अङ्ग्रेजी
1Bhishma said “Regarding it is cited the following old story. There was among the Angas a highly effulgent king called Vasuhoma.
2That king was always engaged in acts of piety, and accompanied by his wife he always practised the austerest penances. He went to the spot called Munjaprishtha highly respected by the Pitris and the celestial Rishis.
3There, on that peak of Himavat, near the golden mountain of Meru. Rama, sitting under the shade of a well-known banian, had tied his matted locks together.
4From that time, O king, the spot, which is a favourite resort of Rudra, passed by the naine of Munjaprishtha among Rishis of rigid vows.
5Living there, king Vasuhoma acquired many pious attributes and, having gained the regard of the Brahmanas, came to be regarded as a celestial Rishi in holiness.
6One day, that grinder of enemies, that friend of Shakra, viz., king Mandhata of great soul, came to Vasuhoma on his mountain retreat.
7Arrived there, and seeing king Vasuhoma of austere penances, stood humbly before the latter.
8Vasuhoma offered his guest water to wash his feet, and the Arghya consisting of the usual articles, and enquired of him about the wellbeing or otherwise of his kingdom consisting of seven limbs.
9After this, Vasuhoma addressed his royal guest who strictly followed the conduct of the righteous men of old, saying,-What, О king, shall I do for you.
10Thus addressed, O delighter of the Kurus, Mandhatri, that best of kings, highly pleased, answered the greatly wise Vasuhoma seated at his ease, in the following words.
11Mandhatri said You have, O king, studied all the doctrines of Brihaspati! O best of men, you know also the doctrines laid down by Ushanas.
12I wish to know what is the origin of Punishment? What also is said to be its end?
13How Came Punishment to depend upon the Kshatriya? Tell me all this, O you of great wisdom. I approach you as a disciple ready to give you the tuition fee.
14Vasuhoma said Listen, O king, as to how Punishment, that upholder of the world, sprang up. It is the soul of righteousness, and eternal, and was created for preserving the proper government of all creatures.
15We have heard that once upon a time, the Grandfather of all the worlds, viz., the divine Brahmana, desiring to celebrate a sacrifice, could not find a priest equally qualified like himself.
16Therefore, he once conceived in his brain and held the foetus there for many long years. After a thousand years, the great god sneezed. In that act, the foetus dropped from his head.
17The divine being, O chastiser of foes, who was thus born from Brahman passed by the name of Kshupa. Highly powerful be became a lord of creatures. That Kshupa officiated as priest, O king, in the sacrifice of the highsouled Grandfather.
18Upon the commencement of that sacrifice, of Brahman, O best of kings, punishment disappeared on account of the visible form that the Grandfather was then obliged to assume.
19Punishment having disappeared, a great confusion arose among all creatures. There was no longer any distinction between what should be done and what should not. All difference, again, between clean and unclean food disappeared.
20Men could not distinguish between what drink was allowable and what drink was not. All creatures began to injure one another. There were no restraints about the union of the sexes. All idea of property disappeared.
21All creatures began to rob, snatching meat from one another. The strong began to kill the weak. Nobody cared the least for his neighbour.
22Then, having adored the divine and eternal Vishnu, the grandfather addressed that great boon-giving god, saying,-You should, O Keshava, show mercy on the present occasion. Let it be so ordained by you that the confusion that has already set in may disappear.
23Thus addressed, that foremost of gods, armed with an enormous Shula, thinking for some time, converted his ownself into the form of Punishment.
24From that form, having Righteousness for its legs, the goddess Sarasvati created Dandaniti (Science of Punishment) which very soon became celebrated all over the world.
25Thereafter the great god armed with a huge Shula, having again reflected for sometime, appointed a few among the gods as the rulers of their respective classes.
26It was then that he made the divine Indra of a thousand eyes the king of gods. Yama the son of Vivasvat was made the lord of the departed manes.
27Kubera was made the lord of riches and of all the Rakshasas. Meru was made the king of the mountains, and Oceans was made the lord of the rivers.
28The powerful Varuna was made the lord of the waters and of the Asuras. Death was made the lord of life and of all living creatures, and Fire was made the chief of all things possessed of energy.
29The powerful Ishana the great and eternal Mahadeva, of three eyes, was made the king of the Rudras.
30Vashishtha was made the king of the Brahmanas, and Jatavedas was made the chief of the Vasus. Surya was made the lord of all luminous bodies and Chandramas was made the lord of Stars and constellations,
31Anshumat was made the chief of all herbs, and the powerful and foremost of deities, viz., Kumara or Skanda, having twelve arms, was made the lord of all the spirits and ghosts.
