राजधर्मानुशासन पर्व — राजधर्मको संक्षेप
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 120
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत। पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः॥१॥
2तदेव विस्तरेणोक्तः पूर्वदृष्टं सतां मतम्। प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ॥
3भीष्म उवाच रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षात्रं परं मतम्। तद् यथा रक्षणं कुर्यात् तथा शृणु महीपते॥
4यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः। तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित्॥
5तैक्ष्ण्यं जिह्मत्वमादाल्भ्यं सत्यमार्जवमेव च। मध्यस्थः सत्त्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति॥
6यस्मिन्नर्थे हितं यत् स्यात् तद्वर्ण रूपमादिशेत्। बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति॥
7नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद् यथा मूकः शरच्छिखी। श्लक्ष्णाक्षरतनुः श्रीमान् भवेच्छास्त्रविशारदः॥
8आपद्वारेषु युक्तः स्याज्जलप्रस्त्रवणेष्विव। शैलवर्षोदकानीव द्विजान् सिद्धान् समाश्रयेत्। अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद्धर्मध्वजोपमाम्॥
9नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचरेदप्रमादतः। लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा बृहवृक्षमिवास्त्रवत्॥
10जावान् स्यात् स्वयूथ्येषु भौमानि चरणैः क्षिपेत्। जातपक्षः परिस्पन्देत् प्रेक्षेद् वैकल्यमात्मनः॥
11दोषान् विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षान् विधूनयेत्। काननेष्विव पुष्पाणि बहिरर्थान् समाचरन्॥
12उच्छ्रितान् नाशयेत् स्फीतान् नरेन्द्रानचलोपमान्। श्रयेच्छायामविज्ञातां गुप्तं रणमुपाश्रयेत्॥
13प्रावृषीवासितग्रीवो मज्जेत निशि निर्जने। मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत्॥
14न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना। चारभूमिष्वभिगतान् पाशांश्च परिवर्जयेत्॥
15प्रणयेद् वापि तां भूमि प्रणश्येद् गहने पुनः। हन्यात्क्रुद्धानतिविषांस्तान् जिह्मगतयोऽहितान्॥ नाशयेद् बलबर्हाणि संनिवासान् निवासयेत्। सदा बर्हिनिभः कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत्। सर्वतश्चाददेत् प्रज्ञा पतङ्गं गहनेष्विव॥
16एवं मयूरवद् राजा स्वराज्यं परिपालयेत्। आत्मवृद्धिकरी नीतिं विदधीत विचक्षणः॥
17आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्यावधारणम्। बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम्॥
18परं विश्वासयेत् साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत्। आत्मनः परिमर्शेन बुद्धि बुद्ध्या विचारयेत्॥
19सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यप्रयोजकः। निगूढबुद्धेर्धारस्य वक्तव्ये वा कृतं तथा॥
20स निकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः। स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके॥ अनुयुञ्जीत कृत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः। आगमैरुपदिशनि स्वस्य चैव परस्य च॥
21मृदुशीलं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविधानवित्। स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये च बलाधिकाः॥
22अथ दृष्ट्वा नियुक्तानि स्वानुरूपेषु कर्मसु। सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायता॥
23धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत्। ममायमिति राजा यः स पर्वत इवाचलः॥
24व्यवसायं समाधाय सूर्यो रश्मीनिवायतान्। धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये॥
25कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान् मृदुभाषिणः। मध्ये वयसि निर्दोषान् हिते युक्तानविक्लवान्॥ अलुब्धाशिक्षितान् दान्तान् धर्मेषु परिनिष्ठितान्। स्थापयेत् सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिणः॥
26एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम्। युक्तः समनुतिष्ठेत तुष्टश्चारैरुपस्कृतः॥
27अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षितुः । आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधैव वसुन्धरा॥
28व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथार्थश्चापि निग्रहः। गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश्च स राजा राजधर्मवित्॥
29नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवोदितः। चरान् स्वनुचरान् विद्यात् तथा बुद्ध्या स्वयं चरेत्।।
30कालं प्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत्। अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान्॥
31यथा क्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः। तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम्॥
32यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात् तद्वित्तं धर्मकामयोः। संचयान्न विसर्गी स्याद् राजा शास्त्रविदात्मवान्॥
33नार्थमल्पं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान्। बुद्ध्या तु बुद्ध्येदात्मानं न चाबुद्धिषु विश्वसेत्॥
34धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरात्मा धैर्य शौर्य देशकालाप्रमादः। अल्पस्य वा बहुनो वा विवृद्धौ धनस्यैतान्यष्ट समिन्धनानि॥ अग्निः स्तोको वर्धतेऽप्याज्यसिक्तो बीजं चैकं रोहसहस्रमेति। आयव्ययौ विपुलौ संनिशाम्य तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम॥
35बालोऽप्यबालः स्थविरो रिपुर्यः सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात्। कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत कालज्ञाता पार्थिवानां वरिष्ठः॥
36हरेत् कीर्ति धर्ममस्योपरुर्ध्या दर्थे दीर्घ वीर्यमस्योपहन्यात्। रिपुढेष्टा दुर्बलो वा बली वा तस्माच्छनोनॆव हीयेद् यतात्मा॥
37क्षयं वृद्धिं पालनं संचयं वा बुद्ध्वाप्युभौ संहतौ सर्वकामौ। ततश्चान्यन्मतिमान्संदधीत तस्माद् राजा बुद्धिमत्तां श्रयेत॥
38बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्धमानम्। शत्रुर्बुद्ध्या सीदते वर्धमानो बुद्धेः पश्चात् कर्म यत्तत् प्रशस्तम्॥
39सर्वान् कामान् कामयानो हि धीरः सत्त्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः। यश्चात्मानं प्रार्थयतेऽर्थ्यमानैः श्रेयःपात्रं पूरयते च नाल्यम्॥
40तस्माद् राजा प्रगृहीतः प्रजासु मूलं लक्ष्म्याः सर्वशो ह्याददीत। दीर्घ कालं ह्यपि सम्पीड्यमानो विद्युत्सम्पातमपि वा नोजितः स्यात्॥
41विद्या तपो वा विपुलं धनं वा सर्वं ह्येतद् व्यवसायेन शक्यम्। बुद्ध्यायत्तं तन्निवसेद् देहवत्सु तस्माद् विद्याद् व्यवसायं प्रभूतम्॥
42यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः शको विष्णुर्यत्र सरस्वती च। वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं तस्माद् विद्वान् नावमन्येत देहम्॥
43लुब्धं हन्यात् सम्प्रदानेन नित्यं लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति। सर्वो लुब्धः कर्मगुणोपभोगे योऽर्थींनो धर्मकामौ जहाति।॥
44धनं भोगं पुत्रदारं समृद्धिं सर्वं लुब्धः प्रार्थयते परेषाम्। लुब्धे दोषाः सम्भवन्तीह सर्वे तस्माद् राजा न प्रगृह्णीत लुब्धम्॥
45संदर्शनेन पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत्। आरम्भान् द्विषतां प्राज्ञः सर्वार्थाश्च प्रसूदयेत्॥
46धर्मान्वितेषु विज्ञाता मन्त्री गुप्तश्च पाण्डव। आप्तो राजा कुलीनश्च पर्याप्तो राजसंग्रह॥
47विधिप्रयुक्तान् नरदेवधर्मा नुक्तान् समासेन निबोध बुद्ध्या। इमान् विदध्याद् व्यतिसृत्य यो वै राजा महीं पालयितुं स शक्तः॥
48अनीतिजं यस्य विधानजं सुखं हठप्रणीतं विधिवत्प्रदृश्यते। न विद्यते तस्य गतिर्महीपर्ते न विद्यते राज्यसुखं ह्यनुत्तमम्॥
49धनैर्विशिष्टान् मतिशीलपूजितान् गुणोपपन्नान् युधि दृष्टविक्रमान्। गुणेषु दृष्ट्वा न चिरादिवात्मवान् यतोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान्॥
50पश्येदुपायान् विविधैः क्रियापर्थे र्न चानुपायेन मतिं निवेशयेत्। श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते॥
51प्रीतिप्रवृत्तौ विनिवर्तितौ यथा सुहृत्सु विज्ञाय निवृत्य चोभयोः। यदेव मित्रं गुरुभारमावहेत् तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद् बुधः॥
52एतान् मयोक्तांश्चर राजधर्मान् नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व। अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन सर्वो हि लोको नृप धर्ममूलः॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said You have, O Bharata, described the many duties of king-craft, which were observed and laid down in days of yore by persons of ancient times conversant with royal duties.
