राजधर्मानुशासन पर्व — राजा जनक र उनकी रानीको संवाद — रानीले भिक्षु-जीवनको आलोचना गर्छिन्
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 18
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच तूष्णीम्भूतं तु राजानं पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत्। संतप्तः शोकदुःखाभ्यां राजवाक्छल्यपीडितः॥
2अर्जुन उवाच कथयन्ति पुरावृत्तमितिहासमिमं जनाः। विदेहराज्ञः संवादं भार्यया सह भारत॥
3उत्सृज्य राज्यं भिक्षार्थं कृतबुद्धिं नरेश्वरम्। विदेहराजमहिषी दुःखिता यदभाषत॥
4धनान्यपत्यं दाराश्च रत्नानि विविधानि च। पन्थानं पावकं हित्वा जनको मौढ्यमास्थितः॥
5तं ददर्श प्रिया भार्या भक्ष्यवृत्तिमकिंचनम्। धानामुष्टिमुपासीनं निरीहं गतमत्सरम्॥
6तमुवाच समागत्य भर्तारमकुतोभयम्। क्रुद्धा मनस्विनी भार्या विविक्ते हेतुमद् वचः॥
7कथमुत्सृज्य राज्यं स्वं धनधान्यसमन्वितम्। कापाली वृत्तिमास्थाय धानामुष्टिर्न ते वरः॥
8प्रतिज्ञा तेऽन्यथा राजन् विचेष्टा चान्यथा तव। यद् राज्यं महदुत्सृज्य स्वल्पे तुष्यसि पार्थिव॥
9नैतेनातिथयो राजन् देवर्षिपितरस्तथा। अद्य शक्यास्त्वया भर्तुं मोघस्तेऽयं परिश्रमः॥
10देवतातिथिभिश्चैव पितृभिश्चैव पार्थिव। सर्वरेतैः परित्यक्तः परिव्रजसि निष्क्रियः॥
11यस्त्वं त्रैविद्यवृद्धानां ब्राह्मणानां सहस्रशः। भर्ता भूत्वा च लोकस्य सोऽद्य तै तिमिच्छसि॥
12श्रियं हित्वा प्रदीप्तां त्वं श्ववत् सम्प्रति वीक्ष्यसे। अपुत्रा जननी तेऽद्य कौसल्या चापतिस्त्वया॥
13अमी च धर्मकामास्त्वां क्षत्रियाः पर्युपासते। त्वदाशामभिकाङ्क्षन्तः कृपणाः फलहेतुका॥
14तांश्च त्वं विफलान् कुर्वन् कं नु लोकं गमिष्यसि। राजन् संशयिते मोक्षे परतन्त्रेषु देहिषु॥
15नैव तेऽस्ति परो लोको नापरः पापकर्मणः! धान् दारान् परित्यज्य यस्त्वमिच्छसि जीवितुम्॥
16स्त्रजो गन्धानलंकारान् वासांसि विविधानि च। किमर्थमभिसंत्यज्य परिव्रजसि निष्क्रियः॥
17निपानं सर्वभूतानां भूत्वा त्वं पावनं महत्। आढ्यो वनस्पतिर्भूत्वा सोऽन्यांस्त्वं पर्युपाससे॥
18खादन्ति हस्तिनं न्यासैः क्रव्यादा बहवोऽप्युत। बहवः कृमयश्चैव किं पुनस्त्वामनर्थकम्॥
19य इमां कुण्डिका भिन्द्यात् त्रिविष्टब्धं च यो हरेत्। वासश्चापि हरेत् तस्मिन् कथं ते मानसं भवेत्॥ यस्त्वयं सर्वमुत्सृज्य धानामुष्टेरनुग्रहः। यदानेन समं सर्वं किमिदं ह्यवसीयसे॥
20धानामुष्टेरिहार्थश्चेत् प्रतिज्ञा ते विनश्यति। का वाहं तव को मे त्वं कश्च तेमय्यनुग्रहः॥
21प्रशाधि पृथिवीं राजन् यदि तेऽनुग्रहो भवेत्। प्रासादं शयनं यानं वासांस्याभरणानि च॥
22श्रिया विहीनैरधनैस्त्यक्तमित्रैरकिंचनैः। सौखिकैः सम्भृतानर्थान् यः संत्यजति किं नु तत्॥
23योऽत्यन्तं प्रतिगृह्णीयाद् यश्च दद्यात् सदैव हि। तयोस्त्वमन्तरं विद्धि श्रेयांस्ताभ्यां क उच्यते॥
24सदैव याचमानेषु तथा दम्भान्वितेषु च। एतेषु दक्षिणा दत्ता दावाग्नाविव दुर्हतम्॥
25जातवेदा यथा राजन् नादग्ध्वैवोपशाम्यति। सदैव याचमानो हि तथा शाम्यति न द्विजः॥
26सतां वै ददतोऽन्नं च लोकेऽस्मिन् प्रकृतिर्बुवा। न चेद् राजा भवेद् दाता कुतः स्युर्मोक्षकाक्षिणः।।२७
27अन्नाद् गृहस्था लोकेऽस्मिन् भिक्षवस्तत एव च। अन्नात् प्राणः प्रभवति अन्नदः प्राणदो भवेत्॥
28गृहस्थेभ्योऽपि निर्मुक्ता गृहस्थानेव संश्रिताः। प्रभवं च प्रतिष्ठां च दान्ता विन्दन्त आसते॥
29त्यागान भिक्षुकं विद्यान्न मौढ्यान्न च याचनात्। ऋजुस्तु योऽर्थं त्यजति नसुखं विद्धि भिक्षुकम्॥
