राजधर्मानुशासन पर्व — शोक-काल; युधिष्ठिर कर्णको जन्मको सम्पूर्ण वृत्तान्त जान्न चाहन्छन्
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 1
संस्कृत
1नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवी सरस्वतीं चैव ततो जयमदीरयेत्।।
2वैशम्पायन उवाच कृतोदकास्ते सुहृदां सर्वेषां पाण्डुनन्दनाः। विदुरो धृतराष्ट्रश्च सर्वाश्च भरतस्त्रियः॥ तत्र ते सुमहात्मानो न्यवसन् पाण्डुनन्दनाः। शौचं निवर्तयिष्यन्तो मासमानं बहिः पुरात्॥
3कृतोदकं तु राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। अभिजग्मुर्महात्मानः सिद्धा ब्रह्मर्षिसत्तमाः॥
4द्वैपायनो नारदश्च देवलश्च महानृषिः। देवस्थानश्च कण्वश्च तेषां शिष्याश्च सत्तमाः॥
5अन्ये च वेदविद्वांसः कृतप्रज्ञा द्विजातयः। गृहस्थाः स्नातकाः सन्तो ददृशुः कुरुसत्तमम्॥
6तेऽभिगम्य महात्मानः पूजिताश्च यथाविधि। आसनेषु महार्हेषु विविशुस्ते महर्षयः॥ प्रतिगृह्य ततः पूजां तत्कालसदृशीं तदा। पर्युपासन् यथान्यायं परिवार्य युधिष्ठिरम्॥
7पुण्ये भागीरथीतीरे शोकव्याकुलचेतसम्। आश्वासयन्तो राजानं विप्राः शतसहस्रशः॥
8नारदस्त्वब्रवीत् काले धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। सम्भाष्य मुनिभिः सार्धं कृष्णद्वैपायनादिभिः॥ भवता बाहुवीर्येण प्रसादान्माधवस्य च। जितेयमवनिः कृत्स्ना धर्मेण च युधिष्ठि॥
9दिष्ट्या मुक्तस्तु संग्रामादस्माल्लोकभयंकरात्। क्षत्रधर्मरतश्चापि कच्चिन्मोदसि पाण्डव॥
10कच्चिच्च निहतामित्रः प्रीणासि सुहृदो नृप। कच्चिच्छ्रियमिमां प्राप्य न त्वां शोकः प्रबाधते॥
11युधिष्ठिर उवाच विजितेयं मही कृत्स्ना कृष्णबाहुबलाश्रयात्। ब्राह्मणानां प्रसादेन भीमार्जुनबलेन च॥
12इदं मम महद् दुःखं वर्तते हृदि नित्यदा। कृत्वा ज्ञातिक्षयमिमं महान्तं लोभकारितम्॥ सौभद्रं द्रौपदेयांश्च घातयित्वा सुतान् प्रियान्। जयोऽयमजयाकारो भगवन् प्रतिभाति मे॥
13किं नु वक्ष्यति वार्ष्णेयी वधूर्मे मधुसूदनम्। द्वारकावासिनी कृष्णमितः प्रतिगतं हरिम्॥
14द्रौपदी हतपुत्रेयं कृपणा हतबान्धवा। अस्मत्प्रियहिते युक्ता भूयः पीडयतीव माम्॥
15इदमन्यत् तु भगवन् यत् त्वां वक्ष्यामि नारद। मन्त्रसंवरणेनास्मि कुन्त्या दुःखेन योजितः॥
16यः स नागायुतबलो लोकेऽप्रतिरथो रणे। सिंहखेलगतिर्धीमान् घृणी दाता यतव्रतः॥ आश्रयो धार्तराष्ट्राणां मानी तीक्ष्णपराक्रमः। अमर्षी नित्यसंरम्भी क्षेप्तास्माकं रणे रणे।॥ शीघ्रास्त्रश्चित्रयोधी च कृती चाद्भुतविक्रमः। गूढोत्पन्नः सुतः कुन्त्या भ्रातास्माकमसौ किल॥
17तोयकर्मणि तं कुन्ती कथयामास सूर्यजम्। पुत्रं सर्वगुणोपेतमवकीर्णं जले पुरा॥
18मञ्जूषायां समाधाय गङ्गास्रोतस्यमज्जयत्। यं सूतपुत्रं लोकोऽयं राधेयं चाभ्यमन्यत॥ स ज्येष्ठपुत्रः कुन्त्या वै भ्रातास्माकं च मातृजः। अजानता मया भ्रात्रा राज्यलुब्धेन घातितः॥ तन्मे दहति गात्राणि तूलराशिमिवानलः।
19न हि तं वेद पार्थोऽपि भ्रातरं श्वेतवाहनः॥ नाहं न भीमो न यमौ स त्वस्मान् वेद सुव्रतः।
20गता किल पृथा तस्य सकाशमिति नः श्रुतम्॥ अस्माकं शमकामा वै त्वं च पुत्रो ममेत्यथ।
21पृथाया न कृतः कामस्तेन चापि महात्मना॥ अपि पश्चादिदं मातर्यवोचदिति नः श्रुतम्।
