राजधर्मानुशासन पर्व — दण्डको यथार्थ स्वरूप
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 121
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः। ईश्वरश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम्॥
2देवतानामृषीणां च पितृणां च महात्मनाम्। यक्षरक्ष:पिशाचानां साध्यानां च विशेषतः॥ सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यग्योनिनिवासिनाम्। सर्वव्यापी महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो॥
3इत्येवमुक्तं भवता दण्डे वै सचराचरम्। पश्यता लोकमासक्तं ससुरासुरमानुषम्।
4एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ॥ को दण्डः कीदृशो द डः किंरूपः किंपरायणः। किमात्मकः कथंभूतः कथंमूर्तिः कथं प्रभो॥
5जागर्ति च कथं दण्डः प्रजास्ववहितात्मकः। कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति प्रतिपालयन्॥
6कश्च विज्ञायते पूर्व को वरो दण्डसंज्ञितः। किंसंस्थश्च भवेद् दण्डः का वास्य गतिरुच्यते॥
7भीष्म उवाच शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहारो यथा च सः। यस्मिन् हि सर्वमायत्तं स दण्ड इह केवलः॥
8धर्मस्याख्या महाराज व्यवहार इतीष्यते। तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्ववहितात्मनः॥
9इत्येवं व्यवहारस्य व्यवहारत्वमिष्यते। अपि चैतत् पुरा राजन् मनुना प्रोक्तमादितः॥ सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना। प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः॥
10यथोक्तमेतद् सचनं प्रागेव मनुना पुरा। यन्मयोक्तं मनुष्येन्द्र ब्रह्मणो वचनं महत्॥
11प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः। व्यवहारस्य चाख्यानद् व्यवहार इहोच्यते॥
12दण्डे त्रिवर्गः सततं सुप्रणीते प्रवर्तते। दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोत्थितः॥
13नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दष्ट्रश्चतुर्भुजः। अष्टपान्नैकनयनः शंकुकर्णोर्ध्वरोमवान्॥
14जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः। एतद् रूपं बिभर्युग्रं दण्डो नित्यं दुराधरः॥
15असिर्धनुर्गदा शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः। मुसलं परशुश्चक्रं पाशो दण्डष्टितोमराः॥ सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानिचित्। दण्ड एव स सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान्॥
16भिन्दंश्छिन्दन् रुजन् कृन्तन् दारयन् पाटयंस्तथा। घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत॥
17असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्मा दुराधरः। श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः सनातनः॥ शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्राश्च शास्ता प्राग्वदतां वरः। धर्मपालोऽक्षरो देवः सत्यगो नित्यगोऽग्रजः॥ असंगो रुद्रतनयो मनुर्येष्ठः शिवंकरः। नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर॥
18दण्डो हि भगवान् विष्णुर्दण्डो नारायणः प्रभुः। शश्वद् रूपं महद् बिभ्रन्महान् पुरुष उच्यते॥
19तथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्वृत्तिः सरस्वती। दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः॥
20अर्थानौँ सुखं दुःखं धर्माधर्मों बलाबले। दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ॥ कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः। अप्रमादः प्रमादश्च हर्षक्रोधौ शमो दमः॥ दैवं पुरुषकारच मोक्षामोक्षौ भयाभये। हिंसाहिसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषाविषम्॥ अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृत्यानां च प्रपञ्चनम्। मदः प्रमादो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ॥ अशक्तिः शक्तिरित्येवं मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ। विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च भारत॥ अनृतं ज्ञानिता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च। क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ॥ तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथा। विरोधशाविरोधश्च कार्याकार्य बलाबले॥ असूया चानसूया च धर्माधर्मों तथैव च। अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च सम्पद्विपत्पदम्॥ तेजः कर्माणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिस्तत्त्वबुद्धिता। एवं दण्डस्य कौरव्य लोकेऽस्मिन् बहुरूपता॥
21न स्याद् यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम्। भयाद् दण्डस्य नान्योन्यं मन्ति चैव युधिष्ठिर॥
22दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजनहरहः प्रजाः। राजानं वर्धयन्तीह तस्माद् दण्डः परायणम्॥
23व्यवस्थापयति क्षिप्रमिमं लोकं नरेश्वर। सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते॥
24धर्मयुक्ता द्विजश्रेष्ठा वेदयुक्ता भवन्ति च। बभूव यज्ञो वेदेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः॥
25प्रीताश्च देवता नित्यमिन्द्रे परिवदन्त्यपि। अन्नं ददाति शऋचाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः॥
26प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः। तस्मात् प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च॥
27एवं प्रयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः। रक्षन् प्रजाः स जागर्ति नित्यं स्ववहितोऽक्षरः॥
28ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्त्वं चित्तं प्रजापतिः। भूतात्मा जीव इत्येवं नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः॥
29धृतमैश्वर्यमेव च। बलेन यश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः॥
30कुलं बहुधनामात्याः प्रज्ञा प्रोक्ता बलानि तु। आहार्यमष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद् युधिष्ठिर॥
31हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्ति वो विष्टिस्तथैव च। दैशिकाश्चाविकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम्॥ अददद् दण्डमेवास्मै
32अथवाङ्गस्य युक्तस्य रथिनो हस्तियायिनः। अश्वारोहा: पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये॥
33भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः। कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च॥ सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह यद् विदुः। राज्यस्य दण्डमेवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च।॥
34ईश्वरेण प्रयत्नेन कारणात् क्षत्रियस्य च। दण्डो दत्तः समानात्मा दण्डो हीदं सनातनम्॥
35राज्ञां पूज्यतमो नान्यो यथा धर्मः प्रदर्शितः। ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च॥
36भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथापरः। तस्माद् यः स हितो दृष्टो भर्तुप्रत्ययलक्षणः॥
37व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते। मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथा परः॥
38उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः। ज्ञेयो नः स नरेन्द्रस्थौ दण्डः प्रत्यय एव च॥
39दण्डः प्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः। व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः॥
40यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शनः। धर्मप्रत्यय उद्दिष्टो यथाधर्मं कृतात्मभिः॥
41व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदिष्टो युधिष्ठिर। त्रीन् धारयति लोकान् वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः॥
42यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः। व्यवहारश्च दृष्टो यः स वेद इति निश्चितम्॥
43यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः। ब्रह्मा पितामहः पूर्वं बभूवाथ प्रजापतिः॥
44लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम्। समनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत्॥
45ततोऽन्यो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः। तस्मादिदमथोवाच व्यवहारनिदर्शनम्॥
46माता पिता च भ्राता च भार्या चैव पुरोहिताः। नादण्ड्यो विद्यते राज्ञो यः स्वधर्मे न तिष्ठति॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said O grandfather, you have now finished your discourse upon the duties of kings. From what you have said it appears that punishment occupies a high position and is the master of everything, for everything depends upon punishment.
