राजधर्मानुशासन पर्व — के ब्राह्मणले वैश्य-वृत्तिको पालन गर्न सक्छ?
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 78
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच व्याख्याता राजधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारत। कथं स्विद् वैश्यधर्मेण संजीवेद् ब्राह्मणो न वा॥
2भीष्म उवाच अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत्। कृषिगोरक्ष्यमास्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये॥
3युधिष्ठिर उवाच कानि पण्यानि विक्रीय स्वर्गलोकान्न हीयते। ब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन् भरतर्षभ।॥
4भीष्म उवाच सुरा लवणमित्येव तिलान् केसरिणः पशून्। वृषभान् मधुमांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर॥ सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत्। एतेषां विक्रयात् तात ब्राह्मणो नरकं व्रजेत्॥
5अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट्। धेनुर्यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कथंचन॥
6पक्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधवः। निमयेत् पक्वमामेन भोजनार्थाय भारत॥
7वयं सिद्धमशिष्यामो भवान् साधयतामिदम्। एवं संवीक्ष्य नियमेन्नाधर्मोऽस्ति कथंचन॥
8अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः सनातनः। व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर॥
9भवतेऽहं ददानीदं भवानेतत् प्रयच्छतु। रुचितो वर्तते धर्मो न बलात् सम्प्रवर्तते॥
10इत्येवं सम्प्रवर्तन्ते व्यवहाराः पुरातनाः। ऋषीणामितरेषां च साधु चैतदसंशयम्॥
11युधिष्ठिर उवाच अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रमाददते प्रजाः। व्युत्नामन्ति स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीयते बलम्॥ राजा त्राता तु लोकस्य कथं च स्यात् परायणम्। एतन्मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण नराधिप॥
12भीष्म उवाच दानेन तपसा यज्ञैरद्रोहेण दमेन च। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेममिच्छेयुरात्मनः॥
13तेषां ये वेदबलिनस्तेऽभ्युत्थाय समन्ततः। राज्ञो बलं वर्धयेयुर्महेन्द्रस्येव देवताः॥
14राज्ञोऽपि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहुः परायणम्। तस्माद् ब्रह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता॥
15यदा भुवि जयो राजा क्षेमं राष्ट्रेऽभिसंदधेत्। तदा वर्णा यथाधर्मं निविशेयुः कथंचन॥
16उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते। सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर।॥
17युधिष्ठिर उवाच अथ चेत् सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद् ब्राह्मणं प्रति। कस्तस्य ब्राह्मणस्त्राता को धर्मः किं परायणम्॥
18भीष्म उवाच तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च। अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत्॥
19क्षत्रियस्यातिवृत्तस्य ब्राह्मणेषु विशेषतः। ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात् क्षत्रं हि ब्रह्मसम्भवम्॥
20अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्। तेषां सर्वत्रगं तेः स्वासु योनिषु शाम्यति॥
21यदा छिनत्त्ययोऽश्मानग्निश्चापोऽभिगच्छति। क्षत्रं च ब्राह्मणं द्वेशि तदा नश्यन्ति ते त्रयः॥
22तस्माद् ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिर। समुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च॥ ब्रह्मवीर्ये मृदुभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बले। दुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः॥ ये तत्र युद्ध कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितमात्मनः। ब्राह्मणान् परिरक्षन्तो धर्मामात्मानमेव च॥ मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्य श्लोका भवन्ति ते। ब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणमिष्यते॥
23अतिस्विष्टमधीतानां लोकानतितपस्विनाम्। अनाशनाग्न्योर्विशतां शूरा यान्ति परां गतिम्॥
24ब्राह्मणस्त्रिषु वर्णेषु शस्त्रं गृह्णन दुष्यति। एवमेवात्मनस्त्यागन्नान्यं धर्मं विदुर्जनाः॥
25तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वते। ब्रह्मद्विषो नियच्छन्तस्तेषां नोऽस्तु सलोकता। ब्रह्मलोकजितः स्वर्यान् वीरांस्तान् मनुरब्रवीत्।॥
26यथाश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युत। दुष्कृतस्य प्रणाशेन ततः शस्त्रहता रणे॥
27भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्माधर्मावुभावपि। कारणाद् देशकालस्य देशकालः स तादृशः॥
28मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्तो जयन्ति स्वर्गमुत्तमम्। धाः पापानि कुर्वाणा गच्छन्ति परमां गतिम्॥
29ब्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति। आत्मत्राणे वर्णदोषे दुर्दम्यनियमेषु च॥
30युधिष्ठिर उवाच अभ्युस्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसंकरे। सम्प्रमूढेषु वर्णेषु यद्यन्योऽभिभवेद् बली॥ ब्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम। दस्युभ्योऽथ प्रजा रक्षेद् दण्डं धर्मेण धारयन्॥ कार्यं कुर्यान्न वा कुर्यात् संवार्यो वा भवेन्न वा। तस्माच्छस्त्रं ग्रहीतव्यमन्यत्र क्षत्रबन्धुतः॥
