अङ्ग्रेजी
1Utatthya said If the god of the clouds pours rain in season and the king acts virtuously, the prosperity that comes keeps the subjects in happiness.
2That washerman who does not know how to wash away the dirt of cloth without destroying its dye, is very unskilful in his profession.
3That person among Brahmanas Kshatriyas or Vaishyas who, having deviated from the proper duties of his caste, has become a Shudra, is truly to be compared to such a washerman.
4Menial service is the duty of the Shudra; agriculture is that of the Vaishya; the science of punishment of the Kshatriya and Brahmacharya, penances, Mantras, and truth, belong to the Brahmana. or
5That Kshatriya who knows how to correct the wrong-doings of the other castes and to wash them clean like a washerman, is really their father and deserves to be their king.
6The various cycles called Krita, Treta, Dvapara, and Kali, O foremost of Bharata's race, all depend on the conduct of the king. It is the king who makes the cycles.
7The four castes, the Vedas, and the duties of the four modes of life, all suffer from confusion and weakness when the king becomes heedless.
8The three kinds of fire, the three Vedas, and sacrifices with Dakshina, all disappear when the king becomes careless.
9The king is the creator of all creatures, and is their destroyer. That righteous king is regarded as the creator, while the sinful one is regarded as the destroyer.
10The king's wives, sons, kinsmen, and friends, all become unhappy and grieve when the king becomes careless.
11Elephants, horses, kine, camels, mules, asses and other animals all lose their vigour when the king becomes sinful.
12It is said, O Mandhatri, that the Creator created Power for for protecting Weakness. Weakness is, really, a great being, for every thing depends upon it.
13All creatures adore the king. All creatures are the children of the king. If, therefore, O monarch, the king becomes unrighteous, all creatures meet with ruin.
14The eyes of the Weak, of the Muni, and of the venomous snake, should be considered as unbearable. Do not, therefore, meet the Weak as you would do an enemy.
15You should regard the Weak as being subject to humiliation. Take care that the eyes of the Weak do not burn you with your kinsmen.
16In a family scorched by the eyes of the Weak, no children are born. Such eyes burn the family to its very roots. Do not, therefore, treat the weak inimically.
17Weakness is more powerful than even the greatest Power, for that Power which is scorched by Weakness is absolutely rotted out.
18If a person, who has been humiliated or struck, fails, while crying for help, to get a protector, divine punishment over takes the king and brings about his fall.
19Do not, 'O sire, while excersing Power, take wealth from the Weak, Take care that the eyes of the Weak do not burn you like a burning fire.
20The tears shed by weeping men afflicted with falsehood kill the children and animals of those that have uttered those lies.
21Like a cow a sinful act does not yield immediate truits. If the fruit is not seen in the perpetrator himself, it is seen in his son or in his grand-son or daughter's son.
22When a Weak person fails to find a protector the great rod of divine punishment overtakes the king.
23When all the subjects of a king are compelled by distress to live like Brahmanas, by begging, such mendicancy brings destruction upon the king.
24When all the officers of the king living in the provinces unite together and act unfairly, the king is then said to bring about a state of unredeeming evil upon his kingdom.
25When the officers of the king extort money, hy unfair mean, or acting from lust or avarice, from persons pitcously praying for mercy, a great destruct' on, jorsooth, be.ails the king.
26A huge tree, just growing, assumes large proportions, Numberless creatures then come and seek its shelter. When, however, it is cut down or burnt, those who had taken its shelter become all houseless.
27When the denizens of a kingdom perform pious acts and all religious rites, and praise the good qualities, of the king, the latter acquires riches. When, however, the residents, out of ignorance forsake righteousness and act unrighteously, the king suffers from misery.
28When sinful men of known acts are allowed to move among the righteous, Kali then overtakes the kings of those kingdoms. When the king punishes all wicked people, his kingdom prospers.
29Forsooth, the kingdom of that king certainly prospers who honours his ministers and employs them in policy and in battles. Such a king enjoys the wide Earth or ever.
30That king who duly honours at good acts and good speeches acquires great merit.
31The enjoyment of good things with others, paying proper honours to the ministers, and subjugations of persons who are proud of their strength, are the great duty of a king.
32Protecting all men by words, body, and deeds, and never forgiving even his offending son himself, form the duty of the king.
33The maintenance of the Weak by sharing with them the things he has and thereby increasing their strength, form the duty of the king.
34Protection of the kingdom, extermination of robbers, and conquest form the duty of the king.
35Not to forgive a person, however dear if he has committe an offence, by act or word, forms the duty of the king.
36Protecting those who seek refuge with him as he would protect his own children, and never depriving one of the honours to which he is entitled, form the duty of the king.