22अनार्यत्वं नृशंसत्वं कृतघ्नत्वं च मे भवेत्।
23युधिष्ठिरेण संधिं हि यदि कुर्या मते तव॥ भीतो रणे श्वेतवाहादिति मां मंस्यते जनः।
24सोऽहं निर्जित्य समरे विजयं सहकेशवम्॥ संधास्ये धर्मपुत्रेण पश्चादिति च सोऽब्रवीत्।
25तमुवाच किल पृथा पुनः पृथुलवक्षसम्॥ चतुर्णामभयं देहि कामं युध्यस्व फाल्गुनम्।
26सोऽब्रवीन्मातरं धीमान् वेपमानां कृताञ्जलिः॥ प्राप्तान् विषह्यांश्चतुरो न हनिष्यामि ते सुतान्।
27पञ्चैव हि सुता देवि भविष्यन्ति तव ध्रुवाः॥ सार्जुना वा हते कर्णे सकर्णा वा हतेऽर्जुने।
28तं पुत्रगृद्धिनी भूयो माता पुत्रमथाब्रवीत्॥ भ्रातृणां स्वस्ति कुर्वीथा येषां स्वस्ति चिकीर्षसि।
29एवमुक्त्वा किल पृथा विसृज्योपययौ गृहान्॥ सोऽर्जुनेन हतो वीरो भ्रात्रा भ्राता सहोदरः।
30न चैव विवृतो मन्त्रः पृथायास्तस्य वा विभो॥ अथ शूरो महेष्वासः पार्थेनाजौ निपातितः।
31अहं त्वज्ञासिषं पश्चात् स्वसोदर्यं द्विजोत्तम॥ पूर्वजं भ्रातरं कर्णं पृथाया वचनात् प्रभो।
32तेन मे दूयते तीव्र हृदयं भ्रातृघातिनः॥ कर्णार्जुनसहायोऽहं जयेयमपि वासवम्।
33सभायां क्लिश्यमानस्य धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः॥ सहसोत्पतितः क्रोधः कर्णं दृष्ट्वा प्रशाम्यति।
34यदा ह्यस्य गिरो रूक्षाः शृणोमि कटुकोदयाः॥ सभायां गदतो द्यूते दुर्योधनहितैषिणः। तदा नश्यति मे रोषः पादौ तस्य निरीक्ष्य ह॥ कुन्त्या हि सदृशौ पादौ कर्णस्येति मतिर्ममा
35सादृश्यहेतुमन्विच्छन् पृथायास्तस्य चैव ह॥ कारणं नाधिगच्छामि कथंचिदपि चिन्तयन्।
36कथं नु तस्य संग्रामे पृथिवी चक्रमग्रसत्॥ कथं नु शप्तो भ्राता मे तत्त्वं वक्तुमिहार्हसि।
37श्रोतुमिच्छामि भगवंस्त्वत्तः सर्वं यथातथम्। भवान् हि सर्वविद् विद्वान् लोके वेद कृताकृतम्।।४४।
अङ्ग्रेजी
1Having saluted the Supreme Deity (Narayana), and the highest of all male beings (Nara), and also the Goddess of Learning (Sarasvati) let us cry success.
2“Having offered oblations of water to all their friends and kinsmen, the sons of Pandu, Vidura, Dhritarashtra, and all the Bharata ladies, continued to live on the banks of the sacred river. The noble sons of Pandu wished to pass the period of mourning, which lasted for a month, outside the Kuru city.
3After king Yudhishthira had performed the water-rites, many great sages endued with ascetic success and many sainted Rishis came there to see the king.
4Among them were the Dvaipayana Vyasa, Narada, the great Rishi Devala, Devasthana, and Kanva. They had in their company the best of their pupils.
5Many other Rishis, of great wisdom and well versed in the Vedic in the Vedic Lore. living as householders or belonging to the Snataka class, came to see the Kuru king.
6Those high-souled ones, as they came, were duly adored by Yudhishthira. The great Rishis then took their seats on rich carpets. Accepting the adoration suited to the period of mourning, they sat in due order around the king.
