अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said Many persons here, who do not in reality, possess of tranquil souls, appear external as men of tranquil souls. There are again others, who are really of tranquil souls but that appear otherwise. How, O sire, shall we succeed in knowing these people.
2Regarding it is recited the old story of the discourse between a tiger and a jackal. Listen to it, О Yudhishthira.
3In days of yore, in a wealthy city called Paurika, there was a king named Paurika. That worst of beings was highly truthless and took pleasure in injuring others.
4When the lease of his life ran out he obtained an undesirable end. In fact, sullied by the evil deeds of his human life, he was born again as a jackal.
5Remembering his pristine prosperity, he was filled with grief and abstained from meat even when brought before him by others,
6And he felt mercy for all creatures, and was truthful in speech, and firm in the observance of austere vows. At the appointed hour he took food which consisted of fruit which had dropped from the trees.
7That jackal lived in a vast crematorium and liked to live there. And as it was his birth place, he never desired to change it for a better one.
8Unable to bear the purity of his conduct, the other jackals tries to make him change his resolution by addressing him in the following humble words
9Through living in this dreadful crematorium, you desire yet to live such a pure life. Is not this owing to your perverse understanding, since you are by nature an eater of carrion?
10Be you like us! All of us will give you food, Eat that which ought always to be your food, leaving of such purity of conduct!
11Hearing these words of theirs the jackal replied to them, with rapt attention, in these sweet and reasonable words, inculcating harmlessness to all-
12My birth has been low. It is conduct, however, which determines the birth. I wish to act in such a way that my fame may spread.
13Although I live in this crematorium, yet listen to my vows regarding my conduct. One's own self is the root of one's acts. The mode of life which one may adopt is not the root of one's religious acts.
14If one, while following a particular mode of life, kills a Brahmana, will not the sin of Brahmanicide assail him? If, on the other hand, one gives away a cow, while not even following any particular mode of life, will that pious gift yields on merit?
15Actuated by the desire of getting what is agreeable, you are only busy with filling your stomachs. Overcome by folly, you are blind to the three faults which are in the end.
16I do not like to follow the life which you lead, which yields evil both in this world and in the next, and which is characterised by loss of virtue brought about by discontentment and temptation!
17A tiger, well known for prowess, happened to overhear this conversation, and accordingly, taking the jackal for a learned person of pure conduct, offered him such respectful worship as became his own self and then expressed a desire for appointing him his minister.
18The tiger said O righteous person, I know what you are! Do your look after the duties of government with myself! Do you look after the duties of government with myself! Enjoy whatever articles you may wish to have, leaving off whatever you may not have a liking for.
19As regards ourselves, we are known to be of a fierce nature. We inforın you beforehand of this. If you act with mildness, you will be benefited and reap advantages for yourself.
20Honouring these words of that great lord of all animals, jackal, bending low his head a little, said these humble words.
21The jackal said O king of beasts, these words of yours about myself are such as become you. It is also becoming of you that you should cock for ministers of pure conduct and who conversant with duties and worldly affairs,
22You cannot maintain your great power without a pious minister, O hero, or with a wicked minister who always tries to put an end to your very life. You should, O highly blessed one, honour those of your ministers who are devoted to you, who are conversant with policy, and who are independent of one another, desirous of securing victory for you, unstained by covetousness, free from deceit, wise, ever engaged in your well-being, and gifted with great mental vigour, even as you should honour your preceptor or parents.
23But, o king of beasts, as I am perfectly contented with my present situation, I do not like to change it for anything else. I do not hanker after luxuries or the happiness that originates from them.
24My conduct, again, my not be like that your old servants. If they be of wicked conduct, they will create disunion between you and me.
25Dependence upon another, even if he be a bright person, is not desirable nor praiseworthy. I am of pure soul I am highly blessed. I cannot treat even sinners severely. I am gifted with great foresight. I have capacity for great exertion. I do not mind small things. I am endued with great strength. I am successful in acts, never uselessly. I have every object of enjoyment.
26I am never satisfied with a little. I have never served another. I am, future more, unskilled in serving. I live according to my pleasure in the forest.
27All who live in court have to suffer great pain for evil speeches against themselves. Those, however, who live in the forest, spend their days, fearlessly and without anxiety, observing vows.
28The fear, which possesses the heart of a person, who is summoned by the king is unknown to persons passing their days happily in the forest, living upon fruits and roots.
29Simple food and drink got without effort, and rich food procured with fear, widely differ from each other. Thinking of these two, I hold that there is happiness where there is not anxiety.
30A few only of the servants of kings are justly punished for their offences. A great number of them, however, meet with death under false charges.
31If, notwithstanding all this, you appoint me, O king of beasts, as your minister, I wish to make an agreement with you regarding your treatment towards men.
32Those words that I shall speak for your well being should be listened to, and honoured by you. The provision which you will make for me you will never interface with.
33I shall never consult with your other ministers. If I do, for they always seek superiority, they will then impute various kinds of faults to me.
34Meeting with you alone and in secret I shall say what is for your well-being. About you kinsmen, you will not ask me what is for your behoof or what is otherwise,
35Having consulted with me you shall not punish your other ministers afterwards. Getting enraged you will not punish my followers and dependents.
36Thus addressed by the jackal, the king of beasts answered him,-Let it be so!-and showed him every honour. The jackal then accepted the ministership of the tiger.
37Seeing the jackal treated with respect and supported in all his deeds, the old servants of the king, uniting together, began continually to show their hatred towards him.
38Those wicked persons at first tried to please and win him over with friendly conduct and make him put up with the various abuses which existed in the state.
39Robbing other people's property, they had long enjoyed their sports. Now, however, being governed by the jackal, they were unable to take anything belonging to others.
40Seeking aggrandisement and prosperity, they began to tempt him with sweet words. Indeed, large bribes even were offered to tempt his heart. Highly wise, the jackal showed no signs of yielding to those temptations.
41Then some amongst them making an agreement amongst themselves for bringing about his destruction, snatched away the welldressed meat that was intended for, and much desired by the king of beasts, and kept it secretly in the house of the jackal.
42The jackal knew who had taken away the meat and the party who were connected with the act. But though he knew everything, he bore it for a particular object.
