जनक र अश्मको संवाद — आफन्त तथा धनको प्राप्ति र नाशमा मानिसले कस्तो आचरण गर्ने
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 28
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ज्ञातिशोकाभितप्तस्य प्राणानभ्युत्सिसृक्षतः । ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य व्यासः शोकमपानुदत्॥
2व्यास उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। अश्मगीतं नरव्याघ्र तन्निबोध युधिष्ठिर॥
3अश्मानं ब्राह्मणं प्राज्ञं वैदेहो जनको नृपः। संशयं परिपप्रच्छ दुःखशोकसमन्वितः॥
4जनक उवाच आगमे यदि वापाये ज्ञातीनां द्रविणस्य च। नरेण प्रतिपत्तव्यं कल्याणं कथमिच्छता॥
5अश्मोवाच उत्पन्नमिममात्मानं नरस्यानन्तरं ततः। तानि तान्यनुवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च॥
6तेषामन्यतरापत्तौ यद् यदेवोपपद्यते। तदस्य चेतनामाशु हरत्यभ्रमिवानिलः॥
7अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः। इत्येभिर्हेतुभिस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यते॥
8सम्प्रसक्तमना भोगान् विसृज्य पितृसंचितान्। परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते॥
9तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसाम्प्रतम्। प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः॥
10ये च विंशतिवषर्ज वा त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः। परेण ते वर्षशतान्न भविष्यन्ति पार्थिव॥
11तेषां परमदुः :खानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत्। सर्वप्राणभृतां वृत्तं प्रेक्षमाणस्ततस्ततः॥
12मानसानां पुनर्योनिर्दुःखानां चित्तविभ्रमः। अनिष्टोपनिपातो वा तृतीयं नोपपद्यते॥
13एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम्। विविधान्युपवर्तन्ते तथा संस्पर्शजान्यपि॥
14जरामृत्यू हि भूतानां खादितारौ वृकाविव। बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि॥
15न कश्चिज्जात्वतिक्रामेज्जरामृत्यू हि मानवः। अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुन्धराम्॥
16सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम्। प्राप्तव्यमवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते॥
17पूर्वे वयसि मध्ये वाप्युत्तरे वा नराधिप। अवर्जनीयास्तेऽर्था वै कांक्षिता ये ततोऽन्यथा॥
18अप्रियैः सह संयोगो विप्रयोगश्च सुप्रियैः। अर्थानों सुखं दुःखं विधानमनुवर्तते॥
19प्रादुर्भावश्च भूतानां देहत्यागस्तथैव च। प्राप्तिायामयोगश्च सर्वमेतत् प्रतिष्ठितम्॥
20गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते स्वभावतः। तथैव सुखदुःखानि विधानमनुवर्तते॥
21आसनं शयनं यानमुत्थानं पानभोजनम्। नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवत्युत॥
22वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तश्च दुर्बलाः। श्रीमन्तचापरे षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः॥
23कुले जन्म तथा वीर्यमारोग्यं रूपमेव च। सौभाग्यमुपभोगश्च भवितव्येन लभ्यते॥
24सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम्। नास्तिः पुत्रः समृद्धानां विचित्रं विधिचेश्तिम्॥
25व्याधिरग्निर्जलं शस्त्रं बुभुक्षाश्चापदो विषम्। ज्वरच मरणं जन्तोरुच्चाच्च पतनं तथा॥ निर्माणे यस्य यद् दिष्टं तेन गच्छति सेतुना। दृश्यते नाप्यतिक्रामन्न निष्क्रान्तोऽथवा पुनः॥ दृश्यते चाप्यतिक्रामन्ननिग्राह्योऽथवा पुनः।
26दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन्वसुमानरः। दरिद्रश्च परिक्लिष्टः शतवर्षो जरान्वितः॥
27अकिञ्चनाश्च दृश्यन्ते पुरुषाश्चिरजीविनः। समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतङ्गवत्॥
28प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते। काष्ठान्यपि हि जीर्यन्ते दरिद्राणां च सर्वशः॥
29अहमेतत् करोमीति मन्यते कालनोदितः। यद् यदिष्टमसंतोषाद् दुरात्मा पापमाचरेत्॥
30मृगयाऽक्षाः स्त्रियः पानं प्रसङ्गा निन्दिता बुधैः। दृश्यन्ते पुरुषाश्चात्र सम्प्रयुक्ता बहुश्रुताः॥
31इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानिह। स्पृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नोपलभ्यते॥
32वायुमाकाशमग्निं च चन्द्रादित्यावहःक्षपे। ज्योतींषि सरितः शैलान् कः करोति बिभर्ति च॥
33शीतमुष्णं तथा वर्ष कालेन परिवर्तते। एवमेव मनुष्याणां सुखदुः :खे नरर्षभ॥
34नौषधानि न मन्त्राश्च न होमा न पुनर्जपाः। त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया चापि मानवम्॥
35यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ। समेत्य च व्यपेयातां तद्वद् भूतसमागमः॥
36ये चैव पुरुषाः स्त्रीभिर्गीतवाद्यैरुपस्थिताः। य चानाथाः परान्नादा: कालस्तेषु समक्रियः॥
37मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च। संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम्॥
38नैवास्य कश्चिद् भविता नायं भवति कस्यचित्। पथि सङ्गतमेवेदं दारबन्धुसुहृज्जनैः॥
39क्वासे क्व च गमिष्यामि को न्वहं किमिहास्थितः। कस्मात् किमनुशोचेयमित्येवं स्थापयेन्मनः॥
40अनित्ये प्रियसंवासे संसारे चक्रवद्गतौ। पथि सङ्गतमेवैतद् भ्राता माता पिता सखा॥
41न दृष्टपूर्वं प्रत्यक्षं परलोकं विदुर्बुधाः। आगमांस्त्वनतिक्रम्य श्रद्धातव्यं बुभूषता॥
42कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्माणि च समाचरेत्। यजेच्च विद्वान् विधिवत् त्रिवर्गं चाप्युपाचरेत्॥
43संनिमज्जेज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे। जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदवबुध्यते॥
44आयुर्वेदमधीयानाः केवलं सपरिग्रहाः। दृश्यन्ते बहवो वैद्या व्याधिभिः समभिप्लुताः॥
45ते पिबन्तः कषायांश्च सीषि विविधानि च। न मृत्युमतिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः॥
46रसायनविदश्चैव सुप्रयुक्तरसायनाः। दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैरिवोत्तमैः॥