31भीष्म उवाच अपारे यो भवेत् पारमप्लवे यः प्लवो भवेत्। शूद्रो वा यदि वाप्यन्यः सर्वथा मानमर्हति॥
32यमाश्रित्य नरा राजन् वर्तयेयुर्थथासुखम्। अनाथास्तप्यमानाश्च दस्युभिः परिपीडिताः॥ तमेव पूजयेयुस्ते प्रीत्या स्वमिव बान्धवम्। अभीरभीक्ष्णं कौरव्य कर्ता सन्मानमर्हति॥
33किं तैर्येऽनडुहो नोह्याः किं धेन्वा वाप्यदुग्धया। वन्ध्यया भार्यया कोऽर्थः कोऽर्थो राज्ञाप्यरक्षता॥
34यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः। यथा ह्यनथः षण्ढो वा पार्थ क्षेत्रं यथोषरम्॥ एवं विप्रोऽनधीयानो राजा यश्च न रक्षिता। मेघो न वर्षते यश्च सर्वथा ते निरर्थकाः॥
35नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्च निवर्तयेत्। स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम्॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said "It is said that in seasons of distress a Brahmana may support himself by following Kshatriya duties. But can be, however, at any time, maintain himself by following the duties of the Vaishyas?”
2"When a Brahmana loses his means of livelihood and is visited by distress, he may certainly act like a Vaishya and derive his support by agriculture and tending cattle, if, of course, he is not capable to perform Kshatriya duties.'
3Yudhishthira said "If a Brahmana, O foremost of Bharata's race, follows the duties of a Vaishya, what articles may he sell without losing his chance of attaining heaven?"
4Bhishma said 'A Brahmana must not sell wines, salt, sesamum seeds, animals having manes, bulls, honey, meat and cooked food, O Yudhishthira, under any circumstances. A Brahmana, by selling these, would go to hell.
5A Brahmana, by selling a goat, commits the sin of selling the god of fire; by selling a sheep, the sin of selling the god of water; by selling a horse, the sin of selling the sun-god; by selling cooked food, the sin of selling land; and by selling a cow, the sin of selling Sacrifices and the Soma juice. A Brahmana, therefore, must not sell these.
6The good do not speak highly of the purchase of uncooked food by giving cooked food in return. Uncooked food, however, may be given for procuring cooked food, O Bharata!
7We will eat this cooked food of you. You may cook these raw things (that we give in return). In such an agreement there is no sin.
8Listen, O Yudhishthira, I shall describe to you the eternal practice, obtaining from days of yore, of persons conducting themselves according to approved usages.
9I give you this. Give me this other thing in exchange. Such an exchange is righteous. To take things by force, is sinful.
10Such is the old practice followed by the Rishis and others. Forsooth, this is righteous.' Yudhishthira said
11“When, O sire, giving up their respective duties, all the castes take up arms against the king, then, of course, the power of the king suffers decrease. How would the king then become the protector and refuge of the people? Remove this doubt of mine, O king, by speaking to me fully." Bhishma said
12“By gifts, by penances, by sacrifices, by peacefulness, and by self-control, all the castes led by the Brahmanas should, on such occasions, seek their own behoof.
13Those amongst them who are gifted with Vedic strength, should rise up on all sides and like the celestial empowering Indra contribute (by Vedic rites) to increase the strength of the king.
14Brahmanas are said to be the refuge of the king while his power is gone. A wise king seeks the increase of his power by means of the power of the Brahmanas.
15When the king, after acquiring victory, tries to re-establish peace, all the castes then follow their respective duties.
16When robbers overcoming all restraints, lay waste the country, all the orders may take up arms. By doing so, they commit no sin, O Yudhishthira!'
17Yudhishthira said “If all the Kshatriyas stand against the Brahmanas, who then will protect the Brahmanas and their Vedas? What then should be the duty of the Brahmanas and who will be their shelter?"
18Bhishma said By penances, by Brahmacharya, by weapons, and by (physical) power, applied with or without the help of deceit, the Kshatriyas should be vanquished.
19If the Kshatriya misbehaves himself, especially towards Brahmanas, the Vedas themselves will put them down. The Kshatriyas have originated from the Brahmanas.