43He had made an agreement with the king at the time of his becoming the minister, saying,-You seek my friendship, but you will not, O king, mistrust me without cause.
44Bhishma said Feeling hungry, when the king of beasts came to eat, he did not found the meat which should have been kept ready for his dinner. The king then ordered,-Let the thief be detected!
45His deceitful ministers represented to him that the meat kept for him had been taken away by his learned minister, the jackal, that was so proud of his own wisdom.
46Hearing of this unwise act of the jackal, the tiger was insensate with rage. Indeed, the king, yielding to wrath, ordered his minister to be killed.
47Finding the opportunity, the former ministers said to the king,-The jackal is always ready to take away from all of us the means of sustenance.
48Having said so, they once more spoke of the jackal's act of robbing the king of his food. And they said,-Such then is his conduct! What is there which he would not venture to do?
49He is not as you had heard. He is righteous in words, but he is really sinful by nature.
50At heart a wretch, he has disguised himself by assuming the grab of virtue. His conduct is really vicious. For serving his own purpose he had practised austerities in matters of diet and vows.
51If you disbelieve this, we will give you proof!-Having said so, they immediately caused that meat to be found out by entering the jackal's house.
52Determining that the meat was brought back from the jackal's house and hearing all those representations of his old servants, the king ordered, saying,-Let the jackal be killed.
53Hearing these words of the tiger, his mother came there for awakening her son's good sense with wholesome advice.
54The venerabie dame said,-O son, you should not believe this deceitful charge. Actuated by envy and rivalry, wicked men impute faults to even an honest person.
55Enemies desirous of a quarrel cannot bear the elevation of an enemy engendered by his great deeds. Faults are attributed to even a person soul performing penances. of pure
56Even for an ascetic living in the forest and engaged in his own acts, there are three parties, viz., friends, neutrals, and foes.
57The rapacious hate the pure. The idle hate the active. The ignorant hate the learned. The poor hate the rich. The unrighteous hate the righteous. The ugly hate the beautiful.
58Many of the learned, the ignorant, the rapacious, and the deceitful, would falsely accuse an innocent person even if the latter is endued with the virtues and intelligence of Brihaspati himself.
59If meat had really been stolen from your house in your absence, remember the jackal refuses to take any meat that is even given to him. Let sufficient attention be paid to his fact.
60Wicked persons sometimes pass for the virtues, and the virtues are sometimes taken for the wicked. There are various aspects in creatures. It is, therefore, necessary to examine which is which.
61The sky seems to be like the solid base of a vessel. The fire-fly appears like the actual spark of fire. In sooth, however, the sky has no base and there is no fire in the fire-fly.
62You should there scrutinise even things which you see with your own eyes. If a person determines everything after scrutiny, he never regrets afterwards.
63It is not at all difficult, O son, for a master to put his servant to death. Forgiveness, however, in persons endued with power, is always praiseworthy and yields fame.
64You had made the jackal your first minister. For that act, you had acquired great fame among all the neighbouring chiefs. A good minister cannot be secured easily. The jackal is your well wisher. Let him, therefore, be supported.
65That king, who considers a really innocent person falsely accused by his enemies to be guilty, is soon ruined by the wicked ministers who create that conviction in him!
66After the tiger's mother had her say, a righteous agent of the jackal, coming out of that array of his enemies, disclosed everything about the way in which that false accusation had been made.
67The jackal's innocence being proved, he was acquitted and respected by his master. The king of beasts embraced him affectionately again and again.
68Burning with grief, the jackal, however, who was master of the science of policy, salutated the king of beasts and solicited his permission for sacrificing his life by observing the Praya vow.
69Looking upon the virtuous jackal with affection and honouring him with reverential worship, the tiger, tried to dissuade him from fulfilling his wishes.
70Seeing his master moved with affection, the jackal bowed down to him, and, in a voice suppressed with tears, said
71Honoured by you first, I have afterwards been insulted by you. Your conduct towards me is calculated to make me an enemy of yours. It is not meet, therefore, that I should any longer live with you.
72Servants who are discontented, who have been dismissed from their offices, or who have been degraded from honourable situations, who have brought destitution upon themselves, or who have been ruined by their enemies, who have been weakened, who are rapacious, or enraged, or alarmed, or deceived, who have suffered confiscation, who are proud and willing to perform great feats but who are deprived of the means of acquiring wealth, and who burn with grief or anger for any injury done to them,-always wait for misfortunes to befall their masters. Being deceived, they forsake their masters and become powerful instruments in the hands of his enemies.
73I have been insulted by you and degraded from my place. How will you trust me again? How shall I continue to live with you?
74Knowing me to be competent you appointed me, and having examined me you had placed me in office. Violating the agreement then made (between us) you have insulted me.
75If one speaks of a particular person before others of righteous conduct, one should not, if desirous of keeping one's consistency, afterwards describe the same person as wicked.
76I, who have thus been dishonoured by you, cannot any longer enjoy your confidence. On my part, when I shall find you withdraw your confidence from me, I shall be stricken with alarm and anxiety.
77You entertaining suspicion and myself entertaining fear, our enemies will always try to find out opportunities for injuring us. Your subjects will, as a matter of fact, become anxious and discontented. Such a state of things has many shortcomings.
78It is difficult to unite again two who have been separated, as it is difficult to separate two that are united. If persons, reunited after separation, meet one another again, their conduct cannot be affectionate.
79No servant is to be seen who always wishes to do good to his master. People work with the desire of doing good to his master as also to one's own self. All works are undertaken from selfish desires. Unselfish works or motives are very rare.
80Those kings, whose hearts are restless and unquiet; cannot gain a true knowledge of men. Only one in a hundred can be found who is either capable or undaunted.
81The prosperity of men, as also their downfall, originates of itself. Prosperity and adversity, and greatness, all originate from weakness of understanding.
82Bhishma said Having said these conciliatory words pregnant with virtue, pleasure and profit, and having pleased the king, the jackal retired to the forest.