30असक्तः सक्तवद् गच्छन् निःसङ्गो मुक्तवन्धनः। समः शत्रौ च मित्रे च स वै मुक्तो महीपते॥
31परिव्रजन्ति दानार्थं मुण्डाः काषायवाससः। सिता बहुविधै पाशैः संचिन्वन्तो वृथामिषम्॥
32त्रयीं च नाम वार्ता च त्यक्त्वा पुत्रान् व्रजन्ति ये। त्रिविष्टब्धं च वासश्च प्रतिगृह्णन्त्यबुद्धयः॥
33अनिष्कषाये काषायमीहार्थमिति विद्धि तम्। धर्मध्वजानां मुण्डानां वृत्त्यर्थमिति मे मितिः॥
34काषायैरजिनैश्चीरैर्नग्नान् मुण्डान् जटाधरान्। बिभ्रत् साधून महाराज जय लोकान् जितेन्द्रियः॥
35अग्न्याधेयानि गुर्वर्थं क्रतूनपि सुदक्षिणान्। ददात्यहरहः पूर्वं को नु धर्मरतस्ततः॥
36अर्जुन उवाच तत्त्वज्ञो जनको राजा लोकेऽस्मिन्निति गीयते। सोऽप्यासीन्मोहसम्पन्नो मा मोहवशमन्वगाः॥
37एवं धर्ममनुक्रान्ताः सदा दानतपःपरा। आनृशंस्यगुणोपेताः कामक्रोधविवर्जिताः॥ प्रजानां पालने युक्ता दानमुत्तममास्थिताः। इष्टॉल्लोकानवाप्स्यामो गुरुवृद्धोपचायिनः॥
38देवतातिथिभूतानां निर्वपन्तो यथाविधि। स्थानमिष्टमवाप्स्यामो ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said When after saying these words, Yudhishthira became silent, Arjuna, pained by that speech of the king, and burning with sorrow and grief, once more said to his eldest brother,
2Arjuna said People recite this old history, O Bharata, about the discourse between the king of the Videhas and his queen.
3It is the account of the words which the grief-stricken wife of the king of the Videhas had said to her lord when the latter, leaving his kingdom, had resolved to live like a mendicant.
4Leaving off wealth and children and wives and valuable possessions of all sorts and the established path for acquiring religious merit and fire itself, king Janaka shaved his head.
5His dear wife saw him deprived of wealth, practising the vow of mendicancy resolved to abstain from inflicting any kind of injury on others, shorn of vanity and prepared to subsist upon a handful of barley fallen off from the stalk.
6Approaching her husband when he was alone, the queen possessing great strength of mind, fearlessly and in anger, told him these reasonable words:-
7'Why have you adopted a life of mendicancy, leaving your prosperous kingdom : full of corn? A handful of fallen off barley is not your becoming diet.
8Your resolution does not agree with your acts, since leaving your large kingdom you, O king, seek a handful of grain.
9With this handful of barley, O king, you will not be able to gratify your guests, gods, Rishis, and Pitris? This your labour, therefore, is in vain.
10Alas forsaken by gods, guests, and Pitris, you live like a wandering mendicant, o king, having cast off all action.
11You, before this, supported thousands of Brahmanas versed in the three Vedas and many more others. How can you desire to beg of them your own food today.
12Forsaking your blazing prosperity, you look about like a dog for his food. Your mother has to-day been made sonless by you, and your wife, the princess of Koshala, a widow.