2You have, indeed, described fully those duties as approved by the wise. Do you, however, O foremost of Bharata's race give us an abridgement of the same, so that we may keep it in memory.
3Bhishma said The protection of all creatures is considered the highest duty of the Kshatriya. Listen now to me, o king, as to how the duty of protection to be performed.
4A king conversant with his duties should put on many forms and the peacock displays plumes of various hues.
5Keenness, crookedness, truth, and sincerity, are the qualities which should be present in him. He should practise impartially the qualities of goodness if he is to acquire happiness.
6He must assume that particular colour or form which is beneficial for the particular object which he tries to achieve. A king who can put on various forms succeeds in achieving even the most subtile objects.
7Dumb like the peacock in autumn, he should keep his counsels close. He should speak little and that little should be sweet. He should be of good features and well-read in the scriptures.
8He should always be very careful about those gates through which dangers may come and befall him, like men guarding breaks in embankments through which the waters of large tanks may rush and flood their fields and houses. He should seek the protection of Brahmanas crowned with ascetic success as men seek the refuge of powerful rivers caused by the rain-water deposited within mountain lakes. That king, who wishes to amass riches should act like religious hypocrites who keep Sikha or tuft of hair.
9The king should always have the rod of Punishment uplifted in his hands. He should always levy taxes carefully after examining the incomes and expenses of his subjects, like men going to a full-grown palmyra for drawing juice.
10He should treat equitably his own subjects; cause the crops of his enemies to be crushed by the foot of his cavalry, march against enemies when his own wings have become strong; and mark all the sources of his own weakness.
11He should announce the faults of his enemies; crush those who are their partisans; and collect riches from outside like a person plucking flowers from the forest.
12He should kill those foremost of kings who are puffed up with might and stand with upraised heads like mountains; by bribing the governors of the forests and by ambuscades and sudden attacks.
13Like the peacock in the rains, he should enter his nightly habitations alone and unseen. Indeed, he should enjoy, like the peacock, within his inner apartments, the company of his wives.
14He should not put off his coat of mail. He should himself guard his own self and avoid the nets spread out for him by the spies and secret agents of his enemies.
15He should also gain over the spies of his enemies, but destroy them fully when opportunity presents itself. Like the peacocks the king should destroy his powerful and angry foes of crooked policy, and kill their force and drive them away from home. The king should also like the peacocks do what is good to him, and gather wisdom from all sides as they collect insects even from the forest.
16An wise and peacock-like king should thus govern his kingdom and pursue a policy which is good for him.
17By dint of his own intelligence, he should determine what he is to do. By consulting with others he should either leave off or conform such resolution. Helped by that intelligence which is sharpened by the scriptures, one can fix his courses of action. Herein consists the utility of the scriptures.
18By following the means of conciliation, he should create confidence in the hearts of his enemies. He should show his own strength. By judging of various courses of action in his own mind he should by dint of his own intelligence, make his decision.
19The king should be a master of the arts of conciliating policy; he should be endued with wisdom and should be able to do what should be done and avoid the otherwise. A highly wise and intelligent person does not require counsels or instruction.
20A wise man, who is endued with the intelligence of Brihaspati, if he incurs obloquy, soon regains his true nature like heated iron dipped in water. A king should perform objects, of his own or of others, according to the injunctions of the scriptures.
21A king, who knows well the means of acquiring riches, should always engage in his acts such men as are mild by nature and endued with wisdom, courage and great strength.
22Seeing his servants employed in acts for which each is fit, the king should act in unision with them like the strings of a musical instrument, set to proper tension, according with their notes.
23The king should do good to all persons without violating the injunctions of Righteousness. That king stands firm as a rock whom everybody regards-He is mine.
24While settling the claims of litigants, the king, without making any difference between persons who are liked and those who are disliked by him, should preserve justice.
25The king should appoint in all his offices such men as know very well the characteristics of particular families of the people in general and of various countries; as are mild in words; as are of middle age; as have no shortcomings, as are devoted to good acts; as are never careless; as are free from rapacity; as are possessed of learning and self-control; and as are firm in virtue and always ready to preserve the interests of both virtue and profit.
26In this way, having determined the course of actions and their final ends, the king should accomplish them carefully; and instructed in all matters by his spies, he may live happily.
27That king, who never yields to anger and joy without sufficient cause, who looks after all his acts himself, and who superintends his income and expenditure with his own eyes, succeeds in acquiring great wealth from the Earth.
28That king is a master of his royal duties who rewards his officers and subjects publicly, who punishes those who deserve punishment, who protects his own self, and who protects his kingdom from very evil.
29Like the Sun shedding his rays upon everything underneath, the king should always look after his kingdom himself, and helped by his intelligence, be should supervise all his spies and officers.
30The king should collect wealth from his subjects at the proper time. He should never announce what he does. Like an intelligent person milking his cow every day, the king should milk his kingdom everyday.
31As the bee gathers honey from flowers gradually, the king should collect wealth gradually from his kingdom for keeping it in store.
32Having kept apart a sufficient portion, he should with the remaining portion, acquire religious merit and gratify his desires for pleasure. That king, who is acquainted with duties and who is gifted with intelligence, would never squander what has been stored.
33The king should never disregard any wealth, however little it may be; he should never belittle his foes for their powerlessness; he should by his own intelligence, examine his ownself; he should never place confidence in ignorant persons.
34Steadiness, cleverness, self-control, intelligence, health, patience, bravery, and attention to the requirements of time and place,-these eight qualities always multiply wealth, be it small or be it much. A little fire, fed with clarified butter, may end into a conflagration. A single seed may produce a thousand trees. A king, therefore, even when he knows that his income and expenditure are great, should not neglect the smaller items.