47तथैव तपसोपेताः स्वाध्यायाभ्यसने रताः। दातारो यज्ञशीलाश्च न तरन्ति जरान्तकौ॥
48न शहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः। जातानां सर्वभूतानां न पक्षा न पुनः क्षपाः॥ केनचित्।
49सोऽयं विपुलमध्वानं कालेन ध्रुवमध्रुवः। नरोऽवशः समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम्॥
50देहो वा जीवतोऽभ्येति जीवो वाभ्येति देहतः। पथि सङ्गममभ्येति दारैरन्यैश्च बन्धुभिः॥
51नायमत्यन्तसंवासो लभ्यते जातु अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित्॥
52क्व नु तेऽद्य पिता राजन् क्व नु तेऽद्य पितामहाः। न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽनघ॥
53न चैव पुरुषो द्रष्टा स्वर्गस्य नरकस्य च। आगमस्तु सतां चक्षुर्नृपते तमिहाचर॥
54चरितब्रह्मचर्यो हि प्रजायेत यजेत च। पितृदेवमनुष्याणामानृण्यादनसूयकः॥
55स यज्ञशीलः प्रजने निविष्टः प्रारब्रह्मचारी प्रविविक्तचक्षुः। आराधयेत् स्वर्गमिमं च लोकं परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम्॥
56समं हि धर्मं चरतो नृपस्य द्रव्याणि चाभ्याहरतो यथावत्। प्रवृत्तधर्मस्य यशोऽभिवर्धते सर्वेषु लोकेषु चराचरेषु॥
57इत्येवमाज्ञाय विदेहराजो वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतुः। र्ययौ गृहं स्वं प्रति शान्तशोकः॥
58तथा त्वमप्यच्युत मुञ्च शोर्क मुत्तिष्ठ शक्रोपम हर्षमेहि। क्षात्रेण धर्मेण मही जिता ते तां भुक्ष्व कुन्तीसुत मावमंस्था॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said Vyasa then removed the grief of the cldest of Pandu, who, filled with sorrow consequent on the destruction of his kinsmen, had resolved to throw off his life-brcaths.
2Vyasa said 'Regarding this subject is cited the old story, O foremost of men, that is known by the name of Ashma's discourse, Listen to it, O Yudhishthira.
3Janaka the king of the Videhas, O king, filled with sorrow and grief, asked a wise Brahmana of the name of Ashma for removing his doubts.
4Janaka said How should a man seeking his own wellbeing act upon occasions of the accession and the destruction of both kinsmen and wealth?-
5Ashma said Immediately after the formation of a man's body, joys and sorrows are themselves attached to it.
6Although either of the two may overtake the person, yet whichever actually overtakes him quickly deprives him of his understanding like the wind dissipating gathering clouds.
7In prosperity one thinks,-I am of highbirth.-I can do whatever I like.-I am not an ordinary person.-His mind because soaked with these three vain thoughts.
8Addicted to all earthly pleasures, he begins to dissipate the wealth hoarded by his ancestors. Impoverished in course of time, he considers the misappropriation of others' property as even laudable.
9Like a hunter striking a deer with his arrows, the king then punishes the wicked man, that robber of other people's wealth, that transgressor, of law and regulations.
10Without attaining to a hundred years, such man scarcely live beyond twenty or thirty years.
11Carefully observing the conduct of all creatures, a king should, by the exercise of his intelligence, concert measures for alleviating the great sorrows of his subjects.
12The causes of all mental sorrow are twofold viz., delusion of the mind and distress. No third cause is there.
13All these various kinds of misery as also those arising from attachment to earthly pleasures that overtake man, are even such.
14Like a pair of wolves Decrepitude and Death, devour all creatures, strong or weak, short or tall.
15No man can escape decrepitude and death, not even the conqueror of the whole Earth encompassed by the sea.
16Happiness or sorrow whatever comes upon creatures, it should be enjoyed or borne without elation or depression. There is no means of escaping from them.
17The evils of life, O king, overtake one in infancy or youth or old age. They can never be avoided, while those which one seeks most never come.
18The absence of what is pleasant, the presence of what is disagreeable, good and evil, happiness and misery, follow Destiny.
19Likewise, the birth of creatures and their death, and profit and loss, are all preordained.
20As smell, colour, taste, and touch originate of themselves, so happiness and misery originate from what has been preordained.
21Seats, beds, cars, riches, drink and food, always come to living creatures in the due course of Time.
22Physicians even fall ill. The strong become weak. The rich man lose all and become poor. The course of Time is highly wonderful.
23Noble-birth, health, beauty, prosperity, and objects of pleasures, are all begotten by Destiny.
24The poor, although they may not desire it, have many children. The rich again are seen to have none. Wonderful is the course of Destiny.
25The dangers of ailment, fire, water, weapons, hunger, poison, fever, and death, and falls from elevated places, visit a man according to the Destiny under which he is born. It is generally seen in this world, that somebody, without committing any sin, suffers many miseries while another, having committed sins, is not pressed down by the weight of calamity.