37Adoring the gods, with devotion in sacrifices completed by presents, and subduing lust and envy, from the duty of the king.
38Wiping the tears of the distressed, the helpless, and the old, and filling them with joy, form the duty of the king.
39Advancing friends, weakening enemies, and honouring the good, form the duty of the king.
40Cheerfully adhering to truth, always making presents of land, entertaining guests, and maintaining dependents, form the duty of the king.
41That king who favours those who deserve favours, and punishes those who deserve chastisement, acquires great merit both here and hereafter.
42The king is Yama himself. He is, O Mandhatri, the god (incarnate) to all righteous persons. By controlling his senses he acquires great riches. By not subduing them he commits sin.
43Paying proper honours to Ritwijas and priests and preceptors, and doing them good, form the duty of the king.
44Yama governs all creatures without any distinction. The king should imitate him in his conduct by restraining all his subjects duly.
45The king is said to resemble the Thousandeyed (Indra). O foremost of men, that which is regarded by the king as Righteousness is accepted as such by all.
46You should diligently cultivate forgiveness, intelligence, patience and the love of all creatures. You should also determine the strength and weakness of all men and learn to distinguish between right and wrong.
47You should behave properly towards all creatures, make gifts, the utter agreeable and sweet words. You should maintain the residents of your city and the provinces in happiness.
48A king, who is not clever, can never protect his subjects. Sovereignty, O sire, is a very heavy burden.
49Only that king who is endued with wisdom and courage, and who is a master of the science of punishment, can protect a kingdom. He, on the other hand, who is devoid of energy and intelligence, and who is not versed in the great science, cannot bear the burden of sovereignty.
50Helped by ministers of beautiful features and good birth, clever in business, devoted to their masters, and highly learned, you should examine the hearts and acts of all men including the very hermits.
51Behaving thus, you will be able to learn the duties of all orders of men. This will help you in observing your own duties whether when you are in your country or when you go to other kingdoms.
52Amongst these three objects, viz., Virtue, Profit, and Pleasure, Virtue is the foremost. He, who is of virtuous soul, acquires great happiness both here and hereafter.
53If men are treated with honour, they can abandon their very wives and sons. By winning over good men, by gifts, sweet words, carefulness, and purity of conduct, a king may acquire for himself great prosperity. Do not, therefore, O Mandhatri, be negligent of these qualities and acts.