83Without heeding the entreaties of the king of beasts, the intelligent jackal renounced his body by sitting in Praya and went to heaven.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — यहाँ अनेक ऐसे पुरुष हैं जो वस्तुतः शान्तचित्त नहीं हैं किन्तु बाहर से शान्तचित्त पुरुषों के समान प्रतीत होते हैं। और अन्य ऐसे भी हैं जो वस्तुतः शान्तचित्त हैं किन्तु वैसे प्रतीत नहीं होते। हे तात, हम इन लोगों को कैसे पहचान सकेंगे?
2इस विषय में एक व्याघ्र और एक गीदड़ के बीच हुए संवाद की प्राचीन कथा सुनाई जाती है। हे युधिष्ठिर, उसे सुनो।
3प्राचीन काल में पौरिका नामक एक समृद्ध नगर में पौरिक नामक एक राजा था। वह नराधम अत्यन्त असत्यवादी था और दूसरों का अनिष्ट करने में आनन्द लेता था।
4जब उसकी आयु समाप्त हुई तब उसे अवांछनीय गति प्राप्त हुई। वस्तुतः अपने मानव जीवन के दुष्कर्मों से कलंकित होकर वह गीदड़ के रूप में पुनर्जन्म पा गया।
5अपनी पूर्व समृद्धि का स्मरण करके वह शोक से भर गया और दूसरों द्वारा उसके सामने लाया गया मांस तक नहीं खाता था।
6वह समस्त प्राणियों पर दया रखता था, वाणी में सत्यवादी था और कठोर व्रतों के पालन में दृढ़ था। नियत समय पर वह वृक्षों से गिरे हुए फलों का ही आहार करता था।
7वह गीदड़ एक विशाल श्मशान में रहता था और उसे वहीं रहना अच्छा लगता था। और चूँकि वह उसका जन्मस्थान था, उसने कभी उसे छोड़कर किसी उत्तम स्थान में जाने की इच्छा नहीं की।
8उसके आचरण की पवित्रता सहन न कर सकने के कारण अन्य गीदड़ों ने उसे इन विनम्र वचनों से सम्बोधित करके उसका निश्चय बदलवाने का यत्न किया —
9इस भयंकर श्मशान में रहते हुए भी तुम ऐसा पवित्र जीवन बिताना चाहते हो। क्या यह तुम्हारी विपरीत बुद्धि के कारण नहीं है, जबकि तुम स्वभाव से मुर्दाखोर हो?
10हमारे जैसे बन जाओ! हम सब तुम्हें भोजन देंगे। जो सदा तुम्हारा आहार होना चाहिए वही खाओ और आचरण की ऐसी पवित्रता छोड़ दो!
11उनके ये वचन सुनकर उस गीदड़ ने पूर्ण एकाग्रता से, समस्त प्राणियों के प्रति अहिंसा का उपदेश देते हुए, इन मधुर और युक्तियुक्त वचनों में उन्हें उत्तर दिया —
12मेरा जन्म नीच हुआ है। किन्तु जन्म का निर्धारण आचरण से ही होता है। मैं ऐसा आचरण करना चाहता हूँ जिससे मेरा यश फैले।
13यद्यपि मैं इस श्मशान में रहता हूँ, तथापि मेरे आचरण-सम्बन्धी व्रत सुनो। मनुष्य का अपना ही स्वरूप उसके कर्मों की जड़ है। जिस आश्रम को कोई अपनाए वह उसके धर्मकर्मों की जड़ नहीं है।
14यदि कोई किसी विशेष आश्रम का पालन करते हुए ब्राह्मण का वध करे तो क्या ब्रह्महत्या का पाप उसे नहीं लगेगा? और यदि दूसरी ओर कोई किसी विशेष आश्रम का पालन न करते हुए भी गोदान करे तो क्या वह पुण्यदान फल नहीं देगा?
15प्रिय वस्तुओं की प्राप्ति की इच्छा से प्रेरित होकर तुम केवल अपना पेट भरने में लगे रहते हो। मूढ़ता से अभिभूत होकर तुम उन तीन दोषों को नहीं देख पाते जो अन्ततः प्रकट होते हैं।
16जो जीवन तुम बिताते हो — जो इस लोक और परलोक दोनों में अनिष्ट देता है और जिसका लक्षण असन्तोष तथा प्रलोभन से उत्पन्न धर्महानि है — वैसा जीवन बिताना मुझे रुचिकर नहीं!
17पराक्रम के लिए विख्यात एक व्याघ्र ने संयोगवश यह वार्तालाप सुन लिया, और गीदड़ को शुद्ध आचरण वाला विद्वान् पुरुष मानकर उसने अपने पद के अनुरूप उसकी आदरपूर्वक पूजा की और तब उसे अपना मन्त्री बनाने की इच्छा प्रकट की।
18व्याघ्र ने कहा — हे धर्मात्मा, मैं जानता हूँ कि तुम क्या हो! तुम मेरे साथ मिलकर शासन के कार्य सँभालो! जिन वस्तुओं की तुम इच्छा करो उनका उपभोग करो और जिनसे तुम्हें रुचि न हो उन्हें छोड़ दो।
19रही हमारी बात — हम उग्र स्वभाव के जाने जाते हैं। यह हम तुम्हें पहले ही सूचित कर देते हैं। यदि तुम मृदुता से आचरण करोगे तो तुम्हारा हित होगा और तुम स्वयं भी लाभ पाओगे।
20समस्त पशुओं के उस महान् स्वामी के इन वचनों का सम्मान करते हुए गीदड़ ने अपना सिर कुछ झुकाकर ये विनम्र वचन कहे।
21गीदड़ ने कहा — हे मृगराज, मेरे विषय में आपके ये वचन आपको ही शोभा देते हैं। यह भी आपको शोभा देता है कि आप ऐसे मन्त्री खोजें जो शुद्ध आचरण वाले हों तथा जो धर्म और लौकिक व्यवहार के ज्ञाता हों।
22हे वीर, धर्मात्मा मन्त्री के बिना अथवा ऐसे दुष्ट मन्त्री के साथ जो सदा आपके प्राण लेने का यत्न करता हो, आप अपनी महान् शक्ति बनाए नहीं रख सकते। हे परम भाग्यशाली, आपको अपने उन मन्त्रियों का सम्मान वैसे ही करना चाहिए जैसे अपने आचार्य अथवा माता-पिता का — जो आपके प्रति समर्पित हों, नीति के ज्ञाता हों, एक-दूसरे से स्वतन्त्र हों, आपकी विजय चाहते हों, लोभ से निर्मल हों, कपट से मुक्त हों, बुद्धिमान् हों, सदा आपके कल्याण में लगे हों और महान् मानसिक ओज से सम्पन्न हों।