26It is seen that a rich man dies in youth; while a poor man lives on suffering from decrepitude, for a hundred years.
27One born in a mean family may live very long while one descended from a noble family dies soon like an insect.
28It is very common in this world, that rich men have no appetite, while the poor can digest pieces of wood.
29Discontented with his position, whatever sins a wicked man commits, under the influence of destiny, saying,-I am the doer,-he considers to be all for his good.
30Hunting, dice, women, wine, quarrels, these are censured by the wise. many persons, well, and greatly, read in the scriptures, are seen to be addicted to them.
31Objects, whether sought for or otherwise, come upon creature in course of Time. No other cause is seen.
32Who creates and maintains air, ether, fire, moon, sun, day, night, the planets, rivers, and mountains?
33Cold, and heat, and rain, come in turn in course of Time. Such is the case, O foremost of men, with the happiness and the misery of mankind.
34Neither medicines, nor incantations, can save the man attacked by decrepitude or overtaken by death.
35As two pieces wood, floating on the great ocean, come together and are again separated, so creatures are united and are again separated in time.
36Time acts impartially towards rich men who enjoy the pleasure of song and dance in the company of women and those unfortunate men who live upon another's food.
37In this world a thousand sorts of relationship are made such as mother and father and son and wife. In truth, however, whose are they are whose are we?
38No one can become any one's own, nor can any one become anybody else's own. Our union here with wives and kinsmen and wellwishers is like that of travellers at an inn in the road.
39Where am I? Where shall I go?-Who am I?—How came I here?-Why and for whom should I grieve?-Thinking of all these questions one gets tranquillity.
40Life and its surroundings are always revolving like a wheel, and the companionship of those who are dear in only for the time being. The union with brother, mother, father, and friend is like that of travellers in an inn.
41The wise men behold, as if with corporeal eyes, the next world which is unseen. Without setting at naught the scriptures, one desirous of knowledge should cherish faith.
42One possessed of knowledge should perform the rites laid down for the Pitris and the gods, perforin all religious duties, celebrate sacrifices, judiciously pursue religion, profit and pleasure.
43Alas, no one perceives that the world is sinking in the deep ocean of Time which is infested with those huge crocodiles called decrepitude and death.
44Many physicians are seen suffering from a disease along with all the members of their families, although they have carefully read the science of Life.
45Taking bitters and various sorts of oily drugs, they cannot go beyond death as the ocean cannot transcend its continents.
46Despite the wise application of chemical compounds, men well-versed in chemistry, are seen to be broken down by decrepitude like trees broken down by elephants.
47Likewise, persons endued with ascetic merit, devoted to study of the Vedas, practising charity and frequently celebrating sacrifices. cannot escape the hands of decrepitude and death.
48as Neither years, nor months, nor fortnights, nor days, nor nights that have once gone away do ever return to creatures who are born.
49Man, whose existence is so transitory is compelled, in course of Time, whether he will or no, to come upon this inevitable and broad path of all creatures.
50Whether the body originates from the creature, or the creature originates from the body, one's union, however, with wives and other friends is like that of travellers in an inn.
51One cannot obtain another his companion for ever. One cannot obtain such union even with his own body. How then can it be secured with any one else?
52Where, O king, is your father, to-day and where your grandfathers? You do not see them to-day and they do not see you. O sinless one.
53No person can see either heaven or hell. The sacred books, however, are the eyes of the virtuous. O king, regulate your conduct according to the scriptures.
54With a pure heart, one should lead the life of Brahmacharya and then procreate children and then celebrate sacrifices for satisfying the debt one owes of the Pitris, the gods and men.
55Celebrating sacrifices and engaged in begetting (children),. after having first observed the vow of Brahmacharya, one who has eyes of wisdom shaking off all anxiety of heart, should seek heaven, this world, and his own soul.
56That virtuous king who tries judiciously for acquiring Heaven and Earth and who takes his own share of earthly goods as sanctioned in the scriptures, acquires a reputation that spreads over all the worlds and among all creatures mobile and immobile.
57Having heard these words pregnant with reason, the king of the Videhas of clear understanding became freed from grief, and taking Ashma's leave proceeded towards his house.
58O you of unfading glory, cast off your sorrow and rise up. You are equal to Shakra himself. Cheer up your heart. The Earth has been conquered by you by means of Kshatriya duties. Enjoy here, O son of Kunti, and do not disobey my words?"
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — तब व्यास ने पाण्डु के ज्येष्ठ पुत्र (युधिष्ठिर) का वह शोक दूर किया, जो अपने स्वजनों के विनाश से उत्पन्न दुःख से भरकर अपने प्राणों का त्याग करने का निश्चय कर चुके थे।
2व्यास ने कहा — हे पुरुषों में श्रेष्ठ, इस विषय में एक प्राचीन कथा कही जाती है, जो अश्म के उपदेश के नाम से प्रसिद्ध है। हे युधिष्ठिर, उसे सुनो।
3हे राजन्, विदेहों के राजा जनक ने शोक और दुःख से भरकर अपने सन्देह दूर करने के लिए अश्म नामक एक ज्ञानी ब्राह्मण से पूछा।
4जनक ने कहा — अपना कल्याण चाहने वाले मनुष्य को स्वजनों तथा धन दोनों की प्राप्ति और विनाश के अवसरों पर किस प्रकार आचरण करना चाहिए?