2It seems, O powerful one, that punishment, which is highly powerful and which is present everywhere, is the foremost of all beings among either gods and Rishis and great Pitris and Yakshas and Rakshasa and Pishachas and Sadhyas, or living beings in this world. consisting of beasts and birds.
3You have said that the entire universe, mobile and immobile, including gods, Asuras, and men, depends upon punishment.
4I now wish, O foremost of Bharata's race, to know truly who punishment is. Of what kind is he? What is his form? What is his nature?
5Of what is he made? Whence is his origin? What are his features? What is his splendour? How does he remain awake among living creatures so vigilantly?
6Who is he that remains perpetually awake, protecting this universe? Who is he that is known to be the greatest of all things? Who, indeed, is that high person called punishment? What is that upon which Punishment depends? And what is his movement?
7Bhishma said Listen, O scion of the Kurus, who is punishment and why is he also called Vyavahara. That upon whom all things depend is called punishment.
8Punishment is that by which righteousness is maintained. He is sometimes called Vyavahara. Punishment is called as such so that the righteousness of a king who is wide awake may not suffer extinction.
9It is, therefore, that the name Vyavahara is applied to it. In days of yore, Manu, O king, declared first of all this truth, viz.,-He who protects all creatures, the loved and the hated equally, by impartially holding the rod of punishment, is said to be the righteousness incarnate.
10These words, that I have said, were, o king, first uttered in days of yore by Manu. They represent the great words of Brahmana.
11And because these words were spoken first, therefore, they are known as the first. And since Punishment which stops the misappropriation of other people's wealth, therefore, Punishment has come to be called by the name of Vyavahara.
12The aggregate of three objects always depends well-applied Punishment. Punishment is a great god. In form he looks like a burning fire.
13His complexion is dark like that of the petals of the blue lotus. He has four teeth, four arms and eight legs and many eyes. His ears are pointed like arrows and his hair stands upright. on
14He has matted locks and two tongues. His face has the colour of copper, and he is clad in a lion's skin. That irresistible god assumes such a dreadful form.
15Assuming again the form of the sword, the bow, the mace, the dart, the trident, the mallet, the arrow, the thick and short club, the battleaxe, the discus, the noose, the heavy bludgeon, the rapier, the lance, and, in fact, of every sort of weapon that exist on Earth, Punishment moves in the world.
16Indeed, Punishment moves on Earth, piercing and cutting and assenting and looping off and dividing and striking and killing and rushing against its victims.
17These, O Yudhishthira, are some of the names of Punishment viz., sword, Sabre, Righteousness, Fury, the Irresistible, the father of prosperity, Victory, Punisher, Checker, the Eternal, the Scriptures, Brahmana, Mantra, Avenger, the Foremost of first Legislators, Judge, the Undecaying, god, the individual of irresistible course, the Ever-going, the Firstborn, the individual without love the Soul of Rudra, the eldest Manu, and the great Benefiter.
18Punishment is the holy Vishnu. He is the powerful Narayana. And because he always puts on dreadful from, therefore he is called Mahapurusha.
19His wife Morality passes by the names of Brahman's daughter, Lakshmi, Vritti, Sarasvati, and Mother of the universe. Punishment has thus many forms.
20Blessing and curse, pleasure and pain, righteousness and unrighteousness strength and weakness, fortune and misfortune, merit and demerit, virtue and fault, liking and disliking, season and month, night and day and hour, carefulness and carelessness, joy and anger, peace and self-control, destiny and manliness, salvation and damnation, fear and intrepidity, injury and abstention from injury, penances and sacrifice and rigid abstinence, poison and wholesome food, the beginning, the middle, and the end, the result of all murderous acts, insolence, insanity, arrogance, pride, patience, policy, impolicy, powerlessness and power, respect, disrespect decay and firmness, humility, tharity, fitness of time and unfitness of time, falsehood, wisdom, truth, belief, disbelief, importance, trade, profit, loss, success, defeat, fierceness, mildness, death, acquisition and non-acquisition, agreement, and disagreement, what would be done and what should not be done, strength and weakness, malice and good will, righteousness and unrighteousness, shame and shamelessness, modesty, prosperity, and adversity, energy, acts, learning, eloquence, keenness of understanding,—all these, O Yudhishthira, are forms of Punishment in this world. Therefore, punishment has many forms.