7Thousands of Brahmanas consoled and comforted that king of kings living on the sacred banks of the Bhagirathi with heart exceedingly shaken by sorrow.
8Having accosted first the Rishis headed by Vyasa, Narada addressed Yudhishthira the son of Dharma, saying, “Through the strength of your arms and the kindness of Krishna, the whole Earth, O Yudhishthira, has been righteously acquired by you.
9By dint of good fortune, you have escaped alive from this dreadful battle. Ever abiding by the duties of a Kshatriya, why do you not rejoice, O son of Pandu?
10Having killed all you foes, will you not please your friends, O King? Having secured this prosperity, I hope, you have nothing to be sorry of now.'."
11Yudhishthira said Indeed, I have conquered the whole Earth through my reliance on the might of Krishna's arms, through the favour of the Brahmanas, and through the strength of Bhima and Arjuna.
12But his heavy grief, is always preying on my mind, that through covetousness I have brought about this dreadful destruction of kinsmen. Having caused the death of the darling son of Subhadra, and of the sons of Draupadi, this victory, O Holy one, appears to me as being tantamount to defeat.
13What will Subhadra of Vrishni's race, that sister-in-law of mine, say to me? what also will the inhabitants of Dwaraka say to the destroyer of Madhu when he goes there from this place?
14This Draupadi, again, who is eve busy with pleasing us, bereaved of son and kinsmen, is causing me great pain.
15There is another subject, O holy Narada, about which I will speak to you. For Kunti having hidden a very important matter, great has been my grief.
16That hero who had the strength of ten thousand elephants, who in this world was peerless car-warrior, who was endued with the pride and gait of a lion, who was gifted with great intelligence and compassion, whose liberality was unbounded, who practised many high vows, who was the refuge of the Dhartarashtras, who was sensitive about his honour, whose prowess was irresistible, who was ready to repay all injuries and was always wrathful [in battle], who defeated us in various encounters, who was quick in the use of arms, conversant with every mode of battle, skilful and endued with wonderful courage, that Karna was a son of Kunti, given birth to by her .secretly, and, therefore, a uterine brother of ours.
17Whilst we were offering oblations of water to the dead, Kunti described him as the son of Surya (Sun-God). Possessed of every accomplishment, that child had been thrown into the water.
18Having placed him in a basket made of grass, Kunti Floated it in the water of Ganga. He who was known to the world as the son of the charioteer Radha, was really the eldest son of Kunti, and, therefore, our uterine brother! Hankering after kingdom, alas, I have unknowingly brought about the death of that brother of mine. It is this that is burning my body, like a fire consuming a heap of cotton.
19Arjuna having white horses knew him not for a brother! Neither I, Nor Bhima, Nor the twins, knew him as such! He, however, a great bowman knew us (for his brothers).
20We have heard that once Pritha went to him for seeking our well-being and addressed him, saying, You are my son.
21That illustrious hero, however, refused to satisfy Pritha's desire. Subsequently, we are informed, he said to his mother these words:न हि शक्ष्याम्यहं त्यत्वें नृपं दुर्योधनं रणे॥
22I am unable to leave Duryodhana's side in battle! If I do so, it would be a dishonourable, crucl, and ungrateful act.
23If, in pursuance of your wishes, I make peace with Yudhishthira, people will say that I ani afraid of Arjuna having white horses.
24Having defeated Arjuna with Keshava, therefore, in battle, I will afterwards make peace with Dharma's son! These were his words as we have heard.
25Thus answered, Pritha once more addressed her son having broad chest and said,-'Fight with Phalguna then, but spare my four other sons.
26The intelligent Karna, with joined palms then replied to his trembling mother, saying,-'If I get your four other sons even under my power, I will not kill them.
27Forsooth, O goddess, you will always have five sons! If Karna be killed with Arjuna, You will have five! If, on the other hand, Arjuna be killed, You will have five, with me.'
28Seeking the well-being of her children, his mother once more said to him,-'Go, O Karna, do good to those brothers of yours whose good you always seek.'
29Having said these words, Pritha took his leave and returned to her residence. That hero has been killed by Arjuna,-the uterine brother by the brother.
30Neither Pritha, nor he, had ever divulged the secret, O Sir! That hero and great bowman, was therefore killed by Arjuna in battle.
31Afterwards I have come to know, O best of Rishis, that he was my uterine brother! Indeed, according to Pritha's words, I am informed that Karna was our eldest-born.
32Having caused my brother to be killed, my heart is burning greatly. If I had both Karna and Arjuna for helping me, I could have defeated Vasudeva himself.