32Time, containing the seeds of both origin and destruction was made the lord of all creatures, as also of the four parts of Death viz., weapons, diseases, Yama, and acts, and, lastly of grief and joy.
33The Shrutis say that the great god Mahadeva, the lord of lords, O king, armed with Shula, is the lord of the Rudras.
34The rod of punishment was given to Brahmana's latest-born son, viz., Kshupa, the lord of all creatures and the foremost of the virtuous.
35Upon the completion of that sacrifice according to due rites, Mahadeva after making proper reverence handed over Punishment, that protector of Righteousness, to Vishnu.
36Vishnu gave it to Angiras, and Angiras, that foremost of ascetics, handed it over to Indra and Marichi. Marichi gave it to Bhrigu.
37Bhrigu gave that rod intended for the protection of righteousness to all the Rishis. The Rishis gave it to the Regents of the quarters, and the Regents made it over again to Kshupa.
38Kshupa then handed it over to Manu the son of Surya. The god of Shraddhas (viz., Manu), gave it to his sons for the sake of true righteousness and riches.
39Punishment should be meted out with discrimination, guided by righteousness and not by caprice. It is intended for checking the wicked. Fines and confiscation are intended for creating terror, and not for replenishing the king's treasury.
40The wounding of one's body or the infliction of death should not be made for trivial causes. The infliction of physical pain by various means, hurling from tops of mountains, and punishment also, should not be guided by similar causes.
41Surya's son Manu gave the rod of punishment, (to his sons) for the protection of the world. Punishment in the hands of successive holders, remains awake, protecting all creatures.
42At the top of the ladder, the divine Indra is awake; after him, Agni of burning flames; after him, Varuna; after Varuna; Prajapati; after Prajapati, Righteousness whose essence is restraint; after Righteousness, the son of Brahman, viz., the eternal Law; after Law; Energy is awake, employed in the act of protection; after Energy, the herbs; after the herbs, the mountains; after the mountains, all kinds of juices and their attributes; after these the goddess Nirriti; after Nirriti, the planets and the luminous bodies in heaven; after these, the Vedas; after the Vedas, the powerful form of the Vishnu with the horse head; after him the almighty and eternal grandfather, viz., Brahma; after the grandfather, the divine and blessed Mahadeva; after Mahadeva, the Vishvedevas; after them, the great Rishis; after the Rishis, the divine Soma; after soma; the eternal duties; after the gods, the Brahmanas are awake.
43After the Brahmanas, the Kshatriyas are piously protecting all creatures. The universe, consisting of mobile and immobile creatures, is kept awake by the Kshatriyas.
44Creatures are kept awake in this world, and Punishment is awake is among them. Effulgent like the Grandfather himself, Punishment keeps together and maintains everything.
45Time, O Bharata, is always awake, in the beginning, the middle, and the end. The lord of all the worlds, the lord of all creatures, the powerful and blessed Mahadeva, the god of gods, is always awake, He passes also by the names Kapardin, Shankara, Rudra, Bhava, Sthanu, and the lord of Uma.
46Thus Punishment also keeps awake in the beginning, the middle and the end. A virtuous king should duly rule, guided by Punishment.
47The person who listens to this teaching of Vasuhoma, and having listened to it behaves according to its trend, is sure to acquire the fruition of all his desires.
48I have now, O foremost of men, told you everything as to who punishment is, that restrainer of the universe which is governed by righteousness.
