अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said All persons on Earth, O foremost of men, speak highly of virtuous conduct, I have, however, great misgivings regarding this subject of their praise.
2If the subject be not far from our comprehension, O foremost of virtuous men, I wish to hear everything about the way in which virtuous conduct can be acquired.
3How is, that conduct acquired, O Bharata! I wish to hear it. Tell me also, O foremost of orators, what are the characteristics of that conduct.
4Bhishma said 'Formerly, O givers of honours, Duryodhana while burning within at your and your brothers' prosperity at Indraprastha, and for the jeers he received for his mistakes at the grand palace, had asked his father Dhritarashtra the same question. Hear what transpired at that time, O Bharata.
5Having seen that grand palace and that great prosperity of yours, Duryodhana, while sitting before his father described to him of all he had seen.
6Having heard the words of Duryodhana, Dhritarashtra, addressing his son and Karna, replied to him as follows.
7Dhritarashtra said Why do you grieve, O son! I wish to hear the cause fully. If after hearing the reasons they appear to be sufficient, I shall then try to instruct you.
8O subjugator of hostile towns, you too have acquired great affluence. All your brothers are ever obedient to your, as also all your friends and relatives.
9You are clad in the best robes. You take the richest food. Horses of the best species bear you. Why then have you become pale and emaciated?
10Duryodhana said Ten thousands of great Snataka Brahmanas daily take their food at Yudhishthira's palace from plates of gold.
11Seeing his beautiful palaces adorned with excellent flowers and fruits, his horses of the Tittiri and the Kalmasha breeds, his dresses of various sorts, indeed, seeing that high prosperity of my enemies, viz., the sons of Pandu,-a prosperity resembling that of Vaishravana himself,-I am burning with grief, O Bharata!-
12Dhritarashtra said If you wish, O sire, to acquire prosperity like that of Yudhishthira or that which is even superior to it, do you then, O son, try to be of virtuous conduct.
13Forsooth, one may, by his conduct alone, conquer the three words. There is nothing which virtuous persons cannot obtain.
14Mandhata conquered the whole word in only one night, Janamejaya, in course of three; and Nabhaga, in course of seven.
15All these kings were endued with mercy and virtuous conduct. Therefore, the Earth came to them at their will, won over by their virtues!
16Duryodhana said I wish to hear, O Bharata, how that conduct may be acquired, by which the Earth was won by them so quickly!-
17Dhritarashtra said Regarding it the following old narrative is cited. It was formerly recited by Narada, with regard to virtuous conduct.
18In days of yore, the Daitya Prahlada, by the merit of his conduct, snatched from the great Indra his sovereignty and brought the three worlds under subjection.
19Shakra then, with joined hands, approached Brihaspati. Endued with great wisdom, the god of the celestials addressed to the great preceptor, saying,-I desire you to tell me the source of happiness.
20Thus accosted, Brihaspati said to him that Knowledge is the source of the greatest happiness.
21Indeed, Brihaspati pointed out knowledge to be the source of supreme happiness. Indra, however, once more asked him as to whether there was any thing superior to that.
22Brihaspati said There is some thing, O son, which is still higher. The great Bhargava (Ushanas) will instruct your better. Go to him, blessed be you, and enquire of him, O king of the celestials!
23Endued with great ascetic merit and effulgence, the king of the celestials then went to Bhargava and acquired from him, with a gratified heart, a knowledge of that which was to his greatest good.
24Acquiring the permission of the great Bhargava, the celebrator of a hundred sacrifices once more asked the sage as to whether there was anything superior to what the sage had already told him.
25The omniscient Bhargava said,-The great Prahlada has better knowledge!-Learning this, Indra became highly pleased.
26The chastiser of Paka, endued with supreme intelligence, assumed the form of a Brahman and going to Prahlada, asked him saying-I desire to hear what conduces to felicity.
27Prahlada answered the Brahmana, saying,-O chief of the twice-born, I have no time, being wholly engaged with the task of ruling the three worlds!-I cannot therefore, instruct you.
28The Brahmana said,-O king when you may have leisure, I wish to listen to your instructions about that conduct which yields good!
29At this answer, king Prahlada became pleased with that Brahmavadin. Saying,-So be it!-he availed of a favourable opportunity for delivering to the Brahma the truths of knowledge.
30The Brahmana duly treated Prahlada as a disciple should his preceptor, and began with his whole heart to do what Prahlada wished.
31Many a time the Brahmana enquired, saying,O chastiser of enemies by what means have you been able to acquire the sovereignty of the three worlds? Tell me, O pious king, what those means are!-Prahlada, O king, answered the question of the Brahmana.
32Prahlada said I do not, O twice-born one, feel any pride for my being a king, nor do I entertain any hostile feeling towards the Brahmanas! On the other hand, I accept and follow the policy they describe to me based upon the teachings of Shukra.
33Full confident they say to me what they wish to say, and restrain me from unrighteous or improper courses. I am ever obedient to the teachings of Shukra. I wait upon and serve the Brahmanas and my elders. I bear no malice.
34I am of righteous soul. I have conquered anger. I am self-controlled, and all my senses are under restraint. Those twice-born ones that are my instructors give me wholesome advice like bees dropping honey into the cells of their comb.
35I taste the ambrosia dropped by those learned men, and like the Moon among the stars I live among the members of my family.
36Even listening to the teachings of Shukra from the lips of Brahmanas and following them in practise, is this nectar on Earth, even this is the clearest eye.
37The good of a man consists in these, Thus said Prahlada to that utterer of Brahma. Served dutifully by him, the chief of the Asuras once more said,-O foremost of twice-born ones, I am highly pleased with you for your dutiful conduct towards me. Ask of me the boon you wish, blessed be you, for I shall grant you what you will ask.
38The Brahmana answered the king of the Asuras saying,-Very well. I will obey you.-Prahlada, pleased with him, said,-Take what you wish.
