पवित्र हुन्छ। जुन मानिसहरू ब्रह्महत्याका दोषी रहेका छन् र जसले अश्वमेध यज्ञको समाप्तिमा अवभृथ स्नान गर्न पाउँछन्, तिनीहरू आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट पखालिन्छन्। यो श्रुतिहरूको परम प्रामाणिक विधान हो। र फेरि, कुनै ब्राह्मणका लागि गरिएको युद्धमा आफ्ना प्राण त्यागेर पनि मानिस ब्रह्महत्याको पापबाट शुद्ध हुन्छ।
6योग्य पुरुषहरूलाई एक लाख गाई दानमा दिएर मानिस ब्रह्महत्याको पापबाट तथा अन्य सम्पूर्ण पापबाट पनि शुद्ध हुन्छ।
7जसले कपिला जातिका पच्चीस हजार गाई, जो सबै बाच्छासहित होऊन्, दानमा दिन्छ, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ।
8जसले मृत्युको समयमा निर्धन तर योग्य पुरुषहरूलाई बाच्छासहित एक हजार गाई भेटी दिन्छ, ऊ पापबाट मुक्त हुन्छ।
9हे राजन्, जुन मानिसले संयमित आचरण भएका ब्राह्मणहरूलाई काम्बोज जातिका सय अश्व दानमा दिन्छ, ऊ पापबाट मुक्त हुन्छ।
10हे भरतवंशी, जुन मानिसले एउटै व्यक्तिलाई पनि त्यो सबै दिइदिन्छ जो उसले माग्दछ, र दिएर आफ्नो त्यस कर्मको डङ्का पिट्दैन, ऊ पापबाट मुक्त हुन्छ।
11यदि कुनै पुरुषले एक पटक मदिरा पिएपछि तातो पानी पिउँछ भने, उसले यस लोक र परलोक — दुवैमा आफूलाई पवित्र पार्दछ।
12पर्वतको शिखरबाट खसेर, अथवा बलिरहेको अग्निमा प्रवेश गरेर, अथवा संसार त्यागेर सधैँका लागि यात्रामा निस्केर मानिस सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ।
13बृहस्पतिले बताएको यज्ञ गरेर मदिरा पिउने ब्राह्मणले पनि ब्रह्मलोक प्राप्त गर्न सक्दछ — यो स्वयं ब्रह्माले भनेका छन्।
14यदि कुनै पुरुषले मदिरा पिएपछि विनम्र भई भूमिको दान गर्दछ र त्यसपछि सधैँका लागि मदिराबाट विरत रहन्छ भने, ऊ पवित्र र शुद्ध हुन्छ।
15जसले आफ्नो गुरुको शय्या दूषित पारेको छ, उसले तातो फलामको पातामा पल्टिनुपर्दछ, र आफ्नो पुरुषेन्द्रिय काटेर संसार त्याग्नुपर्दछ तथा सधैँ दृष्टि माथि उठाएर वनमा बस्नुपर्दछ।
16आफ्नो शरीर त्यागेर मानिस आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ। स्त्रीहरू एक वर्षसम्म नियमित जीवन बिताएर आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छन्।
17जुन पुरुषले अत्यन्त कठोर व्रतको पालन गर्दछ, अथवा आफ्नो सम्पूर्ण धन दान गरिदिन्छ, अथवा आफ्नो गुरुका लागि लडिएको युद्धमा मर्दछ, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ।
18जसले आफ्नो गुरुको सामु असत्य बोल्दछ अथवा उनको इच्छाविरुद्ध आचरण गर्दछ, ऊ आफ्नो गुरुलाई प्रिय लाग्ने कुनै कार्य गरेर त्यस पापबाट मुक्त हुन्छ।