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — "इस विषय में यह प्राचीन कथा उद्धृत की जाती है। अंग देश में वसुहोम नामक एक अत्यन्त तेजस्वी राजा था।
2वह राजा सदा धर्मकर्मों में लगा रहता था, और अपनी पत्नी के साथ सदा कठोरतम तप करता था। वह पितरों और देवर्षियों द्वारा अत्यन्त पूजित मुञ्जपृष्ठ नामक स्थान पर गया।
3वहाँ, हिमवान् के उस शिखर पर, सुवर्णमय मेरु पर्वत के निकट, राम (परशुराम) ने एक प्रसिद्ध वट वृक्ष की छाया में बैठकर अपनी जटाएँ बाँधी थीं।
4हे राजन्, उसी समय से रुद्र का वह प्रिय स्थान कठोर व्रत वाले ऋषियों के बीच मुञ्जपृष्ठ नाम से प्रसिद्ध हुआ।
5वहाँ रहते हुए राजा वसुहोम ने अनेक पुण्य गुण प्राप्त किए और ब्राह्मणों का आदर पाकर पवित्रता में देवर्षि के समान माने जाने लगे।
6एक दिन वे शत्रुदमन, शक्र (इन्द्र) के मित्र, महात्मा राजा मान्धाता उन वसुहोम के पर्वतीय आश्रम में आए।
7वहाँ पहुँचकर और कठोर तप वाले राजा वसुहोम को देखकर वे उनके सम्मुख विनयपूर्वक खड़े हो गए।
8वसुहोम ने अपने अतिथि को पाद्य जल तथा प्रचलित सामग्री से युक्त अर्घ्य अर्पित किया, और उनसे उनके सात अंगों वाले राज्य के कुशल-मंगल के विषय में पूछा।
9इसके पश्चात् वसुहोम ने अपने उस राजकीय अतिथि से, जो प्राचीन सज्जनों के आचरण का कठोरता से पालन करते थे, कहा — हे राजन्, मैं आपके लिए क्या करूँ?
10हे कुरुनन्दन, इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर नृपश्रेष्ठ मान्धाता ने अत्यन्त प्रसन्न होकर सुखपूर्वक बैठे उन परम बुद्धिमान् वसुहोम को इन शब्दों में उत्तर दिया।
11मान्धाता ने कहा — हे राजन्, आपने बृहस्पति के समस्त सिद्धान्तों का अध्ययन किया है! हे नरश्रेष्ठ, आप उशना (शुक्राचार्य) द्वारा निर्धारित सिद्धान्तों को भी जानते हैं।
12मैं जानना चाहता हूँ कि दण्ड का उद्गम क्या है? और उसका अन्त क्या कहा गया है?
13दण्ड क्षत्रिय पर आश्रित कैसे हुआ? हे महाप्राज्ञ, यह सब मुझे बताइए। मैं आपके पास गुरुदक्षिणा देने को उद्यत शिष्य के रूप में आया हूँ।
14वसुहोम ने कहा — हे राजन्, सुनिए कि जगत् का आधार वह दण्ड किस प्रकार उत्पन्न हुआ। वह धर्म का आत्मा और सनातन है, तथा समस्त प्राणियों का समुचित शासन बनाए रखने के लिए रचा गया था।
15हमने सुना है कि एक बार समस्त लोकों के पितामह दिव्य ब्रह्मा ने यज्ञ करने की इच्छा की, किन्तु उन्हें अपने ही समान योग्य कोई पुरोहित नहीं मिला।
16अतः उन्होंने एक बार अपने मस्तिष्क में गर्भ धारण किया और उसे अनेक दीर्घ वर्षों तक वहीं धारण किए रखा। सहस्र वर्ष के पश्चात् उन महादेव को छींक आई। उसी क्रिया में वह गर्भ उनके सिर से गिर पड़ा।
17हे शत्रुदमन, ब्रह्मा से इस प्रकार उत्पन्न हुए वे दिव्य पुरुष क्षुप नाम से प्रसिद्ध हुए। अत्यन्त शक्तिशाली वे प्रजापति बने। हे राजन्, उन्हीं क्षुप ने महात्मा पितामह के यज्ञ में पुरोहित का कार्य किया।
18हे नृपश्रेष्ठ, ब्रह्मा के उस यज्ञ के आरम्भ होते ही, पितामह को उस समय जो प्रत्यक्ष रूप धारण करना पड़ा उसके कारण, दण्ड लुप्त हो गया।
19दण्ड के लुप्त हो जाने पर समस्त प्राणियों में महान् भ्रम उत्पन्न हो गया। जो करने योग्य था और जो नहीं था, उनमें कोई भेद न रहा। भक्ष्य और अभक्ष्य अन्न का भेद भी मिट गया।
20मनुष्य यह भेद न कर सके कि कौन-सा पेय ग्राह्य है और कौन-सा नहीं। समस्त प्राणी एक-दूसरे को हानि पहुँचाने लगे। स्त्री-पुरुष के संयोग पर कोई मर्यादा न रही। सम्पत्ति की समस्त धारणा लुप्त हो गई।