35An enemy, whether he be a child, a young man, or an aged one, succeeds in killing a careless person. An insignificant enemy, when he becomes powerful, may root out a king. A king, therefore, who is conversant with the requirements of time is the greatest of all kings.
36An enemy, strong or weak, impelled by malice, may very soon destroy the fame of a king, impede the acquisition of religious merit by him; and deprive him of even his energy. Therefore, a king, who is of a controlled mind, should never be careless when he has an enemy.
37If an intelligent king desires for riches and victory, he should after knowing his expenditure, income, savings, and administration, make either peace or war. For this reason the king should seek the help of an intelligent minister.
38even a ever Brilliant intelligence weakens powerful person; by intelligence the growing power may be protected; a growing enemy is weakened by the help of intelligence; therefore, work which is undertaken with intelligence is deserving of praise.
39A king, who is patient and without any fault, may, if he likes, obtain the fruition of all his wishes, with the help of even a small force. That king, however, who wishes to be encircled by a number of self-seeking flatterers, can never derive the smallest benefit.
40For these reasons, the king, should mildly colleci wealth from his subjects. If a king continually oppresses his people, he is destroyed like a flash of lighting that shines only for a second.
41Learning, penances, immense wealth, indeed, everything, can be acquired by exertion. Exertion of embodied creatures is governed by intelligence. Exertion, therefore, is the greatest of all things.
42The human body is the habitation of many intelligent, and energetic creatures, of Shakra, of Vishnu, of Sarasvati and of other brings. A learned men, therefore, should never disregard the body.
43A covetous man should be brought under control by continued presents. He that covetous is never satiated with taking other people's riches, Every one, however, becomes covetous of happiness. If a person, therefore, becomes destitute of wealth, he becomes shorn of virtue and pleasure.
44A covetous man seeks to take to himself the riches, the enjoyments, the sons and daughters, and the affluence of others. Every kind of fault is seen in covetous men. The king, therefore, should never appoint a covetous man as his minister or officer.
45A king should even sent a low person to ascertain the disposition and doings of his enemies. A wise king should frustrate all the attempts and objects of his enemies.
46That confident and high-born king who seeks instruction from learned and pious Brahmanas and who is protected by his ministers, can keep all his tributary chiefs under proper control.
47O king, I have briefly described to you of all the duties laid down in the scriptures. Attend to them, helped by your intelligence. That king, who, in obeying his protector, attends to these, succeeds in ruling the whole Earth.
48That king, who neglects the happiness which policy yields and seeks for that which chance may bring, never succeeds in enjoying the happiness of sovereignty or in acquiring blissful regions hereafter.
49By properly looking to the requirements of war and peace, a careful king, succeeds in killing even such foes as are highly rich, adored for intelligence and good conduct, endued with accomplishments, brave in battle, and ready for work.
50The king should find out those means which are supplied by different kinds of acts and measures. He should never depend upon destiny. One who sees faults in innocent persons, never succeeds in acquiring prosperity and fame.
51When two friends engage in doing one and the same act, a wise man always praises him among the two who undertakes the heavier share of work.
52Do you practise these duties of kings that I have described to you. Be ready to perform the duty of protecting men. You may then easily acquire the need of virtue. All the regions of happiness hereafter depend upon merit.'
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे भरतवंशी, आपने राजनीति के उन अनेक कर्तव्यों का वर्णन किया है, जिनका पालन प्राचीन काल में राजधर्म के ज्ञाता पुरुषों ने किया और जिन्हें उन्होंने निर्धारित किया।