23किन्तु हे मृगराज, मैं अपनी वर्तमान स्थिति से पूर्णतः सन्तुष्ट हूँ, इसलिए मैं उसे किसी और वस्तु के बदले बदलना नहीं चाहता। मुझे न विलासिता की लालसा है और न उससे उत्पन्न होने वाले सुख की।
24और मेरा आचरण आपके पुराने सेवकों जैसा नहीं होगा। यदि वे दुष्ट आचरण वाले हुए तो वे आपके और मेरे बीच फूट डालेंगे।
25दूसरे पर निर्भरता — चाहे वह कितना ही तेजस्वी क्यों न हो — न वांछनीय है और न प्रशंसनीय। मैं शुद्ध आत्मा वाला हूँ; मैं परम भाग्यशाली हूँ। मैं पापियों के साथ भी कठोर व्यवहार नहीं कर सकता। मैं महान् दूरदर्शिता से सम्पन्न हूँ। मुझमें महान् उद्यम की क्षमता है। मैं तुच्छ बातों की चिन्ता नहीं करता। मैं महान् बल से सम्पन्न हूँ। मैं कर्मों में सफल होता हूँ, कभी व्यर्थ नहीं। मेरे पास प्रत्येक भोग्य वस्तु है।
26मैं थोड़े से कभी सन्तुष्ट नहीं होता। मैंने कभी किसी की सेवा नहीं की। इसके अतिरिक्त मैं सेवा करने में अकुशल हूँ। मैं वन में अपनी इच्छा के अनुसार जीता हूँ।
27जो राजसभा में रहते हैं उन सबको अपने विरुद्ध कही गई दुर्वचनों से महान् कष्ट भोगना पड़ता है। किन्तु जो वन में रहते हैं वे व्रतों का पालन करते हुए निर्भय और निश्चिन्त होकर अपने दिन बिताते हैं।
28राजा द्वारा बुलाए जाने पर जो भय मनुष्य के हृदय को ग्रस लेता है, वह फल-मूल पर निर्वाह करते हुए वन में सुखपूर्वक दिन बिताने वालों के लिए अज्ञात है।
29बिना प्रयास मिलने वाला सादा अन्न-जल और भय के साथ प्राप्त किया गया उत्तम भोजन — दोनों में महान् अन्तर है। इन दोनों पर विचार करके मैं मानता हूँ कि सुख वहीं है जहाँ चिन्ता नहीं है।
30राजाओं के सेवकों में से केवल थोड़े ही अपने अपराधों के लिए न्यायपूर्वक दण्डित होते हैं। किन्तु उनमें से बहुत बड़ी संख्या झूठे आरोपों में मृत्यु को प्राप्त होती है।
31हे मृगराज, यदि इतना सब होते हुए भी आप मुझे अपना मन्त्री नियुक्त करना चाहते हैं, तो मैं आपसे मनुष्यों के प्रति आपके व्यवहार के विषय में एक अनुबन्ध करना चाहता हूँ।
32आपके कल्याण के लिए मैं जो वचन बोलूँ उन्हें आपको सुनना और उनका सम्मान करना होगा। मेरे लिए आप जो व्यवस्था करेंगे उसमें आप कभी हस्तक्षेप नहीं करेंगे।
33मैं आपके अन्य मन्त्रियों से कभी परामर्श नहीं करूँगा। यदि करूँ, तो चूँकि वे सदा श्रेष्ठता चाहते हैं, वे मुझ पर नाना प्रकार के दोष लगाएँगे।
34आपसे अकेले में और गुप्त रूप से मिलकर मैं वही कहूँगा जो आपके कल्याण के लिए हो। अपने बान्धवों के विषय में आप मुझसे यह नहीं पूछेंगे कि क्या आपके हित में है और क्या नहीं।
35मुझसे परामर्श करके आप बाद में अपने अन्य मन्त्रियों को दण्डित नहीं करेंगे। क्रुद्ध होकर आप मेरे अनुयायियों और आश्रितों को दण्डित नहीं करेंगे।
36गीदड़ द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर मृगराज ने उसे उत्तर दिया — ऐसा ही हो! — और उसका पूर्ण सम्मान किया। तब गीदड़ ने व्याघ्र का मन्त्रिपद स्वीकार कर लिया।
37गीदड़ को सम्मानपूर्वक व्यवहार पाते और उसके समस्त कर्मों में सहारा पाते देखकर राजा के पुराने सेवक एक होकर निरन्तर उसके प्रति अपना द्वेष दिखाने लगे।
38उन दुष्ट पुरुषों ने पहले तो मैत्रीपूर्ण आचरण से उसे प्रसन्न करने और अपने पक्ष में करने का यत्न किया, जिससे वह राज्य में विद्यमान नाना दुराचारों को सह ले।
39दूसरों की सम्पत्ति लूटकर वे दीर्घकाल तक अपने भोग-विलास में लगे रहे थे। किन्तु अब गीदड़ के शासन में रहते हुए वे दूसरों की कोई वस्तु नहीं ले पा रहे थे।
40उन्नति और समृद्धि चाहते हुए वे उसे मधुर वचनों से लुभाने लगे। वस्तुतः उसका हृदय लुभाने के लिए बड़ी-बड़ी घूस तक अर्पित की गईं। किन्तु परम बुद्धिमान् गीदड़ ने उन प्रलोभनों के आगे झुकने का कोई लक्षण नहीं दिखाया।
41तब उनमें से कुछ ने उसका विनाश करने के लिए आपस में एक षड्यन्त्र रचकर वह सुसंस्कृत मांस चुरा लिया जो मृगराज के लिए रखा गया था और जिसकी वह अत्यन्त इच्छा रखता था, और उसे गुप्त रूप से गीदड़ के घर में रख दिया।
42गीदड़ जानता था कि मांस किसने चुराया है और उस कर्म से कौन-कौन जुड़े हैं। किन्तु सब कुछ जानते हुए भी उसने एक विशेष प्रयोजन से उसे सह लिया।
43मन्त्री बनते समय उसने राजा से यह अनुबन्ध किया था — आप मेरी मित्रता चाहते हैं; किन्तु हे राजन्, आप बिना कारण मुझ पर अविश्वास नहीं करेंगे।
44भीष्म ने कहा — भूख लगने पर जब मृगराज भोजन करने आया तब उसे वह मांस नहीं मिला जो उसके भोजन के लिए तैयार रखा जाना चाहिए था। तब राजा ने आज्ञा दी — चोर का पता लगाया जाए!