21समस्त प्राणी एक-दूसरे से मांस छीनते हुए लूटने लगे। बलवान् दुर्बलों का वध करने लगे। कोई भी अपने पड़ोसी की तनिक भी चिन्ता नहीं करता था।
22तब पितामह ने दिव्य और सनातन विष्णु की स्तुति करके उन महान् वरदायक देव से कहा — हे केशव, आपको इस अवसर पर दया करनी चाहिए। आप ऐसा विधान कीजिए कि जो भ्रम फैल चुका है वह दूर हो जाए।
23इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर विशाल शूल धारण किए उन देवश्रेष्ठ ने कुछ काल विचार करके अपने ही स्वरूप को दण्ड के रूप में परिणत कर दिया।
24उसी रूप से, जिसके पाद धर्म थे, देवी सरस्वती ने दण्डनीति (दण्ड का शास्त्र) की रचना की, जो शीघ्र ही समस्त संसार में प्रसिद्ध हो गई।
25तत्पश्चात् विशाल शूल धारण किए उन महादेव ने पुनः कुछ काल विचार करके देवताओं में से कुछ को अपने-अपने वर्गों का अधिपति नियुक्त किया।
26तभी उन्होंने सहस्र नेत्रों वाले दिव्य इन्द्र को देवताओं का राजा बनाया। विवस्वान् के पुत्र यम को पितरों का स्वामी बनाया गया।
27कुबेर को धन तथा समस्त राक्षसों का स्वामी बनाया गया। मेरु को पर्वतों का राजा और समुद्र को नदियों का स्वामी बनाया गया।
28शक्तिशाली वरुण को जल तथा असुरों का स्वामी बनाया गया। मृत्यु को प्राण तथा समस्त जीवधारियों का स्वामी बनाया गया, और अग्नि को तेजस्वी समस्त वस्तुओं का प्रधान बनाया गया।
29शक्तिशाली ईशान, वे महान् और सनातन त्रिनेत्र महादेव, रुद्रों के राजा बनाए गए।
30वसिष्ठ को ब्राह्मणों का राजा और जातवेदस् को वसुओं का प्रधान बनाया गया। सूर्य को समस्त ज्योतिर्मय पिण्डों का स्वामी और चन्द्रमा को नक्षत्रों तथा तारागणों का स्वामी बनाया गया।
31अंशुमान् को समस्त ओषधियों का प्रधान बनाया गया, और देवताओं में शक्तिशाली तथा श्रेष्ठ, बारह भुजाओं वाले कुमार अथवा स्कन्द को समस्त भूत-प्रेतों का स्वामी बनाया गया।
32उत्पत्ति और विनाश दोनों के बीज धारण करने वाले काल को समस्त प्राणियों का, तथा मृत्यु के चार अंगों — अर्थात् शस्त्र, रोग, यम और कर्म — का, और अन्ततः शोक तथा हर्ष का भी स्वामी बनाया गया।
33हे राजन्, श्रुतियाँ कहती हैं कि शूलधारी महादेव, वे देवाधिदेव, रुद्रों के स्वामी हैं।
34दण्ड ब्रह्मा के सबसे बाद उत्पन्न पुत्र, अर्थात् समस्त प्राणियों के स्वामी और धर्मात्माओं में श्रेष्ठ क्षुप को दिया गया।
35विधिपूर्वक उस यज्ञ की समाप्ति पर महादेव ने उचित आदर के साथ धर्म के रक्षक उस दण्ड को विष्णु को सौंप दिया।
36विष्णु ने उसे अंगिरा को दिया, और तपस्वियों में श्रेष्ठ अंगिरा ने उसे इन्द्र तथा मरीचि को सौंपा। मरीचि ने उसे भृगु को दिया।
37भृगु ने धर्म की रक्षा के लिए बनाया गया वह दण्ड समस्त ऋषियों को दिया। ऋषियों ने उसे दिक्पालों को दिया, और दिक्पालों ने उसे पुनः क्षुप को सौंप दिया।
38क्षुप ने फिर उसे सूर्य के पुत्र मनु को सौंप दिया। श्राद्धदेव (अर्थात् मनु) ने उसे सच्चे धर्म और अर्थ के लिए अपने पुत्रों को दिया।
39दण्ड विवेकपूर्वक दिया जाना चाहिए — धर्म से निर्देशित होकर, न कि मनमानी से। वह दुष्टों को रोकने के लिए है। अर्थदण्ड और सम्पत्ति-हरण भय उत्पन्न करने के लिए हैं, न कि राजा का कोष भरने के लिए।
40तुच्छ कारणों से किसी के शरीर को घायल करना अथवा मृत्युदण्ड देना नहीं चाहिए। विविध उपायों से शारीरिक पीड़ा देना, पर्वतशिखरों से नीचे गिराना, तथा दण्ड भी — ये सब वैसे तुच्छ कारणों से निर्देशित नहीं होने चाहिए।