39The Brahmana said for. If, O king, you have been pleased with me and if you wish to do what is agreeable to me, I wish then to acquire your behaviour? This is the boon that I pray
40At this, though pleased, Prahlada became stricken with a great fear. Indeed when this boon was indicated by the Brahmana, the Asura king thought that the solicitor could not be an ordinary person.
41Wondering much, Prahlada at last said,-Let it be so!-Having, however, granted the boon, the Asura king became filled with grief.
42Having received the boon, the Brahmana went away, but Prahlada, O king, was stricken with a deep anxiety and knew not what to do.
43While the Asura king sat brooding over the matter, a flame of light came out of his person. It had a shadowy form of great effulgence and huge proportions. Prahlada asked the form, saying,-Who are You?-The form answered, saying-—I am the embodiment of your conduct. Renounced by you I am going away.
44I shall henceforth, O king, dwell in that blameless and foremost of Brahmanas who had become your devoted disciple!-Having said these words, the form vanished and soon after entered the body of Shakra.
45After the disappearance of that form, another of similar form issued out of Prahlada's body. The Daitya king addressing it, said,-Who are you?
46The form answered, saying,-Know me, O Prahlada, for the embodiment of Righteousness, I shall go there where that foremost of Brahmanas is, for, o king of the Daityas, I reside there where Conduct lives!
47Upon the disappearance of Righteousness, a third highly effulgent form, O monarch, issued out of the body of the great Prahlada.
48Asked by Prahlada as to who he was, that highly effulgent form answered, sayingKnow, O king of the Daityas, that I am Truth. I shall leave you, following the way of Righteousness!
49After Truth had left Prahlada, following Righteousness, another great person issued out of Prahlada's body. Asked by the Daitya king, the mighty being answered, being answered, I am the embodiment of good works. Know, O Prahlada, that I live there were the Truth lives!
50After this one had left Prahlada, another being come out, giving vent to loud and deep cries. Addressed by Prahlada, he answered,-Know that I am Power. I live there where good works are.
51Having said these words, Power went away where good works had gone. After this, a goddess of great effulgence came out of Prahlada's person.
52The Daitya king asked her and she answered him saying that she was the embodiment of Prosperity, adding,-I lived in you, O hero, O you of prowess incapable of being baffled. Renounced by you, I shall follow Power.
53The great Prahlada, stricken with fear, once more asked the goddess, saying,-Where do you go, O goddess, O you that live amid lotuses?
54You are ever devoted to truth, O goddess, and you are the foremost of deities. Who is that foremost of Brahmanas? I wish to know the truth!
55The goddess of Prosperity said Practising the vow of Brahmacharya, that Brahmana who was instructed by you was Shakra. O foremost one, he robbed you of that sovereignty which you had over the three worlds.
56O Righteous one, it was by your conduct that you had reduced the three worlds to subjection. Knowing this the king of the gods robbed you of your conduct!
57Righteousness and Truth and good works and Power and myself, O you of great wisdom, all originate from conduct.
58Bhishma said Having said these words, the goddess of Prosperity went away, as also all the rest, O Yudhishthira. Once more addressing his father.
59Duryodhana said O delighter of the Kurus, I wish to know the truth about conduct. Tell me the means by which it may be acquired.
60Dhritarashtra said Those means were described by the great Prahlada while discoursing to Indra. Listen, however, O king, as to how in brief conduct may be acquired.
61Abstention from injury, by act, thought, and word to all creatures, mercy, and gift, constitute the praise-worthy behaviour.
62That act or exertion which does not do good to other, or that act for which one has to feel shame, should never be done.
63That act, on the other hand, should be done for which one may be lauded in society. O best of the Kurus, I have now told you briefly as to what conduct is.
64If, O king, wicked persons do ever acquire prosperity, they do not enjoy it long, O son, and are soon rooted out.
65Dhritarashtra said Knowing all this truly, do you, O son, be of good conduct, if you wish to obtain greater prosperity than Yudhishthira.'
66Bhishma said This was what king Dhritarashtra said to his son. Do you follow these instructions, O son of Kunti, and you will then surely acquire their fruit.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे नरश्रेष्ठ, पृथ्वी के समस्त पुरुष सदाचार की बहुत प्रशंसा करते हैं। किन्तु उनकी इस प्रशंसा के विषय में मेरे मन में बड़ा सन्देह है।
2हे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, यदि यह विषय हमारी समझ से परे न हो, तो मैं यह सब सुनना चाहता हूँ कि सदाचार किस प्रकार प्राप्त किया जा सकता है।
3हे भरतवंशी, वह आचरण किस प्रकार प्राप्त किया जाता है? मैं यह सुनना चाहता हूँ। हे वक्ताओं में श्रेष्ठ, मुझे यह भी बताइए कि उस आचरण के लक्षण क्या हैं।
4भीष्म ने कहा — "हे मानदाता, पूर्वकाल में इन्द्रप्रस्थ में तुम्हारी और तुम्हारे भाइयों की समृद्धि से तथा उस विशाल प्रासाद में अपनी भूलों पर मिले उपहास से भीतर ही भीतर जलते हुए दुर्योधन ने अपने पिता धृतराष्ट्र से यही प्रश्न पूछा था। हे भरतवंशी, सुनो कि उस समय क्या हुआ।
5वह विशाल प्रासाद और तुम्हारी वह महान् समृद्धि देखकर दुर्योधन ने अपने पिता के सम्मुख बैठकर उन्हें वह सब वर्णन किया जो उसने देखा था।
6दुर्योधन के वचन सुनकर धृतराष्ट्र ने अपने पुत्र तथा कर्ण को सम्बोधित करते हुए उसे इस प्रकार उत्तर दिया।
7धृतराष्ट्र ने कहा — हे पुत्र, तुम शोक क्यों करते हो? मैं इसका कारण पूरी तरह सुनना चाहता हूँ। यदि कारण सुनकर वे पर्याप्त प्रतीत हों, तो मैं तुम्हें उपदेश देने का प्रयत्न करूँगा।
8हे शत्रुनगरों के विजेता, तुमने भी महान् ऐश्वर्य प्राप्त किया है। तुम्हारे समस्त भाई सदा तुम्हारे आज्ञाकारी हैं, वैसे ही तुम्हारे समस्त मित्र और सम्बन्धी भी।
9तुम श्रेष्ठतम वस्त्र पहनते हो। तुम सर्वोत्तम भोजन करते हो। उत्तम जाति के अश्व तुम्हें वहन करते हैं। तब फिर तुम विवर्ण और कृश क्यों हो गए हो?