54The king should never neglect to look after his own weak points as also after those of his foes. He should act in such a way that his enemies may not be able to discover his weak points, and he should himself assail them when theirs are seen.
55In this way Vasava, and Yama, and Varuna and all the great royal sages have acted. Do you follow the same conduct.
56Do you, O great king, follow the conduct of those royal sages. Do you soon, O foremost of Bharata's race, follow this heavenly road.
57The gods, the Rishis, the Pitris, and the Gandharvas, possessed of great energy, chant the praises, both here and hereafter, of that king who is righteous!
58Bhishma said nus spoken to by Utatthya, O Bharata, Mandhatri unhesitatingly did as he as he was directed, and became the soul king of the wide Earth.
59Do you also, O king, act righteously like Mandhatri. You will then, after ruling the Earth, live in heaven!
हिन्दी
1उतथ्य ने कहा — यदि मेघों का देवता समय पर वर्षा करे और राजा धर्मपूर्वक आचरण करे तो जो समृद्धि आती है वह प्रजा को सुख में बनाए रखती है।
2जो धोबी वस्त्र के रंग को नष्ट किए बिना उसका मैल धोना नहीं जानता, वह अपने कर्म में अत्यन्त अकुशल है।
3ब्राह्मणों, क्षत्रियों अथवा वैश्यों में से जो पुरुष अपने वर्ण के उचित कर्मों से विचलित होकर शूद्र हो गया है, वह वस्तुतः ऐसे ही धोबी के समान है।
4सेवा शूद्र का धर्म है; कृषि वैश्य का; दण्डनीति क्षत्रिय की; और ब्रह्मचर्य, तप, मन्त्र तथा सत्य ब्राह्मण के हैं।
5जो क्षत्रिय अन्य वर्णों के दुष्कर्मों को सुधारना और उन्हें धोबी के समान स्वच्छ कर देना जानता है, वही वस्तुतः उनका पिता है और उनका राजा होने योग्य है।
6हे भरतकुलश्रेष्ठ, कृत, त्रेता, द्वापर और कलि नामक विविध युग — ये सब राजा के आचरण पर ही निर्भर हैं। राजा ही युगों का निर्माता है।
7जब राजा प्रमादी हो जाता है तब चारों वर्ण, वेद और चारों आश्रमों के धर्म — सब संकर और दुर्बलता से ग्रस्त हो जाते हैं।
8जब राजा असावधान हो जाता है तब तीनों अग्नियाँ, तीनों वेद और दक्षिणासहित यज्ञ — सब लुप्त हो जाते हैं।
9राजा ही समस्त प्राणियों का सृष्टिकर्ता है और वही उनका संहारक है। धर्मात्मा राजा सृष्टिकर्ता माना जाता है, जबकि पापी राजा संहारक माना जाता है।
10जब राजा असावधान हो जाता है तब उसकी पत्नियाँ, पुत्र, बान्धव और मित्र — सब दुःखी होकर शोक करते हैं।
11जब राजा पापी हो जाता है तब हाथी, अश्व, गौएँ, ऊँट, खच्चर, गधे तथा अन्य पशु — सब अपना बल खो बैठते हैं।
12हे मान्धाता, कहा जाता है कि विधाता ने दुर्बल की रक्षा के लिए ही बल की सृष्टि की। दुर्बलता वस्तुतः महान् है, क्योंकि सब कुछ उसी पर आश्रित है।
13समस्त प्राणी राजा की पूजा करते हैं। समस्त प्राणी राजा की सन्तान हैं। इसलिए हे राजन्, यदि राजा अधर्मी हो जाए तो समस्त प्राणी विनाश को प्राप्त होते हैं।
14दुर्बल की, मुनि की और विषधर सर्प की दृष्टि असह्य मानी जानी चाहिए। इसलिए दुर्बल से शत्रु के समान व्यवहार मत करो।
15दुर्बल को अपमान का पात्र समझना छोड़ो। ध्यान रखो कि दुर्बल की दृष्टि तुम्हें तुम्हारे बान्धवों सहित भस्म न कर दे।
16जिस कुल को दुर्बल की दृष्टि जला देती है उसमें सन्तान उत्पन्न नहीं होती। ऐसी दृष्टि कुल को जड़ से जला देती है। इसलिए दुर्बल के साथ शत्रुवत् आचरण मत करो।