41सूर्यपुत्र मनु ने जगत् की रक्षा के लिए वह दण्ड (अपने पुत्रों को) दिया। क्रमशः धारण करने वालों के हाथों में रहकर दण्ड जागता रहता है और समस्त प्राणियों की रक्षा करता है।
42सबसे ऊपर दिव्य इन्द्र जागते हैं; उनके पश्चात् प्रज्वलित ज्वालाओं वाले अग्नि; उनके पश्चात् वरुण; वरुण के पश्चात् प्रजापति; प्रजापति के पश्चात् धर्म, जिसका सार संयम है; धर्म के पश्चात् ब्रह्मा के पुत्र, अर्थात् सनातन विधि; विधि के पश्चात् तेज जागता है, रक्षा के कार्य में लगा हुआ; तेज के पश्चात् ओषधियाँ; ओषधियों के पश्चात् पर्वत; पर्वतों के पश्चात् समस्त प्रकार के रस और उनके गुण; इनके पश्चात् देवी निर्ऋति; निर्ऋति के पश्चात् ग्रह तथा आकाश के ज्योतिर्मय पिण्ड; इनके पश्चात् वेद; वेदों के पश्चात् अश्वशिर वाले विष्णु का शक्तिशाली रूप; उनके पश्चात् सर्वशक्तिमान् और सनातन पितामह ब्रह्मा; पितामह के पश्चात् दिव्य और कल्याणमय महादेव; महादेव के पश्चात् विश्वेदेव; उनके पश्चात् महर्षि; ऋषियों के पश्चात् दिव्य सोम; सोम के पश्चात् सनातन कर्तव्य; देवताओं के पश्चात् ब्राह्मण जागते हैं।
43ब्राह्मणों के पश्चात् क्षत्रिय पवित्र भाव से समस्त प्राणियों की रक्षा करते हैं। चराचर प्राणियों से युक्त यह विश्व क्षत्रियों द्वारा ही जागृत रखा जाता है।
44इस लोक में प्राणी जागृत रखे जाते हैं, और दण्ड उनके बीच जागता रहता है। साक्षात् पितामह के समान तेजस्वी दण्ड सब कुछ एक साथ बाँधे रखता है और उसका पालन करता है।
45हे भरतवंशी, काल सदा जागता रहता है — आदि में, मध्य में और अन्त में। समस्त लोकों के स्वामी, समस्त प्राणियों के स्वामी, शक्तिशाली और कल्याणमय महादेव, वे देवाधिदेव, सदा जागते रहते हैं। वे कपर्दी, शंकर, रुद्र, भव, स्थाणु और उमापति नामों से भी पुकारे जाते हैं।
46इसी प्रकार दण्ड भी आदि में, मध्य में और अन्त में जागता रहता है। धर्मात्मा राजा को दण्ड से निर्देशित होकर विधिपूर्वक शासन करना चाहिए।
47जो पुरुष वसुहोम के इस उपदेश को सुनता है, और सुनकर उसके अनुरूप आचरण करता है, वह निश्चय ही अपनी समस्त कामनाओं की पूर्ति प्राप्त करता है।
48हे नरश्रेष्ठ, अब मैंने तुम्हें सब कुछ बता दिया कि दण्ड कौन है — वह, जो धर्म से शासित इस विश्व का नियन्ता है।
नेपाली
1भीष्मले भने — "यस विषयमा यो प्राचीन कथा उद्धृत गरिन्छ। अङ्ग देशमा वसुहोम नामका एक अत्यन्त तेजस्वी राजा थिए।
2ती राजा सधैँ धर्मकर्ममा लागिरहन्थे, र आफ्नी पत्नीसँगै सधैँ कठोरतम तप गर्दथे। उनी पितृ र देवर्षिहरूद्वारा अत्यन्त पूजित मुञ्जपृष्ठ नामक स्थानमा गए।
3त्यहाँ, हिमवान्को त्यस शिखरमा, सुवर्णमय मेरु पर्वतको नजिक, राम (परशुराम)ले एउटा प्रसिद्ध वटवृक्षको छायामा बसेर आफ्ना जटा बाँधेका थिए।
4हे राजन्, त्यही समयदेखि रुद्रको त्यो प्रिय स्थान कठोर व्रत भएका ऋषिहरूका बीच मुञ्जपृष्ठ नामले प्रसिद्ध भयो।
5त्यहाँ बस्दै राजा वसुहोमले अनेक पुण्य गुण प्राप्त गरे र ब्राह्मणहरूको आदर पाएर पवित्रतामा देवर्षिसमान मानिन थाले।
6एक दिन ती शत्रुदमन, शक्र (इन्द्र)का मित्र, महात्मा राजा मान्धाता ती वसुहोमको पर्वतीय आश्रममा आए।
7त्यहाँ पुगेर र कठोर तप भएका राजा वसुहोमलाई देखेर उनी उनका सामु विनयपूर्वक उभिए।
8वसुहोमले आफ्ना अतिथिलाई पाद्य जल तथा प्रचलित सामग्रीले युक्त अर्घ्य अर्पण गरे, र उनीसँग उनका सात अङ्ग भएको राज्यको कुशलमङ्गलका विषयमा सोधे।
9त्यसपछि वसुहोमले आफ्ना ती राजकीय अतिथिसँग, जसले प्राचीन सज्जनहरूको आचरणको कठोरतापूर्वक पालन गर्दथे, भने — हे राजन्, म तपाईंका लागि के गरूँ?