21If punishment had not existed, all creatures would have struck one another. Through fear of punishment, O Yudhishthira, living creatures do not kill one another.
22O king, always protected by punishment, the subjects, increase the might of their ruler. It is for this that punishment is regarded as the highest refuge of all.
23Punishment, o king, quickly sets the world on the path of righteousness. Depend upon truth, righteousness exits in Brahmanas.
24Filled with righteousness, leading Brahmanas take to the study of the Vedas. From the Vedas the sacrifices originate. Sacrifices please the gods.
25The gods being gratified, commend the dwellers of the Earth to Indra. For benefiting the inhabitants of the Earth, Indra gives them food.
26The life of all creatures depends upon food. From food creatures derive their support and growth. Punishment in the shape of king remains wakeful amongst them.
27For serving this object, punishment assumes the form of a Kshatriya among men. Protecting men he remains awake, always careful and never decaying.
28Punishment has again these other eight names, viz., God, Men, Life, Power, Heart, the Lord of all creatures, the Soul of all things, and the Living creature.
29God gave both prosperity and the rod of punishment to the king who is possessed of strength and who is a combination of five expedients.
30Nobility of blood, rich ministers, knowledge, the various kinds of forces with the eight objects mentioned below, and the other forces, should be sought for by the king, o Yudhishthira.
31a Those eight objects are elephants, horses, cars, infantry, boats, impressed labourers, increase of population, and cattle such as sheep, etc.
32Well-armed soldiers car-warriors, elephantwarriors, cavalry, infantry officers and surgeons form the limbs.
33Beggars, principal judges, judges, astrologers, performers of propitiatory and Atharvan rites, treasury, allies, grain, and all other requisites, form the body, composed of seven attributes and eight limbs, of a kingdom. Punishment is another powerful limb of kingdom. Punishment is the creator of a kingdom.
34God himself has, with great care, sent Punishment for the use of the Kshatriya. This eternal universe is impartial Punishment's self.
35There is nothing which deserves greater respect from kings than Punishment by which the ways of Righteousness are marked out. Brahman himself, for the protection of the world and for establishing the duties of different orders, sent down Punishment.
36There is another kind of Vyavahara (Law) originating from the disputes of litigants which also has sprung from Brahman. Principally marked by a belief in either of the two parties, that Vyavahara, (Law) yields great good.
37There is another kind of Vyavahara which has the Veda for its soul. It also originates from the Veda. There is, O foremost of kings, a third kind of Vyavahara (Law) which is connected with family customs but which is quite of a piece with the scriptures.
38That Vyavahara (Law) which has, as above, been said to be marked by a belief in either of two litigant parties, should be known by us as being inherent in the king. It should be also known by the name of Punishment, as also by the name of Evidence.
39Although Punishment is regulated by Evidence, yet it depends upon Law. Vyavahara (law) is really based upon Vedic precepts.
40That Vyavahara (Law), which originates from the Vedas, is Morality or duty. It yields good to persons believing in duty and morality; men of purified souls have spoken of that Vyavahara (Law) as they have done of ordinary law.
41The third kind of Vyavahara is also a protector of men, and it also originates from the Veda, O Yudhishthira! It keeps up the three worlds. It has Truth for its soul and yields prosperity.
42That which is punishment is eternal Vyavahara. That which has been said to be Vyavahara is really the Veda.
43That which is the Veda is morality and duty. What is morality and duty is the path of Righteousness. This last in the beginning had been the Grandfather Brahman, that Lord of all creatures.
44Brahman is the Creator of the entire universe with the gods and Asuras and Rakshasas and human beings and snakes, and of every other things.
45Hence that law which is characterised by a belief in either of two litigant parties has also originated from him. Therefore, he has laid down the following regarding Vyavahara.
46Neither mother, nor father, nor brother, nor wife, nor priest, is unpunishable with that king who governs agreeable to his duty.'
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, अब आपने राजाओं के धर्मों पर अपना उपदेश पूर्ण किया। आपके कथन से यह प्रतीत होता है कि दण्ड का स्थान अत्यन्त उच्च है और वही सबका स्वामी है, क्योंकि सब कुछ दण्ड पर ही निर्भर है।
2हे महाबली, ऐसा जान पड़ता है कि अत्यन्त शक्तिशाली और सर्वत्र विद्यमान दण्ड देवताओं, ऋषियों, महान् पितरों, यक्षों, राक्षसों, पिशाचों और साध्यों में, अथवा पशु-पक्षियों से युक्त इस लोक के प्राणियों में — सबसे श्रेष्ठ है।
3आपने कहा है कि देवताओं, असुरों और मनुष्यों सहित समस्त चराचर जगत् दण्ड पर ही निर्भर है।
4हे भरतकुलश्रेष्ठ, अब मैं यथार्थ रूप से जानना चाहता हूँ कि दण्ड कौन है। वह किस प्रकार का है? उसका रूप कैसा है? उसका स्वभाव क्या है?
5वह किससे बना है? उसकी उत्पत्ति कहाँ से है? उसके लक्षण क्या हैं? उसका तेज कैसा है? वह प्राणियों के बीच इतनी सतर्कता से किस प्रकार जागता रहता है?