13These helpless Kshatriyas, expecting fruits of religious merit, wait upon you, placing all their hopes on you.
14By dissipating their hopes, to what regions will you go, O king, especially when salvation is doubtful and creatures are dependent on actions?
15Sinful as you are, you will acquire neither this world nor the next, since you wish to live, having cast off your married wife?
16Why, indeed, do you lead a life of roving mendicancy, abstaining from all actions, after having forsaken garlands and perfumes and ornaments and robes of various sorts.
17Having been, like a large and sacred lake to all creatures, having been a mighty tree worthy of adoration, alas, how can you wait upon and adore others?
18If even an elephant gives up all work, carnivorous creatures and innumerable worms would eat it up. What need be said of yourself who are so powerless?
19How could your heart approve of that mode of life which recommends an earthen pot, and a triple-headed rod, and which compels one to give up his very clothes, and which sanctions the acceptance of only a handful of barley after leaving off everything? If, again, you hold that kingdom and a handful of barley are the same to you, then why do you abandon the foriner.
20If, again, a handful of barley becomes an object of attachment with you, then your original resolution of leaving off everything becomes futile! If, again, you carry out your resolution of leaving off everything, then who am I to you, who are you to me, and what can be your favour to me?
21If you wish to show your favour, rule then this Earth! They who seeks happiness but are very poor and abandoned by friends may adopt Renunciation.
22But he who imitates those men by leaving off palatial edifices and beds and vehicles and dresses and ornaments, acts improperly, indeed.
23One always accepts gifts from others, while another always makes gifts. You know the difference between the two, Who, indeed, of these two should be considered superior?
24If a gift is made to one who always accepts gifts, or to one who is proud, that gift, becomes useless like the clarified butter that is poured upon a forest-fire.
25As a fire, o king, never dies till it has consumed all that has been thrown into it, even so a beggar is silenced till he receives something.
26In this world, the food given by a charitable person, is the support of the pious. If, therefore, the king does not give (food), where will the pious go to, who aspire for salvation.
27They that have food (in their houses) are householders. Mendicants are supported by them. Life is kept up by food. Therefore, the giver of food is the giver of life.
28Coming out from among those who live as householders, mendicants depend upon those very persons from whom they come. By doing this, those self-controlled men acquire and enjoy fame and power.
29One cannot be called a mendicant for his having only renounced his worldly possessions, or for his having only led a life of dependence on charity. He who forsakes sincerely the possessions and pleasures of the world to be regarded a true mendicant.
30Unattachment at heart though showing attachment outwardly, standing aloof from the world, having broken all his fetters, regarding friend and foe in the same light, such a man, O king, is regarded to be liberated.
31Having shaved their heads clean and put on the brown robe, people rove like mendicants, though fettered by various ties and though always seeking useless wealth.
32They who, casting off the three Vedas, their usual avocations and children, live like mendicants by taking up the triple-headed rod and the brown robe, are really persons of weak understanding.
33Without having cast off anger and other passions, wearing only the brown robe, O king, is due to the desire of earning the means of livelihood. Those persons of clean-shaved heads who hold up the banner of virtue, have the acquisition of sustenance for their only object in life.
34Therefore, O king, controlling your passions do you secure blissful regions for yourself hereafter by maintaining them that are truly pious amongst those having matted locks or clean-shaved heads, naked or clad in rags, or skins or brown clothes.
35Who is there that is more virtuous then he who maintains his sacred fire, who celebrates sacrifices with presents of animals and money, and who administers charity day and night?
36Arjuna said King Janaka was known as a truth-knowing person in the world. Even he, was bewildered in the ascertainment of duty. Do not yield to stupefaction.
37The duties of a householder are observed by person practising charity. By abstaining from all sorts of injuries, by casting off desire and anger, by being engaged in protecting all creatures, by making charities and lastly by making elders and aged persons, we shall succeed in attaining such blissful regions as are after our hearts.