10दुर्योधन ने कहा — दस सहस्र महान् स्नातक ब्राह्मण प्रतिदिन युधिष्ठिर के प्रासाद में सोने के पात्रों में भोजन करते हैं।
11उत्तम पुष्पों और फलों से सुशोभित उनके सुन्दर प्रासाद, तित्तिरि और कल्माष जाति के उनके अश्व, विविध प्रकार के उनके वस्त्र — वस्तुतः अपने शत्रुओं, अर्थात् पाण्डु के पुत्रों की वह उच्च समृद्धि, जो साक्षात् वैश्रवण (कुबेर) की समृद्धि के समान है — देखकर हे भरतवंशी, मैं शोक से जल रहा हूँ!
12धृतराष्ट्र ने कहा — हे तात, यदि तुम युधिष्ठिर के समान अथवा उससे भी श्रेष्ठ समृद्धि प्राप्त करना चाहते हो, तो हे पुत्र, तुम सदाचारी बनने का प्रयत्न करो।
13निस्सन्देह मनुष्य केवल अपने आचरण से ही तीनों लोकों को जीत सकता है। ऐसा कुछ नहीं जो सदाचारी पुरुष प्राप्त न कर सकें।
14मान्धाता ने समस्त जगत् को केवल एक रात्रि में जीत लिया, जनमेजय ने तीन में, और नाभाग ने सात में।
15ये सब राजा दया और सदाचार से सम्पन्न थे। इसीलिए उनके गुणों से जीती हुई पृथ्वी उनकी इच्छा से स्वयं उनके पास चली आई!
16दुर्योधन ने कहा — हे भरतवंशी, मैं सुनना चाहता हूँ कि वह आचरण किस प्रकार प्राप्त किया जा सकता है, जिससे उन्होंने पृथ्वी को इतनी शीघ्रता से जीत लिया!
17धृतराष्ट्र ने कहा — इस विषय में यह प्राचीन आख्यान उद्धृत किया जाता है। इसे पूर्वकाल में नारद ने सदाचार के सम्बन्ध में सुनाया था।
18प्राचीन काल में दैत्य प्रह्लाद ने अपने आचरण के पुण्य से महान् इन्द्र से उनका राज्य छीन लिया और तीनों लोकों को अपने अधीन कर लिया।
19तब शक्र (इन्द्र) हाथ जोड़े बृहस्पति के पास गए। महाप्रज्ञ देवराज ने उन महान् आचार्य से कहा — मैं चाहता हूँ कि आप मुझे सुख का मूल बताएँ।
20इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर बृहस्पति ने उनसे कहा कि ज्ञान ही परम सुख का मूल है।
21वस्तुतः बृहस्पति ने ज्ञान को ही परम सुख का मूल बताया। किन्तु इन्द्र ने उनसे पुनः पूछा कि क्या उससे भी श्रेष्ठ कुछ है।
22बृहस्पति ने कहा — हे पुत्र, कुछ ऐसा है जो उससे भी उच्चतर है। महान् भार्गव (उशना) तुम्हें उसका अधिक अच्छा उपदेश देंगे। हे देवराज, तुम्हारा कल्याण हो, उनके पास जाओ और उनसे पूछो!
23महान् तप और तेज से सम्पन्न देवराज तब भार्गव के पास गए और प्रसन्न हृदय से उनसे उस ज्ञान को प्राप्त किया जो उनके परम कल्याण के लिए था।
24महान् भार्गव की अनुमति लेकर शतक्रतु (इन्द्र) ने उन मुनि से पुनः पूछा कि जो उन्होंने बताया है उससे भी श्रेष्ठ कुछ है क्या।
25सर्वज्ञ भार्गव ने कहा — महान् प्रह्लाद को इससे भी अच्छा ज्ञान है! — यह जानकर इन्द्र अत्यन्त प्रसन्न हुए।
26परम बुद्धिमान् पाकशासन (इन्द्र) ने ब्राह्मण का रूप धारण किया और प्रह्लाद के पास जाकर उनसे कहा — मैं सुनना चाहता हूँ कि किससे कल्याण होता है।
27प्रह्लाद ने उस ब्राह्मण को उत्तर दिया — हे द्विजश्रेष्ठ, मेरे पास समय नहीं है, क्योंकि मैं तीनों लोकों के शासन के कार्य में पूर्णतः लगा हुआ हूँ! अतः मैं तुम्हें उपदेश नहीं दे सकता।
28उस ब्राह्मण ने कहा — हे राजन्, जब आपको अवकाश हो, तब मैं उस आचरण के विषय में आपका उपदेश सुनना चाहता हूँ जो कल्याणकारी है!