6वह कौन है जो निरन्तर जागता हुआ इस विश्व की रक्षा करता है? वह कौन है जो समस्त वस्तुओं में महानतम कहा जाता है? वह उच्च पुरुष, जिसे दण्ड कहते हैं, वस्तुतः कौन है? वह क्या है जिस पर दण्ड आश्रित है? और उसकी गति क्या है?
7भीष्म ने कहा — हे कुरुनन्दन, सुनो कि दण्ड कौन है और उसे व्यवहार भी क्यों कहा जाता है। जिस पर समस्त वस्तुएँ आश्रित हैं, वही दण्ड कहलाता है।
8दण्ड वह है जिससे धर्म की रक्षा होती है। उसे कभी-कभी व्यवहार भी कहा जाता है। दण्ड को इसीलिए ऐसा कहा जाता है कि सतत जागरूक राजा का धर्म नष्ट न हो।
9इसी कारण उसे व्यवहार नाम दिया गया है। हे राजन्, प्राचीन काल में मनु ने सर्वप्रथम यही सत्य घोषित किया था, अर्थात् — जो प्रिय और अप्रिय, दोनों को समान भाव से, निष्पक्ष होकर दण्ड धारण करते हुए समस्त प्राणियों की रक्षा करता है, वही साक्षात् धर्म कहा जाता है।
10हे राजन्, मैंने जो ये वचन कहे, वे प्राचीन काल में सर्वप्रथम मनु द्वारा कहे गए थे। वे ब्रह्मा के महान् वचनों का प्रतिनिधित्व करते हैं।
11और चूँकि ये वचन सर्वप्रथम कहे गए, इसीलिए वे प्रथम कहे जाते हैं। और चूँकि दण्ड दूसरों के धन के अपहरण को रोकता है, इसीलिए दण्ड व्यवहार नाम से पुकारा जाने लगा।
12त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ, काम) सदा भलीभाँति प्रयुक्त दण्ड पर ही निर्भर रहता है। दण्ड महान् देव है। रूप में वह प्रज्वलित अग्नि के समान दिखाई देता है।
13उसका वर्ण नील कमल की पंखुड़ियों के समान श्याम है। उसके चार दाँत, चार भुजाएँ, आठ पैर और अनेक नेत्र हैं। उसके कान बाणों के समान नुकीले हैं और उसके केश खड़े हैं।
14उसकी जटाएँ हैं और दो जिह्वाएँ हैं। उसका मुख ताम्रवर्ण का है, और वह सिंहचर्म धारण किए है। वह अजेय देव ऐसा भयंकर रूप धारण करता है।
15फिर खड्ग, धनुष, गदा, शक्ति, त्रिशूल, मुद्गर, बाण, मोटी और छोटी लाठी, परशु, चक्र, पाश, भारी मुसल, कृपाण, भाला — और वस्तुतः पृथ्वी पर विद्यमान प्रत्येक प्रकार के शस्त्र का रूप धारण करके दण्ड संसार में विचरता है।
16वस्तुतः दण्ड पृथ्वी पर विचरता है — भेदता हुआ, काटता हुआ, चीरता हुआ, छाँटता हुआ, विभाजित करता हुआ, प्रहार करता हुआ, वध करता हुआ और अपने शिकारों पर टूट पड़ता हुआ।
17हे युधिष्ठिर, दण्ड के कुछ नाम ये हैं — खड्ग, असि, धर्म, रोष, अजेय, समृद्धि का पिता, विजय, दण्डक, निरोधक, सनातन, शास्त्र, ब्रह्मा, मन्त्र, प्रतिकारक, प्रथम विधिकर्ताओं में श्रेष्ठ, न्यायाधीश, अविनाशी, देव, अप्रतिहत गति वाला, नित्यगामी, प्रथमजात, प्रीतिरहित, रुद्र का आत्मा, ज्येष्ठ मनु और महान् उपकारक।
18दण्ड ही पवित्र विष्णु है। वही शक्तिशाली नारायण है। और चूँकि वह सदा भयंकर रूप धारण करता है, इसीलिए वह महापुरुष कहलाता है।
19उसकी पत्नी नीति ब्रह्मा की पुत्री, लक्ष्मी, वृत्ति, सरस्वती तथा जगन्माता — इन नामों से जानी जाती है। इस प्रकार दण्ड के अनेक रूप हैं।
20आशीर्वाद और शाप, सुख और दुःख, धर्म और अधर्म, बल और दुर्बलता, सौभाग्य और दुर्भाग्य, पुण्य और पाप, गुण और दोष, राग और द्वेष, ऋतु और मास, रात्रि और दिन तथा मुहूर्त, सावधानी और असावधानी, हर्ष और क्रोध, शान्ति और आत्मसंयम, दैव और पुरुषार्थ, मोक्ष और बन्धन, भय और निर्भयता, हिंसा और अहिंसा, तप तथा यज्ञ तथा कठोर संयम, विष और पथ्य अन्न, आदि, मध्य और अन्त, समस्त हिंसक कर्मों का फल, धृष्टता, उन्माद, अहंकार, गर्व, धैर्य, नीति, अनीति, असामर्थ्य और सामर्थ्य, आदर, अनादर, क्षय और स्थिरता, विनय, दान, समय की उपयुक्तता और अनुपयुक्तता, असत्य, ज्ञान, सत्य, आस्था, अनास्था, महत्त्व, व्यापार, लाभ, हानि, सफलता, पराजय, क्रूरता, मृदुता, मृत्यु, प्राप्ति और अप्राप्ति, सहमति और असहमति, जो करना चाहिए और जो नहीं करना चाहिए, बल और दुर्बलता, द्वेष और सद्भाव, धर्म और अधर्म, लज्जा और निर्लज्जता, विनम्रता, समृद्धि और विपत्ति, तेज, कर्म, विद्या, वाक्पटुता, बुद्धि की तीक्ष्णता — हे युधिष्ठिर, ये सब इस लोक में दण्ड के ही रूप हैं। अतः दण्ड के अनेक रूप हैं।