38By duly satisfying gods, guests, and all creatures, by adoring Brahmanas, and by truthfulness of speech, we shall certainly attain to desirable regions of bliss.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — ये वचन कहकर जब युधिष्ठिर मौन हो गए, तब राजा के उस कथन से पीड़ित और शोक तथा दुःख से जलते हुए अर्जुन ने अपने ज्येष्ठ भ्राता से फिर कहा —
2अर्जुन ने कहा — हे भरतवंशी, लोग विदेहराज और उनकी रानी के बीच हुए संवाद का यह प्राचीन इतिहास सुनाते हैं।
3यह उन वचनों का वृत्तान्त है जो विदेहराज की शोकार्त पत्नी ने अपने स्वामी से तब कहे थे, जब उन्होंने अपना राज्य छोड़कर भिक्षुक के समान जीने का निश्चय किया था।
4धन, सन्तान, स्त्रियाँ, सब प्रकार की बहुमूल्य सम्पत्ति, धर्म-अर्जन का स्थापित मार्ग तथा अग्निहोत्र की अग्नि तक त्यागकर राजा जनक ने अपना सिर मुँड़ा लिया।
5उनकी प्रिय पत्नी ने उन्हें धन से रहित, भिक्षा-व्रत का पालन करते हुए, किसी भी प्रकार की हिंसा न करने के संकल्प से युक्त, अभिमान से रहित तथा बाल से झड़े हुए मुट्ठी भर जौ पर जीने को उद्यत देखा।
6जब वे अकेले थे तब अपने पति के पास जाकर महान् मनोबल वाली रानी ने निर्भय होकर और क्रोध में उनसे ये युक्तिपूर्ण वचन कहे —
7'अन्न से भरे अपने समृद्ध राज्य को छोड़कर आपने भिक्षुक का जीवन क्यों अपनाया है? बाल से झड़े मुट्ठी भर जौ आपके योग्य आहार नहीं है।
8आपका संकल्प आपके कर्मों से मेल नहीं खाता, क्योंकि हे राजन्, अपना विशाल राज्य छोड़कर आप मुट्ठी भर अन्न खोजते हैं।
9हे राजन्, इस मुट्ठी भर जौ से आप अपने अतिथियों, देवताओं, ऋषियों और पितरों को तृप्त नहीं कर सकेंगे। इसलिए आपका यह श्रम व्यर्थ है।
10हाय, हे राजन्, समस्त कर्म त्यागकर, देवताओं, अतिथियों और पितरों से त्यक्त होकर आप घुमक्कड़ भिक्षुक के समान जीते हैं।
11इससे पहले आपने तीनों वेदों के ज्ञाता हजारों ब्राह्मणों तथा उनसे भी अधिक अन्य लोगों का भरण-पोषण किया था। आज आप उन्हीं से अपना भोजन माँगना कैसे चाहते हैं?
12अपनी प्रदीप्त समृद्धि त्यागकर आप कुत्ते के समान अपने भोजन के लिए इधर-उधर ताकते हैं। आज आपने अपनी माता को पुत्रहीन और अपनी पत्नी कोसलराजकुमारी को विधवा बना दिया है।
13धर्म के फलों की आशा रखने वाले ये असहाय क्षत्रिय अपनी समस्त आशाएँ आप पर टिकाकर आपकी सेवा में लगे हैं।
14हे राजन्, उनकी आशाएँ नष्ट करके आप किन लोकों को जाएँगे — विशेषकर तब जब मोक्ष सन्दिग्ध है और प्राणी कर्मों पर आश्रित हैं?
15आप पापी हैं; आपको न यह लोक मिलेगा और न परलोक, क्योंकि आप अपनी विवाहिता पत्नी को त्यागकर जीना चाहते हैं।
16माला, सुगन्ध, आभूषण तथा नाना प्रकार के वस्त्र त्यागकर आप समस्त कर्मों से विरत होकर घुमक्कड़ भिक्षुक का जीवन आखिर क्यों बिताते हैं?
17समस्त प्राणियों के लिए एक विशाल पवित्र सरोवर के समान और पूजा के योग्य एक विशाल वृक्ष के समान रह चुकने पर, हाय, अब आप दूसरों की सेवा और वन्दना कैसे कर सकते हैं?
18यदि हाथी भी सारा कर्म छोड़ दे, तो मांसभक्षी जन्तु और असंख्य कीड़े उसे खा जाएँ। फिर आप-जैसे शक्तिहीन की तो बात ही क्या?
19उस जीवनचर्या को आपका हृदय कैसे स्वीकार कर सका, जो मिट्टी के पात्र और त्रिदण्ड की संस्तुति करती है, जो मनुष्य को अपने वस्त्र तक त्यागने को विवश करती है, और जो सब कुछ त्याग देने के बाद केवल मुट्ठी भर जौ स्वीकार करने का विधान देती है? और यदि आप मानते हैं कि राज्य और मुट्ठी भर जौ आपके लिए एक समान हैं, तो फिर आप पहले वाले को क्यों त्यागते हैं?