5अश्म ने कहा — मनुष्य के शरीर की रचना होते ही सुख और दुःख स्वयं ही उससे संलग्न हो जाते हैं।
6यद्यपि उन दोनों में से कोई भी उस पुरुष पर आ सकता है, तथापि जो वस्तुतः उस पर आ पड़ता है, वह उसकी बुद्धि को शीघ्र ही हर लेता है, जैसे वायु एकत्र हुए बादलों को छिन्न-भिन्न कर देती है।
7समृद्धि में मनुष्य सोचता है — "मैं उच्च कुल का हूँ", "मैं जो चाहूँ सो कर सकता हूँ", "मैं कोई साधारण व्यक्ति नहीं हूँ"। इन तीन व्यर्थ विचारों से उसका मन भीग जाता है।
8समस्त सांसारिक भोगों में आसक्त होकर वह अपने पूर्वजों के संचित धन को उड़ाने लगता है। समय के साथ निर्धन हो जाने पर वह दूसरों के धन के अपहरण को भी प्रशंसनीय मानने लगता है।
9तब राजा उस दुष्ट पुरुष को, जो दूसरों के धन का लुटेरा और विधि-नियमों का उल्लंघन करने वाला है, वैसे ही दण्ड देता है जैसे व्याध अपने बाणों से मृग को बेधता है।
10सौ वर्ष तक पहुँचना तो दूर, ऐसा मनुष्य बीस या तीस वर्ष से अधिक भी कठिनाई से ही जीता है।
11समस्त प्राणियों के आचरण का ध्यानपूर्वक निरीक्षण करके राजा को अपनी बुद्धि के प्रयोग से अपनी प्रजा के महान् दुःखों को कम करने के उपाय करने चाहिए।
12समस्त मानसिक शोक के कारण दो ही हैं — अर्थात् मन का मोह और सन्ताप। तीसरा कोई कारण नहीं है।
13ये सब भाँति-भाँति के क्लेश, तथा वे भी जो सांसारिक भोगों की आसक्ति से उत्पन्न होकर मनुष्य पर आ पड़ते हैं, ऐसे ही हैं।
14दो भेड़ियों की भाँति जरा और मृत्यु समस्त प्राणियों को — बलवान् हो या दुर्बल, नाटे हों या ऊँचे — निगल जाते हैं।
15कोई भी मनुष्य जरा और मृत्यु से बच नहीं सकता, यहाँ तक कि समुद्र से घिरी सम्पूर्ण पृथ्वी का विजेता भी नहीं।
16प्राणियों पर जो भी सुख अथवा दुःख आता है, उसे हर्ष या विषाद के बिना भोगना या सहना चाहिए। उनसे बचने का कोई उपाय नहीं है।
17हे राजन्, जीवन के कष्ट मनुष्य पर बाल्यावस्था में, युवावस्था में अथवा वृद्धावस्था में आ पड़ते हैं। उनसे कभी बचा नहीं जा सकता, जबकि जिनकी सबसे अधिक कामना की जाती है, वे कभी नहीं आते।
18जो प्रिय है उसका अभाव, जो अप्रिय है उसकी उपस्थिति, भला और बुरा, सुख और दुःख — ये सब भाग्य का अनुसरण करते हैं।
19इसी प्रकार प्राणियों का जन्म और उनकी मृत्यु, तथा लाभ और हानि — ये सब पहले से ही निश्चित हैं।
20जैसे गन्ध, रूप, रस और स्पर्श स्वयं ही उत्पन्न होते हैं, वैसे ही सुख और दुःख भी जो पूर्वनिर्धारित है उसी से उत्पन्न होते हैं।
21आसन, शय्या, रथ, धन, पेय और भोजन — ये सब प्राणियों को काल के उचित क्रम से ही प्राप्त होते हैं।
22वैद्य भी रोगी हो जाते हैं। बलवान् दुर्बल हो जाते हैं। धनी सब कुछ खोकर निर्धन हो जाते हैं। काल की गति अत्यन्त आश्चर्यजनक है।
23उच्च कुल में जन्म, आरोग्य, सौन्दर्य, समृद्धि तथा भोग की वस्तुएँ — ये सब भाग्य से ही उत्पन्न होती हैं।
24निर्धन, यद्यपि वे नहीं चाहते, तथापि उनके अनेक सन्तान होते हैं। धनी फिर सन्तानहीन देखे जाते हैं। भाग्य की गति आश्चर्यजनक है।
25रोग, अग्नि, जल, शस्त्र, भूख, विष, ज्वर और मृत्यु के भय तथा ऊँचे स्थानों से गिरने की विपत्तियाँ मनुष्य पर उस भाग्य के अनुसार आती हैं जिसके अधीन वह जन्मा है। इस संसार में प्रायः यह देखा जाता है कि कोई बिना कोई पाप किए ही अनेक क्लेश भोगता है, जबकि दूसरा पाप करके भी विपत्ति के भार से नहीं दबता।
26यह देखा जाता है कि धनी मनुष्य युवावस्था में ही मर जाता है, जबकि निर्धन जरा से पीड़ित रहकर भी सौ वर्ष तक जीता रहता है।
27नीच कुल में जन्मा हुआ बहुत लम्बे समय तक जी सकता है, जबकि उच्च कुल में उत्पन्न हुआ कीट की भाँति शीघ्र मर जाता है।
28इस संसार में यह बहुत साधारण बात है कि धनी मनुष्यों को भूख ही नहीं लगती, जबकि निर्धन काठ के टुकड़े तक पचा लेते हैं।
29अपनी स्थिति से असन्तुष्ट होकर दुष्ट मनुष्य भाग्य के प्रभाव में जो भी पाप करता है, उसे "मैं ही कर्ता हूँ" कहकर वह अपने लिए हितकर मानता है।
30आखेट, द्यूत, स्त्री, मदिरा, कलह — इनकी बुद्धिमानों ने निन्दा की है। तथापि शास्त्रों के अच्छे और गहरे ज्ञाता अनेक व्यक्ति भी इनमें आसक्त देखे जाते हैं।
31वस्तुएँ, चाहे उनकी खोज की जाए या न की जाए, काल के क्रम से प्राणी पर आ पड़ती हैं। इसका और कोई कारण नहीं देखा जाता।
32वायु, आकाश, अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य, दिन, रात्रि, ग्रह, नदियाँ और पर्वत — इन्हें कौन रचता और धारण करता है?