33Whilst I was tormented in the court by the wicked sons of Dhritarashtra, my anger suddenly excited, became cooled on seeing Karma.
34Even while hearing the harsh and bitter words of Karna himself on the occasion of our match at dice, which he uttered for pleasing Duryodhana, my wrath became cooled on seeing Karna's feet. It appeared to me that Karna's feet resembled the feet of our mother Kunti.
35To make out the reason of that resemblance between him and our mother, I thought for a long time. Even trying my level best I could not find the cause.
36Why, indeed, did the Earth swallow up the wheels of his car at the time of battle? Why was my brother cursed? You should relate all this to me.
37I wish to hear everything from you, O Rishi. You know everything of this world, as also of both the past and the future.
हिन्दी
1परम देव नारायण को, पुरुषों में श्रेष्ठ नर को तथा विद्या की देवी सरस्वती को प्रणाम करके हम जय की घोषणा करें।
2"अपने समस्त मित्रों और कुटुम्बियों को जलाञ्जलि देकर पाण्डुपुत्र, विदुर, धृतराष्ट्र तथा भरतवंश की सब स्त्रियाँ उस पुण्यसलिला नदी के तट पर ही रहने लगे। उदारचेता पाण्डुपुत्रों ने एक मास तक चलने वाले शोक-काल को कुरुनगरी के बाहर ही बिताना चाहा।
3राजा युधिष्ठिर के जलकर्म सम्पन्न कर लेने के पश्चात् तपस्या में सिद्ध अनेक महर्षि तथा अनेक पुण्यात्मा ऋषि राजा से मिलने वहाँ आए।
4उनमें द्वैपायन व्यास, नारद, महर्षि देवल, देवस्थान और कण्व थे। उनके साथ उनके श्रेष्ठ शिष्य भी थे।
5महान् बुद्धिमान् और वैदिक ज्ञान में पारंगत अन्य अनेक ऋषि भी, जो गृहस्थ के रूप में रहते थे अथवा स्नातक-वर्ग के थे, कुरुराज से मिलने आए।
6वे महात्मा जैसे-जैसे आते गए, युधिष्ठिर ने विधिपूर्वक उनका सत्कार किया। फिर वे महर्षि बहुमूल्य आसनों पर विराजमान हुए। शोक-काल के अनुरूप सत्कार स्वीकार करके वे यथाक्रम राजा के चारों ओर बैठ गए।
7भागीरथी के पवित्र तट पर रहते हुए, शोक से अत्यन्त विचलित हृदयवाले उन राजाधिराज को सहस्रों ब्राह्मणों ने सान्त्वना दी और ढाढ़स बँधाया।
8पहले व्यास आदि ऋषियों का सम्भाषण करके नारद ने धर्मपुत्र युधिष्ठिर से कहा — "हे युधिष्ठिर, तुम्हारी भुजाओं के बल से और कृष्ण की कृपा से समस्त पृथ्वी तुमने धर्मपूर्वक प्राप्त की है।
9बड़े भाग्य से तुम इस भयंकर युद्ध से जीवित बच निकले हो। सदा क्षत्रिय-धर्म का पालन करते हुए, हे पाण्डुपुत्र, तुम प्रसन्न क्यों नहीं होते?
10हे राजन्, अपने समस्त शत्रुओं का वध करके क्या तुम अपने मित्रों को प्रसन्न नहीं करोगे? यह समृद्धि प्राप्त कर लेने पर, मैं आशा करता हूँ, अब तुम्हें शोक करने योग्य कुछ भी नहीं रहा।"
11युधिष्ठिर ने कहा — सचमुच कृष्ण की भुजाओं के बल के भरोसे, ब्राह्मणों की कृपा से तथा भीम और अर्जुन के बल से मैंने समस्त पृथ्वी जीत ली है।
12किन्तु यह भारी शोक सदा मेरे मन को खाए जा रहा है कि लोभवश मैंने कुटुम्बियों का यह भयंकर विनाश करा दिया। सुभद्रा के प्यारे पुत्र और द्रौपदी के पुत्रों की मृत्यु का कारण बनकर, हे भगवन्, यह विजय मुझे पराजय के ही समान लगती है।
13वृष्णिवंश की सुभद्रा, मेरी वह भावज, मुझसे क्या कहेंगी? और मधुसूदन जब यहाँ से द्वारका जाएँगे, तब वहाँ के निवासी उनसे क्या कहेंगे?