20और यदि मुट्ठी भर जौ आपके लिए आसक्ति का विषय बन जाता है, तो सब कुछ त्याग देने का आपका मूल संकल्प ही व्यर्थ हो जाता है! और यदि आप सब कुछ त्याग देने के अपने संकल्प को पूरा करते हैं, तो फिर मैं आपकी कौन हूँ, आप मेरे कौन हैं, और मुझ पर आपकी कृपा क्या हो सकती है?
21यदि आप कृपा दिखाना चाहते हैं, तो इस पृथ्वी पर शासन कीजिए! जो सुख चाहते हैं किन्तु अत्यन्त दरिद्र हैं और मित्रों से त्यक्त हैं, वे भले ही संन्यास अपना लें।
22किन्तु जो उन पुरुषों का अनुकरण करके प्रासाद, शय्या, वाहन, वस्त्र और आभूषण त्याग देता है, वह सचमुच अनुचित आचरण करता है।
23एक सदा दूसरों से दान लेता है, जबकि दूसरा सदा दान देता है। इन दोनों का अन्तर आप जानते हैं। इन दोनों में से कौन श्रेष्ठ माना जाना चाहिए?
24यदि उसे दान दिया जाए जो सदा दान लेता ही रहता है, अथवा उसे जो अभिमानी है, तो वह दान उस घी के समान व्यर्थ हो जाता है जो दावानल पर डाला जाए।
25हे राजन्, जैसे अग्नि तब तक नहीं बुझती जब तक उसमें डाली गई सारी वस्तु जल न जाए, वैसे ही भिखारी तब तक मौन नहीं होता जब तक उसे कुछ मिल न जाए।
26इस संसार में दानी पुरुष द्वारा दिया गया अन्न ही धर्मात्माओं का आधार है। इसलिए यदि राजा ही (अन्न) न देगा, तो मोक्ष की आकांक्षा रखने वाले धर्मात्मा कहाँ जाएँगे?
27जिनके (घरों में) अन्न होता है वे गृहस्थ कहलाते हैं। भिक्षुक उन्हीं के सहारे जीते हैं। जीवन अन्न से ही चलता है। इसलिए अन्न का दाता ही प्राण का दाता है।
28गृहस्थों के बीच से निकलकर भिक्षुक उन्हीं पुरुषों पर आश्रित रहते हैं जिनके बीच से वे आए हैं। ऐसा करके वे संयतात्मा पुरुष यश और शक्ति प्राप्त करते और भोगते हैं।
29केवल अपनी सांसारिक सम्पत्ति त्याग देने से अथवा केवल भिक्षा पर आश्रित जीवन बिता लेने से कोई भिक्षुक नहीं कहलाता। जो संसार की सम्पत्ति और भोगों का सच्चे मन से त्याग करता है, वही सच्चा भिक्षुक माना जाना चाहिए।
30हे राजन्, जो बाहर से आसक्ति दिखाते हुए भी हृदय से अनासक्त है, जो संसार से अलग खड़ा है, जिसने अपने सब बन्धन तोड़ दिए हैं और जो मित्र और शत्रु को एक ही दृष्टि से देखता है — ऐसा पुरुष ही मुक्त माना जाता है।
31अपने सिर मुँड़ाकर और गेरुआ वस्त्र पहनकर लोग भिक्षुकों के समान घूमते हैं, यद्यपि वे नाना बन्धनों में जकड़े होते हैं और सदा व्यर्थ धन की खोज में रहते हैं।
32जो तीनों वेदों को, अपने सामान्य कर्मों को और सन्तान को त्यागकर त्रिदण्ड और गेरुआ वस्त्र धारण करके भिक्षुक के समान जीते हैं, वे सचमुच दुर्बल बुद्धिवाले पुरुष हैं।
33हे राजन्, क्रोध तथा अन्य वासनाओं का त्याग किए बिना केवल गेरुआ वस्त्र पहनना जीविका के साधन जुटाने की इच्छा से ही होता है। मुँड़े हुए सिर वाले जो पुरुष धर्म की ध्वजा ऊँची करते हैं, उनके जीवन का एकमात्र प्रयोजन आजीविका जुटाना ही होता है।
34इसलिए हे राजन्, अपनी वासनाओं को वश में करके जटाधारी अथवा मुँड़े हुए सिर वाले, नग्न अथवा चीथड़ों, चर्मों या गेरुए वस्त्रों में रहने वाले पुरुषों में जो सचमुच धर्मात्मा हैं उनका पालन करके आप परलोक में अपने लिए आनन्दमय लोक अर्जित कीजिए।
35जो अपनी अग्नि की रक्षा करता है, जो पशुओं और धन की दक्षिणा के साथ यज्ञ करता है और जो दिन-रात दान देता है — उससे बढ़कर धर्मात्मा और कौन है?'