2आपने वस्तुतः विद्वानों द्वारा अनुमोदित उन कर्तव्यों का पूर्ण वर्णन किया है। किन्तु हे भरतकुलश्रेष्ठ, आप उन्हीं का संक्षेप हमें दीजिए, जिससे हम उसे स्मरण रख सकें।
3भीष्म ने कहा — समस्त प्राणियों की रक्षा क्षत्रिय का सर्वोच्च धर्म माना गया है। हे राजन्, अब मुझसे सुनो कि रक्षा का वह कर्तव्य किस प्रकार निभाया जाना चाहिए।
4अपने धर्म के ज्ञाता राजा को अनेक रूप धारण करने चाहिए, जैसे मोर विविध रंगों के पंख प्रदर्शित करता है।
5तीक्ष्णता, कुटिलता, सत्य और सरलता — ये वे गुण हैं जो उसमें होने चाहिए। यदि वह सुख प्राप्त करना चाहता है, तो उसे सद्गुणों का निष्पक्ष भाव से अभ्यास करना चाहिए।
6जिस विशेष प्रयोजन को वह सिद्ध करना चाहता है, उसके लिए जो रंग या रूप हितकर हो, वही उसे धारण करना चाहिए। जो राजा विविध रूप धारण कर सकता है, वह अत्यन्त सूक्ष्म प्रयोजनों को भी सिद्ध करने में सफल होता है।
7शरद् ऋतु के मोर के समान मौन रहकर उसे अपने मन्त्रणाओं को गुप्त रखना चाहिए। उसे थोड़ा बोलना चाहिए और वह थोड़ा भी मधुर हो। वह मनोहर रूप वाला और शास्त्रों में निष्णात हो।
8उसे सदा उन द्वारों के विषय में अत्यन्त सावधान रहना चाहिए जिनसे संकट आकर उस पर पड़ सकते हैं, जैसे मनुष्य बाँधों की उन दरारों की रखवाली करते हैं जिनसे बड़े जलाशयों का जल बहकर उनके खेतों और घरों को डुबा सकता है। उसे तपःसिद्ध ब्राह्मणों की शरण लेनी चाहिए, जैसे मनुष्य पर्वतीय झीलों में संचित वर्षाजल से उत्पन्न बड़ी नदियों की शरण लेते हैं। जो राजा धन संचित करना चाहता है, उसे उन धार्मिक ढोंगियों के समान आचरण करना चाहिए जो शिखा धारण करते हैं।
9राजा के हाथ में दण्ड सदा उठा हुआ रहना चाहिए। उसे सदा अपनी प्रजा की आय और व्यय की परीक्षा करके सावधानीपूर्वक कर लगाना चाहिए, जैसे मनुष्य रस निकालने के लिए पूर्ण विकसित ताड़ के वृक्ष के पास जाते हैं।
10उसे अपनी प्रजा के साथ समभाव का व्यवहार करना चाहिए; अपने अश्वारोहियों के खुरों से शत्रुओं की फसलें कुचलवा देनी चाहिए; अपने पक्ष बलवान् हो जाने पर शत्रुओं पर चढ़ाई करनी चाहिए; और अपनी दुर्बलता के समस्त कारणों को चिह्नित करना चाहिए।
11उसे शत्रुओं के दोष प्रकट करने चाहिए; उनके पक्षपातियों को कुचल देना चाहिए; और बाहर से धन एकत्र करना चाहिए, जैसे कोई वन से पुष्प चुनता है।
12जो श्रेष्ठ राजा बल से उन्मत्त होकर पर्वतों के समान सिर उठाए खड़े हैं, उन्हें उसे वनाध्यक्षों को घूस देकर तथा घात लगाकर और आकस्मिक आक्रमण करके मार डालना चाहिए।
13वर्षा ऋतु के मोर के समान उसे अपने रात्रि-निवास में अकेले और अलक्षित प्रवेश करना चाहिए। वस्तुतः उसे मोर के समान ही अपने अन्तःपुर में अपनी पत्नियों का सान्निध्य भोगना चाहिए।
14उसे अपना कवच नहीं उतारना चाहिए। उसे स्वयं अपनी रक्षा करनी चाहिए और शत्रुओं के गुप्तचरों तथा गुप्त दूतों द्वारा उसके लिए बिछाए गए जालों से बचना चाहिए।
15उसे शत्रुओं के गुप्तचरों को भी अपनी ओर मिला लेना चाहिए, किन्तु अवसर आने पर उन्हें पूर्णतया नष्ट कर देना चाहिए। मोरों के समान राजा को कुटिल नीति वाले अपने बलवान् और क्रुद्ध शत्रुओं को नष्ट करना चाहिए, उनकी शक्ति का हनन करना चाहिए और उन्हें उनके घरों से खदेड़ देना चाहिए। मोरों के समान ही राजा को वही करना चाहिए जो उसके लिए हितकर हो, और चारों ओर से ज्ञान एकत्र करना चाहिए, जैसे वे वन से भी कीट-पतंग बटोर लेते हैं।
16इस प्रकार बुद्धिमान् और मयूर के समान राजा को अपने राज्य का शासन करना चाहिए तथा उसी नीति का अनुसरण करना चाहिए जो उसके लिए हितकर हो।
17अपनी ही बुद्धि के बल से उसे यह निश्चय करना चाहिए कि उसे क्या करना है। दूसरों से परामर्श करके उसे वह निश्चय या तो त्याग देना चाहिए या उसके अनुरूप चलना चाहिए। शास्त्रों से तीक्ष्ण हुई बुद्धि की सहायता से मनुष्य अपने कर्तव्यमार्ग निश्चित कर सकता है। शास्त्रों की उपयोगिता इसी में है।
18साम के उपाय का अनुसरण करके उसे शत्रुओं के हृदय में विश्वास उत्पन्न करना चाहिए। उसे अपना बल दिखाना चाहिए। अपने मन में विविध कर्तव्यमार्गों का विचार करके उसे अपनी ही बुद्धि के बल से निर्णय करना चाहिए।
19राजा को साम की नीति का पूर्ण ज्ञाता होना चाहिए; वह बुद्धि से सम्पन्न हो और जो करने योग्य है उसे करने तथा जो नहीं है उसे त्यागने में समर्थ हो। जो पुरुष परम बुद्धिमान् और प्रज्ञावान् है, उसे परामर्श या उपदेश की आवश्यकता नहीं पड़ती।
20जो बुद्धिमान् पुरुष बृहस्पति के समान प्रज्ञा से सम्पन्न है, वह यदि निन्दा का पात्र भी बन जाए, तो शीघ्र ही अपने यथार्थ स्वभाव को उसी प्रकार प्राप्त कर लेता है जैसे तपा हुआ लोहा जल में डुबाया जाकर। राजा को अपने अथवा दूसरों के प्रयोजन शास्त्रों के विधान के अनुसार ही सिद्ध करने चाहिए।
21जो राजा धन प्राप्त करने के उपायों को भलीभाँति जानता है, उसे अपने कार्यों में सदा ऐसे पुरुषों को नियुक्त करना चाहिए जो स्वभाव से मृदु हों तथा बुद्धि, साहस और महान् बल से सम्पन्न हों।