45उसके कपटी मन्त्रियों ने उससे कहा कि उसके लिए रखा गया मांस उसके विद्वान् मन्त्री गीदड़ ने ले लिया है, जो अपनी ही बुद्धि पर इतना गर्व करता है।
46गीदड़ के इस अविवेकपूर्ण कर्म के विषय में सुनकर व्याघ्र क्रोध से विवश हो गया। वस्तुतः क्रोध के वश होकर राजा ने अपने मन्त्री के वध की आज्ञा दे दी।
47अवसर पाकर पुराने मन्त्रियों ने राजा से कहा — यह गीदड़ हम सबसे हमारी जीविका के साधन छीनने को सदा तत्पर रहता है।
48ऐसा कहकर उन्होंने गीदड़ द्वारा राजा का भोजन चुराने के कर्म की फिर चर्चा की। और उन्होंने कहा — तो यह है उसका आचरण! ऐसा क्या है जो वह करने का साहस न करे?
49वह वैसा नहीं है जैसा आपने सुना था। वह वचनों में धर्मात्मा है, किन्तु स्वभाव से वस्तुतः पापी है।
50हृदय से नीच होकर उसने धर्म का वेश धारण करके अपने को छिपा रखा है। उसका आचरण वस्तुतः दूषित है। अपना ही प्रयोजन सिद्ध करने के लिए उसने आहार और व्रतों के विषय में तप का अभ्यास किया है।
51यदि आपको इस पर विश्वास न हो तो हम आपको प्रमाण देंगे! — ऐसा कहकर उन्होंने तत्काल गीदड़ के घर में प्रवेश करके वह मांस ढुँढ़वा दिया।
52मांस गीदड़ के घर से लाया गया है — यह निश्चय करके और अपने पुराने सेवकों के वे समस्त निवेदन सुनकर राजा ने आज्ञा दी — गीदड़ का वध किया जाए।
53व्याघ्र के ये वचन सुनकर उसकी माता हितकारी सलाह से अपने पुत्र का विवेक जगाने के लिए वहाँ आई।
54उस वृद्धा ने कहा — हे पुत्र, तुम्हें इस कपटपूर्ण आरोप पर विश्वास नहीं करना चाहिए। ईर्ष्या और प्रतिस्पर्धा से प्रेरित होकर दुष्ट पुरुष ईमानदार पुरुष पर भी दोष लगाते हैं।
55कलह के इच्छुक शत्रु अपने प्रतिपक्षी के महान् कर्मों से उत्पन्न उन्नति सह नहीं पाते। शुद्ध आत्मा वाले तपस्वी पुरुष पर भी दोष मढ़ दिए जाते हैं।
56वन में रहकर अपने ही कर्मों में लगे तपस्वी के लिए भी तीन वर्ग होते हैं — मित्र, उदासीन और शत्रु।
57लोभी पवित्र से द्वेष करते हैं। आलसी उद्यमी से द्वेष करते हैं। अज्ञानी विद्वान् से द्वेष करते हैं। निर्धन धनवान् से द्वेष करते हैं। अधर्मी धर्मात्मा से द्वेष करते हैं। कुरूप सुन्दर से द्वेष करते हैं।
58अनेक विद्वान्, अज्ञानी, लोभी और कपटी लोग किसी निर्दोष पुरुष पर भी झूठा अभियोग लगा देंगे — चाहे वह साक्षात् बृहस्पति के गुणों और बुद्धि से सम्पन्न ही क्यों न हो।
59यदि तुम्हारी अनुपस्थिति में तुम्हारे घर से वस्तुतः मांस चुराया गया होता — तो स्मरण रखो कि गीदड़ तो वह मांस भी लेने से मना कर देता है जो उसे दिया जाए। इस तथ्य पर पर्याप्त ध्यान दिया जाए।
60दुष्ट पुरुष कभी-कभी सद्गुणी माने जाते हैं और सद्गुणी कभी-कभी दुष्ट समझ लिए जाते हैं। प्राणियों के अनेक रूप होते हैं। इसलिए यह परखना आवश्यक है कि कौन क्या है।
61आकाश किसी पात्र के ठोस तल के समान प्रतीत होता है। जुगनू अग्नि की वास्तविक चिनगारी के समान प्रतीत होता है। किन्तु सत्य यह है कि आकाश का कोई तल नहीं है और जुगनू में कोई अग्नि नहीं है।
62इसलिए तुम्हें उन बातों की भी छानबीन करनी चाहिए जिन्हें तुम अपनी आँखों से देखते हो। यदि कोई प्रत्येक बात की छानबीन करके ही निर्णय करे तो उसे बाद में कभी पश्चात्ताप नहीं करना पड़ता।
63हे पुत्र, स्वामी के लिए अपने सेवक को मृत्युदण्ड देना तनिक भी कठिन नहीं है। किन्तु शक्तिसम्पन्न पुरुषों में क्षमा सदा प्रशंसनीय होती है और यश देती है।
64तुमने गीदड़ को अपना प्रधान मन्त्री बनाया था। उस कर्म के लिए तुमने समस्त पड़ोसी राजाओं में महान् यश अर्जित किया था। उत्तम मन्त्री सहज ही नहीं मिलता। गीदड़ तुम्हारा हितैषी है। इसलिए उसका सहारा बना रहने दो।
65जो राजा शत्रुओं द्वारा झूठा अभियोग लगाए गए वस्तुतः निर्दोष पुरुष को दोषी मान लेता है, वह उन्हीं दुष्ट मन्त्रियों द्वारा शीघ्र ही नष्ट कर दिया जाता है जिन्होंने उसके मन में वह धारणा बिठाई थी!