10हे कुरुनन्दन, यसरी सम्बोधन गरिएपछि नृपश्रेष्ठ मान्धाताले अत्यन्त प्रसन्न भई सुखपूर्वक बसेका ती परम बुद्धिमान् वसुहोमलाई यी शब्दमा उत्तर दिए।
11मान्धाताले भने — हे राजन्, तपाईंले बृहस्पतिका सम्पूर्ण सिद्धान्तको अध्ययन गर्नुभएको छ! हे नरश्रेष्ठ, तपाईं उशना (शुक्राचार्य)द्वारा निर्धारित सिद्धान्त पनि जान्नुहुन्छ।
12म जान्न चाहन्छु कि दण्डको उद्गम के हो? र त्यसको अन्त्य के भनिएको छ?
13दण्ड क्षत्रियमा आश्रित कसरी भयो? हे महाप्राज्ञ, यो सबै मलाई बताउनुहोस्। म तपाईंकहाँ गुरुदक्षिणा दिन उद्यत शिष्यको रूपमा आएको छु।
14वसुहोमले भने — हे राजन्, सुन्नुहोस् कि जगत्को आधार त्यो दण्ड कसरी उत्पन्न भयो। त्यो धर्मको आत्मा र सनातन हो, तथा सम्पूर्ण प्राणीको समुचित शासन कायम राख्नका लागि रचिएको थियो।
15हामीले सुनेका छौँ कि एक पटक सम्पूर्ण लोकका पितामह दिव्य ब्रह्माले यज्ञ गर्ने इच्छा गरे, तर उनले आफूजस्तै योग्य कुनै पुरोहित पाएनन्।
16त्यसैले उनले एक पटक आफ्नो मस्तिष्कमा गर्भ धारण गरे र त्यसलाई अनेक दीर्घ वर्षसम्म त्यहीँ धारण गरिराखे। हजार वर्षपछि ती महादेवलाई हाच्छिउँ आयो। त्यसै क्रियामा त्यो गर्भ उनको शिरबाट खस्यो।
17हे शत्रुदमन, ब्रह्माबाट यसरी उत्पन्न भएका ती दिव्य पुरुष क्षुप नामले प्रसिद्ध भए। अत्यन्त शक्तिशाली उनी प्रजापति बने। हे राजन्, तिनै क्षुपले महात्मा पितामहको यज्ञमा पुरोहितको कार्य गरे।
18हे नृपश्रेष्ठ, ब्रह्माको त्यस यज्ञ आरम्भ हुनासाथ, पितामहले त्यस बेला जुन प्रत्यक्ष रूप धारण गर्नुपर्यो त्यसका कारण, दण्ड लोप भयो।
19दण्ड लोप भएपछि सम्पूर्ण प्राणीमा महान् भ्रम उत्पन्न भयो। जो गर्न योग्य थियो र जो थिएन, तिनमा कुनै भेद रहेन। भक्ष्य र अभक्ष्य अन्नको भेद पनि मेटियो।
20मानिसहरूले यो भेद गर्न सकेनन् कि कुन पेय ग्राह्य छ र कुन छैन। सम्पूर्ण प्राणीले एक-अर्कालाई हानि पुर्याउन थाले। स्त्री-पुरुषको संयोगमा कुनै मर्यादा रहेन। सम्पत्तिको सम्पूर्ण धारणा लोप भयो।
21सम्पूर्ण प्राणीले एक-अर्काबाट मासु खोस्दै लुट्न थाले। बलवान्हरूले दुर्बलहरूको वध गर्न थाले। कसैले पनि आफ्नो छिमेकीको अलिकति पनि चिन्ता गर्दैनथ्यो।
22तब पितामहले दिव्य र सनातन विष्णुको स्तुति गरेर ती महान् वरदायक देवसँग भने — हे केशव, तपाईंले यस अवसरमा दया गर्नुपर्छ। तपाईं यस्तो विधान गर्नुहोस् कि जुन भ्रम फैलिसकेको छ त्यो हटोस्।
23यसरी सम्बोधन गरिएपछि विशाल शूल धारण गरेका ती देवश्रेष्ठले केही काल विचार गरेर आफ्नै स्वरूपलाई दण्डको रूपमा परिणत गरिदिए।