17दुर्बलता महानतम बल से भी अधिक बलवती है, क्योंकि जो बल दुर्बलता से दग्ध होता है वह पूर्णतः निर्मूल हो जाता है।
18यदि कोई अपमानित अथवा प्रताड़ित पुरुष सहायता के लिए पुकारते हुए भी रक्षक न पा सके तो दैवी दण्ड राजा पर आ पड़ता है और उसका पतन कर देता है।
19हे तात, बल का प्रयोग करते हुए दुर्बल से धन मत छीनो। ध्यान रखो कि दुर्बल की दृष्टि तुम्हें प्रज्वलित अग्नि के समान भस्म न कर दे।
20असत्य से पीड़ित होकर रोते हुए मनुष्यों के आँसू उन झूठ बोलने वालों की सन्तानों और पशुओं का नाश कर देते हैं।
21गौ के समान पापकर्म तत्काल फल नहीं देता। यदि उसका फल स्वयं कर्ता में न दिखे तो वह उसके पुत्र में, पौत्र में अथवा दौहित्र में दिखाई देता है।
22जब कोई दुर्बल पुरुष रक्षक पाने में असमर्थ रहता है तब दैवी दण्ड का महान् दण्ड राजा पर आ पड़ता है।
23जब राजा की समस्त प्रजा विपत्ति से विवश होकर ब्राह्मणों के समान भिक्षा माँगकर जीवन बिताने लगती है तब वह भिक्षावृत्ति राजा का विनाश ले आती है।
24जब प्रान्तों में रहने वाले राजा के समस्त अधिकारी एकजुट होकर अन्यायपूर्ण आचरण करते हैं तब कहा जाता है कि राजा ने अपने राज्य पर अनिवार्य अनर्थ की स्थिति ला दी है।
25जब राजा के अधिकारी काम अथवा लोभवश करुण भाव से दया की याचना करने वाले लोगों से अनुचित उपायों द्वारा धन ऐंठते हैं तब निश्चय ही राजा पर महान् विनाश आ पड़ता है।
26कोई विशाल वृक्ष उगते-उगते बहुत बड़ा हो जाता है। तब असंख्य प्राणी आकर उसकी छाया में आश्रय लेते हैं। किन्तु जब वह काट दिया जाता है अथवा जला दिया जाता है तब उसकी शरण में आए वे सब निराश्रय हो जाते हैं।
27जब राज्य के निवासी पुण्यकर्म और समस्त धार्मिक कृत्य करते हैं तथा राजा के गुणों की प्रशंसा करते हैं तब राजा धन प्राप्त करता है। किन्तु जब निवासी अज्ञानवश धर्म को त्यागकर अधर्मपूर्वक आचरण करते हैं तब राजा दुःख भोगता है।
28जब ज्ञात दुष्कर्मों वाले पापी मनुष्यों को धर्मात्माओं के बीच विचरने दिया जाता है तब उन राज्यों के राजाओं को कलि ग्रस लेता है। किन्तु जब राजा समस्त दुष्टों को दण्डित करता है तब उसका राज्य समृद्ध होता है।
29निश्चय ही उस राजा का राज्य समृद्ध होता है जो अपने मन्त्रियों का सम्मान करता है और उन्हें नीति तथा युद्ध में नियुक्त करता है। ऐसा राजा इस विशाल पृथ्वी का चिरकाल तक भोग करता है।
30जो राजा सत्कर्मों और सद्वचनों का यथोचित सम्मान करता है वह महान् पुण्य अर्जित करता है।
31उत्तम वस्तुओं का दूसरों के साथ मिलकर उपभोग करना, मन्त्रियों को यथोचित सम्मान देना और अपने बल पर गर्व करने वालों को वश में करना — यह राजा का महान् कर्तव्य है।
32वचन, शरीर और कर्म से समस्त मनुष्यों की रक्षा करना, तथा अपराध करने पर अपने पुत्र को भी क्षमा न करना — यह राजा का कर्तव्य है।
33अपने पास जो कुछ है उसे दुर्बलों के साथ बाँटकर उनका भरण-पोषण करना और इस प्रकार उनका बल बढ़ाना — यह राजा का कर्तव्य है।
34राज्य की रक्षा, चोर-डाकुओं का उन्मूलन और विजय — ये राजा के कर्तव्य हैं।
35कोई कितना ही प्रिय क्यों न हो, यदि उसने कर्म अथवा वचन से अपराध किया हो तो उसे क्षमा न करना — यह राजा का कर्तव्य है।
36जो शरण में आते हैं उनकी अपनी सन्तान के समान रक्षा करना और किसी को उसके प्राप्य सम्मान से वंचित न करना — ये राजा के कर्तव्य हैं।