66व्याघ्र की माता के कह चुकने के पश्चात् गीदड़ का एक धर्मात्मा अनुचर उसके शत्रुओं की उस पंक्ति में से निकलकर आया और उसने वह सब कुछ प्रकट कर दिया कि वह झूठा अभियोग किस प्रकार गढ़ा गया था।
67गीदड़ की निर्दोषता सिद्ध हो जाने पर वह दोषमुक्त हुआ और अपने स्वामी द्वारा सम्मानित किया गया। मृगराज ने उसे बारम्बार स्नेहपूर्वक आलिंगन किया।
68किन्तु शोक से जलते हुए नीतिशास्त्र के ज्ञाता उस गीदड़ ने मृगराज को प्रणाम करके प्राय व्रत धारण करके अपने प्राणों का उत्सर्ग करने की अनुमति माँगी।
69उस धर्मात्मा गीदड़ को स्नेह से देखते हुए और आदरपूर्ण पूजा से उसका सम्मान करते हुए व्याघ्र ने उसे अपनी इच्छा पूरी करने से रोकने का यत्न किया।
70अपने स्वामी को स्नेह से द्रवित देखकर गीदड़ ने उसे प्रणाम किया और अश्रुओं से रुँधे स्वर में कहा —
71पहले आपने मेरा सम्मान किया, तत्पश्चात् आपने मेरा अपमान किया। मेरे प्रति आपका आचरण ऐसा है कि मुझे आपका शत्रु बना दे। इसलिए यह उचित नहीं कि मैं अब और आपके साथ रहूँ।
72जो सेवक असन्तुष्ट हैं, जो अपने पदों से हटाए गए हैं अथवा जो सम्मानजनक स्थानों से पदच्युत किए गए हैं, जिन्होंने अपने ऊपर दरिद्रता ला ली है अथवा जो अपने शत्रुओं द्वारा नष्ट कर दिए गए हैं, जो दुर्बल कर दिए गए हैं, जो लोभी हैं, अथवा क्रुद्ध, अथवा भयभीत, अथवा छले हुए हैं, जिनकी सम्पत्ति जब्त कर ली गई है, जो अभिमानी हैं और महान् कार्य करने को उत्सुक हैं किन्तु धन अर्जित करने के साधनों से वंचित हैं, तथा जो अपने साथ हुए किसी अन्याय के कारण शोक अथवा क्रोध से जलते हैं — वे सदा अपने स्वामियों पर विपत्ति आने की प्रतीक्षा करते हैं। छले जाने पर वे अपने स्वामियों को त्याग देते हैं और उनके शत्रुओं के हाथों में शक्तिशाली साधन बन जाते हैं।
73मेरा आपके द्वारा अपमान हुआ है और मैं अपने पद से गिराया गया हूँ। अब आप मुझ पर फिर विश्वास कैसे करेंगे? और मैं आपके साथ रहना कैसे जारी रखूँ?
74मुझे योग्य जानकर आपने मुझे नियुक्त किया और मेरी परीक्षा करके आपने मुझे पद पर बिठाया। तब (हमारे बीच) हुए अनुबन्ध का उल्लंघन करके आपने मेरा अपमान किया है।
75यदि कोई किसी विशेष पुरुष के विषय में धर्मात्माओं के सामने प्रशंसा से बोले, तो अपनी संगति बनाए रखना चाहने पर उसे बाद में उसी पुरुष को दुष्ट नहीं कहना चाहिए।
76इस प्रकार आपके द्वारा अपमानित होकर मैं अब और आपका विश्वास नहीं भोग सकता। और अपनी ओर से, जब मैं देखूँगा कि आपने मुझसे अपना विश्वास हटा लिया है, तब मैं आशंका और चिन्ता से ग्रस्त हो जाऊँगा।
77आपको सन्देह होगा और मुझे भय होगा — और हमारे शत्रु सदा हमें हानि पहुँचाने के अवसर खोजते रहेंगे। और वस्तुतः आपकी प्रजा चिन्तित और असन्तुष्ट हो जाएगी। ऐसी स्थिति में अनेक दोष हैं।
78जो अलग हो चुके हैं उन्हें फिर मिलाना उतना ही कठिन है जितना जो मिले हुए हैं उन्हें अलग करना। यदि अलगाव के पश्चात् पुनः मिले हुए लोग फिर एक-दूसरे से मिलें तो उनका व्यवहार स्नेहपूर्ण नहीं रह सकता।
79ऐसा कोई सेवक दिखाई नहीं देता जो सदा अपने स्वामी का ही हित करना चाहे। लोग अपने स्वामी का तथा साथ ही अपना भी हित करने की इच्छा से काम करते हैं। समस्त कर्म स्वार्थपूर्ण इच्छाओं से आरम्भ किए जाते हैं। निःस्वार्थ कर्म अथवा प्रयोजन अत्यन्त दुर्लभ हैं।
80जिन राजाओं के हृदय चंचल और अशान्त हैं वे मनुष्यों का सच्चा ज्ञान प्राप्त नहीं कर सकते। सौ में केवल एक ही ऐसा मिलता है जो या तो योग्य हो या निर्भीक।
81मनुष्यों की समृद्धि और उनका पतन — दोनों स्वयं ही उत्पन्न होते हैं। समृद्धि, विपत्ति और महत्ता — सब बुद्धि की दुर्बलता से ही उत्पन्न होते हैं।
82भीष्म ने कहा — धर्म, काम और अर्थ से युक्त ये सान्त्वनापूर्ण वचन कहकर और राजा को प्रसन्न करके गीदड़ वन को चला गया।
83मृगराज की प्रार्थनाओं की उपेक्षा करके उस बुद्धिमान् गीदड़ ने प्राय में बैठकर अपना शरीर त्याग दिया और स्वर्ग को चला गया।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — यहाँ अनेक त्यस्ता पुरुष छन् जो वस्तुतः शान्तचित्त छैनन् तर बाहिरबाट शान्तचित्त पुरुषजस्तै देखिन्छन्। र अरू यस्ता पनि छन् जो वस्तुतः शान्तचित्त छन् तर त्यस्ता देखिँदैनन्। हे तात, हामीले यी मानिसहरूलाई कसरी चिन्न सक्नेछौँ?