21यदि दण्ड न होता, तो समस्त प्राणी एक-दूसरे पर प्रहार करते। हे युधिष्ठिर, दण्ड के भय से ही प्राणी एक-दूसरे का वध नहीं करते।
22हे राजन्, दण्ड से सदा रक्षित प्रजा अपने शासक के बल को बढ़ाती है। इसी कारण दण्ड सबका सर्वोच्च आश्रय माना जाता है।
23हे राजन्, दण्ड शीघ्र ही संसार को धर्म के मार्ग पर स्थापित कर देता है। सत्य पर आश्रित होकर धर्म ब्राह्मणों में विद्यमान रहता है।
24धर्म से परिपूर्ण होकर श्रेष्ठ ब्राह्मण वेदों का अध्ययन करते हैं। वेदों से यज्ञों की उत्पत्ति होती है। यज्ञ देवताओं को प्रसन्न करते हैं।
25देवता प्रसन्न होकर पृथ्वीवासियों की इन्द्र से सिफ़ारिश करते हैं। पृथ्वी के निवासियों के हित के लिए इन्द्र उन्हें अन्न देते हैं।
26समस्त प्राणियों का जीवन अन्न पर ही निर्भर है। अन्न से ही प्राणियों को आधार और वृद्धि प्राप्त होती है। राजा के रूप में दण्ड उनके बीच जागता रहता है।
27इसी प्रयोजन की सिद्धि के लिए दण्ड मनुष्यों में क्षत्रिय का रूप धारण करता है। मनुष्यों की रक्षा करता हुआ वह जागता रहता है — सदा सावधान और कभी क्षीण न होने वाला।
28दण्ड के ये आठ अन्य नाम भी हैं — देव, मनुष्य, प्राण, बल, हृदय, समस्त प्राणियों का स्वामी, समस्त वस्तुओं का आत्मा, और जीव।
29ईश्वर ने समृद्धि और दण्ड दोनों उस राजा को दिए जो बल से सम्पन्न है और जो पाँच उपायों का समुच्चय है।
30हे युधिष्ठिर, राजा को कुल की श्रेष्ठता, सम्पन्न मन्त्री, विद्या, नीचे बताए गए आठ विषयों सहित विविध प्रकार की सेनाएँ, तथा अन्य बल — इन सबकी खोज करनी चाहिए।
31वे आठ विषय हैं — हाथी, अश्व, रथ, पदाति, नौकाएँ, बेगार के श्रमिक, जनसंख्या की वृद्धि, तथा भेड़ आदि पशुधन।
32सुसज्जित सैनिक, रथी, गजयोद्धा, अश्वारोही, पदाति अधिकारी और वैद्य — ये (राज्य के) अंग बनते हैं।
33भिक्षुक, प्रधान न्यायाधीश, न्यायाधीश, ज्योतिषी, शान्तिकर्म और आथर्वण कर्म करने वाले, कोष, मित्र, अन्न तथा अन्य समस्त आवश्यक वस्तुएँ — ये सात गुणों और आठ अंगों से बना राज्य का शरीर बनाते हैं। दण्ड राज्य का एक और शक्तिशाली अंग है। दण्ड ही राज्य का स्रष्टा है।
34ईश्वर ने स्वयं बड़ी सावधानी से क्षत्रिय के उपयोग के लिए दण्ड भेजा है। यह सनातन विश्व निष्पक्ष दण्ड का ही स्वरूप है।
35राजाओं के लिए दण्ड से बढ़कर आदर के योग्य और कुछ नहीं, क्योंकि उसी से धर्म के मार्ग चिह्नित होते हैं। ब्रह्मा ने स्वयं जगत् की रक्षा के लिए तथा विभिन्न वर्णों के कर्तव्य स्थापित करने के लिए दण्ड को भेजा।
36एक और प्रकार का व्यवहार (विधि) है जो वादियों के विवादों से उत्पन्न होता है और जो भी ब्रह्मा से ही उद्भूत है। मुख्यतः दो पक्षों में से किसी एक पर विश्वास से चिह्नित वह व्यवहार (विधि) महान् कल्याण करता है।
37एक और प्रकार का व्यवहार है जिसका आत्मा वेद है। वह भी वेद से ही उत्पन्न होता है। हे नृपश्रेष्ठ, व्यवहार (विधि) का एक तीसरा प्रकार भी है जो कुल की रीतियों से सम्बद्ध है किन्तु जो शास्त्रों के पूर्णतया अनुरूप है।