36अर्जुन ने कहा — राजा जनक संसार में सत्य के ज्ञाता के रूप में प्रसिद्ध थे। वे भी धर्म के निर्णय में मोहग्रस्त हो गए थे। आप मोह के वश न होइए।
37दान का अभ्यास करने वाले पुरुष ही गृहस्थ-धर्म का पालन करते हैं। सब प्रकार की हिंसा से विरत रहकर, काम और क्रोध का त्याग करके, समस्त प्राणियों की रक्षा में लगे रहकर, दान देकर और अन्ततः गुरुजनों तथा वृद्धों की सेवा करके हम अपने मन के अनुरूप आनन्दमय लोक प्राप्त करने में सफल होंगे।
38देवताओं, अतिथियों और समस्त प्राणियों को विधिपूर्वक तृप्त करके, ब्राह्मणों की पूजा करके और वाणी में सत्य बोलकर हम निश्चय ही वांछित आनन्दमय लोक प्राप्त करेंगे।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — यी वचन भनेर जब युधिष्ठिर मौन भए, तब राजाको त्यस कथनले पीडित र शोक तथा दुःखले जलिरहेका अर्जुनले आफ्ना जेठा दाजुलाई फेरि भने —
2अर्जुनले भने — हे भरतवंशी, मानिसहरूले विदेहराज र उनकी रानीका बीचमा भएको संवादको यो प्राचीन इतिहास सुनाउँछन्।
3यो ती वचनको वृत्तान्त हो जो विदेहराजकी शोकार्त पत्नीले आफ्ना स्वामीलाई तब भनेकी थिइन्, जब उनले आफ्नो राज्य छाडेर भिक्षुकजस्तै बाँच्ने निश्चय गरेका थिए।
4धन, सन्तान, स्त्रीहरू, सबै प्रकारका बहुमूल्य सम्पत्ति, धर्म-आर्जनको स्थापित मार्ग तथा अग्निहोत्रको अग्निसम्म त्यागेर राजा जनकले आफ्नो टाउको खौरे।
5उनकी प्रिय पत्नीले उनलाई धनबाट रहित, भिक्षा-व्रतको पालन गर्दै, कुनै पनि प्रकारको हिंसा नगर्ने सङ्कल्पले युक्त, अभिमानबाट रहित तथा बालाबाट झरेको मुठीभर जौमा बाँच्न उद्यत देखिन्।
6जब उनी एक्लै थिए तब आफ्ना पतिकहाँ गएर महान् मनोबल भएकी रानीले निर्भय भई र क्रोधमा उनलाई यी युक्तिपूर्ण वचन भनिन् —
7'अन्नले भरिएको आफ्नो समृद्ध राज्य छाडेर तपाईंले भिक्षुकको जीवन किन अपनाउनुभयो? बालाबाट झरेको मुठीभर जौ तपाईंयोग्य आहार होइन।
8तपाईंको सङ्कल्प तपाईंका कर्मसँग मेल खाँदैन, किनभने हे राजन्, आफ्नो विशाल राज्य छाडेर तपाईं मुठीभर अन्न खोज्नुहुन्छ।
9हे राजन्, यस मुठीभर जौले तपाईंले आफ्ना अतिथि, देवता, ऋषि र पितृहरूलाई तृप्त पार्न सक्नुहुनेछैन। त्यसैले तपाईंको यो श्रम व्यर्थ छ।
10हाय, हे राजन्, सम्पूर्ण कर्म त्यागेर, देवता, अतिथि र पितृहरूबाट त्यक्त भई तपाईं घुमन्ते भिक्षुकजस्तै बाँच्नुहुन्छ।
11यसभन्दा पहिले तपाईंले तीनै वेदका ज्ञाता हजारौँ ब्राह्मण तथा तिनीभन्दा पनि बढी अन्य मानिसहरूको भरणपोषण गर्नुभएको थियो। आज तपाईं तिनैसँग आफ्नो भोजन माग्न कसरी चाहनुहुन्छ?