20Fire has originated water; the Kshatriya, from the Brahmana; and iron, from stone. The power of fire, the Kshatriya, and iron, are irresistible. But when these conflict with their sources, their force becomes neutralised.
21When iron strikes against stone, or fire fights with water, or the Kshatriya stands against the Brahmana, then the strength of each of those three is destroyed.
22Thus, O Yudhishthira, the energy and might of Kshatriya, however great and irresistible be, are destroyed as soon as they are directed against the Brahmanas. When the power of the Brahmanas becomes mild, when that of the Kshatriyas is weakened, when all men ill-treat the Brahmanas, those strong-minded persons, who moved by righteous indignation, then fight, casting off all fear of death, for protecting the Brahmanas. morality, and their own selves,-succeed in winning high regions of bliss hereafter. All persons should fight for the sake of Brahmanas.
23Those brave, persons who fight for Brahmanas, acquire those happy regions in heaven which are reserved for persons who have always studied the Vedas with attention, who have practised the austerest of penances, and that have, after fasting, cast off their bodies into burning fires.
24The Brahmana, by fighting for the three other castes, does not commit sin. People say that there is no higher duty then renouncing life under such circumstances.
25I bow to them and blessed be they who thus renounce their lives while trying to punish the enemies of Brahmanas. Let us attain to that region which is reserved for them. Manu himself has said that those heroes go to the region of Brahman.
26As persons become freed off of all their sins by taking the final bath in a horse-sacrifice, so those who die by weapons while fighting wicked people are freed off of all their sins.
27Righteousness becomes unrighteousness, and unrighteousness becomes righteousness, according to place and time, Such is the power of place and time.
28The friends of humanity, by performing even acts of cruelty, have attained to exalted heaven. Pious Kshatriyas, by doing even sinful acts, to blessed ends.
29The Brahmana, by fighting on these three occasions, does not commit sin, viz., for protecting himself, for compelling the other castes to follow their duties, and for punishing robbers,
30Yudhishthira said If when robbers become powerful and an intermixture of the orders beings to take place on account of anarchy, and Kshatriyas become incapable, some powerful person except a Kshatriya seeks to put down those robbers for protecting the people, indeed, O best of kings, if that powerful person happens to be a Brahmana or a Vaishya or a Shudra, and if he succeeds in protecting the people by fairly holding the rod of punishment, is he justified in doing what he does, or is he restrained by the ordinances from accomplishing that duty? It seems that others, when the Kshatriyas are so incompetent, should take up arms.
31Bhishma said Be he a Shudra or be he the member of any other caste, he that becomes a raft on a raftless current, or a means of crossing where no means exist, forsooth, deserves every respect.
32That person, O king, depending upon whom helpless men, oppressed and made miserable by robbers, live happily, deserves to be adored by all as if he were a near relative. The person, O you of Kuru's race, that removes the fears of others, is worthy of every respect.
33What use is there of bulls, that would not carry burdens, or of kine that would not give milk, or of a wife who is barren? Likewise, what need is there for a king who is not capable to grant protection?
34As an elephant made of wood, or a deer made of leather, as a person without riches, or one that is a eunuch, or a field which is barren, even so is a Brahmana who is void of Vedic learning and a king incapable of giving protection. Both of them are like a cloud that does not pour rain.
35That person who always protects the good and checks the wicked, deserves to become a king and to govern the world.'
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — "कहा जाता है कि आपत्काल में ब्राह्मण क्षत्रिय-धर्मों का पालन करके अपना भरण-पोषण कर सकता है। किन्तु क्या वह कभी वैश्य के धर्मों का पालन करके अपना निर्वाह कर सकता है?"
2"जब ब्राह्मण अपनी जीविका के साधन खो बैठे और विपत्ति से घिर जाए, तब वह निश्चय ही वैश्य के समान आचरण कर सकता है और कृषि तथा गोपालन से अपना निर्वाह कर सकता है — यदि, निस्सन्देह, वह क्षत्रिय-धर्मों का पालन करने में समर्थ न हो।"
3युधिष्ठिर ने कहा — "हे भरतश्रेष्ठ, यदि ब्राह्मण वैश्य के धर्मों का पालन करे, तो वह कौन-सी वस्तुएँ बेच सकता है जिससे स्वर्ग प्राप्ति का उसका अवसर न जाता रहे?"