37दक्षिणासहित सम्पन्न किए गए यज्ञों में भक्तिपूर्वक देवताओं की आराधना करना तथा काम और ईर्ष्या को वश में करना — ये राजा के कर्तव्य हैं।
38दुःखियों, असहायों और वृद्धों के आँसू पोंछना तथा उन्हें आनन्द से भर देना — यह राजा का कर्तव्य है।
39मित्रों की उन्नति करना, शत्रुओं को दुर्बल करना और सज्जनों का सम्मान करना — ये राजा के कर्तव्य हैं।
40प्रसन्नतापूर्वक सत्य का पालन करना, सदा भूमिदान करना, अतिथियों का सत्कार करना और आश्रितों का भरण-पोषण करना — ये राजा के कर्तव्य हैं।
41जो राजा अनुग्रह के योग्य लोगों पर अनुग्रह करता है और दण्ड के योग्य लोगों को दण्डित करता है, वह इस लोक और परलोक — दोनों में महान् पुण्य अर्जित करता है।
42राजा साक्षात् यम है। हे मान्धाता, वह समस्त धर्मात्माओं के लिए साक्षात् देवता है। इन्द्रियों को वश में करके वह महान् ऐश्वर्य प्राप्त करता है; उन्हें वश में न करके वह पाप करता है।
43ऋत्विजों, पुरोहितों और आचार्यों को यथोचित सम्मान देना तथा उनका हित करना — ये राजा के कर्तव्य हैं।
44यम बिना किसी भेदभाव के समस्त प्राणियों पर शासन करते हैं। राजा को अपनी समस्त प्रजा का यथोचित नियन्त्रण करके अपने आचरण में उनका अनुकरण करना चाहिए।
45राजा को सहस्राक्ष इन्द्र के समान कहा गया है। हे पुरुषश्रेष्ठ, राजा जिसे धर्म मानता है उसे ही सब लोग धर्म के रूप में स्वीकार करते हैं।
46तुम्हें क्षमा, बुद्धि, धैर्य और समस्त प्राणियों के प्रति प्रेम का यत्नपूर्वक अभ्यास करना चाहिए। तुम्हें समस्त मनुष्यों के बल और दुर्बलता का भी निश्चय करना चाहिए तथा उचित और अनुचित में भेद करना सीखना चाहिए।
47तुम्हें समस्त प्राणियों के प्रति उचित व्यवहार करना चाहिए, दान देना चाहिए और प्रिय तथा मधुर वचन बोलने चाहिए। तुम्हें अपने नगर और प्रान्तों के निवासियों को सुख में रखना चाहिए।
48जो राजा चतुर नहीं है वह अपनी प्रजा की रक्षा कभी नहीं कर सकता। हे तात, राज्य अत्यन्त भारी बोझ है।
49केवल वही राजा राज्य की रक्षा कर सकता है जो बुद्धि और साहस से सम्पन्न हो तथा दण्डनीति का ज्ञाता हो। इसके विपरीत जो तेज और बुद्धि से रहित है और उस महान् शास्त्र में निपुण नहीं है, वह राज्य का भार नहीं उठा सकता।
50सुन्दर रूप और उत्तम कुल वाले, कार्य में कुशल, अपने स्वामी के प्रति समर्पित तथा अत्यन्त विद्वान् मन्त्रियों की सहायता से तुम्हें समस्त मनुष्यों के — यहाँ तक कि तपस्वियों के भी — हृदय और कर्मों की परीक्षा करनी चाहिए।
51ऐसा आचरण करने से तुम समस्त वर्गों के मनुष्यों के धर्म जान सकोगे। इससे तुम्हें अपने धर्म का पालन करने में सहायता मिलेगी — चाहे तुम अपने देश में रहो अथवा अन्य राज्यों में जाओ।
52धर्म, अर्थ और काम — इन तीन पुरुषार्थों में धर्म ही श्रेष्ठ है। जिसकी आत्मा धर्ममय है वह इस लोक और परलोक — दोनों में महान् सुख प्राप्त करता है।
53यदि मनुष्यों का सम्मानपूर्वक व्यवहार किया जाए तो वे अपनी स्त्री और पुत्रों तक का त्याग कर सकते हैं। दान, मधुर वचन, सावधानी और आचरण की शुद्धता से सज्जनों को अपने पक्ष में करके राजा अपने लिए महान् समृद्धि अर्जित कर सकता है। इसलिए हे मान्धाता, इन गुणों और कर्मों की उपेक्षा मत करो।
54राजा को अपने दुर्बल पक्षों तथा शत्रुओं के दुर्बल पक्षों पर दृष्टि रखने में कभी प्रमाद नहीं करना चाहिए। उसे ऐसा आचरण करना चाहिए कि शत्रु उसके दुर्बल स्थान खोज न सकें, और उनके दुर्बल स्थान दिखते ही उसे उन पर प्रहार करना चाहिए।