12आफ्नो प्रदीप्त समृद्धि त्यागेर तपाईं कुकुरजस्तै आफ्नो भोजनका लागि यताउता चियाउनुहुन्छ। आज तपाईंले आफ्नी आमालाई पुत्रहीन र आफ्नी पत्नी कोसलराजकुमारीलाई विधवा बनाइदिनुभएको छ।
13धर्मका फलहरूको आशा राख्ने यी असहाय क्षत्रियहरू आफ्ना सम्पूर्ण आशा तपाईंमा टेकाएर तपाईंको सेवामा लागेका छन्।
14हे राजन्, तिनीहरूका आशा नष्ट पारेर तपाईं कुन लोकमा जानुहुनेछ — विशेषगरी तब जब मोक्ष सन्दिग्ध छ र प्राणीहरू कर्ममा आश्रित छन्?
15तपाईं पापी हुनुहुन्छ; तपाईंलाई न यो लोक मिल्नेछ न परलोक, किनभने तपाईं आफ्नी विवाहिता पत्नीलाई त्यागेर बाँच्न चाहनुहुन्छ।
16माला, सुगन्ध, आभूषण तथा नाना प्रकारका वस्त्र त्यागेर तपाईं सम्पूर्ण कर्मबाट विरत भई घुमन्ते भिक्षुकको जीवन आखिर किन बिताउनुहुन्छ?
17सम्पूर्ण प्राणीहरूका लागि एउटा विशाल पवित्र सरोवरजस्तै र पूजायोग्य एउटा विशाल रूखजस्तै भइसकेपछि, हाय, अब तपाईं अरूको सेवा र वन्दना कसरी गर्न सक्नुहुन्छ?
18यदि हात्तीले पनि सारा कर्म छाडिदेओस्, त मांसभक्षी जन्तु र असङ्ख्य किराले त्यसलाई खान्छन्। अनि तपाईंजस्तै शक्तिहीनको त कुरै के?
19त्यस जीवनचर्यालाई तपाईंको हृदयले कसरी स्वीकार गर्न सक्यो, जसले माटोको भाँडो र त्रिदण्डको सिफारिस गर्दछ, जसले मानिसलाई आफ्नो वस्त्रसम्म त्याग्न विवश पार्दछ, र जसले सबथोक त्यागिसकेपछि केवल मुठीभर जौ स्वीकार गर्ने विधान दिन्छ? र यदि तपाईं मान्नुहुन्छ कि राज्य र मुठीभर जौ तपाईंका लागि एउटै हुन्, त फेरि तपाईं पहिलोलाई किन त्याग्नुहुन्छ?
20र यदि मुठीभर जौ तपाईंका लागि आसक्तिको विषय बन्दछ, त सबथोक त्यागिदिने तपाईंको मूल सङ्कल्पै व्यर्थ हुन्छ! र यदि तपाईंले सबथोक त्यागिदिने आफ्नो सङ्कल्प पूरा गर्नुहुन्छ, त फेरि म तपाईंकी को हुँ, तपाईं मेरा को हुनुहुन्छ, र ममाथि तपाईंको कृपा के हुन सक्दछ?
21यदि तपाईं कृपा देखाउन चाहनुहुन्छ भने यस पृथ्वीमा शासन गर्नुहोस्! जसले सुख चाहन्छन् तर अत्यन्त दरिद्र छन् र मित्रहरूबाट त्यक्त छन्, तिनीहरूले भने संन्यास अपनाऊन्।
22तर जसले ती पुरुषहरूको अनुकरण गरेर प्रासाद, शय्या, वाहन, वस्त्र र आभूषण त्यागिदिन्छ, उसले साँच्चै अनुचित आचरण गर्दछ।
23एउटाले सधैँ अरूबाट दान लिन्छ, जबकि अर्कोले सधैँ दान दिन्छ। यी दुवैको भिन्नता तपाईं जान्नुहुन्छ। यी दुवैमध्ये को श्रेष्ठ मानिनुपर्दछ?
24यदि उसलाई दान दिइयो जसले सधैँ दान लिइरहन्छ, अथवा उसलाई जो अभिमानी छ, त्यो दान त्यस घिउजस्तै व्यर्थ हुन्छ जो दावानलमाथि खन्याइन्छ।
25हे राजन्, जसरी अग्नि तबसम्म निभ्दैन जबसम्म त्यसमा हालिएको सारा वस्तु जल्दैन, त्यसरी नै भिखारी तबसम्म मौन हुँदैन जबसम्म उसलाई केही मिल्दैन।
26यस संसारमा दानी पुरुषले दिएको अन्न नै धर्मात्माहरूको आधार हो। त्यसैले यदि राजाले नै (अन्न) दिँदैन भने मोक्षको आकाङ्क्षा राख्ने धर्मात्माहरू कहाँ जानेछन्?