19जो ब्रह्मचर्यको व्रतबाट च्युत भएको छ, ऊ छ महिनासम्म गाईको छालाले ढाकिएर बसी र ब्रह्महत्याका लागि विहित तपस्याको पालन गरेर त्यस पापबाट मुक्त हुन सक्दछ।
20जो व्यभिचार अथवा चोरीको दोषी छ, ऊ एक वर्षसम्म कठोर व्रतको पालन गरेर शुद्ध हुन्छ।
21जब कसैले अर्काको सम्पत्ति चोर्दछ, तब उसले आफ्नो सम्पूर्ण सामर्थ्यले त्यस पक्षलाई चोरिएको वस्तुको मूल्यबराबरको अर्को सम्पत्ति फर्काउनुपर्दछ। तबमात्र ऊ त्यस पापबाट मुक्त हुन सक्दछ।
22जुन भाइले आफ्नो दाजुको विवाहभन्दा पहिले विवाह गरेको छ, तथा त्यो दाजु पनि जसको भाइले उसभन्दा पहिले विवाह गरिसकेको छ — दुवै बाह्र रातसम्म संयत मनले कठोर व्रतको पालन गरेर मुक्त हुन्छन्।
23तर भाइले आफ्ना पितृहरूको उद्धारका लागि फेरि विवाह गर्नुपर्दछ। यस्तो दोस्रो विवाहपछि पहिली पत्नी पनि शुद्ध हुन्छिन् र उनको पति उनलाई स्वीकार गर्दा पापको भागी हुँदैन।
24शास्त्रका राम्रा ज्ञाताहरू भन्दछन् कि स्त्रीहरू चातुर्मास्यको व्रत गरेर तथा त्यस अवधिभर संयमित र पवित्र भोजनमा रहेर ठूलाभन्दा ठूला पापबाट पनि मुक्त हुन सक्छन्।
25शास्त्रका राम्रा ज्ञाताहरूले ती पापमा ध्यान दिँदैनन् जो स्त्रीहरूले मनमा गर्दछन्। तिनका पाप जेसुकै भए पनि, ती तिनको रजोधर्मले त्यसै गरी पखालिन्छन् जसरी धातुको भाँडो खरानीले माझ्दा शुद्ध हुन्छ।
26शूद्रले खाएर अपवित्र भएका थाल, अथवा त्यही धातुको त्यो भाँडो जसलाई गाईले सुँघेको होस्, अथवा जो ब्राह्मणको गण्डूषले दूषित भएको होस् — यिनलाई दस शुद्धिकारक द्रव्यले शुद्ध गर्न सकिन्छ।
27यो विधान गरिएको छ कि ब्राह्मणले सम्पूर्ण सद्गुण अर्जित गर्नुपर्दछ र तिनको पालन गर्नुपर्दछ। क्षत्रियका लागि विधान छ कि उसले सम्पूर्ण सद्गुणको एक चौथाइ भाग अर्जित गरोस् र त्यसको पालन गरोस्।
28यसै गरी वैश्यले (क्षत्रियभन्दा) एक चौथाइ कम र शूद्रले (वैश्यभन्दा) एक चौथाइ कम पालन गर्नुपर्दछ। यी चारै वर्णमध्ये प्रत्येकका पापको गुरुता अथवा लघुता यसै प्रकारले निश्चित गर्नुपर्दछ।
29कुनै पन्छी अथवा पशुको वध गरेर, अथवा जीवित रूखहरू काटेर मानिसले आफ्नो पाप सबैका सामु घोषणा गर्नुपर्दछ र तीन रातसम्म उपवास गर्नुपर्दछ।
30जोसँग सङ्ग निषिद्ध छ उसीसँग सङ्ग गर्दा प्रायश्चित्त यो हो कि भिजेका वस्त्रमा विचरण गरियोस् र खरानीको शय्यामा सुतियोस्।
31हे राजन्, यी हुन् पापका ती प्रायश्चित्त जो शास्त्रमा तथा स्वयं ब्रह्माद्वारा विहित गरिएका छन्।
32ब्राह्मणले कुनै पवित्र स्थानमा गायत्रीको जप गरेर, त्यस अवधिभर संयमित आहारमा रहेर, द्वेष त्यागेर, क्रोध र घृणा छोडेर, प्रशंसा र निन्दाबाट अविचलित रहेर तथा मौनको व्रत राखेर सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन सक्दछ।