2यस विषयमा एउटा बाघ र एउटा स्यालबीच भएको संवादको प्राचीन कथा सुनाइन्छ। हे युधिष्ठिर, त्यसलाई सुन।
3प्राचीन कालमा पौरिका नामक एक समृद्ध नगरमा पौरिक नामक एक राजा थियो। त्यो नराधम अत्यन्त असत्यवादी थियो र अरूको अनिष्ट गर्नमा आनन्द लिन्थ्यो।
4जब उसको आयु समाप्त भयो तब उसले अवाञ्छनीय गति प्राप्त गर्यो। वस्तुतः आफ्नो मानव जीवनका दुष्कर्मले कलंकित भई ऊ स्यालका रूपमा पुनर्जन्म पायो।
5आफ्नो पूर्व समृद्धिको सम्झना गरेर ऊ शोकले भरियो र अरूले उसको अगाडि ल्याइदिएको मासुसम्म खाँदैनथ्यो।
6ऊ समस्त प्राणीमाथि दया राख्थ्यो, वाणीमा सत्यवादी थियो र कठोर व्रतको पालनमा दृढ थियो। नियत समयमा उसले रूखबाट झरेका फलकै आहार गर्दथ्यो।
7त्यो स्याल एउटा विशाल मसानघाटमा बस्दथ्यो र उसलाई त्यहीँ बस्न मन पर्दथ्यो। र किनभने त्यो उसको जन्मस्थान थियो, उसले कहिल्यै त्यो छाडेर कुनै उत्तम स्थानमा जाने इच्छा गरेन।
8उसको आचरणको पवित्रता सहन नसकेका कारण अन्य स्यालहरूले उसलाई यी विनम्र वचनले सम्बोधन गरेर उसको निश्चय बदल्ने प्रयत्न गरे —
9यस भयंकर मसानघाटमा बस्दा-बस्दै पनि तिमी यस्तो पवित्र जीवन बिताउन चाहन्छौ। के यो तिम्रो विपरीत बुद्धिका कारण होइन, जबकि तिमी स्वभावले मुर्दाखोर हौ?
10हामीजस्तै बन! हामी सबैले तिमीलाई भोजन दिनेछौँ। जो सधैँ तिम्रो आहार हुनुपर्दछ त्यही खाऊ र आचरणको यस्तो पवित्रता छाडिदेऊ!
11तिनका यी वचन सुनेर त्यस स्यालले पूर्ण एकाग्रताका साथ, समस्त प्राणीप्रति अहिंसाको उपदेश दिँदै, यी मधुर र युक्तियुक्त वचनमा तिनलाई उत्तर दियो —
12मेरो जन्म नीच भएको छ। तर जन्मको निर्धारण आचरणबाटै हुन्छ। म यस्तो आचरण गर्न चाहन्छु जसबाट मेरो यश फैलियोस्।
13यद्यपि म यस मसानघाटमा बस्दछु, तथापि मेरा आचरणसम्बन्धी व्रत सुन। मानिसको आफ्नै स्वरूप उसका कर्मको जरा हो। जुन आश्रम कसैले अपनाओस् त्यो उसका धर्मकर्मको जरा होइन।
14यदि कसैले कुनै विशेष आश्रमको पालन गर्दै ब्राह्मणको वध गर्दछ भने के ब्रह्महत्याको पाप उसलाई लाग्दैन? र यदि अर्कोतर्फ कसैले कुनै विशेष आश्रमको पालन नगरी पनि गोदान गर्दछ भने के त्यो पुण्यदानले फल दिँदैन?
15प्रिय वस्तुहरूको प्राप्तिको इच्छाले प्रेरित भई तिमीहरू केवल आफ्नो पेट भर्नमै लागिरहन्छौ। मूढताले अभिभूत भई तिमीहरूले ती तीन दोष देख्न सक्दैनौ जो अन्ततः प्रकट हुन्छन्।
16जुन जीवन तिमीहरू बिताउँछौ — जसले यस लोक र परलोक दुवैमा अनिष्ट दिन्छ र जसको लक्षण असन्तोष तथा प्रलोभनबाट उत्पन्न धर्महानि हो — त्यस्तो जीवन बिताउनु मलाई रुचिकर छैन!
