अध्याय 6

राजधर्मानुशासन पर्व — युधिष्ठिरको निराशा

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
yudhishthira narada
श्लोक 1
संस्कृत

वैशम्पायन उवाच एतावदुक्त्वा देवर्षिविरराम स नारदः। युधिष्ठिरस्तु राजर्षिर्दथ्यौ शोकपरिप्लुतः॥

अङ्ग्रेजी

Saying so the celestial Rishi Narada became silent. the royal sage Yudhishthira, filled with sorrow began to meditate.

हिन्दी

ऐसा कहकर देवर्षि नारद मौन हो गए। राजर्षि युधिष्ठिर शोक से भरकर विचारमग्न हो गए।

नेपाली

यसो भनेर देवर्षि नारद मौन भए। राजर्षि युधिष्ठिर शोकले भरिएर विचारमग्न भए।

kunti
श्लोक 2
संस्कृत

तं दीनमनसं वीरं शोकोपहतमातुरम्। निःश्वसन्तं यथा नागं पर्यश्रुनयनं तथा॥ कुन्ती शोकपरीताङ्गी दुःखोपहतचेतना। अब्रवीन्मधुराभाषा काले वचनमर्थवत्॥

अङ्ग्रेजी

Seeing that hero cheerless and unnerved by grief, sighing like a snake and shedding profuse tears, Kunti, herself filled with grief and almost beside herself with sorrow, addressed him in these sweet but weighty

हिन्दी

उस वीर को खिन्न, शोक से निर्बल, सर्प के समान लम्बी साँसें लेते और अश्रुधारा बहाते देखकर स्वयं शोक से भरी और दुःख से लगभग आपे से बाहर हुई कुन्ती ने उनसे ये मधुर किन्तु गम्भीर वचन कहे —

नेपाली

ती वीरलाई खिन्न, शोकले निर्बल, सर्पजस्तै लामो सास फेर्दै र आँसुको धारा बगाइरहेको देखेर स्वयं शोकले भरिएकी र दुःखले लगभग बेहोसजस्तै भएकी कुन्तीले उनलाई यी मधुर तर गम्भीर वचन भनिन् —

yudhishthira
श्लोक 3
संस्कृत

युधिष्ठिर महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि। जहि शोकं महाप्राज्ञ शृणु चेदं वचो मम॥

अङ्ग्रेजी

O mighty-armed Yudhishthira, you should not give way to sorrow thus! O you of at wisdom, destroy this grief and listen to what I say.

हिन्दी

'हे महाबाहु युधिष्ठिर, तुम्हें इस प्रकार शोक के वश नहीं होना चाहिए! हे महाबुद्धिमान्, इस शोक का नाश करो और जो मैं कहती हूँ उसे सुनो।

नेपाली

'हे महाबाहु युधिष्ठिर, तिमी यसरी शोकको वशमा हुनुहुँदैन! हे महाबुद्धिमान्, यस शोकको नाश गर र जो म भन्छु त्यो सुन।

karna surya
श्लोक 4
संस्कृत

यातितः स मया पूर्वं भ्राज्यं ज्ञापयितुं तव। भास्करेण च देवेन पित्रा धर्मभृतां वर॥

अङ्ग्रेजी

I tried formerly to inform Karna of his being your brother. The god Surya also, O best of all righteous men, did the same.

हिन्दी

मैंने पहले कर्ण को यह बताने का प्रयत्न किया था कि वह तुम्हारा भाई है। हे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, सूर्यदेव ने भी यही किया था।

नेपाली

मैले पहिले कर्णलाई यो बताउने प्रयत्न गरेकी थिएँ कि उनी तिम्रा दाजु हुन्। हे धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, सूर्यदेवले पनि यही गरेका थिए।

karna
श्लोक 5
संस्कृत

यद्वाच्यं हितकामेन सुहृदा हितमिच्छता। तथा दिवाकरेणोक्तः स्वप्नान्ते मम चाग्रतः॥

अङ्ग्रेजी

That god said to Karna in a dream and once more in my presence, all that a well-wishing friend, from desire of good, should say.

हिन्दी

उन देव ने स्वप्न में और एक बार मेरी उपस्थिति में भी कर्ण से वह सब कहा जो कोई हितैषी मित्र भलाई की इच्छा से कह सकता है।

नेपाली

ती देवले सपनामा र एक पटक मेरो उपस्थितिमा पनि कर्णलाई त्यो सबै भने जो कुनै हितैषी मित्रले भलाइको इच्छाले भन्न सक्दछ।

surya
श्लोक 6
संस्कृत

न चैनमशकद् भानुरहं वा स्नेहकारणैः। पुरा प्रत्यनुनेतुं वा नेतुं वाप्येकतां त्वया॥

अङ्ग्रेजी

Neither by affliction nor by reasons could Surya or myself succeed in pacifying him or inducing him to join you.