27जसका (घरमा) अन्न हुन्छ तिनीहरू गृहस्थ कहलाउँछन्। भिक्षुकहरू तिनकै सहारामा बाँच्दछन्। जीवन अन्नले नै चल्दछ। त्यसैले अन्नको दाता नै प्राणको दाता हो।
28गृहस्थहरूका बीचबाट निस्केर भिक्षुकहरू तिनै पुरुषहरूमा आश्रित रहन्छन् जसका बीचबाट तिनीहरू आएका हुन्। यसो गरेर ती संयतात्मा पुरुषहरूले यश र शक्ति प्राप्त गर्दछन् र भोग्दछन्।
29केवल आफ्नो सांसारिक सम्पत्ति त्यागिदिएर अथवा केवल भिक्षामा आश्रित जीवन बिताएर कोही भिक्षुक कहलाउँदैन। जसले संसारको सम्पत्ति र भोगको साँचो मनले त्याग गर्दछ, त्यही साँचो भिक्षुक मानिनुपर्दछ।
30हे राजन्, जो बाहिरबाट आसक्ति देखाउँदै पनि हृदयले अनासक्त छ, जो संसारबाट अलग उभिएको छ, जसले आफ्ना सबै बन्धन तोडेको छ र जसले मित्र र शत्रुलाई एउटै दृष्टिले हेर्दछ — त्यस्तो पुरुष नै मुक्त मानिन्छ।
31आफ्नो टाउको खौरेर र गेरुवा वस्त्र लगाएर मानिसहरू भिक्षुकजस्तै घुम्दछन्, यद्यपि तिनीहरू नाना बन्धनमा जेलिएका हुन्छन् र सधैँ व्यर्थ धनको खोजीमा रहन्छन्।
32जसले तीनै वेद, आफ्ना सामान्य कर्म र सन्तान त्यागेर त्रिदण्ड र गेरुवा वस्त्र धारण गरी भिक्षुकजस्तै बाँच्दछन्, तिनीहरू साँच्चै दुर्बल बुद्धि भएका पुरुष हुन्।
33हे राजन्, क्रोध तथा अन्य वासनाको त्याग नगरी केवल गेरुवा वस्त्र लगाउनु जीविकाका साधन जुटाउने इच्छाले नै हुन्छ। खौरिएको टाउको भएका जुन पुरुषहरूले धर्मको ध्वजा उच्च पार्दछन्, तिनीहरूको जीवनको एकमात्र प्रयोजन जीविका जुटाउनु नै हुन्छ।
34त्यसैले हे राजन्, आफ्ना वासनालाई वशमा गरेर जटाधारी अथवा खौरिएको टाउको भएका, नाङ्गा अथवा झुत्रा, छाला वा गेरुवा वस्त्रमा रहने पुरुषहरूमा जो साँच्चै धर्मात्मा छन् तिनको पालन गरेर तपाईं परलोकमा आफ्ना लागि आनन्दमय लोक आर्जन गर्नुहोस्।
35जसले आफ्नो अग्निको रक्षा गर्दछ, जसले पशु र धनको दक्षिणासहित यज्ञ गर्दछ र जसले दिनरात दान दिन्छ — उसभन्दा बढी धर्मात्मा अरू को छ?'
36अर्जुनले भने — राजा जनक संसारमा सत्यका ज्ञाताका रूपमा प्रसिद्ध थिए। उनी पनि धर्मको निर्णयमा मोहग्रस्त भएका थिए। तपाईं मोहको वशमा नपर्नुहोस्।
37दानको अभ्यास गर्ने पुरुषहरूले नै गृहस्थ-धर्मको पालन गर्दछन्। सबै प्रकारको हिंसाबाट विरत रही, काम र क्रोधको त्याग गरेर, सम्पूर्ण प्राणीहरूको रक्षामा लागिरहेर, दान दिएर र अन्त्यमा गुरुजन तथा वृद्धहरूको सेवा गरेर हामी आफ्नो मनअनुरूपको आनन्दमय लोक प्राप्त गर्नमा सफल हुनेछौँ।
38देवता, अतिथि र सम्पूर्ण प्राणीलाई विधिपूर्वक तृप्त पारेर, ब्राह्मणहरूको पूजा गरेर र वाणीमा सत्य बोलेर हामी निश्चय नै वाञ्छित आनन्दमय लोक प्राप्त गर्नेछौँ।