22अपने सेवकों को उन्हीं कार्यों में लगा देखकर जिनके लिए प्रत्येक योग्य है, राजा को उनके साथ उसी प्रकार एकरूप होकर चलना चाहिए जैसे उचित रूप से कसे गए वाद्ययन्त्र के तार अपने स्वरों के अनुरूप बजते हैं।
23राजा को धर्म के विधान का उल्लंघन किए बिना समस्त पुरुषों का हित करना चाहिए। वह राजा शिला के समान अटल रहता है जिसे प्रत्येक व्यक्ति यह समझता है — "यह मेरा है।"
24वादियों के दावों का निपटारा करते समय राजा को अपने प्रिय और अप्रिय पुरुषों में कोई भेद किए बिना न्याय की रक्षा करनी चाहिए।
25राजा को अपने समस्त पदों पर ऐसे पुरुषों को नियुक्त करना चाहिए जो सामान्य जनता के विशेष कुलों तथा विविध देशों के लक्षणों को भलीभाँति जानते हों; जो वचन में मृदु हों; जो मध्यम आयु के हों; जिनमें कोई त्रुटि न हो; जो सत्कर्मों में तत्पर हों; जो कभी असावधान न हों; जो लोभ से मुक्त हों; जो विद्या और आत्मसंयम से सम्पन्न हों; तथा जो धर्म में दृढ़ हों और सदा धर्म तथा अर्थ दोनों के हित की रक्षा को उद्यत हों।
26इस प्रकार कर्तव्यमार्गों और उनके अन्तिम फलों का निश्चय करके राजा को उन्हें सावधानीपूर्वक सिद्ध करना चाहिए; और अपने गुप्तचरों द्वारा समस्त विषयों की जानकारी पाकर वह सुखपूर्वक जी सकता है।
27जो राजा पर्याप्त कारण के बिना कभी क्रोध और हर्ष के वश नहीं होता, जो अपने समस्त कार्यों की स्वयं देखभाल करता है, और जो अपनी आय-व्यय का अपनी ही आँखों से निरीक्षण करता है, वह पृथ्वी से महान् धन प्राप्त करने में सफल होता है।
28वही राजा अपने राजधर्म का ज्ञाता है जो अपने अधिकारियों और प्रजा को सबके सामने पुरस्कृत करता है, जो दण्ड के योग्य पुरुषों को दण्ड देता है, जो अपनी रक्षा करता है, और जो अपने राज्य की समस्त बुराइयों से रक्षा करता है।
29जैसे सूर्य नीचे की प्रत्येक वस्तु पर अपनी किरणें बिखेरता है, वैसे ही राजा को सदा स्वयं अपने राज्य की देखभाल करनी चाहिए, और अपनी बुद्धि की सहायता से अपने समस्त गुप्तचरों तथा अधिकारियों का निरीक्षण करना चाहिए।
30राजा को उचित समय पर ही अपनी प्रजा से धन एकत्र करना चाहिए। उसे कभी यह घोषित नहीं करना चाहिए कि वह क्या करता है। जैसे बुद्धिमान् पुरुष प्रतिदिन अपनी गौ दुहता है, वैसे ही राजा को प्रतिदिन अपने राज्य को दुहना चाहिए।
31जैसे मधुमक्खी पुष्पों से क्रमशः मधु एकत्र करती है, वैसे ही राजा को संचय के लिए अपने राज्य से क्रमशः धन एकत्र करना चाहिए।
32पर्याप्त अंश पृथक् रखकर उसे शेष अंश से धर्म का संचय और अपनी सुखेच्छाओं की पूर्ति करनी चाहिए। जो राजा धर्म का ज्ञाता और बुद्धि से सम्पन्न है, वह संचित धन को कभी व्यर्थ नहीं गँवाता।
33राजा को कितना ही थोड़ा धन क्यों न हो, उसकी उपेक्षा कभी नहीं करनी चाहिए; उसे अपने शत्रुओं को दुर्बल समझकर तुच्छ नहीं मानना चाहिए; उसे अपनी ही बुद्धि से अपनी परीक्षा करनी चाहिए; और उसे अज्ञानी पुरुषों पर कभी विश्वास नहीं करना चाहिए।
34स्थिरता, चतुरता, आत्मसंयम, बुद्धि, आरोग्य, धैर्य, वीरता तथा देश-काल की आवश्यकताओं पर ध्यान — ये आठ गुण धन को, चाहे वह थोड़ा हो या बहुत, सदा बढ़ाते हैं। घी से पोषित छोटी-सी अग्नि दावानल बन सकती है। एक ही बीज सहस्र वृक्ष उत्पन्न कर सकता है। अतः राजा को, यह जानते हुए भी कि उसकी आय और व्यय बड़े हैं, छोटी मदों की उपेक्षा नहीं करनी चाहिए।
35शत्रु चाहे बालक हो, तरुण हो या वृद्ध, वह असावधान पुरुष का वध करने में सफल हो जाता है। तुच्छ शत्रु भी बलवान् हो जाने पर राजा को जड़ से उखाड़ सकता है। अतः जो राजा काल की आवश्यकताओं का ज्ञाता है, वही समस्त राजाओं में श्रेष्ठ है।
36शत्रु चाहे बलवान् हो या दुर्बल, द्वेष से प्रेरित होकर वह शीघ्र ही राजा की कीर्ति नष्ट कर सकता है, उसके धर्मसंचय में बाधा डाल सकता है, और उसे उसके तेज से भी वंचित कर सकता है। अतः संयतचित्त राजा को, जब उसका कोई शत्रु हो, कभी असावधान नहीं रहना चाहिए।
37यदि बुद्धिमान् राजा धन और विजय की इच्छा रखता है, तो उसे अपने व्यय, आय, संचय और शासन को जानकर ही सन्धि अथवा युद्ध का निश्चय करना चाहिए। इसी कारण राजा को बुद्धिमान् मन्त्री की सहायता लेनी चाहिए।
38तेजस्वी बुद्धि अत्यन्त बलवान् पुरुष को भी दुर्बल कर देती है; बुद्धि से बढ़ती हुई शक्ति की रक्षा की जा सकती है; बुद्धि की सहायता से बढ़ता हुआ शत्रु दुर्बल कर दिया जाता है; अतः जो कार्य बुद्धिपूर्वक किया जाता है, वही प्रशंसा के योग्य है।
39जो राजा धैर्यवान् और दोषरहित है, वह चाहे तो थोड़ी-सी सेना की सहायता से भी अपनी समस्त कामनाओं की पूर्ति प्राप्त कर सकता है। किन्तु जो राजा स्वार्थी चापलूसों के समूह से घिरा रहना चाहता है, वह तनिक-सा भी लाभ कभी नहीं पा सकता।
40इन्हीं कारणों से राजा को अपनी प्रजा से मृदुतापूर्वक धन एकत्र करना चाहिए। यदि राजा निरन्तर अपने लोगों पर अत्याचार करता है, तो वह उस बिजली की चमक के समान नष्ट हो जाता है जो केवल क्षण भर चमकती है।
41विद्या, तप, विपुल धन — वस्तुतः सब कुछ प्रयत्न से प्राप्त किया जा सकता है। देहधारी प्राणियों का प्रयत्न बुद्धि से संचालित होता है। अतः प्रयत्न ही समस्त वस्तुओं में श्रेष्ठ है।