38जिस व्यवहार (विधि) को ऊपर दो वादी पक्षों में से किसी एक पर विश्वास से चिह्नित कहा गया है, उसे हमें राजा में अन्तर्निहित समझना चाहिए। उसे दण्ड नाम से तथा प्रमाण नाम से भी जानना चाहिए।
39यद्यपि दण्ड प्रमाण से नियन्त्रित होता है, तथापि वह विधि पर ही निर्भर है। व्यवहार (विधि) वस्तुतः वैदिक विधानों पर आधारित है।
40जो व्यवहार (विधि) वेदों से उत्पन्न होता है, वही नीति अथवा धर्म है। वह धर्म और नीति में आस्था रखने वालों का कल्याण करता है; शुद्धात्मा पुरुषों ने उस व्यवहार (विधि) की चर्चा वैसे ही की है जैसे साधारण विधि की।
41हे युधिष्ठिर, व्यवहार का तीसरा प्रकार भी मनुष्यों का रक्षक है, और वह भी वेद से ही उत्पन्न होता है! वह तीनों लोकों को धारण करता है। उसका आत्मा सत्य है और वह समृद्धि देता है।
42जो दण्ड है, वही सनातन व्यवहार है। जिसे व्यवहार कहा गया है, वह वस्तुतः वेद ही है।
43जो वेद है, वही नीति और धर्म है। जो नीति और धर्म है, वही धर्म का मार्ग है। यह अन्तिम आदि में पितामह ब्रह्मा ही थे, वे समस्त प्राणियों के स्वामी।
44ब्रह्मा देवताओं, असुरों, राक्षसों, मनुष्यों और सर्पों सहित तथा अन्य समस्त वस्तुओं सहित इस सम्पूर्ण विश्व के स्रष्टा हैं।
45अतः वह विधि भी, जो दो वादी पक्षों में से किसी एक पर विश्वास से चिह्नित है, उन्हीं से उत्पन्न हुई है। इसीलिए उन्होंने व्यवहार के विषय में निम्नलिखित विधान किया है।
46जो राजा अपने धर्म के अनुसार शासन करता है, उसके लिए न माता, न पिता, न भाई, न पत्नी, न पुरोहित — कोई भी दण्ड से अवध्य नहीं है।"
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, अब तपाईंले राजाहरूका धर्ममाथिको आफ्नो उपदेश पूर्ण गर्नुभयो। तपाईंको कथनबाट यो प्रतीत हुन्छ कि दण्डको स्थान अत्यन्त उच्च छ र त्यही नै सबैको स्वामी हो, किनभने सबै कुरा दण्डमै निर्भर छ।
2हे महाबली, यस्तो लाग्दछ कि अत्यन्त शक्तिशाली र सर्वत्र विद्यमान दण्ड देवता, ऋषि, महान् पितृ, यक्ष, राक्षस, पिशाच र साध्यहरूमा, अथवा पशुपक्षीले युक्त यस लोकका प्राणीहरूमा — सबभन्दा श्रेष्ठ छ।
3तपाईंले भन्नुभयो कि देवता, असुर र मानिससहित सम्पूर्ण चराचर जगत् दण्डमै निर्भर छ।
4हे भरतकुलश्रेष्ठ, अब म यथार्थ रूपमा जान्न चाहन्छु कि दण्ड को हो। ऊ कस्तो प्रकारको छ? उसको रूप कस्तो छ? उसको स्वभाव के हो?
5ऊ केबाट बनेको छ? उसको उत्पत्ति कहाँबाट हो? उसका लक्षण के-के हुन्? उसको तेज कस्तो छ? ऊ प्राणीहरूका बीच यति सतर्कतापूर्वक कसरी जागिरहन्छ?
6ऊ को हो जो निरन्तर जागेर यस विश्वको रक्षा गर्दछ? ऊ को हो जो सम्पूर्ण वस्तुमा महानतम भनिन्छ? त्यो उच्च पुरुष, जसलाई दण्ड भनिन्छ, वस्तुतः को हो? त्यो के हो जसमा दण्ड आश्रित छ? र उसको गति के हो?
7भीष्मले भने — हे कुरुनन्दन, सुन कि दण्ड को हो र उसलाई व्यवहार पनि किन भनिन्छ। जसमा सम्पूर्ण वस्तु आश्रित छन्, त्यही दण्ड कहलाउँछ।
8दण्ड त्यो हो जसबाट धर्मको रक्षा हुन्छ। उसलाई कहिलेकाहीँ व्यवहार पनि भनिन्छ। दण्डलाई यसैले त्यसो भनिन्छ कि सतत जागरूक राजाको धर्म नष्ट नहोस्।
9यसै कारण उसलाई व्यवहार नाम दिइएको छ। हे राजन्, प्राचीन कालमा मनुले सर्वप्रथम यही सत्य घोषणा गरेका थिए, अर्थात् — जसले प्रिय र अप्रिय, दुवैलाई समान भावले, निष्पक्ष भई दण्ड धारण गर्दै सम्पूर्ण प्राणीको रक्षा गर्दछ, उही साक्षात् धर्म भनिन्छ।
10हे राजन्, मैले भनेका यी वचन प्राचीन कालमा सर्वप्रथम मनुद्वारा भनिएका थिए। ती ब्रह्माका महान् वचनको प्रतिनिधित्व गर्दछन्।
11अनि किनभने यी वचन सर्वप्रथम भनिए, त्यसैले ती प्रथम भनिन्छन्। अनि किनभने दण्डले अरूको धनको अपहरण रोक्दछ, त्यसैले दण्ड व्यवहार नामले पुकारिन थाल्यो।