14और यह द्रौपदी, जो सदा हमें प्रसन्न करने में लगी रहती है, पुत्रों और बन्धुओं से वियुक्त होकर मुझे महान् पीड़ा दे रही है।
15हे भगवन् नारद, एक और विषय है जिसके बारे में मैं आपसे कहूँगा। कुन्ती ने एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण बात छिपाकर रखी, जिससे मेरा शोक बहुत बढ़ गया है।
16वह वीर, जिसमें दस हजार हाथियों का बल था, जो इस लोक में अनुपम महारथी था, जिसमें सिंह का-सा गर्व और गति थी, जो महान् बुद्धि और करुणा से सम्पन्न था, जिसकी उदारता की कोई सीमा नहीं थी, जिसने अनेक कठोर व्रत पाले, जो धृतराष्ट्र-पुत्रों का आश्रय था, जो अपने सम्मान के प्रति अत्यन्त संवेदनशील था, जिसका पराक्रम अजेय था, जो प्रत्येक अपकार का बदला चुकाने को तत्पर रहता था और [युद्ध में] सदा क्रोधी रहता था, जिसने अनेक मुठभेड़ों में हमें पराजित किया, जो अस्त्र-प्रयोग में शीघ्रगामी, युद्ध की प्रत्येक शैली का ज्ञाता, कुशल और अद्भुत साहस से सम्पन्न था — वह कर्ण कुन्ती का पुत्र था, जिसे उन्होंने गुप्त रूप से जन्म दिया था, और इसलिए वह हमारा सहोदर भाई था।
17जब हम मृतकों को जलाञ्जलि दे रहे थे, तब कुन्ती ने उसे सूर्य (सूर्यदेव) का पुत्र बताया। समस्त गुणों से सम्पन्न वह बालक जल में बहा दिया गया था।
18उसे घास की बनी पेटी में रखकर कुन्ती ने गंगा के जल में बहा दिया था। जो संसार में सारथि राधा के पुत्र के रूप में जाना गया, वह वास्तव में कुन्ती का ज्येष्ठ पुत्र और इसलिए हमारा सहोदर भाई था! हाय, राज्य की लालसा से मैंने अनजाने ही अपने उस भाई की मृत्यु करा दी। यही बात मेरे शरीर को ऐसे जला रही है जैसे आग रुई के ढेर को जलाती है।
19श्वेत अश्वों वाले अर्जुन ने उसे भाई के रूप में नहीं जाना! न मैंने, न भीम ने, न जुड़वाँ भाइयों ने उसे ऐसा जाना! किन्तु वह महान् धनुर्धर हमें (अपने भाइयों के रूप में) जानता था।
20हमने सुना है कि एक बार पृथा हमारे कल्याण की कामना से उसके पास गई थीं और उससे कहा था — 'तुम मेरे पुत्र हो।'
21किन्तु उस यशस्वी वीर ने पृथा की इच्छा पूरी करने से इनकार कर दिया। इसके पश्चात्, जैसा हमें बताया गया, उसने अपनी माता से ये वचन कहे —
22'मैं युद्ध में दुर्योधन का साथ नहीं छोड़ सकता! यदि मैं ऐसा करूँ तो यह अपमानजनक, निर्दय और कृतघ्नता का कार्य होगा।
23यदि आपकी इच्छा के अनुसार मैं युधिष्ठिर से सन्धि कर लूँ, तो लोग कहेंगे कि मैं श्वेत अश्वों वाले अर्जुन से डर गया।
24इसलिए युद्ध में केशव सहित अर्जुन को पराजित करके ही मैं धर्मपुत्र से सन्धि करूँगा!' — जैसा हमने सुना है, ये उसके वचन थे।
25ऐसा उत्तर पाकर पृथा ने अपने उस विशाल वक्षवाले पुत्र से फिर कहा — 'तब फाल्गुन से युद्ध करना, किन्तु मेरे चार अन्य पुत्रों को छोड़ देना।'
26तब बुद्धिमान् कर्ण ने हाथ जोड़कर अपनी काँपती हुई माता को उत्तर दिया — 'यदि आपके चार अन्य पुत्र मेरे वश में आ भी जाएँ, तो भी मैं उनका वध नहीं करूँगा।
27हे देवि, निस्सन्देह आपके सदा पाँच पुत्र रहेंगे! यदि कर्ण अर्जुन सहित मारा जाए, तो भी आपके पाँच रहेंगे! और यदि अर्जुन मारा जाए, तो मेरे सहित आपके पाँच रहेंगे।'