42मनुष्य का शरीर अनेक बुद्धिमान् और तेजस्वी देवताओं का — शक्र (इन्द्र) का, विष्णु का, सरस्वती का तथा अन्य प्राणियों का — निवास है। अतः विद्वान् पुरुष को कभी शरीर की उपेक्षा नहीं करनी चाहिए।
43लोभी पुरुष को निरन्तर उपहार देकर वश में लाना चाहिए। जो लोभी है, वह दूसरों का धन लेने से कभी तृप्त नहीं होता। किन्तु प्रत्येक पुरुष सुख का लोभी होता ही है। अतः यदि कोई पुरुष धनहीन हो जाए, तो वह धर्म और सुख दोनों से वंचित हो जाता है।
44लोभी पुरुष दूसरों का धन, भोग, पुत्र-पुत्रियाँ और समृद्धि — सब कुछ अपना बनाना चाहता है। लोभी पुरुषों में प्रत्येक प्रकार का दोष देखा जाता है। अतः राजा को लोभी पुरुष को कभी अपना मन्त्री अथवा अधिकारी नियुक्त नहीं करना चाहिए।
45राजा को शत्रुओं की मनोवृत्ति और चेष्टाओं का पता लगाने के लिए नीच पुरुष को भी भेज देना चाहिए। बुद्धिमान् राजा को अपने शत्रुओं के समस्त प्रयत्नों और प्रयोजनों को विफल कर देना चाहिए।
46जो आत्मविश्वासी और उच्चकुलोत्पन्न राजा विद्वान् और धर्मनिष्ठ ब्राह्मणों से उपदेश ग्रहण करता है और अपने मन्त्रियों से सुरक्षित रहता है, वह अपने समस्त करद सामन्तों को उचित नियन्त्रण में रख सकता है।
47हे राजन्, मैंने तुम्हें शास्त्रों में निर्धारित समस्त कर्तव्यों का संक्षेप में वर्णन कर दिया है। अपनी बुद्धि की सहायता से उन पर ध्यान दो। जो राजा अपने रक्षक की आज्ञा मानते हुए इन पर ध्यान देता है, वह समस्त पृथ्वी का शासन करने में सफल होता है।
48जो राजा नीति से प्राप्त होने वाले सुख की उपेक्षा करके उस सुख की खोज करता है जो संयोग से मिल जाए, वह न राज्य के सुख का भोग कर पाता है और न परलोक में कल्याणकारी लोक ही प्राप्त करता है।
49युद्ध और सन्धि की आवश्यकताओं का उचित ध्यान रखकर सावधान राजा ऐसे शत्रुओं का भी वध करने में सफल होता है जो अत्यन्त धनी हों, बुद्धि और सदाचार के लिए पूजित हों, गुणों से सम्पन्न हों, युद्ध में वीर हों और कर्म के लिए उद्यत हों।
50राजा को उन उपायों को खोजना चाहिए जो विविध प्रकार के कर्मों और यत्नों से प्राप्त होते हैं। उसे कभी भाग्य पर निर्भर नहीं रहना चाहिए। जो निर्दोष पुरुषों में दोष देखता है, वह कभी समृद्धि और कीर्ति प्राप्त करने में सफल नहीं होता।
51जब दो मित्र एक ही कार्य में लगते हैं, तब बुद्धिमान् पुरुष उन दोनों में से सदा उसी की प्रशंसा करता है जो कार्य का भारी भाग उठाता है।
52राजाओं के जिन कर्तव्यों का मैंने तुमसे वर्णन किया है, उनका पालन करो। मनुष्यों की रक्षा का कर्तव्य निभाने को उद्यत रहो। तब तुम सहज ही धर्म का फल प्राप्त कर सकोगे। परलोक के समस्त सुखलोक पुण्य पर ही निर्भर हैं।"
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे भरतवंशी, तपाईंले राजनीतिका ती अनेक कर्तव्यको वर्णन गर्नुभयो, जसको पालन प्राचीन कालमा राजधर्मका ज्ञाता पुरुषहरूले गरे र जसलाई तिनीहरूले निर्धारित गरे।
2तपाईंले वस्तुतः विद्वान्हरूद्वारा अनुमोदित ती कर्तव्यको पूर्ण वर्णन गर्नुभयो। तर हे भरतकुलश्रेष्ठ, तपाईं तिनकै संक्षेप हामीलाई दिनुहोस्, जसबाट हामीले त्यो स्मरण राख्न सकौँ।
3भीष्मले भने — सम्पूर्ण प्राणीको रक्षा क्षत्रियको सर्वोच्च धर्म मानिएको छ। हे राजन्, अब मबाट सुन कि रक्षाको त्यो कर्तव्य कसरी निभाइनुपर्छ।
4आफ्नो धर्मका ज्ञाता राजाले अनेक रूप धारण गर्नुपर्छ, जसरी मयूरले विविध रङ्गका प्वाँख प्रदर्शन गर्दछ।
5तीक्ष्णता, कुटिलता, सत्य र सरलता — यी ती गुण हुन् जो उसमा हुनुपर्छ। यदि उसले सुख प्राप्त गर्न चाहन्छ भने, उसले सद्गुणको निष्पक्ष भावले अभ्यास गर्नुपर्छ।
6जुन विशेष प्रयोजन उसले सिद्ध गर्न चाहन्छ, त्यसका लागि जो रङ्ग वा रूप हितकर होस्, त्यही उसले धारण गर्नुपर्छ। जुन राजाले विविध रूप धारण गर्न सक्दछ, ऊ अत्यन्त सूक्ष्म प्रयोजन पनि सिद्ध गर्न सफल हुन्छ।
7शरद् ऋतुको मयूरझैँ मौन रहेर उसले आफ्ना मन्त्रणा गोप्य राख्नुपर्छ। उसले थोरै बोल्नुपर्छ र त्यो थोरै पनि मधुर होस्। ऊ मनोहर रूप भएको र शास्त्रमा निष्णात होस्।
8उसले सधैँ ती ढोकाका विषयमा अत्यन्त सावधान रहनुपर्छ जसबाट सङ्कट आएर उसमाथि पर्न सक्छन्, जसरी मानिसहरूले बाँधका ती चिराको रखवाली गर्दछन् जसबाट ठूला जलाशयको पानी बगेर तिनका खेत र घर डुबाउन सक्छ। उसले तपःसिद्ध ब्राह्मणहरूको शरण लिनुपर्छ, जसरी मानिसहरूले पर्वतीय तालमा सञ्चित वर्षाजलबाट उत्पन्न ठूला नदीको शरण लिन्छन्। जुन राजाले धन सञ्चय गर्न चाहन्छ, उसले ती धार्मिक ढोँगीजस्तै आचरण गर्नुपर्छ जसले शिखा धारण गर्दछन्।
9राजाको हातमा दण्ड सधैँ उठेको रहनुपर्छ। उसले सधैँ आफ्नो प्रजाको आय र व्ययको परीक्षा गरेर सावधानीपूर्वक कर लगाउनुपर्छ, जसरी मानिसहरू रस निकाल्न पूर्ण विकसित ताडको रूखनजिक जान्छन्।
10उसले आफ्नो प्रजासँग समभावको व्यवहार गर्नुपर्छ; आफ्ना अश्वारोहीका खुरले शत्रुहरूका बाली कुल्चाउनुपर्छ; आफ्ना पखेटा बलिया भएपछि शत्रुहरूमाथि चढाइ गर्नुपर्छ; र आफ्नो दुर्बलताका सम्पूर्ण कारण चिह्नित गर्नुपर्छ।