29इस उत्तर से राजा प्रह्लाद उस ब्रह्मवादी से प्रसन्न हो गए। "ऐसा ही हो!" — यह कहकर उन्होंने अनुकूल अवसर देखकर उस ब्राह्मण को ज्ञान के सत्य प्रदान किए।
30उस ब्राह्मण ने प्रह्लाद के साथ वैसा ही व्यवहार किया जैसा शिष्य को अपने गुरु के साथ करना चाहिए, और वह पूरे हृदय से वही करने लगा जो प्रह्लाद चाहते थे।
31अनेक बार उस ब्राह्मण ने पूछा — हे शत्रुदमन, आपने किन उपायों से तीनों लोकों का राज्य प्राप्त किया? हे धर्मात्मा राजन्, मुझे बताइए कि वे उपाय क्या हैं! — हे राजन्, प्रह्लाद ने उस ब्राह्मण के प्रश्न का उत्तर दिया।
32प्रह्लाद ने कहा — हे द्विज, मैं राजा होने का कोई गर्व नहीं करता, और न ही ब्राह्मणों के प्रति कोई शत्रुभाव रखता हूँ! इसके विपरीत, मैं उस नीति को स्वीकार करता और उसका अनुसरण करता हूँ जो वे मुझे शुक्र के उपदेशों के आधार पर बताते हैं।
33वे पूर्ण विश्वास के साथ मुझसे वही कहते हैं जो कहना चाहते हैं, और मुझे अधर्म अथवा अनुचित मार्गों से रोकते हैं। मैं सदा शुक्र के उपदेशों का आज्ञाकारी हूँ। मैं ब्राह्मणों तथा अपने बड़ों की सेवा-शुश्रूषा करता हूँ। मैं किसी से द्वेष नहीं रखता।
34मैं धर्मात्मा हूँ। मैंने क्रोध को जीत लिया है। मैं आत्मसंयमी हूँ, और मेरी समस्त इन्द्रियाँ वश में हैं। जो द्विज मेरे उपदेशक हैं, वे मुझे उसी प्रकार हितकर परामर्श देते हैं जैसे मधुमक्खियाँ अपने छत्ते के कोषों में मधु टपकाती हैं।
35मैं उन विद्वान् पुरुषों द्वारा टपकाए गए उस अमृत का पान करता हूँ, और तारों के बीच चन्द्रमा के समान अपने परिवार के जनों के बीच रहता हूँ।
36ब्राह्मणों के मुख से शुक्र के उपदेश सुनना और उन्हें आचरण में उतारना — यही पृथ्वी पर अमृत है, यही सबसे निर्मल नेत्र है।
37मनुष्य का कल्याण इन्हीं में है। — प्रह्लाद ने उस ब्रह्मवादी से यह कहा। उसके द्वारा कर्तव्यपूर्वक सेवा किए जाने पर असुरराज ने पुनः कहा — हे द्विजश्रेष्ठ, मेरे प्रति तुम्हारे कर्तव्यनिष्ठ आचरण से मैं अत्यन्त प्रसन्न हूँ। तुम्हारा कल्याण हो, जो वर चाहते हो माँग लो, क्योंकि जो तुम माँगोगे मैं वही दूँगा।
38उस ब्राह्मण ने असुरराज को उत्तर दिया — बहुत अच्छा। मैं आपकी आज्ञा मानूँगा। — प्रह्लाद ने उससे प्रसन्न होकर कहा — जो चाहते हो ले लो।
39उस ब्राह्मण ने कहा — हे राजन्, यदि आप मुझसे प्रसन्न हैं और यदि आप मेरा प्रिय करना चाहते हैं, तो मैं आपका आचरण प्राप्त करना चाहता हूँ। यही वह वर है जिसकी मैं याचना करता हूँ।
40यह सुनकर प्रह्लाद प्रसन्न होते हुए भी महान् भय से ग्रस्त हो गए। वस्तुतः जब ब्राह्मण ने यह वर बताया, तब असुरराज ने समझ लिया कि यह याचक कोई साधारण पुरुष नहीं हो सकता।
41अत्यन्त आश्चर्यचकित होकर प्रह्लाद ने अन्ततः कहा — ऐसा ही हो! — किन्तु वह वर दे चुकने पर असुरराज शोक से भर गए।
42वर पाकर वह ब्राह्मण चला गया, किन्तु हे राजन्, प्रह्लाद गहरी चिन्ता से ग्रस्त हो गए और उन्हें कुछ सूझ नहीं रहा था कि क्या करें।
43जब असुरराज इस विषय पर सोचते हुए बैठे थे, तब उनके शरीर से एक ज्योति निकली। उसका छायामय रूप महान् तेज और विशाल आकार वाला था। प्रह्लाद ने उस रूप से पूछा — तुम कौन हो? — उस रूप ने उत्तर दिया — मैं तुम्हारे आचरण का मूर्तरूप हूँ। तुम्हारे द्वारा त्यागा जाकर मैं जा रहा हूँ।
44हे राजन्, अब से मैं उस निर्दोष और श्रेष्ठ ब्राह्मण में निवास करूँगा जो तुम्हारा निष्ठावान् शिष्य बना था! — ये वचन कहकर वह रूप अन्तर्धान हो गया और शीघ्र ही शक्र के शरीर में प्रविष्ट हो गया।
45उस रूप के अन्तर्धान हो जाने पर प्रह्लाद के शरीर से वैसा ही एक और रूप निकला। दैत्यराज ने उसे सम्बोधित करके कहा — तुम कौन हो?
46उस रूप ने उत्तर दिया — हे प्रह्लाद, मुझे धर्म का मूर्तरूप जानो। मैं वहीं जाऊँगा जहाँ वह श्रेष्ठ ब्राह्मण है, क्योंकि हे दैत्यराज, मैं वहीं निवास करता हूँ जहाँ आचरण रहता है!
47हे राजन्, धर्म के अन्तर्धान हो जाने पर महान् प्रह्लाद के शरीर से एक तीसरा अत्यन्त तेजस्वी रूप निकला।
48प्रह्लाद द्वारा पूछे जाने पर कि वह कौन है, उस अत्यन्त तेजस्वी रूप ने उत्तर दिया — हे दैत्यराज, जानो कि मैं सत्य हूँ। मैं धर्म के मार्ग का अनुसरण करते हुए तुम्हें छोड़ जाऊँगा!