12त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ, काम) सधैँ राम्ररी प्रयुक्त दण्डमै निर्भर रहन्छ। दण्ड महान् देव हो। रूपमा ऊ प्रज्वलित अग्निझैँ देखिन्छ।
13उसको वर्ण नीलकमलका पातझैँ श्याम छ। उसका चार दाँत, चार भुजा, आठ खुट्टा र अनेक आँखा छन्। उसका कान बाणझैँ चुच्चा छन् र उसका कपाल ठाडा छन्।
14उसका जटा छन् र दुई जिब्रा छन्। उसको मुख ताम्रवर्णको छ, र उसले सिंहचर्म धारण गरेको छ। त्यो अजेय देवले यस्तो भयङ्कर रूप धारण गर्दछ।
15अनि खड्ग, धनुष, गदा, शक्ति, त्रिशूल, मुद्गर, बाण, मोटो र छोटो लाठी, परशु, चक्र, पाश, भारी मुसल, कृपाण, भाला — र वस्तुतः पृथ्वीमा विद्यमान प्रत्येक प्रकारका शस्त्रको रूप धारण गरेर दण्ड संसारमा विचरण गर्दछ।
16वस्तुतः दण्ड पृथ्वीमा विचरण गर्दछ — भेद्दै, काट्दै, चिर्दै, छाँट्दै, विभाजित गर्दै, प्रहार गर्दै, वध गर्दै र आफ्ना सिकारमाथि जाइलाग्दै।
17हे युधिष्ठिर, दण्डका केही नाम यी हुन् — खड्ग, असि, धर्म, रोष, अजेय, समृद्धिको पिता, विजय, दण्डक, निरोधक, सनातन, शास्त्र, ब्रह्मा, मन्त्र, प्रतिकारक, प्रथम विधिकर्ताहरूमा श्रेष्ठ, न्यायाधीश, अविनाशी, देव, अप्रतिहत गति भएको, नित्यगामी, प्रथमजात, प्रीतिरहित, रुद्रको आत्मा, ज्येष्ठ मनु र महान् उपकारक।
18दण्ड नै पवित्र विष्णु हो। उही शक्तिशाली नारायण हो। अनि किनभने उसले सधैँ भयङ्कर रूप धारण गर्दछ, त्यसैले ऊ महापुरुष कहलाउँछ।
19उसकी पत्नी नीति ब्रह्माकी पुत्री, लक्ष्मी, वृत्ति, सरस्वती तथा जगन्माता — यी नामले चिनिन्छिन्। यसरी दण्डका अनेक रूप छन्।
20आशीर्वाद र श्राप, सुख र दुःख, धर्म र अधर्म, बल र दुर्बलता, सौभाग्य र दुर्भाग्य, पुण्य र पाप, गुण र दोष, राग र द्वेष, ऋतु र महिना, रात र दिन तथा मुहूर्त, सावधानी र असावधानी, हर्ष र क्रोध, शान्ति र आत्मसंयम, दैव र पुरुषार्थ, मोक्ष र बन्धन, भय र निर्भयता, हिंसा र अहिंसा, तप तथा यज्ञ तथा कठोर संयम, विष र पथ्य अन्न, आदि, मध्य र अन्त, सम्पूर्ण हिंसक कर्मको फल, धृष्टता, उन्माद, अहङ्कार, गर्व, धैर्य, नीति, अनीति, असामर्थ्य र सामर्थ्य, आदर, अनादर, क्षय र स्थिरता, विनय, दान, समयको उपयुक्तता र अनुपयुक्तता, असत्य, ज्ञान, सत्य, आस्था, अनास्था, महत्त्व, व्यापार, लाभ, हानि, सफलता, पराजय, क्रूरता, मृदुता, मृत्यु, प्राप्ति र अप्राप्ति, सहमति र असहमति, जो गर्नुपर्छ र जो गर्नुहुँदैन, बल र दुर्बलता, द्वेष र सद्भाव, धर्म र अधर्म, लाज र निर्लज्जता, विनम्रता, समृद्धि र विपत्ति, तेज, कर्म, विद्या, वाक्पटुता, बुद्धिको तीक्ष्णता — हे युधिष्ठिर, यी सबै यस लोकमा दण्डकै रूप हुन्। त्यसैले दण्डका अनेक रूप छन्।
21यदि दण्ड नभएको भए, सम्पूर्ण प्राणीले एक-अर्कामाथि प्रहार गर्दथे। हे युधिष्ठिर, दण्डकै डरले प्राणीहरूले एक-अर्काको वध गर्दैनन्।
22हे राजन्, दण्डबाट सधैँ रक्षित प्रजाले आफ्ना शासकको बल बढाउँछ। यसै कारण दण्ड सबैको सर्वोच्च आश्रय मानिन्छ।
23हे राजन्, दण्डले चाँडै नै संसारलाई धर्मको मार्गमा स्थापित गरिदिन्छ। सत्यमा आश्रित भई धर्म ब्राह्मणहरूमा विद्यमान रहन्छ।
24धर्मले परिपूर्ण भई श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले वेदको अध्ययन गर्दछन्। वेदबाट यज्ञको उत्पत्ति हुन्छ। यज्ञले देवतालाई प्रसन्न पार्दछन्।
25देवताहरू प्रसन्न भई पृथ्वीवासीहरूको इन्द्रसँग सिफारिस गर्दछन्। पृथ्वीका निवासीहरूको हितका लागि इन्द्रले तिनलाई अन्न दिन्छन्।
26सम्पूर्ण प्राणीको जीवन अन्नमै निर्भर छ। अन्नबाटै प्राणीहरूले आधार र वृद्धि प्राप्त गर्दछन्। राजाको रूपमा दण्ड तिनीहरूका बीच जागिरहन्छ।