4भीष्म ने कहा — हे युधिष्ठिर, ब्राह्मण को किसी भी परिस्थिति में मदिरा, नमक, तिल, अयाल वाले पशु, बैल, मधु, माँस तथा पका हुआ अन्न नहीं बेचना चाहिए। इन्हें बेचकर ब्राह्मण नरक में जाता है।
5बकरा बेचकर ब्राह्मण अग्निदेव को बेचने का पाप करता है; भेड़ बेचकर वरुणदेव को बेचने का; घोड़ा बेचकर सूर्यदेव को बेचने का; पका अन्न बेचकर भूमि बेचने का; और गाय बेचकर यज्ञ तथा सोमरस बेचने का। इसलिए ब्राह्मण को ये वस्तुएँ नहीं बेचनी चाहिए।
6पका अन्न देकर बदले में कच्चा अन्न खरीदने की सज्जन लोग प्रशंसा नहीं करते। किन्तु हे भरत, पका अन्न प्राप्त करने के लिए कच्चा अन्न दिया जा सकता है!
7"हम तुम्हारा यह पका हुआ अन्न खाएँगे। तुम इन कच्ची वस्तुओं को (जो हम बदले में देते हैं) पका लेना।" — ऐसे समझौते में कोई पाप नहीं है।
8हे युधिष्ठिर, सुनो; मैं तुम्हें प्राचीन काल से चली आ रही उस सनातन परिपाटी का वर्णन करूँगा जिसका पालन प्रामाणिक आचारों के अनुसार आचरण करने वाले पुरुष करते हैं।
9"मैं तुम्हें यह देता हूँ। तुम बदले में मुझे वह दूसरी वस्तु दो।" — ऐसा विनिमय धर्मसंगत है। बलपूर्वक वस्तुएँ लेना पाप है।
10ऋषियों तथा अन्य महापुरुषों द्वारा अनुसृत प्राचीन परिपाटी यही है। निस्सन्देह यही धर्म है।' युधिष्ठिर ने कहा —
11"हे आर्य, जब समस्त वर्ण अपने-अपने धर्मों को त्यागकर राजा के विरुद्ध शस्त्र उठा लेते हैं, तब निस्सन्देह राजा की शक्ति क्षीण हो जाती है। तब राजा प्रजा का रक्षक तथा आश्रय कैसे बना रहे? हे राजन्, विस्तार से बताकर मेरा यह सन्देह दूर कीजिए।" भीष्म ने कहा —
12"ऐसे अवसरों पर ब्राह्मणों के नेतृत्व में समस्त वर्णों को दान से, तप से, यज्ञों से, शान्ति से तथा आत्मसंयम से अपना हित साधना चाहिए।
13उनमें से जो वैदिक बल से सम्पन्न हैं, उन्हें चारों ओर से उठ खड़ा होना चाहिए और इन्द्र को शक्ति देने वाले देवताओं के समान (वैदिक कर्मों द्वारा) राजा के बल की वृद्धि में योग देना चाहिए।
14राजा की शक्ति चली जाने पर ब्राह्मण ही उसका आश्रय कहे गए हैं। बुद्धिमान् राजा ब्राह्मणों के बल के द्वारा ही अपने बल की वृद्धि खोजता है।
15जब राजा विजय प्राप्त करके पुनः शान्ति स्थापित करता है, तब समस्त वर्ण अपने-अपने धर्मों का पालन करने लगते हैं।
16हे युधिष्ठिर, जब डाकू समस्त मर्यादाओं को लाँघकर देश को उजाड़ने लगें, तब सब वर्ण शस्त्र उठा सकते हैं। ऐसा करके वे कोई पाप नहीं करते!'
17युधिष्ठिर ने कहा — "यदि समस्त क्षत्रिय ब्राह्मणों के विरुद्ध खड़े हो जाएँ, तो ब्राह्मणों तथा उनके वेदों की रक्षा कौन करेगा? तब ब्राह्मणों का धर्म क्या होगा और उनका आश्रय कौन होगा?"