हिन्दी

न स्नेह से और न तर्कों से ही सूर्य अथवा मैं उसे शान्त करने में या तुम्हारे साथ मिलाने में सफल हो सके।

नेपाली

न स्नेहले न तर्कले नै सूर्य अथवा म उनलाई शान्त पार्नमा वा तिमीहरूसँग मिलाउनमा सफल हुन सक्यौँ।

श्लोक 7
संस्कृत

ततः कालपरीतः स वैरस्योद्धरणे रतः। प्रतीपकारी युष्माकमिति चोपेक्षितो मया॥

अङ्ग्रेजी

Yielding to the influence of Time, he was determined on creating enmity with you. As he was determined upon doing injuries to you all, I myself gave up the attempt.'

हिन्दी

काल के प्रभाव के वश होकर वह तुमसे शत्रुता करने पर तुला हुआ था। चूँकि वह तुम सबका अपकार करने पर उतारू था, इसलिए मैंने स्वयं वह प्रयत्न छोड़ दिया।'

नेपाली

कालको प्रभावको वशमा परेर उनी तिमीहरूसँग शत्रुता गर्न कस्सिएका थिए। किनभने उनी तिमी सबैको अपकार गर्न उद्यत थिए, त्यसैले मैले आफैँ त्यो प्रयत्न छाडिदिएँ।'

yudhishthira
श्लोक 8
संस्कृत

इत्युक्तो धर्मराजस्तु मात्रा बाष्पाकुलेक्षणः। उवाच वाक्यं धर्मात्मा शोकव्याकुलितेन्द्रियः॥

अङ्ग्रेजी

Thus addressed by his mother, king Yudhishthira, with tearful eyes and heart shaken by grief, said:-

हिन्दी

अपनी माता के इस प्रकार कहने पर राजा युधिष्ठिर ने अश्रुपूर्ण नेत्रों और शोक से विदीर्ण हृदय से कहा —

नेपाली

आफ्नी आमाले यसरी भनेपछि राजा युधिष्ठिरले आँसुले भरिएका नेत्र र शोकले विदीर्ण हृदयले भने —

श्लोक 9
संस्कृत

भवत्या गूढमन्त्रत्वात् पीडितोऽस्मीत्युवाच ताम्॥ शशाप च महातेजाः सर्वलोकेषु योषितः। न गुह्यं धारयिष्यन्तीत्येवं दुःखसमन्वितः॥

अङ्ग्रेजी

'For you having concealed your counsels, this great calamity has befallen me.' The highly energetic and the righteous king then, in sorrow, cursed all the women of the world, saying,-'Henceforth no woman shall succeed in keeping a secret."

हिन्दी

'आपके इस मन्त्रणा को छिपाने के कारण ही मुझ पर यह महान् विपत्ति आ पड़ी है।' तब उन अत्यन्त तेजस्वी और धर्मात्मा राजा ने शोक में संसार की समस्त स्त्रियों को शाप देते हुए कहा — 'आज से कोई स्त्री कोई रहस्य छिपा न सकेगी।'

नेपाली

'तपाईंले यो मन्त्रणा लुकाउनुभएकैले मउपर यो महान् विपत्ति आइपरेको छ।' तब ती अत्यन्त तेजस्वी र धर्मात्मा राजाले शोकमा संसारका सम्पूर्ण स्त्रीलाई श्राप दिँदै भने — 'आजदेखि कुनै स्त्रीले कुनै रहस्य लुकाउन सक्नेछैन।'

श्लोक 10
संस्कृत

स राजा पुत्रपौत्राणां सम्बन्धिसुहृदां तदा। स्मरन्नुद्विग्नहृदयो बभूवोद्विग्नचेतनः॥

अङ्ग्रेजी

Recollecting his sons and grandsons and kinsmen and friends, the king then became filled with anxiety and grief.

हिन्दी

अपने पुत्रों, पौत्रों, कुटुम्बियों और मित्रों का स्मरण करके राजा चिन्ता और शोक से भर गए।

नेपाली

आफ्ना छोरा, नाति, कुटुम्बी र मित्रहरूको सम्झना गरेर राजा चिन्ता र शोकले भरिए।

श्लोक 11
संस्कृत

ततः शोकपरीतात्मा सधूम इव पावकः। निर्वेदमगमद् धीमान् राजा संतापपीडितः॥

अङ्ग्रेजी

Stricken with sorrow, the intelligent king, resembling a fire covered with smoke, was filled with despair. Then the wise king endued with grief like the fire covered in the grip of dense smoke and thus he sank in agony.

हिन्दी

शोक से पीड़ित वे बुद्धिमान् राजा धुएँ से ढकी अग्नि के समान निराशा से भर गए। तब वे बुद्धिमान् राजा घने धुएँ की पकड़ में आई अग्नि के समान शोक से घिर गए और इस प्रकार वेदना में डूब गए।

नेपाली

शोकले पीडित ती बुद्धिमान् राजा धूवाँले ढाकिएको अग्निजस्तै निराशाले भरिए। तब ती बुद्धिमान् राजा बाक्लो धूवाँको पक्डमा परेको अग्निजस्तै शोकले घेरिए र यसरी वेदनामा डुबे।