33शीत, ताप और वर्षा काल के क्रम से बारी-बारी आते हैं। हे पुरुषों में श्रेष्ठ, मनुष्यों के सुख और दुःख का भी यही हाल है।
34न औषधियाँ, न मन्त्र — कोई भी उस मनुष्य को नहीं बचा सकता जिस पर जरा ने आक्रमण किया हो अथवा जिसे मृत्यु ने आ लिया हो।
35जैसे महासागर पर तैरते हुए काठ के दो टुकड़े मिलते हैं और फिर अलग हो जाते हैं, वैसे ही प्राणी समय पर मिलते हैं और फिर अलग हो जाते हैं।
36जो धनी स्त्रियों की संगति में गीत और नृत्य का सुख भोगते हैं, तथा जो अभागे दूसरों के अन्न पर जीते हैं — काल दोनों के प्रति समान भाव से बरतता है।
37इस संसार में माता, पिता, पुत्र और पत्नी जैसे सहस्रों प्रकार के सम्बन्ध बनाए जाते हैं। किन्तु वस्तुतः वे किसके हैं और हम किसके हैं?
38कोई किसी का अपना नहीं हो सकता, न कोई किसी दूसरे का अपना बन सकता है। यहाँ पत्नियों, स्वजनों और हितैषियों के साथ हमारा मिलन मार्ग की किसी सराय में यात्रियों के मिलन जैसा है।
39"मैं कहाँ हूँ? मैं कहाँ जाऊँगा? मैं कौन हूँ? मैं यहाँ कैसे आया? किसके लिए और क्यों मुझे शोक करना चाहिए?" — इन समस्त प्रश्नों पर विचार करने से मनुष्य शान्ति पाता है।
40जीवन और उसका परिवेश सदा चक्र की भाँति घूमता रहता है, और जो प्रिय हैं उनका साथ केवल कुछ समय के लिए ही है। भाई, माता, पिता और मित्र के साथ मिलन सराय में यात्रियों के मिलन जैसा है।
41बुद्धिमान् पुरुष उस परलोक को, जो अदृश्य है, मानो शरीर की आँखों से ही देख लेते हैं। शास्त्रों की अवहेलना किए बिना, ज्ञान का इच्छुक मनुष्य श्रद्धा धारण करे।
42ज्ञानी पुरुष को पितरों और देवताओं के लिए विहित कर्म करने चाहिए, समस्त धार्मिक कर्तव्य निभाने चाहिए, यज्ञ करने चाहिए, तथा विवेकपूर्वक धर्म, अर्थ और काम का सेवन करना चाहिए।
43हाय, कोई यह नहीं देखता कि यह संसार काल के उस गहरे समुद्र में डूब रहा है जो जरा और मृत्यु नामक विशाल मगरों से भरा हुआ है।
44अनेक वैद्य अपने परिवार के समस्त सदस्यों सहित रोग से पीड़ित देखे जाते हैं, यद्यपि उन्होंने आयुर्विज्ञान का ध्यानपूर्वक अध्ययन किया होता है।
45कटु और भाँति-भाँति की स्नेहयुक्त औषधियाँ लेकर भी वे मृत्यु को नहीं लाँघ सकते, जैसे समुद्र अपने तटों को नहीं लाँघ सकता।
46रसायन के मिश्रणों का विवेकपूर्ण प्रयोग करने पर भी, रसायनविद्या में निपुण पुरुष जरा से वैसे ही टूटे हुए देखे जाते हैं जैसे हाथियों से तोड़े गए वृक्ष।
47इसी प्रकार तपोबल से युक्त, वेदाध्ययन में लगे, दान देने वाले और बारम्बार यज्ञ करने वाले पुरुष भी जरा और मृत्यु के हाथों से बच नहीं सकते।
48जो वर्ष, मास, पक्ष, दिन और रात्रि एक बार बीत गए, वे जन्म लेने वाले प्राणियों के पास फिर कभी नहीं लौटते।
49जिसका अस्तित्व इतना क्षणभंगुर है, वह मनुष्य काल के क्रम से, चाहे या न चाहे, समस्त प्राणियों के इस अनिवार्य और विस्तीर्ण मार्ग पर आने को विवश है।
50चाहे शरीर प्राणी से उत्पन्न हो, अथवा प्राणी शरीर से उत्पन्न हो — तथापि पत्नियों तथा अन्य मित्रों के साथ मनुष्य का मिलन सराय में यात्रियों के मिलन जैसा ही है।
51कोई भी दूसरे को अपना सदा का साथी नहीं पा सकता। मनुष्य ऐसा मिलन तो अपने शरीर के साथ भी नहीं पा सकता। फिर किसी और के साथ वह कैसे सुनिश्चित हो सकता है?