18भीष्म ने कहा — तप से, ब्रह्मचर्य से, शस्त्रों से तथा (शारीरिक) बल से — छल की सहायता से अथवा उसके बिना — क्षत्रियों को परास्त करना चाहिए।
19यदि क्षत्रिय दुराचरण करे, विशेषकर ब्राह्मणों के प्रति, तो वेद स्वयं उन्हें दबा देंगे। क्षत्रियों की उत्पत्ति ब्राह्मणों से ही हुई है।
20अग्नि की उत्पत्ति जल से हुई; क्षत्रिय की ब्राह्मण से; और लोहे की पाषाण से। अग्नि, क्षत्रिय तथा लोहे — तीनों का बल अप्रतिहत है। किन्तु जब ये अपने ही उद्गम से टकराते हैं, तब इनका बल निष्फल हो जाता है।
21जब लोहा पाषाण से टकराता है, अथवा अग्नि जल से लड़ती है, अथवा क्षत्रिय ब्राह्मण के विरुद्ध खड़ा होता है, तब इन तीनों में से प्रत्येक का बल नष्ट हो जाता है।
22हे युधिष्ठिर, इस प्रकार क्षत्रिय का तेज तथा बल, चाहे कितना ही महान् और अप्रतिहत क्यों न हो, ब्राह्मणों के विरुद्ध प्रयुक्त होते ही नष्ट हो जाता है। जब ब्राह्मणों का बल मन्द पड़ जाए, जब क्षत्रियों का बल क्षीण हो जाए, जब सब लोग ब्राह्मणों के साथ दुर्व्यवहार करने लगें — तब जो दृढ़चित्त पुरुष धर्ममय क्षोभ से प्रेरित होकर मृत्यु का समस्त भय त्यागकर ब्राह्मणों की, धर्म की तथा अपनी रक्षा के लिए युद्ध करते हैं, वे परलोक में आनन्द के उच्च लोक जीतने में सफल होते हैं। समस्त पुरुषों को ब्राह्मणों के लिए युद्ध करना चाहिए।
23जो वीर पुरुष ब्राह्मणों के लिए युद्ध करते हैं, वे स्वर्ग के वे सुखमय लोक प्राप्त करते हैं जो उनके लिए सुरक्षित हैं जिन्होंने सदा ध्यानपूर्वक वेदों का अध्ययन किया है, जिन्होंने कठोरतम तप किए हैं, तथा जिन्होंने उपवास करके अपने शरीर प्रज्वलित अग्नि में त्याग दिए हैं।
24ब्राह्मण अन्य तीन वर्णों के लिए युद्ध करके पाप का भागी नहीं होता। लोग कहते हैं कि ऐसी परिस्थितियों में प्राण त्याग देने से बढ़कर कोई धर्म नहीं है।
25मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ, और धन्य हैं वे, जो इस प्रकार ब्राह्मणों के शत्रुओं को दण्ड देने के प्रयत्न में अपने प्राण त्याग देते हैं। हम भी वही लोक प्राप्त करें जो उनके लिए सुरक्षित है। स्वयं मनु ने कहा है कि वे वीर ब्रह्मलोक को जाते हैं।
26जैसे अश्वमेध यज्ञ में अन्तिम स्नान करके मनुष्य अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाते हैं, वैसे ही जो दुष्टों से लड़ते हुए शस्त्रों से मरते हैं, वे अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाते हैं।
27देश तथा काल के अनुसार धर्म अधर्म बन जाता है और अधर्म धर्म। देश तथा काल की शक्ति ऐसी ही है।
28मानवता के हितैषी पुरुषों ने क्रूर कर्म करके भी उन्नत स्वर्ग प्राप्त किया है। धर्मात्मा क्षत्रियों ने पापपूर्ण कर्म करके भी कल्याणमय गति पाई है।
29ब्राह्मण इन तीन अवसरों पर युद्ध करके पाप का भागी नहीं होता — अपनी रक्षा के लिए, अन्य वर्णों को उनके धर्मों के पालन के लिए बाध्य करने के लिए, तथा डाकुओं को दण्ड देने के लिए।
30युधिष्ठिर ने कहा — यदि डाकू बलवान् हो जाएँ और अराजकता के कारण वर्णों में संकरता आरम्भ हो जाए, और क्षत्रिय असमर्थ हो जाएँ, तब यदि क्षत्रिय के अतिरिक्त कोई शक्तिशाली पुरुष प्रजा की रक्षा के लिए उन डाकुओं का दमन करना चाहे — हे राजाओं में श्रेष्ठ, यदि वह शक्तिशाली पुरुष ब्राह्मण हो अथवा वैश्य हो अथवा शूद्र हो, और यदि वह न्यायपूर्वक दण्ड धारण करके प्रजा की रक्षा करने में सफल हो — तो क्या वह जो करता है उसमें न्यायसंगत है, अथवा शास्त्र-विधान उसे उस कर्तव्य के पालन से रोकते हैं? मुझे तो लगता है कि क्षत्रियों के इस प्रकार अक्षम हो जाने पर औरों को शस्त्र उठाना ही चाहिए।
31भीष्म ने कहा — चाहे वह शूद्र हो अथवा किसी भी अन्य वर्ण का सदस्य, जो बेड़ारहित धारा में बेड़ा बन जाता है, अथवा जहाँ पार होने का कोई साधन नहीं वहाँ साधन बन जाता है — वह निस्सन्देह सब प्रकार के आदर के योग्य है।
32हे राजन्, डाकुओं द्वारा सताए तथा दुःखी किए गए असहाय मनुष्य जिसके आश्रय में सुखपूर्वक जीते हैं, वह पुरुष सबके द्वारा वैसे ही पूजनीय है मानो वह उनका निकट सम्बन्धी हो। हे कुरुनन्दन, जो दूसरों के भय दूर करता है, वह सब प्रकार के आदर के योग्य है।
33उन बैलों से क्या लाभ जो भार न ढोएँ, अथवा उन गौओं से जो दूध न दें, अथवा उस पत्नी से जो बाँझ हो? इसी प्रकार उस राजा की क्या आवश्यकता जो रक्षा प्रदान करने में समर्थ न हो?