55इसी प्रकार वासव, यम, वरुण तथा समस्त महान् राजर्षियों ने आचरण किया है। तुम भी उसी आचरण का अनुसरण करो।
56हे महाराज, तुम उन राजर्षियों के आचरण का अनुसरण करो। हे भरतकुलश्रेष्ठ, तुम शीघ्र ही इस दिव्य मार्ग पर चलो।
57महान् तेजस्वी देवता, ऋषि, पितर और गन्धर्व — सब उस धर्मात्मा राजा का यशोगान इस लोक और परलोक दोनों में करते हैं!
58भीष्म ने कहा — हे भरत, उतथ्य द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर मान्धाता ने बिना किसी संकोच के वैसा ही किया जैसा उन्हें निर्देश दिया गया था, और वे इस विशाल पृथ्वी के एकछत्र राजा बन गए।
59हे राजन्, तुम भी मान्धाता के समान धर्मपूर्वक आचरण करो। तब तुम पृथ्वी पर शासन करने के पश्चात् स्वर्ग में निवास करोगे!
नेपाली
1उतथ्यले भने — यदि मेघका देवताले समयमा वर्षा गरून् र राजाले धर्मपूर्वक आचरण गरून् भने जुन समृद्धि आउँछ त्यसले प्रजालाई सुखमा राख्दछ।
2जुन धोबीले वस्त्रको रङ नष्ट नगरी त्यसको मैल धुन जान्दैन, ऊ आफ्नो कर्ममा अत्यन्त अकुशल छ।
3ब्राह्मण, क्षत्रिय अथवा वैश्यहरूमध्ये जुन पुरुष आफ्नो वर्णका उचित कर्मबाट विचलित भई शूद्र भएको छ, ऊ वस्तुतः त्यस्तै धोबीजस्तै हो।
4सेवा शूद्रको धर्म हो; कृषि वैश्यको; दण्डनीति क्षत्रियको; र ब्रह्मचर्य, तप, मन्त्र तथा सत्य ब्राह्मणका हुन्।
5जुन क्षत्रियले अन्य वर्णका दुष्कर्म सुधार्न र तिनलाई धोबीले जस्तै स्वच्छ पार्न जान्दछ, उही वस्तुतः तिनको पिता हो र तिनको राजा हुन योग्य छ।
6हे भरतकुलश्रेष्ठ, कृत, त्रेता, द्वापर र कलि नामका विविध युग — ती सबै राजाकै आचरणमा निर्भर छन्। राजा नै युगहरूको निर्माता हो।
7जब राजा प्रमादी हुन्छ तब चारै वर्ण, वेद र चारै आश्रमका धर्म — सबै संकर र दुर्बलताले ग्रस्त हुन्छन्।
8जब राजा असावधान हुन्छ तब तीनै अग्नि, तीनै वेद र दक्षिणासहितका यज्ञ — सबै लोप हुन्छन्।
9राजा नै समस्त प्राणीहरूको सृष्टिकर्ता हो र उही तिनको संहारक हो। धर्मात्मा राजा सृष्टिकर्ता मानिन्छ, जबकि पापी राजा संहारक मानिन्छ।
10जब राजा असावधान हुन्छ तब उसका पत्नी, पुत्र, बान्धव र मित्र — सबै दुःखी भई शोक गर्दछन्।
11जब राजा पापी हुन्छ तब हात्ती, अश्व, गाई, ऊँट, खच्चर, गधा तथा अन्य पशु — सबैले आफ्नो बल गुमाउँछन्।
12हे मान्धाता, भनिन्छ कि विधाताले दुर्बलको रक्षाका लागि नै बलको सृष्टि गरे। दुर्बलता वस्तुतः महान् छ, किनभने सबै कुरा त्यसैमा आश्रित छ।
13समस्त प्राणीले राजाको पूजा गर्दछन्। समस्त प्राणी राजाका सन्तान हुन्। त्यसैले हे राजन्, यदि राजा अधर्मी भयो भने समस्त प्राणी विनाशमा पुग्दछन्।
14दुर्बलको, मुनिको र विषालु सर्पको दृष्टि असह्य मानिनुपर्दछ। त्यसैले दुर्बलसँग शत्रुसँग जस्तै व्यवहार नगर।
15दुर्बललाई अपमानको पात्र सम्झन छोड। ध्यान राख कि दुर्बलको दृष्टिले तिमीलाई तिम्रा बान्धवसहित भस्म नपारोस्।
16जुन कुललाई दुर्बलको दृष्टिले जलाइदिन्छ त्यसमा सन्तान उत्पन्न हुँदैन। त्यस्तो दृष्टिले कुललाई जरैदेखि जलाइदिन्छ। त्यसैले दुर्बलसँग शत्रुवत् आचरण नगर।
17दुर्बलता महानतम बलभन्दा पनि बलवती छ, किनभने जुन बल दुर्बलताले दग्ध हुन्छ त्यो पूर्णतः निर्मूल हुन्छ।
18यदि कुनै अपमानित अथवा प्रताडित पुरुषले सहायताका लागि पुकार्दा पनि रक्षक पाउन सकेन भने दैवी दण्ड राजामाथि आइपर्दछ र उसको पतन गराइदिन्छ।
19हे तात, बलको प्रयोग गर्दै दुर्बलबाट धन नखोस। ध्यान राख कि दुर्बलको दृष्टिले तिमीलाई प्रज्वलित अग्निले जस्तै भस्म नपारोस्।