28अपने बालकों का कल्याण चाहने वाली उसकी माता ने उससे फिर कहा — 'हे कर्ण, जाओ, अपने उन भाइयों का भला करो जिनका भला तुम सदा चाहते हो।'
29ये वचन कहकर पृथा उससे विदा लेकर अपने निवास लौट गईं। वह वीर अर्जुन के हाथों मारा गया — सहोदर भाई भाई के हाथों।
30हे महात्मन्, न पृथा ने और न उसने ही यह रहस्य कभी प्रकट किया! इसीलिए वह वीर और महान् धनुर्धर युद्ध में अर्जुन के हाथों मारा गया।
31हे ऋषिश्रेष्ठ, बाद में मुझे ज्ञात हुआ कि वह मेरा सहोदर भाई था! सचमुच पृथा के वचनों से मुझे बताया गया कि कर्ण हमारा ज्येष्ठ भ्राता था।
32अपने भाई का वध करा देने से मेरा हृदय अत्यन्त जल रहा है। यदि कर्ण और अर्जुन दोनों मेरे सहायक होते, तो मैं स्वयं वासुदेव को भी पराजित कर सकता था।
33जब सभा में धृतराष्ट्र के दुष्ट पुत्र मुझे सता रहे थे, तब मेरा सहसा उमड़ा हुआ क्रोध कर्ण को देखकर शान्त हो जाता था।
34द्यूत के अवसर पर जब कर्ण स्वयं दुर्योधन को प्रसन्न करने के लिए कठोर और तीखे वचन कह रहा था, तब भी उसके चरण देखकर मेरा क्रोध शान्त हो जाता था। मुझे लगता था कि कर्ण के चरण हमारी माता कुन्ती के चरणों से मिलते हैं।
35उसके और हमारी माता के बीच उस समानता का कारण जानने के लिए मैंने बहुत समय तक सोचा। पूरा प्रयत्न करने पर भी मैं उसका कारण न पा सका।
36युद्ध के समय पृथ्वी ने उसके रथ के पहिये को क्यों निगल लिया? मेरे भाई को शाप क्यों मिला? यह सब आप मुझे बताइए।
37हे ऋषे, मैं आपसे सब कुछ सुनना चाहता हूँ। आप इस लोक का सब कुछ जानते हैं, तथा भूत और भविष्य दोनों को भी।
नेपाली
1परम देव नारायणलाई, पुरुषहरूमा श्रेष्ठ नरलाई तथा विद्याकी देवी सरस्वतीलाई प्रणाम गरेर हामी जयको घोषणा गरौँ।
2"आफ्ना सम्पूर्ण मित्र र कुटुम्बीहरूलाई जलाञ्जलि दिएर पाण्डुपुत्रहरू, विदुर, धृतराष्ट्र तथा भरतवंशका सबै स्त्रीहरू त्यस पुण्यसलिला नदीको तटमै बस्न थाले। उदारचेता पाण्डुपुत्रहरूले एक महिनासम्म चल्ने शोक-काल कुरुनगरीबाहिरै बिताउन चाहे।
3राजा युधिष्ठिरले जलकर्म सम्पन्न गरिसकेपछि तपस्यामा सिद्ध अनेक महर्षि तथा अनेक पुण्यात्मा ऋषिहरू राजालाई भेट्न त्यहाँ आए।
4तिनीहरूमा द्वैपायन व्यास, नारद, महर्षि देवल, देवस्थान र कण्व थिए। उनीहरूसँग उनका श्रेष्ठ शिष्यहरू पनि थिए।
5महान् बुद्धिमान् र वैदिक ज्ञानमा पारङ्गत अन्य अनेक ऋषिहरू पनि, जो गृहस्थका रूपमा बस्थे अथवा स्नातक-वर्गका थिए, कुरुराजलाई भेट्न आए।
6ती महात्माहरू जसजसो आउँदै गए, युधिष्ठिरले विधिपूर्वक उनीहरूको सत्कार गरे। अनि ती महर्षिहरू बहुमूल्य आसनमा विराजमान भए। शोक-कालअनुरूपको सत्कार स्वीकार गरेर उनीहरू यथाक्रम राजाको वरिपरि बसे।
7भागीरथीको पवित्र तटमा बस्दै गरेका, शोकले अत्यन्त विचलित हृदय भएका ती राजाधिराजलाई हजारौँ ब्राह्मणहरूले सान्त्वना दिए र ढाडस बँधाए।
8पहिले व्यास आदि ऋषिहरूसँग सम्भाषण गरेर नारदले धर्मपुत्र युधिष्ठिरलाई भने — "हे युधिष्ठिर, तिम्रा पाखुराको बलले र कृष्णको कृपाले सम्पूर्ण पृथ्वी तिमीले धर्मपूर्वक प्राप्त गरेका छौ।
9ठूलो भाग्यले तिमी यस भयङ्कर युद्धबाट जीवित बाँचेर निस्कियौ। सधैँ क्षत्रिय-धर्मको पालन गर्दै, हे पाण्डुपुत्र, तिमी प्रसन्न किन हुँदैनौ?