34जैसे काठ का हाथी अथवा चमड़े का मृग, जैसे धनहीन पुरुष अथवा नपुंसक, अथवा ऊसर भूमि — वैसा ही है वेदज्ञान से रहित ब्राह्मण तथा रक्षा देने में असमर्थ राजा। ये दोनों उस मेघ के समान हैं जो वर्षा नहीं करता।
35जो पुरुष सदा सज्जनों की रक्षा करता है और दुष्टों को रोकता है, वही राजा बनने तथा संसार का शासन करने के योग्य है।'
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — "भनिन्छ कि आपत्कालमा ब्राह्मणले क्षत्रिय-धर्मको पालन गरेर आफ्नो भरणपोषण गर्न सक्छ। तर के उसले कहिल्यै वैश्यका धर्मको पालन गरेर आफ्नो निर्वाह गर्न सक्छ?"
2"जब ब्राह्मणले आफ्ना जीविकाका साधन गुमाओस् र विपत्तिले घेरिओस्, तब उसले निश्चय नै वैश्यजस्तै आचरण गर्न सक्छ र कृषि तथा गोपालनबाट आफ्नो निर्वाह गर्न सक्छ — यदि, निस्सन्देह, ऊ क्षत्रिय-धर्मको पालन गर्न समर्थ छैन भने।"
3युधिष्ठिरले भने — "हे भरतश्रेष्ठ, यदि ब्राह्मणले वैश्यका धर्मको पालन गर्छ भने, उसले कुन-कुन वस्तु बेच्न सक्छ जसबाट स्वर्गप्राप्तिको उसको अवसर नगुमोस्?"
4भीष्मले भने — हे युधिष्ठिर, ब्राह्मणले कुनै पनि परिस्थितिमा मदिरा, नुन, तिल, जुँगाधारी पशु, गोरु, मह, मासु तथा पाकेको अन्न बेच्नु हुँदैन। यी बेचेर ब्राह्मण नरकमा जान्छ।
5बोका बेचेर ब्राह्मणले अग्निदेवलाई बेच्ने पाप गर्छ; भेडा बेचेर वरुणदेवलाई बेच्ने; घोडा बेचेर सूर्यदेवलाई बेच्ने; पाकेको अन्न बेचेर भूमि बेच्ने; र गाई बेचेर यज्ञ तथा सोमरस बेच्ने। त्यसैले ब्राह्मणले यी वस्तु बेच्नु हुँदैन।
6पाकेको अन्न दिएर बदलामा काँचो अन्न किन्ने कुरालाई सज्जनहरूले प्रशंसा गर्दैनन्। तर हे भरत, पाकेको अन्न प्राप्त गर्न काँचो अन्न दिन सकिन्छ!