20असत्यले पीडित भई रोइरहेका मानिसहरूका आँसुले ती झूट बोल्नेहरूका सन्तान र पशुहरूको नाश गरिदिन्छ।
21गाईजस्तै पापकर्मले तत्काल फल दिँदैन। यदि त्यसको फल स्वयं कर्तामा देखिएन भने त्यो उसको पुत्रमा, नातिमा अथवा दौहित्रमा देखिन्छ।
22जब कुनै दुर्बल पुरुषले रक्षक पाउन सक्दैन तब दैवी दण्डको महान् दण्ड राजामाथि आइपर्दछ।
23जब राजाको समस्त प्रजा विपत्तिले विवश भई ब्राह्मणहरूजस्तै भिक्षा मागेर जीवन बिताउन थाल्दछ तब त्यो भिक्षावृत्तिले राजाको विनाश ल्याउँछ।
24जब प्रान्तहरूमा बस्ने राजाका समस्त अधिकारीहरू एकजुट भई अन्यायपूर्ण आचरण गर्दछन् तब भनिन्छ कि राजाले आफ्नो राज्यमाथि अनिवार्य अनर्थको स्थिति ल्याइदिएको छ।
25जब राजाका अधिकारीहरूले काम अथवा लोभवश करुण भावले दयाको याचना गर्नेहरूबाट अनुचित उपायद्वारा धन असुल्दछन् तब निश्चय नै राजामाथि महान् विनाश आइपर्दछ।
26कुनै विशाल वृक्ष बढ्दै-बढ्दै धेरै ठूलो हुन्छ। तब असंख्य प्राणी आएर त्यसको छायामा आश्रय लिन्छन्। तर जब त्यो काटिन्छ अथवा जलाइन्छ तब त्यसको शरणमा आएका ती सबै निराश्रय हुन्छन्।
27जब राज्यका बासिन्दाले पुण्यकर्म र समस्त धार्मिक कृत्य गर्दछन् तथा राजाका गुणको प्रशंसा गर्दछन् तब राजाले धन प्राप्त गर्दछ। तर जब बासिन्दाहरूले अज्ञानवश धर्म त्यागी अधर्मपूर्वक आचरण गर्दछन् तब राजाले दुःख भोग्दछ।
28जब ज्ञात दुष्कर्म भएका पापी मानिसहरूलाई धर्मात्माहरूका बीच विचरण गर्न दिइन्छ तब ती राज्यका राजाहरूलाई कलिले ग्रस्दछ। तर जब राजाले समस्त दुष्टहरूलाई दण्डित गर्दछ तब उसको राज्य समृद्ध हुन्छ।
29निश्चय नै त्यस राजाको राज्य समृद्ध हुन्छ जसले आफ्ना मन्त्रीहरूको सम्मान गर्दछ र तिनलाई नीति तथा युद्धमा नियुक्त गर्दछ। त्यस्तो राजाले यस विशाल पृथ्वीको चिरकालसम्म भोग गर्दछ।
30जुन राजाले सत्कर्म र सद्वचनको यथोचित सम्मान गर्दछ उसले महान् पुण्य आर्जन गर्दछ।
31उत्तम वस्तुहरूको अरूसँग मिलेर उपभोग गर्नु, मन्त्रीहरूलाई यथोचित सम्मान दिनु र आफ्नो बलमा घमण्ड गर्नेहरूलाई वशमा पार्नु — यो राजाको महान् कर्तव्य हो।
32वचन, शरीर र कर्मले समस्त मानिसहरूको रक्षा गर्नु, तथा अपराध गरेमा आफ्नै पुत्रलाई पनि क्षमा नगर्नु — यो राजाको कर्तव्य हो।
33आफूसँग जे छ त्यो दुर्बलहरूसँग बाँडेर तिनको भरणपोषण गर्नु र यसरी तिनको बल बढाउनु — यो राजाको कर्तव्य हो।
34राज्यको रक्षा, चोर-डाँकुहरूको उन्मूलन र विजय — यी राजाका कर्तव्य हुन्।
35कोही जति नै प्रिय किन नहोस्, यदि उसले कर्म अथवा वचनले अपराध गरेको छ भने उसलाई क्षमा नगर्नु — यो राजाको कर्तव्य हो।
36जो शरणमा आउँछन् तिनको आफ्नै सन्तानजस्तै रक्षा गर्नु र कसैलाई उसको प्राप्य सम्मानबाट वञ्चित नगर्नु — यी राजाका कर्तव्य हुन्।
37दक्षिणासहित सम्पन्न गरिएका यज्ञमा भक्तिपूर्वक देवताहरूको आराधना गर्नु तथा काम र ईर्ष्यालाई वशमा पार्नु — यी राजाका कर्तव्य हुन्।
38दुःखी, असहाय र वृद्धहरूका आँसु पुछ्नु तथा तिनलाई आनन्दले भरिदिनु — यो राजाको कर्तव्य हो।
39मित्रहरूको उन्नति गर्नु, शत्रुहरूलाई दुर्बल पार्नु र सज्जनहरूको सम्मान गर्नु — यी राजाका कर्तव्य हुन्।
40प्रसन्नतापूर्वक सत्यको पालन गर्नु, सधैँ भूमिदान गर्नु, अतिथिहरूको सत्कार गर्नु र आश्रितहरूको भरणपोषण गर्नु — यी राजाका कर्तव्य हुन्।