49धर्म का अनुसरण करते हुए सत्य के प्रह्लाद को छोड़ जाने के पश्चात् प्रह्लाद के शरीर से एक और महान् पुरुष निकला। दैत्यराज द्वारा पूछे जाने पर उस बलवान् पुरुष ने उत्तर दिया — मैं सत्कर्मों का मूर्तरूप हूँ। हे प्रह्लाद, जानो कि मैं वहीं रहता हूँ जहाँ सत्य रहता है!
50इसके प्रह्लाद को छोड़ जाने के पश्चात् एक और प्राणी ऊँचे और गम्भीर स्वर में रोता हुआ बाहर आया। प्रह्लाद द्वारा सम्बोधित किए जाने पर उसने उत्तर दिया — जानो कि मैं बल हूँ। मैं वहीं रहता हूँ जहाँ सत्कर्म रहते हैं।
51ये वचन कहकर बल वहीं चला गया जहाँ सत्कर्म गए थे। इसके पश्चात् प्रह्लाद के शरीर से महान् तेज वाली एक देवी निकलीं।
52दैत्यराज ने उनसे पूछा और उन्होंने उत्तर दिया कि वे लक्ष्मी (समृद्धि) की मूर्ति हैं, और यह जोड़ा — हे वीर, हे अजेय पराक्रम वाले, मैं तुममें निवास करती थी। तुम्हारे द्वारा त्यागी जाकर मैं बल का अनुसरण करूँगी।
53भय से ग्रस्त महान् प्रह्लाद ने उन देवी से पुनः पूछा — हे देवी, हे कमलों के बीच निवास करने वाली, तुम कहाँ जा रही हो?
54हे देवी, तुम सदा सत्य के प्रति समर्पित हो, और तुम देवताओं में श्रेष्ठ हो। वह श्रेष्ठ ब्राह्मण कौन है? मैं सत्य जानना चाहता हूँ!
55लक्ष्मी देवी ने कहा — ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करने वाला वह ब्राह्मण, जिसे तुमने उपदेश दिया, स्वयं शक्र (इन्द्र) थे। हे श्रेष्ठ, उन्होंने तुमसे वह राज्य छीन लिया जो तीनों लोकों पर तुम्हारा था।
56हे धर्मात्मन्, तुमने अपने आचरण से ही तीनों लोकों को अपने अधीन किया था। यह जानकर देवराज ने तुमसे तुम्हारा आचरण ही छीन लिया!
57हे महाप्राज्ञ, धर्म, सत्य, सत्कर्म, बल और स्वयं मैं — ये सब आचरण से ही उत्पन्न होते हैं।
58भीष्म ने कहा — हे युधिष्ठिर, ये वचन कहकर लक्ष्मी देवी चली गईं, और वैसे ही शेष सब भी। तब पुनः अपने पिता को सम्बोधित करते हुए —
59दुर्योधन ने कहा — हे कुरुनन्दन, मैं आचरण के विषय में सत्य जानना चाहता हूँ। मुझे वह उपाय बताइए जिससे वह प्राप्त किया जा सके।
60धृतराष्ट्र ने कहा — वे उपाय महान् प्रह्लाद ने इन्द्र से संवाद करते समय बताए थे। किन्तु हे राजन्, सुनो कि संक्षेप में आचरण किस प्रकार प्राप्त किया जा सकता है।
61कर्म, विचार और वचन से समस्त प्राणियों की हिंसा से विरति, दया तथा दान — इन्हीं से प्रशंसनीय आचरण बनता है।
62जो कर्म अथवा प्रयत्न दूसरों का हित नहीं करता, अथवा जिस कर्म के लिए लज्जित होना पड़े, वह कभी नहीं करना चाहिए।
63इसके विपरीत, वही कर्म करना चाहिए जिसके लिए समाज में प्रशंसा मिले। हे कुरुश्रेष्ठ, अब मैंने तुम्हें संक्षेप में बता दिया कि आचरण क्या है।
64हे राजन्, यदि दुष्ट पुरुष कभी समृद्धि प्राप्त भी कर लें, तो हे पुत्र, वे उसका भोग अधिक समय तक नहीं कर पाते और शीघ्र ही जड़ से उखाड़ दिए जाते हैं।
65धृतराष्ट्र ने कहा — हे पुत्र, यह सब यथार्थ रूप से जानकर यदि तुम युधिष्ठिर से अधिक समृद्धि प्राप्त करना चाहते हो, तो सदाचारी बनो।"
66भीष्म ने कहा — राजा धृतराष्ट्र ने अपने पुत्र से यही कहा था। हे कुन्तीपुत्र, तुम इन उपदेशों का पालन करो, तब तुम निश्चय ही इनका फल प्राप्त करोगे।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे नरश्रेष्ठ, पृथ्वीका सम्पूर्ण पुरुषले सदाचारको धेरै प्रशंसा गर्दछन्। तर तिनको यस प्रशंसाका विषयमा मेरो मनमा ठूलो शङ्का छ।
2हे धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, यदि यो विषय हाम्रो बुझाइभन्दा बाहिर छैन भने, म यो सबै सुन्न चाहन्छु कि सदाचार कसरी प्राप्त गर्न सकिन्छ।
3हे भरतवंशी, त्यो आचरण कसरी प्राप्त गरिन्छ? म यो सुन्न चाहन्छु। हे वक्ताहरूमा श्रेष्ठ, मलाई यो पनि बताउनुहोस् कि त्यस आचरणका लक्षण के-के हुन्।
4भीष्मले भने — "हे मानदाता, पूर्वकालमा इन्द्रप्रस्थमा तिम्रो र तिम्रा भाइहरूको समृद्धिले तथा त्यस विशाल प्रासादमा आफ्ना भुलमा पाएको उपहासले भित्रभित्रै जलिरहेका दुर्योधनले आफ्ना पिता धृतराष्ट्रसँग यही प्रश्न सोधेका थिए। हे भरतवंशी, सुन कि त्यस बेला के भयो।
5त्यो विशाल प्रासाद र तिम्रो त्यो महान् समृद्धि देखेर दुर्योधनले आफ्ना पिताको सामु बसेर उनलाई त्यो सबै वर्णन गरे जो उनले देखेका थिए।
6दुर्योधनका वचन सुनेर धृतराष्ट्रले आफ्ना पुत्र तथा कर्णलाई सम्बोधन गर्दै उनलाई यसरी उत्तर दिए।
7धृतराष्ट्रले भने — हे पुत्र, तिमी शोक किन गर्दछौ? म यसको कारण पूरै सुन्न चाहन्छु। यदि कारण सुनेर ती पर्याप्त लागे भने, म तिमीलाई उपदेश दिने प्रयत्न गर्नेछु।
8हे शत्रुनगरका विजेता, तिमीले पनि महान् ऐश्वर्य प्राप्त गरेका छौ। तिम्रा सम्पूर्ण भाइ सधैँ तिम्रा आज्ञाकारी छन्, त्यसै गरी तिम्रा सम्पूर्ण मित्र र आफन्त पनि।
9तिमी श्रेष्ठतम वस्त्र लगाउँछौ। तिमी सर्वोत्तम भोजन गर्दछौ। उत्तम जातिका घोडाले तिमीलाई बोक्दछन्। त्यसो भए तिमी किन विवर्ण र कृश भएका छौ?