10हे राजन्, आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुको वध गरेर के तिमी आफ्ना मित्रहरूलाई प्रसन्न पार्नेछैनौ? यो समृद्धि प्राप्त गरिसकेपछि, म आशा गर्दछु, अब तिमीलाई शोक गर्नयोग्य केही पनि रहेन।"
11युधिष्ठिरले भने — साँच्चै कृष्णका पाखुराको बलको भरमा, ब्राह्मणहरूको कृपाले तथा भीम र अर्जुनको बलले मैले सम्पूर्ण पृथ्वी जितेको छु।
12तर यो भारी शोकले सधैँ मेरो मनलाई खाइरहेको छ कि लोभवश मैले कुटुम्बीहरूको यो भयङ्कर विनाश गराइदिएँ। सुभद्राका प्यारा पुत्र र द्रौपदीका पुत्रहरूको मृत्युको कारण बनेर, हे भगवन्, यो विजय मलाई पराजयजस्तै लाग्दछ।
13वृष्णिवंशकी सुभद्रा, मेरी ती भाउजू, मलाई के भन्नेछिन्? र मधुसूदन जब यहाँबाट द्वारका जानेछन्, तब त्यहाँका बासिन्दाहरूले उनलाई के भन्नेछन्?
14अनि यी द्रौपदी, जो सधैँ हामीलाई प्रसन्न पार्नमा लागिरहन्छिन्, पुत्र र बन्धुहरूबाट वियुक्त भएर मलाई महान् पीडा दिइरहेकी छिन्।
15हे भगवन् नारद, अर्को एउटा विषय छ जसबारे म तपाईंलाई भन्नेछु। कुन्तीले एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण कुरा लुकाइराखिन्, जसले मेरो शोक निकै बढेको छ।
16ती वीर, जसमा दस हजार हात्तीको बल थियो, जो यस लोकमा अनुपम महारथी थिए, जसमा सिंहजस्तै गर्व र गति थियो, जो महान् बुद्धि र करुणाले सम्पन्न थिए, जसको उदारताको कुनै सीमा थिएन, जसले अनेक कठोर व्रत पालन गरे, जो धृतराष्ट्र-पुत्रहरूका आश्रय थिए, जो आफ्नो सम्मानप्रति अत्यन्त संवेदनशील थिए, जसको पराक्रम अजेय थियो, जो प्रत्येक अपकारको बदला चुकाउन तत्पर रहन्थे र [युद्धमा] सधैँ क्रोधी रहन्थे, जसले अनेक भिडन्तमा हामीलाई पराजित गरे, जो अस्त्र-प्रयोगमा शीघ्रगामी, युद्धको प्रत्येक शैलीका ज्ञाता, कुशल र अद्भुत साहसले सम्पन्न थिए — तिनै कर्ण कुन्तीका पुत्र थिए, जसलाई उनले गुप्त रूपमा जन्म दिएकी थिइन्, र त्यसैले उनी हाम्रा सहोदर दाजु थिए।
17जब हामी मृतकहरूलाई जलाञ्जलि दिँदै थियौँ, तब कुन्तीले उनलाई सूर्य (सूर्यदेव)का पुत्र बताइन्। सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न त्यो बालक जलमा बगाइएको थियो।
18उनलाई घाँसको बनेको टोकरीमा राखेर कुन्तीले गङ्गाको जलमा बगाइदिएकी थिइन्। जो संसारमा सारथि राधाका पुत्रका रूपमा चिनिए, उनी वास्तवमा कुन्तीका जेठा पुत्र र त्यसैले हाम्रा सहोदर दाजु थिए! हाय, राज्यको लालसाले मैले अजानमै आफ्ना ती दाजुको मृत्यु गराइदिएँ। यही कुराले मेरो शरीरलाई यसरी जलाइरहेको छ जसरी आगोले कपासको थुप्रोलाई जलाउँछ।
19सेता घोडा भएका अर्जुनले उनलाई दाजुका रूपमा चिनेनन्! न मैले, न भीमले, न जुम्ल्याहा भाइहरूले उनलाई त्यसो चिने! तर ती महान् धनुर्धरले हामीलाई (आफ्ना भाइहरूका रूपमा) चिन्दथे।