41जुन राजाले अनुग्रहका योग्यमाथि अनुग्रह गर्दछ र दण्डका योग्यलाई दण्डित गर्दछ, उसले यस लोक र परलोक — दुवैमा महान् पुण्य आर्जन गर्दछ।
42राजा साक्षात् यम हो। हे मान्धाता, ऊ समस्त धर्मात्माहरूका लागि साक्षात् देवता हो। इन्द्रियलाई वशमा पारेर उसले महान् ऐश्वर्य प्राप्त गर्दछ; तिनलाई वशमा नपारी ऊ पाप गर्दछ।
43ऋत्विज, पुरोहित र आचार्यहरूलाई यथोचित सम्मान दिनु तथा तिनको हित गर्नु — यी राजाका कर्तव्य हुन्।
44यमले कुनै भेदभावबिना समस्त प्राणीमाथि शासन गर्दछन्। राजाले आफ्नो समस्त प्रजाको यथोचित नियन्त्रण गरेर आफ्नो आचरणमा तिनको अनुकरण गर्नुपर्दछ।
45राजालाई सहस्राक्ष इन्द्रसमान भनिएको छ। हे पुरुषश्रेष्ठ, राजाले जसलाई धर्म मान्दछ त्यसैलाई सबैले धर्मका रूपमा स्वीकार गर्दछन्।
46तिमीले क्षमा, बुद्धि, धैर्य र समस्त प्राणीप्रतिको प्रेमको यत्नपूर्वक अभ्यास गर्नुपर्दछ। तिमीले समस्त मानिसहरूको बल र दुर्बलताको पनि निश्चय गर्नुपर्दछ तथा उचित र अनुचितबीच भेद गर्न सिक्नुपर्दछ।
47तिमीले समस्त प्राणीप्रति उचित व्यवहार गर्नुपर्दछ, दान दिनुपर्दछ र प्रिय तथा मधुर वचन बोल्नुपर्दछ। तिमीले आफ्नो नगर र प्रान्तका बासिन्दालाई सुखमा राख्नुपर्दछ।
48जुन राजा चतुर छैन उसले आफ्नो प्रजाको रक्षा कहिल्यै गर्न सक्दैन। हे तात, राज्य अत्यन्त गह्रौँ भार हो।
49केवल त्यही राजाले राज्यको रक्षा गर्न सक्दछ जो बुद्धि र साहसले सम्पन्न होस् तथा दण्डनीतिको ज्ञाता होस्। यसको विपरीत जो तेज र बुद्धिरहित छ र त्यस महान् शास्त्रमा निपुण छैन, उसले राज्यको भार उठाउन सक्दैन।
50सुन्दर रूप र उत्तम कुल भएका, कार्यमा कुशल, आफ्ना स्वामीप्रति समर्पित तथा अत्यन्त विद्वान् मन्त्रीहरूको सहायताले तिमीले समस्त मानिसहरूका — यहाँसम्म कि तपस्वीहरूका पनि — हृदय र कर्मको परीक्षा गर्नुपर्दछ।
51यस्तो आचरण गरेमा तिमीले समस्त वर्गका मानिसहरूका धर्म जान्न सक्नेछौ। यसले तिमीलाई आफ्नो धर्म पालन गर्न सहायता पुर्याउनेछ — चाहे तिमी आफ्नै देशमा बस अथवा अन्य राज्यमा जाऊ।
52धर्म, अर्थ र काम — यी तीन पुरुषार्थमा धर्म नै श्रेष्ठ छ। जसको आत्मा धर्ममय छ उसले यस लोक र परलोक — दुवैमा महान् सुख प्राप्त गर्दछ।
53यदि मानिसहरूसँग सम्मानपूर्वक व्यवहार गरियो भने तिनले आफ्ना स्त्री र पुत्रसम्मको त्याग गर्न सक्दछन्। दान, मधुर वचन, सावधानी र आचरणको शुद्धताले सज्जनहरूलाई आफ्नो पक्षमा पारेर राजाले आफ्ना लागि महान् समृद्धि आर्जन गर्न सक्दछ। त्यसैले हे मान्धाता, यी गुण र कर्मको उपेक्षा नगर।
54राजाले आफ्ना दुर्बल पक्ष तथा शत्रुका दुर्बल पक्षमा दृष्टि राख्न कहिल्यै प्रमाद गर्नुहुँदैन। उसले यस्तो आचरण गर्नुपर्दछ कि शत्रुले उसका दुर्बल स्थान खोज्न नसकून्, र तिनका दुर्बल स्थान देखिनासाथ उसले तिनमाथि प्रहार गर्नुपर्दछ।
55यसै प्रकार वासव, यम, वरुण तथा समस्त महान् राजर्षिहरूले आचरण गरेका छन्। तिमी पनि त्यसै आचरणको अनुसरण गर।
56हे महाराज, तिमी ती राजर्षिहरूका आचरणको अनुसरण गर। हे भरतकुलश्रेष्ठ, तिमी चाँडै नै यस दिव्य मार्गमा हिँड।
57महान् तेजस्वी देवता, ऋषि, पितृ र गन्धर्व — सबैले त्यस धर्मात्मा राजाको यशोगान यस लोक र परलोक दुवैमा गर्दछन्!
58भीष्मले भने — हे भरत, उतथ्यद्वारा यसरी भनिएपछि मान्धाताले कुनै संकोचबिना त्यसै गरे जस्तो उनलाई निर्देश दिइएको थियो, र उनी यस विशाल पृथ्वीका एकछत्र राजा बने।
59हे राजन्, तिमी पनि मान्धाताजस्तै धर्मपूर्वक आचरण गर। तब तिमी पृथ्वीमा शासन गरेपछि स्वर्गमा निवास गर्नेछौ!