52हे राजन्, आज तुम्हारे पिता कहाँ हैं और तुम्हारे पितामह कहाँ हैं? हे निष्पाप, न तुम आज उन्हें देखते हो, न वे तुम्हें देखते हैं।
53कोई भी पुरुष न स्वर्ग देख सकता है, न नरक। किन्तु पवित्र शास्त्र ही सत्पुरुषों के नेत्र हैं। हे राजन्, शास्त्रों के अनुसार अपना आचरण नियमित करो।
54शुद्ध हृदय से मनुष्य को पहले ब्रह्मचर्य का जीवन बिताना चाहिए, फिर सन्तान उत्पन्न करनी चाहिए, और फिर पितरों, देवताओं तथा मनुष्यों के प्रति जो ऋण है उसे चुकाने के लिए यज्ञ करने चाहिए।
55पहले ब्रह्मचर्य का व्रत धारण करके, फिर यज्ञ करते हुए और सन्तानोत्पत्ति में लगे रहकर, जिसके पास ज्ञान के नेत्र हैं वह हृदय की समस्त चिन्ता झाड़कर स्वर्ग, इस लोक तथा अपनी आत्मा की खोज करे।
56जो धर्मात्मा राजा स्वर्ग और पृथ्वी दोनों को प्राप्त करने के लिए विवेकपूर्वक प्रयत्न करता है, और जो सांसारिक भोगों में से उतना ही अपना भाग लेता है जितना शास्त्र अनुमति देते हैं, वह ऐसी कीर्ति पाता है जो समस्त लोकों में तथा समस्त चराचर प्राणियों में फैल जाती है।
57युक्तियुक्त ये वचन सुनकर निर्मल बुद्धि वाले विदेहराज शोक से मुक्त हो गए, और अश्म से विदा लेकर अपने घर की ओर चल पड़े।
58हे अक्षय कीर्ति वाले, अपना शोक त्यागकर उठो। तुम स्वयं शक्र के समान हो। अपने हृदय को प्रसन्न करो। तुमने क्षत्रिय धर्म के द्वारा पृथ्वी जीत ली है। हे कुन्तीपुत्र, यहाँ भोग करो और मेरे वचनों का उल्लंघन मत करो।"
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — तब व्यासले पाण्डुका ज्येष्ठ पुत्र (युधिष्ठिर)को त्यो शोक हटाए, जो आफ्ना स्वजनहरूको विनाशबाट उत्पन्न दुःखले भरिएर आफ्ना प्राण त्याग गर्ने निश्चय गरिसकेका थिए।
2व्यासले भने — हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, यस विषयमा एउटा प्राचीन कथा भनिन्छ, जो अश्मको उपदेशको नामले प्रसिद्ध छ। हे युधिष्ठिर, त्यो सुन।
3हे राजन्, विदेहहरूका राजा जनकले शोक र दुःखले भरिएर आफ्ना शङ्का हटाउनका लागि अश्म नामक एक ज्ञानी ब्राह्मणसँग सोधे।
4जनकले भने — आफ्नो कल्याण चाहने मानिसले स्वजन तथा धन दुवैको प्राप्ति र विनाशका अवसरमा कस्तो आचरण गर्नुपर्दछ?
5अश्मले भने — मानिसको शरीरको रचना हुनासाथ सुख र दुःख आफैँ त्यससँग संलग्न भइहाल्छन्।
6यद्यपि ती दुईमध्ये कुनै पनि त्यस पुरुषमाथि आउन सक्छ, तथापि जो वास्तवमा उसमाथि आइपर्दछ, त्यसले उसको बुद्धि चाँडै नै हरण गर्दछ, जसरी वायुले जम्मा भएका बादललाई छिन्नभिन्न पारिदिन्छ।
7समृद्धिमा मानिस सोच्दछ — "म उच्च कुलको हुँ", "म जे चाहन्छु त्यो गर्न सक्छु", "म कुनै साधारण व्यक्ति होइन"। यी तीन व्यर्थ विचारले उसको मन भिजिहाल्छ।
8सम्पूर्ण सांसारिक भोगमा आसक्त भएर उसले आफ्ना पुर्खाहरूको सञ्चित धन उडाउन थाल्छ। समयसँगै निर्धन भएपछि उसले अरूको धनको अपहरणलाई पनि प्रशंसनीय मान्न थाल्छ।
9तब राजाले त्यस दुष्ट पुरुषलाई, जो अरूको धनको लुटेरा र विधि-नियमको उल्लङ्घन गर्ने हो, त्यसै गरी दण्ड दिन्छ जसरी व्याधले आफ्ना बाणले मृगलाई बेध्छ।
10सय वर्षसम्म पुग्नु त परै जाओस्, त्यस्तो मानिस बीस वा तीस वर्षभन्दा बढी पनि कठिनाइले मात्र बाँच्छ।
11सम्पूर्ण प्राणीहरूको आचरणको ध्यानपूर्वक निरीक्षण गरेर राजाले आफ्नो बुद्धिको प्रयोगले आफ्ना प्रजाका महान् दुःख कम गर्ने उपाय गर्नुपर्दछ।
12सम्पूर्ण मानसिक शोकका कारण दुई नै हुन् — अर्थात् मनको मोह र सन्ताप। तेस्रो कुनै कारण छैन।
13यी सबै भाँतिभाँतिका क्लेश, तथा ती पनि जो सांसारिक भोगको आसक्तिबाट उत्पन्न भएर मानिसमाथि आइपर्दछन्, यस्तै हुन्।