24त्यसै रूपबाट, जसका पाउ धर्म थिए, देवी सरस्वतीले दण्डनीति (दण्डको शास्त्र)को रचना गरिन्, जो चाँडै नै सम्पूर्ण संसारमा प्रसिद्ध भयो।
25त्यसपछि विशाल शूल धारण गरेका ती महादेवले पुनः केही काल विचार गरेर देवताहरूमध्ये केहीलाई आ-आफ्ना वर्गका अधिपति नियुक्त गरे।
26त्यसै बेला उनले हजार आँखा भएका दिव्य इन्द्रलाई देवताहरूको राजा बनाए। विवस्वान्का पुत्र यमलाई पितृहरूको स्वामी बनाइयो।
27कुबेरलाई धन तथा सम्पूर्ण राक्षसहरूको स्वामी बनाइयो। मेरुलाई पर्वतहरूको राजा र समुद्रलाई नदीहरूको स्वामी बनाइयो।
28शक्तिशाली वरुणलाई जल तथा असुरहरूको स्वामी बनाइयो। मृत्युलाई प्राण तथा सम्पूर्ण जीवधारीको स्वामी बनाइयो, र अग्निलाई तेजस्वी सम्पूर्ण वस्तुको प्रधान बनाइयो।
29शक्तिशाली ईशान, ती महान् र सनातन त्रिनेत्र महादेव, रुद्रहरूका राजा बनाइए।
30वसिष्ठलाई ब्राह्मणहरूको राजा र जातवेदस्लाई वसुहरूको प्रधान बनाइयो। सूर्यलाई सम्पूर्ण ज्योतिर्मय पिण्डको स्वामी र चन्द्रमालाई नक्षत्र तथा तारागणको स्वामी बनाइयो।
31अंशुमान्लाई सम्पूर्ण औषधीको प्रधान बनाइयो, र देवताहरूमा शक्तिशाली तथा श्रेष्ठ, बाह्र भुजा भएका कुमार अथवा स्कन्दलाई सम्पूर्ण भूतप्रेतको स्वामी बनाइयो।
32उत्पत्ति र विनाश दुवैका बीज धारण गर्ने काललाई सम्पूर्ण प्राणीको, तथा मृत्युका चार अङ्ग — अर्थात् शस्त्र, रोग, यम र कर्म — को, र अन्ततः शोक तथा हर्षको पनि स्वामी बनाइयो।
33हे राजन्, श्रुतिहरू भन्दछन् कि शूलधारी महादेव, ती देवाधिदेव, रुद्रहरूका स्वामी हुन्।
34दण्ड ब्रह्माका सबभन्दा पछि जन्मेका पुत्र, अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी र धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ क्षुपलाई दिइयो।
35विधिपूर्वक त्यस यज्ञको समाप्तिपछि महादेवले उचित आदरका साथ धर्मका रक्षक त्यस दण्डलाई विष्णुलाई सुम्पिदिए।
36विष्णुले त्यो अङ्गिरालाई दिए, र तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ अङ्गिराले त्यो इन्द्र तथा मरीचिलाई सुम्पे। मरीचिले त्यो भृगुलाई दिए।
37भृगुले धर्मको रक्षाका लागि बनाइएको त्यो दण्ड सम्पूर्ण ऋषिहरूलाई दिए। ऋषिहरूले त्यो दिक्पालहरूलाई दिए, र दिक्पालहरूले त्यो पुनः क्षुपलाई सुम्पिदिए।
38क्षुपले फेरि त्यो सूर्यका पुत्र मनुलाई सुम्पिदिए। श्राद्धदेव (अर्थात् मनु)ले त्यो साँचो धर्म र अर्थका लागि आफ्ना पुत्रहरूलाई दिए।