7"हामी तिम्रो यो पाकेको अन्न खानेछौँ। तिमी यी काँचा वस्तु (जुन हामी बदलामा दिन्छौँ) पकाइलेऊ।" — त्यस्तो सम्झौतामा कुनै पाप छैन।
8हे युधिष्ठिर, सुन; म तिमीलाई प्राचीन कालदेखि चलिआएको त्यस सनातन परिपाटीको वर्णन गर्नेछु जसको पालन प्रामाणिक आचारअनुसार आचरण गर्ने पुरुषहरूले गर्छन्।
9"म तिमीलाई यो दिन्छु। तिमी बदलामा मलाई त्यो अर्को वस्तु देऊ।" — त्यस्तो विनिमय धर्मसंगत हो। बलपूर्वक वस्तु लिनु पाप हो।
10ऋषिहरू तथा अन्य महापुरुषहरूले अनुसरण गरेको प्राचीन परिपाटी यही हो। निस्सन्देह यही धर्म हो।' युधिष्ठिरले भने —
11"हे आर्य, जब सम्पूर्ण वर्णले आ-आफ्ना धर्म त्यागेर राजाविरुद्ध शस्त्र उठाउँछन्, तब निस्सन्देह राजाको शक्ति क्षीण हुन्छ। तब राजा प्रजाको रक्षक तथा आश्रय कसरी बनिरहोस्? हे राजन्, विस्तारपूर्वक बताएर मेरो यो शंका हटाउनुहोस्।" भीष्मले भने —
12"त्यस्ता अवसरमा ब्राह्मणहरूको नेतृत्वमा सम्पूर्ण वर्णले दानले, तपले, यज्ञले, शान्तिले तथा आत्मसंयमले आफ्नो हित साध्नुपर्छ।
13तिनीहरूमध्ये जो वैदिक बलले सम्पन्न छन्, तिनीहरू चारैतिरबाट उठ्नुपर्छ र इन्द्रलाई शक्ति दिने देवताहरूजस्तै (वैदिक कर्मद्वारा) राजाको बल वृद्धिमा योगदान गर्नुपर्छ।
14राजाको शक्ति गइसकेपछि ब्राह्मणहरू नै उसको आश्रय भनिएका छन्। बुद्धिमान् राजाले ब्राह्मणहरूको बलद्वारा नै आफ्नो बलको वृद्धि खोज्छ।
15जब राजाले विजय प्राप्त गरेर पुनः शान्ति स्थापना गर्छ, तब सम्पूर्ण वर्णले आ-आफ्ना धर्मको पालन गर्न थाल्छन्।
16हे युधिष्ठिर, जब डाँकुहरूले सम्पूर्ण मर्यादा नाघेर देशलाई उजाड्न थालून्, तब सबै वर्णले शस्त्र उठाउन सक्छन्। त्यसो गरेर तिनीहरूले कुनै पाप गर्दैनन्!'
17युधिष्ठिरले भने — "यदि सम्पूर्ण क्षत्रिय ब्राह्मणहरूविरुद्ध उभिए भने ब्राह्मणहरू तथा तिनका वेदको रक्षा कसले गर्नेछ? तब ब्राह्मणहरूको धर्म के हुनेछ र तिनको आश्रय को हुनेछ?"
18भीष्मले भने — तपले, ब्रह्मचर्यले, शस्त्रले तथा (शारीरिक) बलले — छलको सहायताले अथवा त्यसबिना — क्षत्रियहरूलाई परास्त गर्नुपर्छ।
19यदि क्षत्रियले दुराचरण गर्छ, विशेष गरी ब्राह्मणहरूप्रति, भने वेदहरूले नै तिनलाई दबाइदिनेछन्। क्षत्रियहरूको उत्पत्ति ब्राह्मणहरूबाटै भएको हो।
20अग्निको उत्पत्ति जलबाट भयो; क्षत्रियको ब्राह्मणबाट; र फलामको ढुङ्गाबाट। अग्नि, क्षत्रिय तथा फलाम — तीनैको बल अप्रतिहत छ। तर जब यिनीहरू आफ्नै उद्गमसँग ठोक्किन्छन्, तब यिनको बल निष्फल हुन्छ।
21जब फलाम ढुङ्गासँग ठोक्किन्छ, अथवा अग्नि जलसँग लड्छ, अथवा क्षत्रिय ब्राह्मणविरुद्ध उभिन्छ, तब यी तीनमध्ये प्रत्येकको बल नष्ट हुन्छ।
22हे युधिष्ठिर, यसरी क्षत्रियको तेज तथा बल, जतिसुकै महान् र अप्रतिहत किन नहोस्, ब्राह्मणहरूविरुद्ध प्रयोग हुनासाथ नष्ट हुन्छ। जब ब्राह्मणहरूको बल मन्द होस्, जब क्षत्रियहरूको बल क्षीण होस्, जब सबै मानिसले ब्राह्मणहरूसँग दुर्व्यवहार गर्न थालून् — तब जुन दृढचित्त पुरुषहरूले धर्ममय क्षोभबाट प्रेरित भएर मृत्युको सम्पूर्ण भय त्यागेर ब्राह्मणहरूको, धर्मको तथा आफ्नो रक्षाका लागि युद्ध गर्छन्, तिनीहरू परलोकमा आनन्दका उच्च लोक जित्न सफल हुन्छन्। सम्पूर्ण पुरुषले ब्राह्मणहरूका लागि युद्ध गर्नुपर्छ।