33उसले दिनमा खुला आकाशमुनि बस्नुपर्दछ र रातमा पनि त्यसै गरी सुत्नुपर्दछ। उसले दिनमा तीन पटक र रातमा तीन पटक वस्त्रसहित नदी अथवा सरोवरमा डुबुल्की मारेर स्नान गर्नुपर्दछ।
34कठोर व्रतको पालन गर्दै उसले स्त्री, शूद्र तथा पतित पुरुषहरूसँग कुरा गर्नबाट जोगिनुपर्दछ। यस्ता नियमको पालन गरेर ब्राह्मण आफूले अन्जानमा गरेका सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन सक्दछ।
35मानिसले यहाँ जुन कर्म गर्दछ, तिनका असल वा खराब फल उसले परलोकमा भोग्दछ; र ती सम्पूर्ण कर्म भूतहरूद्वारा देखिन्छन्। पुण्य अथवा पापको अनुपातमा नै उसले तिनका परिणाम भोग्दछ वा सहन्छ।
36त्यसैले ज्ञानले, तपस्याले र पुण्यकर्मले मानिसले आफ्नो सुख बढाउँछ। यसै गरी पापकर्म गरेर उसले आफ्नो दुःख पनि बढाउन सक्दछ।
37त्यसैले मानिसले धर्मयुक्त कर्म गर्नुपर्दछ र पापकर्मबाट पूर्णतः जोगिनुपर्दछ।
38अब मैले बताइसकेको छु कि पापका प्रायश्चित्त के-के हुन्। ती पापबाहेक जो (अत्यन्त घोर) छन्, प्रत्येक पापको प्रायश्चित्त छ।
39जहाँसम्म अपवित्र भोजन आदि तथा अनुचित वचन आदिसँग सम्बन्धित पापको कुरा छ, ती दुई प्रकारका हुन्छन् — अर्थात् जो जानीजानी गरिन्छन् र जो अन्जानमा गरिन्छन्।
40जुन पाप जानीजानी गरिन्छन् ती सबै गुरुतर हुन्, जबकि जो अन्जानमा गरिन्छन् ती हलुका हुन्। दुवैको प्रायश्चित्त छ।
41निश्चय नै विधानको पालन गरेर पाप पखाल्न सकिन्छ। तर ती विधान केवल तिनैका लागि बनाइएका छन् जसको ईश्वरमा श्रद्धा छ।
42ती नास्तिकहरूका लागि होइनन्, न तिनका लागि जसमा श्रद्धा छैन, न तिनका लागि जो अभिमान र द्वेषले भरिएका छन्।
43हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, हे धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, जुन पुरुषले यस लोक र परलोक दुवैमा आफ्नो कल्याण चाहन्छ, उसले सधैँ धर्मको अनुसरण गर्नुपर्दछ, धर्मात्माहरूको कुरा सुन्नुपर्दछ, तथा जुन कर्तव्य उसका लागि विहित गरिएका छन् ती पूरा गर्नुपर्दछ।
44त्यसैले हे राजन्, जुन कारण मैले पहिले नै बताइसकेको छु तीअनुसार तिमी आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुनेछौ, किनभने तिमीले राजाका रूपमा आफ्नो कर्तव्यको निर्वाहमा तथा आफ्नो प्राण र आफ्नो उत्तराधिकारको रक्षाका लागि आफ्ना शत्रुहरूको वध गरेका छौ।
45अथवा यदि यति भइसक्दा पनि तिमी आफूलाई पापी मान्दछौ भने, प्रायश्चित्त गरिहाल। यस्तो शोकका लागि आफ्ना प्राण नत्याग जो कुनै बुद्धिमान्को योग्य होइन।"
46वैशम्पायनले भने — ती पूज्य ऋषिद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि धर्मराज युधिष्ठिरले केही क्षण विचार गरेर ती मुनिलाई यी वचन भने।