39दण्ड विवेकपूर्वक दिइनुपर्छ — धर्मले निर्देशित भई, मनपरीले होइन। त्यो दुष्टहरूलाई रोक्नका लागि हो। अर्थदण्ड र सम्पत्ति-हरण भय उत्पन्न गर्नका लागि हुन्, राजाको कोष भर्नका लागि होइन।
40तुच्छ कारणले कसैको शरीर घाइते पार्नु अथवा मृत्युदण्ड दिनु हुँदैन। विविध उपायले शारीरिक पीडा दिनु, पर्वतशिखरबाट तल खसाल्नु, तथा दण्ड पनि — यी सबै त्यस्ता तुच्छ कारणले निर्देशित हुनुहुँदैन।
41सूर्यपुत्र मनुले जगत्को रक्षाका लागि त्यो दण्ड (आफ्ना पुत्रहरूलाई) दिए। क्रमशः धारण गर्नेहरूका हातमा रहेर दण्ड जागिरहन्छ र सम्पूर्ण प्राणीको रक्षा गर्दछ।
42सबभन्दा माथि दिव्य इन्द्र जाग्दछन्; उनीपछि प्रज्वलित ज्वाला भएका अग्नि; उनीपछि वरुण; वरुणपछि प्रजापति; प्रजापतिपछि धर्म, जसको सार संयम हो; धर्मपछि ब्रह्माका पुत्र, अर्थात् सनातन विधि; विधिपछि तेज जाग्दछ, रक्षाको कार्यमा लागेको; तेजपछि औषधीहरू; औषधीपछि पर्वतहरू; पर्वतपछि सम्पूर्ण प्रकारका रस र तिनका गुण; यीपछि देवी निर्ऋति; निर्ऋतिपछि ग्रह तथा आकाशका ज्योतिर्मय पिण्ड; यीपछि वेद; वेदपछि अश्वशिर भएका विष्णुको शक्तिशाली रूप; उनीपछि सर्वशक्तिमान् र सनातन पितामह ब्रह्मा; पितामहपछि दिव्य र कल्याणमय महादेव; महादेवपछि विश्वेदेव; उनीहरूपछि महर्षिहरू; ऋषिहरूपछि दिव्य सोम; सोमपछि सनातन कर्तव्य; देवताहरूपछि ब्राह्मणहरू जाग्दछन्।
43ब्राह्मणहरूपछि क्षत्रियहरूले पवित्र भावले सम्पूर्ण प्राणीको रक्षा गर्दछन्। चराचर प्राणीले युक्त यो विश्व क्षत्रियहरूद्वारा नै जागृत राखिन्छ।
44यस लोकमा प्राणीहरू जागृत राखिन्छन्, र दण्ड तिनीहरूका बीच जागिरहन्छ। साक्षात् पितामहझैँ तेजस्वी दण्डले सबै कुरा एकसाथ बाँधिराख्दछ र त्यसको पालन गर्दछ।
45हे भरतवंशी, काल सधैँ जागिरहन्छ — आदिमा, मध्यमा र अन्त्यमा। सम्पूर्ण लोकका स्वामी, सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी, शक्तिशाली र कल्याणमय महादेव, ती देवाधिदेव, सधैँ जागिरहन्छन्। उनी कपर्दी, शङ्कर, रुद्र, भव, स्थाणु र उमापति नामले पनि पुकारिन्छन्।
46यसै गरी दण्ड पनि आदिमा, मध्यमा र अन्त्यमा जागिरहन्छ। धर्मात्मा राजाले दण्डले निर्देशित भई विधिपूर्वक शासन गर्नुपर्छ।
47जुन पुरुषले वसुहोमको यो उपदेश सुन्दछ, र सुनेर त्यसअनुरूप आचरण गर्दछ, उसले निश्चय नै आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको पूर्ति प्राप्त गर्दछ।
48हे नरश्रेष्ठ, अब मैले तिमीलाई सबै कुरा बताइदिएँ कि दण्ड को हो — त्यो, जो धर्मले शासित यस विश्वको नियन्ता हो।