10दुर्योधनले भने — दस हजार महान् स्नातक ब्राह्मणले प्रतिदिन युधिष्ठिरको प्रासादमा सुनका भाँडामा भोजन गर्दछन्।
11उत्तम फूल र फलले सुशोभित तिनका सुन्दर प्रासाद, तित्तिरि र कल्माष जातिका तिनका घोडा, विविध प्रकारका तिनका वस्त्र — वस्तुतः आफ्ना शत्रु, अर्थात् पाण्डुका पुत्रहरूको त्यो उच्च समृद्धि, जो साक्षात् वैश्रवण (कुबेर)को समृद्धिजस्तै छ — देखेर हे भरतवंशी, म शोकले जलिरहेको छु!
12धृतराष्ट्रले भने — हे तात, यदि तिमी युधिष्ठिरजस्तै अथवा त्योभन्दा पनि श्रेष्ठ समृद्धि प्राप्त गर्न चाहन्छौ भने, हे पुत्र, तिमी सदाचारी बन्ने प्रयत्न गर।
13निस्सन्देह मानिसले केवल आफ्नो आचरणले नै तीनै लोक जित्न सक्दछ। यस्तो केही छैन जो सदाचारी पुरुषले प्राप्त गर्न नसकून्।
14मान्धाताले सम्पूर्ण जगत् केवल एक रातमा जिते, जनमेजयले तीनमा, र नाभागले सातमा।
15यी सबै राजा दया र सदाचारले सम्पन्न थिए। त्यसैले तिनका गुणले जितिएकी पृथ्वी तिनको इच्छाले आफैँ तिनीकहाँ आइपुगिन्!
16दुर्योधनले भने — हे भरतवंशी, म सुन्न चाहन्छु कि त्यो आचरण कसरी प्राप्त गर्न सकिन्छ, जसबाट तिनीहरूले पृथ्वी यति चाँडो जिते!
17धृतराष्ट्रले भने — यस विषयमा यो प्राचीन आख्यान उद्धृत गरिन्छ। यसलाई पूर्वकालमा नारदले सदाचारका सम्बन्धमा सुनाएका थिए।
18प्राचीन कालमा दैत्य प्रह्लादले आफ्नो आचरणको पुण्यले महान् इन्द्रबाट तिनको राज्य खोसे र तीनै लोकलाई आफ्नो अधीनमा पारे।
19तब शक्र (इन्द्र) हात जोडेर बृहस्पतिकहाँ गए। महाप्रज्ञ देवराजले ती महान् आचार्यसँग भने — म चाहन्छु कि तपाईंले मलाई सुखको मूल बताउनुहोस्।
20यसरी सम्बोधन गरिएपछि बृहस्पतिले उनलाई भने कि ज्ञान नै परम सुखको मूल हो।
21वस्तुतः बृहस्पतिले ज्ञानलाई नै परम सुखको मूल बताए। तर इन्द्रले उनीसँग पुनः सोधे कि के त्योभन्दा पनि श्रेष्ठ केही छ।
22बृहस्पतिले भने — हे पुत्र, केही यस्तो छ जो त्योभन्दा पनि उच्चतर छ। महान् भार्गव (उशना)ले तिमीलाई त्यसको अझ राम्रो उपदेश दिनेछन्। हे देवराज, तिम्रो कल्याण होस्, तिनीकहाँ जाऊ र तिनीसँग सोध!
23महान् तप र तेजले सम्पन्न देवराज तब भार्गवकहाँ गए र प्रसन्न हृदयले उनीबाट त्यो ज्ञान प्राप्त गरे जो उनको परम कल्याणका लागि थियो।
24महान् भार्गवको अनुमति लिएर शतक्रतु (इन्द्र)ले ती मुनिसँग पुनः सोधे कि जो उनले बताएका छन् त्योभन्दा पनि श्रेष्ठ केही छ कि।
25सर्वज्ञ भार्गवले भने — महान् प्रह्लादलाई यसभन्दा पनि राम्रो ज्ञान छ! — यो जानेर इन्द्र अत्यन्त प्रसन्न भए।
26परम बुद्धिमान् पाकशासन (इन्द्र)ले ब्राह्मणको रूप धारण गरे र प्रह्लादकहाँ गएर उनीसँग भने — म सुन्न चाहन्छु कि केबाट कल्याण हुन्छ।
27प्रह्लादले त्यस ब्राह्मणलाई उत्तर दिए — हे द्विजश्रेष्ठ, मसँग समय छैन, किनभने म तीनै लोकको शासनको कार्यमा पूर्णतः लागेको छु! त्यसैले म तिमीलाई उपदेश दिन सक्दिनँ।
28त्यस ब्राह्मणले भने — हे राजन्, जब तपाईंलाई फुर्सद होस्, तब म त्यस आचरणका विषयमा तपाईंको उपदेश सुन्न चाहन्छु जो कल्याणकारी छ!