14दुई ब्वाँसाझैँ जरा र मृत्युले सम्पूर्ण प्राणीलाई — बलवान् होऊन् वा दुर्बल, होचा होऊन् वा अग्ला — निलिदिन्छन्।
15कुनै पनि मानिस जरा र मृत्युबाट बच्न सक्दैन, यहाँसम्म कि समुद्रले घेरिएको सम्पूर्ण पृथ्वीको विजेता पनि होइन।
16प्राणीहरूमाथि जुनसुकै सुख वा दुःख आउँछ, त्यसलाई हर्ष वा विषादविना भोग्नु वा सहनुपर्दछ। तिनबाट बच्ने कुनै उपाय छैन।
17हे राजन्, जीवनका कष्ट मानिसमाथि बाल्यावस्थामा, युवावस्थामा अथवा वृद्धावस्थामा आइपर्दछन्। तिनबाट कहिल्यै बच्न सकिँदैन, जबकि जसको सबैभन्दा बढी कामना गरिन्छ, ती कहिल्यै आउँदैनन्।
18जो प्रिय छ त्यसको अभाव, जो अप्रिय छ त्यसको उपस्थिति, भलो र नराम्रो, सुख र दुःख — यी सबैले भाग्यको अनुसरण गर्दछन्।
19यसै गरी प्राणीहरूको जन्म र तिनको मृत्यु, तथा लाभ र हानि — यी सबै पहिलेदेखि नै निश्चित छन्।
20जसरी गन्ध, रूप, रस र स्पर्श आफैँ उत्पन्न हुन्छन्, त्यसै गरी सुख र दुःख पनि जो पूर्वनिर्धारित छ त्यहीँबाट उत्पन्न हुन्छन्।
21आसन, शय्या, रथ, धन, पेय र भोजन — यी सबै प्राणीहरूलाई कालको उचित क्रमबाटै प्राप्त हुन्छन्।
22वैद्यहरू पनि रोगी हुन्छन्। बलवान् दुर्बल हुन्छन्। धनीले सबै गुमाएर निर्धन हुन्छन्। कालको गति अत्यन्त आश्चर्यजनक छ।
23उच्च कुलमा जन्म, आरोग्य, सौन्दर्य, समृद्धि तथा भोगका वस्तुहरू — यी सबै भाग्यबाटै उत्पन्न हुन्छन्।
24निर्धनहरूका, यद्यपि तिनीहरू चाहँदैनन्, तथापि अनेक सन्तान हुन्छन्। धनीहरू फेरि सन्तानहीन देखिन्छन्। भाग्यको गति आश्चर्यजनक छ।
25रोग, अग्नि, जल, शस्त्र, भोक, विष, ज्वर र मृत्युका भय तथा अग्ला ठाउँबाट खस्ने विपत्ति मानिसमाथि त्यस भाग्यअनुसार आउँछन् जसको अधीनमा ऊ जन्मेको हो। यस संसारमा प्रायः यो देखिन्छ कि कोही कुनै पाप नगरीकनै अनेक क्लेश भोग्दछ, जबकि अर्को पाप गरेर पनि विपत्तिको भारले थिचिँदैन।
26यो देखिन्छ कि धनी मानिस युवावस्थामै मर्दछ, जबकि निर्धन जराले पीडित भइकनै सय वर्षसम्म बाँचिरहन्छ।
27नीच कुलमा जन्मेको धेरै लामो समयसम्म बाँच्न सक्छ, जबकि उच्च कुलमा उत्पन्न भएको कीराझैँ चाँडै मर्दछ।
28यस संसारमा यो धेरै साधारण कुरा हो कि धनी मानिसहरूलाई भोक नै लाग्दैन, जबकि निर्धनहरूले काठका टुक्रासम्म पचाइदिन्छन्।
29आफ्नो स्थितिबाट असन्तुष्ट भएर दुष्ट मानिसले भाग्यको प्रभावमा जुनसुकै पाप गर्दछ, त्यसलाई "म नै कर्ता हुँ" भनेर उसले आफ्नो हितकर मान्दछ।
30आखेट, जुवा, स्त्री, मदिरा, कलह — यिनको बुद्धिमान्हरूले निन्दा गरेका छन्। तथापि शास्त्रका राम्रा र गहिरा ज्ञाता अनेक व्यक्ति पनि यिनमा आसक्त देखिन्छन्।
31वस्तुहरू, चाहे तिनको खोजी गरियोस् वा नगरियोस्, कालको क्रमले प्राणीमाथि आइपर्दछन्। यसको अर्को कुनै कारण देखिँदैन।
32वायु, आकाश, अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य, दिन, रात, ग्रह, नदी र पर्वत — यिनलाई कसले रच्दछ र धारण गर्दछ?
33शीत, ताप र वर्षा कालको क्रमले पालैपालो आउँछन्। हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, मानिसहरूको सुख र दुःखको पनि यही हाल हो।
34न औषधिले, न मन्त्रले — कसैले पनि त्यस मानिसलाई बचाउन सक्दैन जसमाथि जराले आक्रमण गरेको होस् अथवा जसलाई मृत्युले भेटेको होस्।
35जसरी महासागरमा तैरिरहेका काठका दुई टुक्रा भेटिन्छन् र फेरि छुट्टिन्छन्, त्यसै गरी प्राणीहरू समयमा मिल्छन् र फेरि छुट्टिन्छन्।
36जो धनीहरू स्त्रीहरूको सङ्गतिमा गीत र नृत्यको सुख भोग्दछन्, तथा जो अभागाहरू अरूको अन्नमा बाँच्दछन् — कालले दुवैप्रति समान भावले व्यवहार गर्दछ।
37यस संसारमा आमा, बुबा, पुत्र र पत्नीजस्ता हजारौँ प्रकारका सम्बन्ध बनाइन्छन्। तर वास्तवमा तिनी कसका हुन् र हामी कसका हौँ?