11उसले शत्रुहरूका दोष प्रकट गर्नुपर्छ; तिनका पक्षपातीलाई कुल्चिनुपर्छ; र बाहिरबाट धन जम्मा गर्नुपर्छ, जसरी कसैले वनबाट फूल टिप्दछ।
12जुन श्रेष्ठ राजाहरू बलले उन्मत्त भई पर्वतझैँ शिर उठाएर उभिएका छन्, तिनलाई उसले वनाध्यक्षहरूलाई घूस दिएर तथा ढुकेर र आकस्मिक आक्रमण गरेर मार्नुपर्छ।
13वर्षा ऋतुको मयूरझैँ उसले आफ्नो रात्रि-निवासमा एक्लै र अलक्षित प्रवेश गर्नुपर्छ। वस्तुतः उसले मयूरझैँ नै आफ्नो अन्तःपुरमा आफ्ना पत्नीहरूको सान्निध्य भोग्नुपर्छ।
14उसले आफ्नो कवच फुकाल्नुहुँदैन। उसले आफैँ आफ्नो रक्षा गर्नुपर्छ र शत्रुहरूका गुप्तचर तथा गुप्त दूतहरूले उसका लागि बिछ्याएका जालबाट बच्नुपर्छ।
15उसले शत्रुहरूका गुप्तचरलाई पनि आफूतिर मिलाउनुपर्छ, तर अवसर आएपछि तिनलाई पूर्णतया नष्ट पार्नुपर्छ। मयूरहरूझैँ राजाले कुटिल नीति भएका आफ्ना बलवान् र क्रुद्ध शत्रुहरूलाई नष्ट पार्नुपर्छ, तिनको शक्तिको हनन गर्नुपर्छ र तिनलाई तिनका घरबाट लखेट्नुपर्छ। मयूरहरूझैँ नै राजाले त्यही गर्नुपर्छ जो उसका लागि हितकर होस्, र चारैतिरबाट ज्ञान जम्मा गर्नुपर्छ, जसरी तिनीहरूले वनबाट पनि कीरा-फट्याङ्ग्रा बटुल्दछन्।
16यसरी बुद्धिमान् र मयूरझैँ राजाले आफ्नो राज्यको शासन गर्नुपर्छ तथा त्यसै नीतिको अनुसरण गर्नुपर्छ जो उसका लागि हितकर होस्।
17आफ्नै बुद्धिको बलले उसले यो निश्चय गर्नुपर्छ कि उसले के गर्नुछ। अरूसँग परामर्श गरेर उसले त्यो निश्चय या त त्याग्नुपर्छ या त्यसअनुरूप चल्नुपर्छ। शास्त्रले तीक्ष्ण भएको बुद्धिको सहायताले मानिसले आफ्ना कर्तव्यमार्ग निश्चित गर्न सक्दछ। शास्त्रको उपयोगिता यसैमा छ।
18सामको उपायको अनुसरण गरेर उसले शत्रुहरूको हृदयमा विश्वास उत्पन्न गर्नुपर्छ। उसले आफ्नो बल देखाउनुपर्छ। आफ्नो मनमा विविध कर्तव्यमार्गको विचार गरेर उसले आफ्नै बुद्धिको बलले निर्णय गर्नुपर्छ।
19राजा सामको नीतिको पूर्ण ज्ञाता हुनुपर्छ; ऊ बुद्धिले सम्पन्न होस् र जो गर्न योग्य छ त्यो गर्न तथा जो होइन त्यो त्याग्न समर्थ होस्। जुन पुरुष परम बुद्धिमान् र प्रज्ञावान् छ, उसलाई परामर्श वा उपदेशको आवश्यकता पर्दैन।
20जुन बुद्धिमान् पुरुष बृहस्पतिझैँ प्रज्ञाले सम्पन्न छ, ऊ यदि निन्दाको पात्र बने पनि, चाँडै नै आफ्नो यथार्थ स्वभाव त्यसै गरी प्राप्त गर्दछ जसरी तातेको फलाम पानीमा चोपिएर। राजाले आफ्ना अथवा अरूका प्रयोजन शास्त्रका विधानअनुसार नै सिद्ध गर्नुपर्छ।
21जुन राजाले धन प्राप्त गर्ने उपाय राम्ररी जान्दछ, उसले आफ्ना कार्यमा सधैँ यस्ता पुरुषलाई नियुक्त गर्नुपर्छ जो स्वभावले मृदु होऊन् तथा बुद्धि, साहस र महान् बलले सम्पन्न होऊन्।
22आफ्ना सेवकहरूलाई तिनै कार्यमा लागेको देखेर जसका लागि प्रत्येक योग्य छ, राजाले तिनीहरूसँग त्यसै गरी एकरूप भई चल्नुपर्छ जसरी उचित रूपमा कसिएका वाद्ययन्त्रका तार आफ्ना स्वरअनुरूप बज्दछन्।
23राजाले धर्मका विधानको उल्लङ्घन नगरी सम्पूर्ण पुरुषको हित गर्नुपर्छ। त्यो राजा ढुङ्गाझैँ अटल रहन्छ जसलाई प्रत्येक व्यक्तिले यसो सम्झन्छ — "यो मेरो हो।"
24वादीहरूका दाबीको निर्णय गर्दा राजाले आफ्ना प्रिय र अप्रिय पुरुषबीच कुनै भेद नगरी न्यायको रक्षा गर्नुपर्छ।
25राजाले आफ्ना सम्पूर्ण पदमा यस्ता पुरुषलाई नियुक्त गर्नुपर्छ जसले सामान्य जनताका विशेष कुल तथा विविध देशका लक्षण राम्ररी जानून्; जो वचनमा मृदु होऊन्; जो मध्यम उमेरका होऊन्; जसमा कुनै त्रुटि नहोस्; जो सत्कर्ममा तत्पर होऊन्; जो कहिल्यै असावधान नहोऊन्; जो लोभबाट मुक्त होऊन्; जो विद्या र आत्मसंयमले सम्पन्न होऊन्; तथा जो धर्ममा दृढ होऊन् र सधैँ धर्म तथा अर्थ दुवैको हितको रक्षामा उद्यत होऊन्।
26यसरी कर्तव्यमार्ग र तिनका अन्तिम फलको निश्चय गरेर राजाले तिनलाई सावधानीपूर्वक सिद्ध गर्नुपर्छ; र आफ्ना गुप्तचरहरूद्वारा सम्पूर्ण विषयको जानकारी पाएर ऊ सुखपूर्वक जिउन सक्दछ।
27जुन राजा पर्याप्त कारणबिना कहिल्यै क्रोध र हर्षको वशमा हुँदैन, जसले आफ्ना सम्पूर्ण कार्यको आफैँ हेरचाह गर्दछ, र जसले आफ्नो आय-व्ययको आफ्नै आँखाले निरीक्षण गर्दछ, ऊ पृथ्वीबाट महान् धन प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
28उही राजा आफ्नो राजधर्मको ज्ञाता हो जसले आफ्ना अधिकारी र प्रजालाई सबैका सामु पुरस्कृत गर्दछ, जसले दण्डयोग्य पुरुषलाई दण्ड दिन्छ, जसले आफ्नो रक्षा गर्दछ, र जसले आफ्नो राज्यको सम्पूर्ण बुराइबाट रक्षा गर्दछ।
29जसरी सूर्यले तलका प्रत्येक वस्तुमाथि आफ्ना किरण छर्दछ, त्यसै गरी राजाले सधैँ आफैँ आफ्नो राज्यको हेरचाह गर्नुपर्छ, र आफ्नो बुद्धिको सहायताले आफ्ना सम्पूर्ण गुप्तचर तथा अधिकारीको निरीक्षण गर्नुपर्छ।
30राजाले उचित समयमा नै आफ्नो प्रजाबाट धन जम्मा गर्नुपर्छ। उसले कहिल्यै यो घोषणा गर्नुहुँदैन कि ऊ के गर्दछ। जसरी बुद्धिमान् पुरुषले प्रतिदिन आफ्नो गाई दुहुन्छ, त्यसै गरी राजाले प्रतिदिन आफ्नो राज्य दुहुनुपर्छ।
31जसरी मौरीले फूलहरूबाट क्रमशः मह जम्मा गर्दछ, त्यसै गरी राजाले सञ्चयका लागि आफ्नो राज्यबाट क्रमशः धन जम्मा गर्नुपर्छ।
32पर्याप्त अंश छुट्याएर उसले बाँकी अंशले धर्मको सञ्चय र आफ्ना सुखेच्छाको पूर्ति गर्नुपर्छ। जुन राजा धर्मको ज्ञाता र बुद्धिले सम्पन्न छ, उसले सञ्चित धन कहिल्यै व्यर्थ गुमाउँदैन।