27यसै प्रयोजनको सिद्धिका लागि दण्डले मानिसहरूमा क्षत्रियको रूप धारण गर्दछ। मानिसहरूको रक्षा गर्दै ऊ जागिरहन्छ — सधैँ सावधान र कहिल्यै क्षीण नहुने।
28दण्डका यी आठ अन्य नाम पनि छन् — देव, मनुष्य, प्राण, बल, हृदय, सम्पूर्ण प्राणीको स्वामी, सम्पूर्ण वस्तुको आत्मा, र जीव।
29ईश्वरले समृद्धि र दण्ड दुवै त्यस राजालाई दिए जो बलले सम्पन्न छ र जो पाँच उपायको समुच्चय हो।
30हे युधिष्ठिर, राजाले कुलको श्रेष्ठता, सम्पन्न मन्त्री, विद्या, तल बताइएका आठ विषयसहित विविध प्रकारका सेना, तथा अन्य बल — यी सबैको खोजी गर्नुपर्छ।
31ती आठ विषय हुन् — हात्ती, घोडा, रथ, पैदल सेना, डुङ्गा, बेगारका श्रमिक, जनसङ्ख्याको वृद्धि, तथा भेडा आदि पशुधन।
32सुसज्जित सैनिक, रथी, गजयोद्धा, अश्वारोही, पैदल अधिकारी र वैद्य — यी (राज्यका) अङ्ग बन्दछन्।
33भिक्षुक, प्रधान न्यायाधीश, न्यायाधीश, ज्योतिषी, शान्तिकर्म र आथर्वण कर्म गर्ने, कोष, मित्र, अन्न तथा अन्य सम्पूर्ण आवश्यक वस्तु — यी सात गुण र आठ अङ्गले बनेको राज्यको शरीर बन्दछन्। दण्ड राज्यको अर्को शक्तिशाली अङ्ग हो। दण्ड नै राज्यको स्रष्टा हो।
34ईश्वरले आफैँ ठूलो सावधानीका साथ क्षत्रियको उपयोगका लागि दण्ड पठाएका छन्। यो सनातन विश्व निष्पक्ष दण्डकै स्वरूप हो।
35राजाहरूका लागि दण्डभन्दा बढी आदरयोग्य अरू केही छैन, किनभने त्यसैबाट धर्मका मार्ग चिह्नित हुन्छन्। ब्रह्माले आफैँ जगत्को रक्षाका लागि तथा विभिन्न वर्णका कर्तव्य स्थापित गर्नका लागि दण्ड पठाए।
36अर्को प्रकारको व्यवहार (विधि) छ जो वादीहरूका विवादबाट उत्पन्न हुन्छ र जो पनि ब्रह्माबाटै उद्भूत छ। मुख्यतः दुई पक्षमध्ये कुनै एकमाथिको विश्वासले चिह्नित त्यो व्यवहार (विधि)ले महान् कल्याण गर्दछ।
37अर्को प्रकारको व्यवहार छ जसको आत्मा वेद हो। त्यो पनि वेदबाटै उत्पन्न हुन्छ। हे नृपश्रेष्ठ, व्यवहार (विधि)को तेस्रो प्रकार पनि छ जो कुलका रीतिसँग सम्बद्ध छ तर जो शास्त्रको पूर्णतया अनुरूप छ।
38जुन व्यवहार (विधि)लाई माथि दुई वादी पक्षमध्ये कुनै एकमाथिको विश्वासले चिह्नित भनिएको छ, त्यसलाई हामीले राजामा अन्तर्निहित सम्झनुपर्छ। त्यसलाई दण्ड नामले तथा प्रमाण नामले पनि जान्नुपर्छ।
39यद्यपि दण्ड प्रमाणले नियन्त्रित हुन्छ, तथापि त्यो विधिमै निर्भर छ। व्यवहार (विधि) वस्तुतः वैदिक विधानमा आधारित छ।
40जुन व्यवहार (विधि) वेदबाट उत्पन्न हुन्छ, त्यही नीति अथवा धर्म हो। त्यसले धर्म र नीतिमा आस्था राख्नेहरूको कल्याण गर्दछ; शुद्धात्मा पुरुषहरूले त्यस व्यवहार (विधि)को चर्चा त्यसै गरी गरेका छन् जसरी साधारण विधिको।
41हे युधिष्ठिर, व्यवहारको तेस्रो प्रकार पनि मानिसहरूको रक्षक हो, र त्यो पनि वेदबाटै उत्पन्न हुन्छ! त्यसले तीनै लोकलाई धारण गर्दछ। त्यसको आत्मा सत्य हो र त्यसले समृद्धि दिन्छ।
42जो दण्ड हो, त्यही सनातन व्यवहार हो। जसलाई व्यवहार भनिएको छ, त्यो वस्तुतः वेद नै हो।
43जो वेद हो, त्यही नीति र धर्म हो। जो नीति र धर्म हो, त्यही धर्मको मार्ग हो। यो अन्तिम आदिमा पितामह ब्रह्मा नै थिए, ती सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी।
44ब्रह्मा देवता, असुर, राक्षस, मानिस र सर्पसहित तथा अन्य सम्पूर्ण वस्तुसहित यस सम्पूर्ण विश्वका स्रष्टा हुन्।
45त्यसैले त्यो विधि पनि, जो दुई वादी पक्षमध्ये कुनै एकमाथिको विश्वासले चिह्नित छ, तिनीबाटै उत्पन्न भएको हो। यसैले तिनले व्यवहारका विषयमा तलको विधान गरेका छन्।
46जुन राजाले आफ्नो धर्मअनुसार शासन गर्दछ, उसका लागि न माता, न पिता, न भाइ, न पत्नी, न पुरोहित — कोही पनि दण्डबाट अवध्य छैन।"