23जुन वीर पुरुषहरूले ब्राह्मणहरूका लागि युद्ध गर्छन्, तिनीहरूले स्वर्गका ती सुखमय लोक प्राप्त गर्छन् जुन तिनका लागि सुरक्षित छन् जसले सधैँ ध्यानपूर्वक वेदको अध्ययन गरेका छन्, जसले कठोरतम तप गरेका छन्, तथा जसले उपवास गरेर आफ्ना शरीर प्रज्वलित अग्निमा त्यागेका छन्।
24ब्राह्मणले अन्य तीन वर्णका लागि युद्ध गरेर पापको भागी हुँदैन। मानिसहरू भन्छन् कि त्यस्ता परिस्थितिमा प्राण त्याग गर्नुभन्दा ठूलो कुनै धर्म छैन।
25म तिनलाई प्रणाम गर्छु, र धन्य छन् तिनीहरू, जो यसरी ब्राह्मणहरूका शत्रुलाई दण्ड दिने प्रयत्नमा आफ्ना प्राण त्याग गर्छन्। हामीले पनि त्यही लोक प्राप्त गरौँ जुन तिनका लागि सुरक्षित छ। स्वयं मनुले भनेका छन् कि ती वीरहरू ब्रह्मलोक जान्छन्।
26जसरी अश्वमेध यज्ञमा अन्तिम स्नान गरेर मानिसहरू आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छन्, त्यसै गरी जो दुष्टहरूसँग लड्दै शस्त्रबाट मर्छन्, तिनीहरू आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छन्।
27देश तथा कालअनुसार धर्म अधर्म बन्छ र अधर्म धर्म। देश तथा कालको शक्ति यस्तै छ।
28मानवताका हितैषी पुरुषहरूले क्रूर कर्म गरेर पनि उन्नत स्वर्ग प्राप्त गरेका छन्। धर्मात्मा क्षत्रियहरूले पापपूर्ण कर्म गरेर पनि कल्याणमय गति पाएका छन्।
29ब्राह्मणले यी तीन अवसरमा युद्ध गरेर पापको भागी हुँदैन — आफ्नो रक्षाका लागि, अन्य वर्णलाई तिनका धर्मको पालनका लागि बाध्य पार्न, तथा डाँकुहरूलाई दण्ड दिन।
30युधिष्ठिरले भने — यदि डाँकुहरू बलवान् भए र अराजकताका कारण वर्णहरूमा संकरता सुरु भयो, र क्षत्रियहरू असमर्थ भए, तब यदि क्षत्रियबाहेक कुनै शक्तिशाली पुरुषले प्रजाको रक्षाका लागि ती डाँकुहरूको दमन गर्न खोज्यो भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, यदि त्यो शक्तिशाली पुरुष ब्राह्मण होस् अथवा वैश्य होस् अथवा शूद्र होस्, र यदि उसले न्यायपूर्वक दण्ड धारण गरेर प्रजाको रक्षा गर्न सफल होस् — त के उसले गरेको कुरा न्यायसंगत छ, अथवा शास्त्र-विधानले उसलाई त्यो कर्तव्य पूरा गर्नबाट रोक्छन्? मलाई त लाग्छ कि क्षत्रियहरू यसरी अक्षम भएपछि अरूले शस्त्र उठाउनै पर्छ।
31भीष्मले भने — चाहे ऊ शूद्र होस् अथवा कुनै पनि अन्य वर्णको सदस्य, जो डुङ्गाबिनाको धारामा डुङ्गा बन्छ, अथवा जहाँ तर्ने कुनै साधन छैन त्यहाँ साधन बन्छ — ऊ निस्सन्देह सबै प्रकारको आदरको योग्य छ।
32हे राजन्, डाँकुहरूद्वारा सताइएका तथा दुःखी पारिएका असहाय मानिसहरू जसको आश्रयमा सुखपूर्वक बाँच्छन्, त्यो पुरुष सबैद्वारा त्यसै गरी पूजनीय छ मानौँ ऊ तिनको नजिकको आफन्त हो। हे कुरुनन्दन, जसले अरूका भय हटाउँछ, ऊ सबै प्रकारको आदरको योग्य छ।
33ती गोरुबाट के लाभ जसले भार बोक्दैनन्, अथवा ती गाईबाट जसले दूध दिँदैनन्, अथवा त्यस पत्नीबाट जो बाँझी होस्? त्यसै गरी त्यस राजाको के आवश्यकता जो रक्षा प्रदान गर्न समर्थ नहोस्?
34जसरी काठको हात्ती अथवा छालाको मृग, जसरी धनहीन पुरुष अथवा नपुंसक, अथवा ऊसर भूमि — त्यस्तै हो वेदज्ञानरहित ब्राह्मण तथा रक्षा दिन असमर्थ राजा। यी दुवै त्यस बादलजस्तै हुन् जसले वर्षा गर्दैन।
35जुन पुरुषले सधैँ सज्जनहरूको रक्षा गर्छ र दुष्टहरूलाई रोक्छ, ऊ नै राजा बन्न तथा संसारको शासन गर्न योग्य छ।'