29यस उत्तरबाट राजा प्रह्लाद त्यस ब्रह्मवादीसँग प्रसन्न भए। "त्यसै होस्!" — यसो भनेर उनले अनुकूल अवसर हेरेर त्यस ब्राह्मणलाई ज्ञानका सत्य प्रदान गरे।
30त्यस ब्राह्मणले प्रह्लादसँग त्यस्तै व्यवहार गरे जस्तो शिष्यले आफ्ना गुरुसँग गर्नुपर्छ, र उनी पूरै हृदयले त्यही गर्न थाले जो प्रह्लाद चाहन्थे।
31अनेक पटक त्यस ब्राह्मणले सोधे — हे शत्रुदमन, तपाईंले कुन उपायले तीनै लोकको राज्य प्राप्त गर्नुभयो? हे धर्मात्मा राजन्, मलाई बताउनुहोस् कि ती उपाय के-के हुन्! — हे राजन्, प्रह्लादले त्यस ब्राह्मणको प्रश्नको उत्तर दिए।
32प्रह्लादले भने — हे द्विज, म राजा भएको कुनै गर्व गर्दिनँ, न त ब्राह्मणहरूप्रति कुनै शत्रुभाव नै राख्दछु! यसको विपरीत, म त्यस नीतिलाई स्वीकार गर्दछु र त्यसको अनुसरण गर्दछु जो तिनीहरूले मलाई शुक्रका उपदेशका आधारमा बताउँछन्।
33तिनीहरू पूर्ण विश्वासका साथ मलाई त्यही भन्दछन् जो भन्न चाहन्छन्, र मलाई अधर्म अथवा अनुचित मार्गबाट रोक्दछन्। म सधैँ शुक्रका उपदेशको आज्ञाकारी छु। म ब्राह्मणहरू तथा आफ्ना ठूलाबडाको सेवाशुश्रूषा गर्दछु। म कसैसँग द्वेष राख्दिनँ।
34म धर्मात्मा छु। मैले क्रोध जितेको छु। म आत्मसंयमी छु, र मेरा सम्पूर्ण इन्द्रिय वशमा छन्। जो द्विज मेरा उपदेशक छन्, तिनले मलाई त्यसै गरी हितकर परामर्श दिन्छन् जसरी मौरीहरूले आफ्नो चाकाका कोषमा मह चुहाउँछन्।
35म ती विद्वान् पुरुषहरूले चुहाएको त्यस अमृतको पान गर्दछु, र ताराहरूका बीच चन्द्रमाझैँ आफ्नो परिवारका जनहरूका बीच बस्दछु।
36ब्राह्मणहरूको मुखबाट शुक्रका उपदेश सुन्नु र तिनलाई आचरणमा उतार्नु — यही पृथ्वीमा अमृत हो, यही सबभन्दा निर्मल आँखा हो।
37मानिसको कल्याण यिनैमा छ। — प्रह्लादले त्यस ब्रह्मवादीसँग यो भने। उनीद्वारा कर्तव्यपूर्वक सेवा गरिएपछि असुरराजले पुनः भने — हे द्विजश्रेष्ठ, मप्रति तिम्रो कर्तव्यनिष्ठ आचरणले म अत्यन्त प्रसन्न छु। तिम्रो कल्याण होस्, जुन वर चाहन्छौ माग, किनभने जो तिमी माग्नेछौ म त्यही दिनेछु।
38त्यस ब्राह्मणले असुरराजलाई उत्तर दिए — धेरै राम्रो। म तपाईंको आज्ञा मान्नेछु। — प्रह्लादले उनीसँग प्रसन्न भई भने — जो चाहन्छौ लेऊ।
39त्यस ब्राह्मणले भने — हे राजन्, यदि तपाईं मसँग प्रसन्न हुनुहुन्छ र यदि तपाईं मेरो प्रिय गर्न चाहनुहुन्छ भने, म तपाईंको आचरण प्राप्त गर्न चाहन्छु। यही त्यो वर हो जसको म याचना गर्दछु।
40यो सुनेर प्रह्लाद प्रसन्न हुँदाहुँदै पनि महान् भयले ग्रस्त भए। वस्तुतः जब ब्राह्मणले यो वर बताए, तब असुरराजले बुझिहाले कि यो याचक कुनै साधारण पुरुष हुन सक्दैन।
41अत्यन्त आश्चर्यचकित भई प्रह्लादले अन्ततः भने — त्यसै होस्! — तर त्यो वर दिइसकेपछि असुरराज शोकले भरिए।
42वर पाएर ती ब्राह्मण गए, तर हे राजन्, प्रह्लाद गहिरो चिन्ताले ग्रस्त भए र उनलाई के गर्ने भन्ने केही सुझेन।
43जब असुरराज यस विषयमा सोच्दै बसेका थिए, तब उनको शरीरबाट एउटा ज्योति निस्कियो। त्यसको छायामय रूप महान् तेज र विशाल आकारको थियो। प्रह्लादले त्यस रूपसँग सोधे — तिमी को हौ? — त्यस रूपले उत्तर दियो — म तिम्रो आचरणको मूर्तरूप हुँ। तिमीद्वारा त्यागिएर म जाँदै छु।
44हे राजन्, अबदेखि म त्यस निर्दोष र श्रेष्ठ ब्राह्मणमा निवास गर्नेछु जो तिम्रो निष्ठावान् शिष्य बनेको थियो! — यी वचन भनेर त्यो रूप अन्तर्धान भयो र चाँडै नै शक्रको शरीरमा प्रविष्ट भयो।
45त्यस रूप अन्तर्धान भएपछि प्रह्लादको शरीरबाट त्यस्तै अर्को एउटा रूप निस्कियो। दैत्यराजले त्यसलाई सम्बोधन गरेर भने — तिमी को हौ?