20हामीले सुनेका छौँ कि एक पटक पृथा हाम्रो कल्याणको कामनाले उनीकहाँ गएकी थिइन् र उनलाई भनेकी थिइन् — 'तिमी मेरा छोरा हौ।'
21तर ती यशस्वी वीरले पृथाको इच्छा पूरा गर्न इन्कार गरे। त्यसपछि, जस्तो हामीलाई बताइयो, उनले आफ्नी आमालाई यी वचन भने —
22'म युद्धमा दुर्योधनको साथ छाड्न सक्दिनँ! यदि मैले त्यसो गरेँ भने त्यो अपमानजनक, निर्दय र कृतघ्नताको कार्य हुनेछ।
23यदि तपाईंको इच्छाअनुसार मैले युधिष्ठिरसँग सन्धि गरेँ भने मानिसहरूले भन्नेछन् कि म सेता घोडा भएका अर्जुनसँग डराएँ।
24त्यसैले युद्धमा केशवसहित अर्जुनलाई पराजित गरेपछि मात्र म धर्मपुत्रसँग सन्धि गर्नेछु!' — जस्तो हामीले सुनेका छौँ, यी उनका वचन थिए।
25यस्तो उत्तर पाएर पृथाले आफ्ना ती विशाल छाती भएका छोरालाई फेरि भनिन् — 'तब फाल्गुनसँग युद्ध गर्नू, तर मेरा चार अरू छोरालाई छाडिदिनू।'
26तब बुद्धिमान् कर्णले हात जोडेर आफ्नी काँपिरहेकी आमालाई उत्तर दिए — 'यदि तपाईंका चार अरू छोरा मेरो वशमा आइहाले पनि म तिनको वध गर्नेछैनँ।
27हे देवी, निस्सन्देह तपाईंका सधैँ पाँच छोरा रहनेछन्! यदि कर्ण अर्जुनसहित मारिए पनि तपाईंका पाँच रहनेछन्! र यदि अर्जुन मारिए भने मसहित तपाईंका पाँच रहनेछन्।'
28आफ्ना बालकहरूको कल्याण चाहने उनकी आमाले उनलाई फेरि भनिन् — 'हे कर्ण, जाऊ, आफ्ना ती भाइहरूको भलो गर जसको भलो तिमी सधैँ चाहन्छौ।'
29यी वचन भनेर पृथा उनीबाट बिदा लिएर आफ्नो निवास फर्किन्। ती वीर अर्जुनका हातबाट मारिए — सहोदर दाजु भाइकै हातबाट।
30हे महात्मन्, न पृथाले र न उनले नै यो रहस्य कहिल्यै प्रकट गरे! त्यसैले ती वीर र महान् धनुर्धर युद्धमा अर्जुनका हातबाट मारिए।
31हे ऋषिश्रेष्ठ, पछि मलाई थाहा भयो कि उनी मेरा सहोदर दाजु थिए! साँच्चै पृथाका वचनबाट मलाई बताइयो कि कर्ण हाम्रा जेठा दाजु थिए।
32आफ्ना दाजुको वध गराइदिएकाले मेरो हृदय अत्यन्त जलिरहेको छ। यदि कर्ण र अर्जुन दुवै मेरा सहायक हुन्थे भने म स्वयं वासुदेवलाई पनि पराजित गर्न सक्थेँ।
33जब सभामा धृतराष्ट्रका दुष्ट छोराहरूले मलाई सताइरहेका थिए, तब मेरो सहसा उर्लिएको क्रोध कर्णलाई देखेर शान्त हुन्थ्यो।
34जुवाको अवसरमा जब कर्ण आफैँ दुर्योधनलाई प्रसन्न पार्न कठोर र तीखा वचन भनिरहेका थिए, तब पनि उनका चरण देखेर मेरो क्रोध शान्त हुन्थ्यो। मलाई लाग्थ्यो कि कर्णका चरण हाम्री आमा कुन्तीका चरणसँग मिल्दछन्।
35उनका र हाम्री आमाका बीचको त्यस समानताको कारण जान्न मैले धेरै समयसम्म सोचेँ। पूरा प्रयत्न गर्दा पनि मैले त्यसको कारण पाउन सकिनँ।
36युद्धका बेला पृथ्वीले उनको रथको पाङ्ग्रा किन निल्यो? मेरा दाजुलाई श्राप किन मिल्यो? यो सबै तपाईंले मलाई बताइदिनुहोस्।
37हे ऋषे, म तपाईंबाट सबथोक सुन्न चाहन्छु। तपाईं यस लोकको सबथोक जान्नुहुन्छ, तथा भूत र भविष्य दुवैलाई पनि।