38कोही कसैको आफ्नो हुन सक्दैन, न कोही अरू कसैको आफ्नो बन्न सक्दछ। यहाँ पत्नी, स्वजन र हितैषीहरूसँग हाम्रो मिलन बाटोको कुनै पौवामा यात्रुहरूको मिलनजस्तै हो।
39"म कहाँ छु? म कहाँ जानेछु? म को हुँ? म यहाँ कसरी आएँ? कसका लागि र किन मैले शोक गर्नुपर्दछ?" — यी सम्पूर्ण प्रश्नमा विचार गर्दा मानिसले शान्ति पाउँछ।
40जीवन र त्यसको परिवेश सधैँ चक्रझैँ घुमिरहन्छ, र जो प्रिय छन् तिनको साथ केवल केही समयका लागि मात्र हो। दाजुभाइ, आमा, बुबा र मित्रसँगको मिलन पौवामा यात्रुहरूको मिलनजस्तै हो।
41बुद्धिमान् पुरुषहरूले त्यस परलोकलाई, जो अदृश्य छ, मानौँ शरीरका आँखाले नै देख्दछन्। शास्त्रको अवहेलना नगरीकन, ज्ञानको इच्छुक मानिसले श्रद्धा धारण गरोस्।
42ज्ञानी पुरुषले पितृ र देवताहरूका लागि विहित कर्म गर्नुपर्दछ, सम्पूर्ण धार्मिक कर्तव्य निभाउनुपर्दछ, यज्ञ गर्नुपर्दछ, तथा विवेकपूर्वक धर्म, अर्थ र कामको सेवन गर्नुपर्दछ।
43हाय, कसैले यो देख्दैन कि यो संसार कालको त्यस गहिरो समुद्रमा डुबिरहेको छ जो जरा र मृत्यु नामक विशाल गोहीहरूले भरिएको छ।
44अनेक वैद्यहरू आफ्ना परिवारका सम्पूर्ण सदस्यसहित रोगले पीडित देखिन्छन्, यद्यपि तिनीहरूले आयुर्विज्ञानको ध्यानपूर्वक अध्ययन गरेका हुन्छन्।
45कटु र भाँतिभाँतिका स्नेहयुक्त औषधि लिएर पनि तिनीहरूले मृत्यु नाघ्न सक्दैनन्, जसरी समुद्रले आफ्ना किनारा नाघ्न सक्दैन।
46रसायनका मिश्रणको विवेकपूर्ण प्रयोग गरे पनि, रसायनविद्यामा निपुण पुरुषहरू जराले त्यसै गरी भाँचिएका देखिन्छन् जसरी हात्तीहरूले भाँचेका रूखहरू।
47यसै गरी तपोबलले युक्त, वेदाध्ययनमा लागेका, दान दिने र बारम्बार यज्ञ गर्ने पुरुषहरू पनि जरा र मृत्युका हातबाट बच्न सक्दैनन्।
48जुन वर्ष, महिना, पक्ष, दिन र रात एक पटक बितिसके, ती जन्म लिने प्राणीहरूकहाँ फेरि कहिल्यै फर्कँदैनन्।
49जसको अस्तित्व यति क्षणभङ्गुर छ, त्यो मानिस कालको क्रमले, चाहोस् वा नचाहोस्, सम्पूर्ण प्राणीहरूको यस अनिवार्य र विस्तीर्ण मार्गमा आउन विवश छ।
50चाहे शरीर प्राणीबाट उत्पन्न होस्, अथवा प्राणी शरीरबाट उत्पन्न होस् — तथापि पत्नी तथा अन्य मित्रहरूसँग मानिसको मिलन पौवामा यात्रुहरूको मिलनजस्तै हो।
51कोही पनि अर्कोलाई आफ्नो सधैँको साथी पाउन सक्दैन। मानिसले त्यस्तो मिलन त आफ्नै शरीरसँग पनि पाउन सक्दैन। अनि अरू कसैसँग त्यो कसरी सुनिश्चित हुन सक्छ?
52हे राजन्, आज तिम्रा पिता कहाँ छन् र तिम्रा पितामह कहाँ छन्? हे निष्पाप, न तिमी आज तिनीहरूलाई देख्दछौ, न तिनीहरूले तिमीलाई देख्दछन्।
53कुनै पनि पुरुषले न स्वर्ग देख्न सक्दछ, न नरक। तर पवित्र शास्त्र नै सत्पुरुषहरूका नेत्र हुन्। हे राजन्, शास्त्रअनुसार आफ्नो आचरण नियमित गर।
54शुद्ध हृदयले मानिसले पहिले ब्रह्मचर्यको जीवन बिताउनुपर्दछ, त्यसपछि सन्तान उत्पन्न गर्नुपर्दछ, र त्यसपछि पितृ, देवता तथा मानिसहरूप्रति जुन ऋण छ त्यो चुक्ता गर्नका लागि यज्ञ गर्नुपर्दछ।
55पहिले ब्रह्मचर्यको व्रत धारण गरेर, त्यसपछि यज्ञ गर्दै र सन्तानोत्पत्तिमा लागिरहेर, जससँग ज्ञानका नेत्र छन् उसले हृदयको सम्पूर्ण चिन्ता झाडेर स्वर्ग, यस लोक तथा आफ्नो आत्माको खोजी गरोस्।
56जो धर्मात्मा राजाले स्वर्ग र पृथ्वी दुवै प्राप्त गर्नका लागि विवेकपूर्वक प्रयत्न गर्दछ, र जसले सांसारिक भोगमध्ये त्यति नै आफ्नो भाग लिन्छ जति शास्त्रले अनुमति दिन्छ, उसले यस्तो कीर्ति पाउँछ जो सम्पूर्ण लोकमा तथा सम्पूर्ण चराचर प्राणीमा फैलिन्छ।
57युक्तियुक्त यी वचन सुनेर निर्मल बुद्धिका विदेहराज शोकबाट मुक्त भए, र अश्मसँग बिदा लिएर आफ्नो घरतिर हिँडे।
58हे अक्षय कीर्तिका, आफ्नो शोक त्यागेर उठ। तिमी स्वयं शक्रसमान छौ। आफ्नो हृदय प्रसन्न पार। तिमीले क्षत्रिय धर्मद्वारा पृथ्वी जितिसकेका छौ। हे कुन्तीपुत्र, यहाँ भोग गर र मेरा वचनको उल्लङ्घन नगर।"