46त्यस रूपले उत्तर दियो — हे प्रह्लाद, मलाई धर्मको मूर्तरूप जान। म त्यहीँ जानेछु जहाँ त्यो श्रेष्ठ ब्राह्मण छ, किनभने हे दैत्यराज, म त्यहीँ निवास गर्दछु जहाँ आचरण रहन्छ!
47हे राजन्, धर्म अन्तर्धान भएपछि महान् प्रह्लादको शरीरबाट एउटा तेस्रो अत्यन्त तेजस्वी रूप निस्कियो।
48प्रह्लादद्वारा ऊ को हो भनी सोधिँदा त्यस अत्यन्त तेजस्वी रूपले उत्तर दियो — हे दैत्यराज, जान कि म सत्य हुँ। म धर्मको मार्गको अनुसरण गर्दै तिमीलाई छोडेर जानेछु!
49धर्मको अनुसरण गर्दै सत्यले प्रह्लादलाई छोडेर गएपछि प्रह्लादको शरीरबाट अर्को एउटा महान् पुरुष निस्कियो। दैत्यराजद्वारा सोधिँदा त्यस बलवान् पुरुषले उत्तर दियो — म सत्कर्मको मूर्तरूप हुँ। हे प्रह्लाद, जान कि म त्यहीँ रहन्छु जहाँ सत्य रहन्छ!
50यसले प्रह्लादलाई छोडेर गएपछि अर्को एउटा प्राणी उच्च र गम्भीर स्वरमा रुँदै बाहिर आयो। प्रह्लादद्वारा सम्बोधन गरिँदा त्यसले उत्तर दियो — जान कि म बल हुँ। म त्यहीँ रहन्छु जहाँ सत्कर्म रहन्छन्।
51यी वचन भनेर बल त्यहीँ गयो जहाँ सत्कर्म गएका थिए। त्यसपछि प्रह्लादको शरीरबाट महान् तेज भएकी एक देवी निस्किइन्।
52दैत्यराजले उनीसँग सोधे र उनले उत्तर दिइन् कि उनी लक्ष्मी (समृद्धि)की मूर्ति हुन्, र यो थपिन् — हे वीर, हे अजेय पराक्रम भएका, म तिमीमा निवास गर्दथेँ। तिमीद्वारा त्यागिएर म बलको अनुसरण गर्नेछु।
53भयले ग्रस्त महान् प्रह्लादले ती देवीसँग पुनः सोधे — हे देवी, हे कमलहरूका बीच निवास गर्ने, तिमी कहाँ जाँदै छ्यौ?
54हे देवी, तिमी सधैँ सत्यप्रति समर्पित छ्यौ, र तिमी देवताहरूमा श्रेष्ठ छ्यौ। त्यो श्रेष्ठ ब्राह्मण को हो? म सत्य जान्न चाहन्छु!
55लक्ष्मी देवीले भनिन् — ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गर्ने त्यो ब्राह्मण, जसलाई तिमीले उपदेश दियौ, आफैँ शक्र (इन्द्र) थिए। हे श्रेष्ठ, तिनले तिमीबाट त्यो राज्य खोसे जो तीनै लोकमाथि तिम्रो थियो।
56हे धर्मात्मन्, तिमीले आफ्नै आचरणले तीनै लोक आफ्नो अधीनमा पारेका थियौ। यो जानेर देवराजले तिमीबाट तिम्रो आचरण नै खोसे!
57हे महाप्राज्ञ, धर्म, सत्य, सत्कर्म, बल र स्वयं म — यी सबै आचरणबाटै उत्पन्न हुन्छन्।
58भीष्मले भने — हे युधिष्ठिर, यी वचन भनेर लक्ष्मी देवी गइन्, र त्यसै गरी बाँकी सबै पनि। तब पुनः आफ्ना पितालाई सम्बोधन गर्दै —
59दुर्योधनले भने — हे कुरुनन्दन, म आचरणका विषयमा सत्य जान्न चाहन्छु। मलाई त्यो उपाय बताउनुहोस् जसबाट त्यो प्राप्त गर्न सकियोस्।
60धृतराष्ट्रले भने — ती उपाय महान् प्रह्लादले इन्द्रसँग संवाद गर्दा बताएका थिए। तर हे राजन्, सुन कि संक्षेपमा आचरण कसरी प्राप्त गर्न सकिन्छ।
61कर्म, विचार र वचनले सम्पूर्ण प्राणीको हिंसाबाट विरति, दया तथा दान — यिनैबाट प्रशंसनीय आचरण बन्दछ।
62जुन कर्म अथवा प्रयत्नले अरूको हित गर्दैन, अथवा जुन कर्मका लागि लज्जित हुनुपर्दछ, त्यो कहिल्यै गर्नुहुँदैन।
63यसको विपरीत, त्यही कर्म गर्नुपर्छ जसका लागि समाजमा प्रशंसा मिलोस्। हे कुरुश्रेष्ठ, अब मैले तिमीलाई संक्षेपमा बताइदिएँ कि आचरण के हो।
64हे राजन्, यदि दुष्ट पुरुषले कहिल्यै समृद्धि प्राप्त गरे पनि, हे पुत्र, तिनले त्यसको भोग धेरै समयसम्म गर्न पाउँदैनन् र चाँडै नै जरैदेखि उखेलिन्छन्।
65धृतराष्ट्रले भने — हे पुत्र, यो सबै यथार्थ रूपमा जानेर यदि तिमी युधिष्ठिरभन्दा बढी समृद्धि प्राप्त गर्न चाहन्छौ भने, सदाचारी बन।"
66भीष्मले भने — राजा धृतराष्ट्रले आफ्ना पुत्रसँग यही भनेका थिए। हे कुन्तीपुत्र, तिमी यी उपदेशको पालन गर, तब तिमीले निश्चय नै यिनको फल प्राप्त गर्नेछौ।