33राजाले जति नै थोरै धन किन नहोस्, त्यसको उपेक्षा कहिल्यै गर्नुहुँदैन; उसले आफ्ना शत्रुलाई दुर्बल सम्झेर तुच्छ मान्नुहुँदैन; उसले आफ्नै बुद्धिले आफ्नो परीक्षा गर्नुपर्छ; र उसले अज्ञानी पुरुषमाथि कहिल्यै विश्वास गर्नुहुँदैन।
34स्थिरता, चतुरता, आत्मसंयम, बुद्धि, आरोग्य, धैर्य, वीरता तथा देश-कालका आवश्यकतामाथिको ध्यान — यी आठ गुणले धनलाई, चाहे त्यो थोरै होस् वा धेरै, सधैँ बढाउँछन्। घिउले पोषित सानै आगो दावानल बन्न सक्दछ। एउटै बीजले हजार रूख उत्पन्न गर्न सक्दछ। त्यसैले राजाले, आफ्नो आय र व्यय ठूला छन् भन्ने जान्दाजान्दै पनि, साना मदको उपेक्षा गर्नुहुँदैन।
35शत्रु चाहे बालक होस्, तरुण होस् वा वृद्ध, उसले असावधान पुरुषको वध गर्न सफल हुन्छ। तुच्छ शत्रु पनि बलवान् भएपछि राजालाई जरैदेखि उखेल्न सक्दछ। त्यसैले जुन राजा कालका आवश्यकताको ज्ञाता छ, उही सम्पूर्ण राजाहरूमा श्रेष्ठ हो।
36शत्रु चाहे बलवान् होस् वा दुर्बल, द्वेषले प्रेरित भई उसले चाँडै नै राजाको कीर्ति नष्ट पार्न सक्दछ, उसको धर्मसञ्चयमा बाधा हाल्न सक्दछ, र उसलाई उसको तेजबाट पनि वञ्चित पार्न सक्दछ। त्यसैले संयतचित्त राजाले, जब उसको कुनै शत्रु छ, कहिल्यै असावधान रहनुहुँदैन।
37यदि बुद्धिमान् राजाले धन र विजयको इच्छा राख्दछ भने, उसले आफ्नो व्यय, आय, सञ्चय र शासन जानेर मात्र सन्धि अथवा युद्धको निश्चय गर्नुपर्छ। यसै कारण राजाले बुद्धिमान् मन्त्रीको सहायता लिनुपर्छ।
38तेजस्वी बुद्धिले अत्यन्त बलवान् पुरुषलाई पनि दुर्बल पारिदिन्छ; बुद्धिले बढ्दै गएको शक्तिको रक्षा गर्न सकिन्छ; बुद्धिको सहायताले बढ्दै गएको शत्रु दुर्बल पारिन्छ; त्यसैले जुन कार्य बुद्धिपूर्वक गरिन्छ, त्यही प्रशंसायोग्य छ।
39जुन राजा धैर्यवान् र दोषरहित छ, उसले चाहेमा थोरै सेनाको सहायताले पनि आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको पूर्ति प्राप्त गर्न सक्दछ। तर जुन राजा स्वार्थी चाप्लुसीहरूको समूहले घेरिएर रहन चाहन्छ, उसले अलिकति पनि लाभ कहिल्यै पाउन सक्दैन।
40यिनै कारणले राजाले आफ्नो प्रजाबाट मृदुतापूर्वक धन जम्मा गर्नुपर्छ। यदि राजाले निरन्तर आफ्ना मानिसमाथि अत्याचार गर्दछ भने, ऊ त्यस बिजुलीको चमकझैँ नष्ट हुन्छ जो केवल क्षणभर चम्किन्छ।
41विद्या, तप, विपुल धन — वस्तुतः सबै कुरा प्रयत्नले प्राप्त गर्न सकिन्छ। देहधारी प्राणीको प्रयत्न बुद्धिले सञ्चालित हुन्छ। त्यसैले प्रयत्न नै सम्पूर्ण वस्तुमा श्रेष्ठ छ।
42मानिसको शरीर अनेक बुद्धिमान् र तेजस्वी देवताको — शक्र (इन्द्र)को, विष्णुको, सरस्वतीको तथा अन्य प्राणीको — निवास हो। त्यसैले विद्वान् पुरुषले कहिल्यै शरीरको उपेक्षा गर्नुहुँदैन।
43लोभी पुरुषलाई निरन्तर उपहार दिएर वशमा ल्याउनुपर्छ। जो लोभी छ, ऊ अरूको धन लिनुबाट कहिल्यै तृप्त हुँदैन। तर प्रत्येक पुरुष सुखको लोभी हुन्छ नै। त्यसैले यदि कुनै पुरुष धनहीन भयो भने, ऊ धर्म र सुख दुवैबाट वञ्चित हुन्छ।
44लोभी पुरुषले अरूको धन, भोग, छोराछोरी र समृद्धि — सबै कुरा आफ्नो बनाउन चाहन्छ। लोभी पुरुषहरूमा प्रत्येक प्रकारको दोष देखिन्छ। त्यसैले राजाले लोभी पुरुषलाई कहिल्यै आफ्नो मन्त्री अथवा अधिकारी नियुक्त गर्नुहुँदैन।
45राजाले शत्रुहरूको मनोवृत्ति र चेष्टाको पत्ता लगाउन नीच पुरुषलाई पनि पठाउनुपर्छ। बुद्धिमान् राजाले आफ्ना शत्रुका सम्पूर्ण प्रयत्न र प्रयोजन विफल पार्नुपर्छ।
46जुन आत्मविश्वासी र उच्चकुलमा जन्मेको राजाले विद्वान् र धर्मनिष्ठ ब्राह्मणहरूबाट उपदेश ग्रहण गर्दछ र आफ्ना मन्त्रीहरूबाट सुरक्षित रहन्छ, उसले आफ्ना सम्पूर्ण करद सामन्तलाई उचित नियन्त्रणमा राख्न सक्दछ।
47हे राजन्, मैले तिमीलाई शास्त्रमा निर्धारित सम्पूर्ण कर्तव्यको संक्षेपमा वर्णन गरिसकेँ। आफ्नो बुद्धिको सहायताले तिनमा ध्यान देऊ। जुन राजाले आफ्ना रक्षकको आज्ञा मान्दै यिनमा ध्यान दिन्छ, ऊ सम्पूर्ण पृथ्वीको शासन गर्न सफल हुन्छ।
48जुन राजाले नीतिबाट प्राप्त हुने सुखको उपेक्षा गरेर त्यस सुखको खोजी गर्दछ जो संयोगले मिलोस्, उसले न राज्यको सुख भोग गर्न पाउँछ, न परलोकमा कल्याणकारी लोक नै प्राप्त गर्दछ।
49युद्ध र सन्धिका आवश्यकताको उचित ध्यान राखेर सावधान राजाले यस्ता शत्रुको पनि वध गर्न सफल हुन्छ जो अत्यन्त धनी होऊन्, बुद्धि र सदाचारका लागि पूजित होऊन्, गुणले सम्पन्न होऊन्, युद्धमा वीर होऊन् र कर्मका लागि उद्यत होऊन्।
50राजाले ती उपाय खोज्नुपर्छ जो विविध प्रकारका कर्म र यत्नबाट प्राप्त हुन्छन्। उसले कहिल्यै भाग्यमा निर्भर रहनुहुँदैन। जसले निर्दोष पुरुषमा दोष देख्दछ, ऊ कहिल्यै समृद्धि र कीर्ति प्राप्त गर्न सफल हुँदैन।
51जब दुई मित्र एउटै कार्यमा लाग्दछन्, तब बुद्धिमान् पुरुषले तिनी दुईमध्ये सधैँ त्यसैको प्रशंसा गर्दछ जसले कार्यको भारी भाग उठाउँछ।
52राजाहरूका जुन कर्तव्यको मैले तिमीसँग वर्णन गरेँ, तिनको पालन गर। मानिसहरूको रक्षाको कर्तव्य निभाउन उद्यत रहो। तब तिमीले सहजै धर्मको फल प्राप्त गर्न सक्नेछौ। परलोकका सम्पूर्ण सुखलोक पुण्यमा नै निर्भर छन्।"