17पराक्रमका लागि विख्यात एउटा बाघले संयोगवश यो वार्तालाप सुन्यो, र स्याललाई शुद्ध आचरण भएको विद्वान् पुरुष मानेर उसले आफ्नो पदअनुरूप उसको आदरपूर्वक पूजा गर्यो र अनि उसलाई आफ्नो मन्त्री बनाउने इच्छा प्रकट गर्यो।
18बाघले भन्यो — हे धर्मात्मा, म जान्दछु कि तिमी को हौ! तिमी मसँग मिलेर शासनका कार्य सम्हाल! जुन वस्तुको तिमी इच्छा गर्दछौ तिनको उपभोग गर र जुनबाट तिमीलाई रुचि छैन तिनलाई छाडिदेऊ।
19हाम्रो कुरा गर्ने हो भने — हामी उग्र स्वभावका चिनिन्छौँ। यो हामी तिमीलाई पहिले नै सूचित गर्दछौँ। यदि तिमीले मृदुताले आचरण गर्यौ भने तिम्रो हित हुनेछ र तिमी आफैँले पनि लाभ पाउनेछौ।
20समस्त पशुहरूका त्यस महान् स्वामीका यी वचनको सम्मान गर्दै स्यालले आफ्नो शिर केही निहुराएर यी विनम्र वचन भन्यो।
21स्यालले भन्यो — हे मृगराज, मेरो विषयमा तपाईंका यी वचन तपाईंलाई नै सुहाउँछन्। यो पनि तपाईंलाई सुहाउँछ कि तपाईंले त्यस्ता मन्त्री खोज्नुहोस् जो शुद्ध आचरणका होऊन् तथा जो धर्म र लौकिक व्यवहारका ज्ञाता होऊन्।
22हे वीर, धर्मात्मा मन्त्रीबिना अथवा त्यस्तो दुष्ट मन्त्रीसँग जसले सधैँ तपाईंको प्राण लिने प्रयत्न गरोस्, तपाईंले आफ्नो महान् शक्ति कायम राख्न सक्नुहुन्न। हे परम भाग्यशाली, तपाईंले आफ्ना ती मन्त्रीहरूको सम्मान त्यसै गरी गर्नुपर्दछ जसरी आफ्ना आचार्य अथवा माता-पिताको — जो तपाईंप्रति समर्पित होऊन्, नीतिका ज्ञाता होऊन्, एक-अर्काबाट स्वतन्त्र होऊन्, तपाईंको विजय चाहून्, लोभबाट निर्मल होऊन्, कपटबाट मुक्त होऊन्, बुद्धिमान् होऊन्, सधैँ तपाईंको कल्याणमा लागेका होऊन् र महान् मानसिक ओजले सम्पन्न होऊन्।
23तर हे मृगराज, म आफ्नो वर्तमान स्थितिबाट पूर्णतः सन्तुष्ट छु, त्यसैले म त्यसलाई अरू कुनै वस्तुको सट्टामा साट्न चाहन्नँ। मलाई न विलासिताको लालसा छ न त्यसबाट उत्पन्न हुने सुखको।
24र मेरो आचरण तपाईंका पुराना सेवकहरूको जस्तो हुनेछैन। यदि तिनी दुष्ट आचरणका भए भने तिनले तपाईं र मेरो बीचमा फुट पार्नेछन्।
25अर्कोमाथिको निर्भरता — चाहे ऊ जति नै तेजस्वी किन नहोस् — न वाञ्छनीय छ न प्रशंसनीय। म शुद्ध आत्मा भएको छु; म परम भाग्यशाली छु। म पापीहरूसँग पनि कठोर व्यवहार गर्न सक्दिनँ। म महान् दूरदर्शिताले सम्पन्न छु। ममा महान् उद्यमको क्षमता छ। म तुच्छ कुराको चिन्ता गर्दिनँ। म महान् बलले सम्पन्न छु। म कर्ममा सफल हुन्छु, कहिल्यै व्यर्थ हुँदिनँ। मसँग प्रत्येक भोग्य वस्तु छ।
26म थोरैबाट कहिल्यै सन्तुष्ट हुन्नँ। मैले कहिल्यै कसैको सेवा गरेको छैन। यसका अतिरिक्त म सेवा गर्नमा अकुशल छु। म वनमा आफ्नो इच्छाअनुसार बाँच्दछु।
27जो राजसभामा बस्दछन् तिनी सबैले आफूविरुद्ध भनिएका दुर्वचनबाट महान् कष्ट भोग्नुपर्दछ। तर जो वनमा बस्दछन् तिनले व्रतको पालन गर्दै निर्भय र निश्चिन्त भई आफ्ना दिन बिताउँछन्।
28राजाद्वारा बोलाइँदा जुन भयले मानिसको हृदयलाई ग्रस्दछ, त्यो फलफूल र जरामा निर्वाह गर्दै वनमा सुखपूर्वक दिन बिताउनेहरूका लागि अज्ञात छ।
29प्रयासबिना पाइने सादा अन्न-जल र डरसँगै प्राप्त गरिएको उत्तम भोजन — दुवैमा महान् अन्तर छ। यी दुवैमाथि विचार गरेर म मान्दछु कि सुख त्यहीँ छ जहाँ चिन्ता छैन।
30राजाहरूका सेवकहरूमध्ये केवल थोरै मात्र आफ्ना अपराधका लागि न्यायपूर्वक दण्डित हुन्छन्। तर तीमध्ये धेरै ठूलो संख्या झूटा आरोपमा मृत्युमा पुग्दछ।
31हे मृगराज, यदि यति सबै हुँदाहुँदै पनि तपाईं मलाई आफ्नो मन्त्री नियुक्त गर्न चाहनुहुन्छ भने, म तपाईंसँग मानिसहरूप्रति तपाईंको व्यवहारको विषयमा एउटा सम्झौता गर्न चाहन्छु।
32तपाईंको कल्याणका लागि म जुन वचन बोल्दछु तिनलाई तपाईंले सुन्नुपर्नेछ र तिनको सम्मान गर्नुपर्नेछ। मेरा लागि तपाईंले जुन व्यवस्था गर्नुहुनेछ त्यसमा तपाईंले कहिल्यै हस्तक्षेप गर्नुहुनेछैन।
33म तपाईंका अन्य मन्त्रीहरूसँग कहिल्यै परामर्श गर्नेछैनँ। यदि गरेँ भने, किनकि तिनले सधैँ श्रेष्ठता चाहन्छन्, तिनले ममाथि नाना प्रकारका दोष लगाउनेछन्।
34तपाईंसँग एक्लै र गोप्य रूपमा भेटेर म त्यही भन्नेछु जो तपाईंको कल्याणका लागि होस्। आफ्ना बान्धवका विषयमा तपाईंले मलाई यो सोध्नुहुनेछैन कि तपाईंको हितमा के छ र के छैन।
35मसँग परामर्श गरेर तपाईंले पछि आफ्ना अन्य मन्त्रीहरूलाई दण्डित गर्नुहुनेछैन। क्रुद्ध भई तपाईंले मेरा अनुयायी र आश्रितहरूलाई दण्डित गर्नुहुनेछैन।
36स्यालद्वारा यसरी सम्बोधित गरिएपछि मृगराजले उसलाई उत्तर दियो — त्यसै होस्! — र उसको पूर्ण सम्मान गर्यो। तब स्यालले बाघको मन्त्रीपद स्वीकार गर्यो।
37स्याललाई सम्मानपूर्वक व्यवहार पाएको र उसका समस्त कर्ममा सहारा पाएको देखेर राजाका पुराना सेवकहरू एक भई निरन्तर उसप्रति आफ्नो द्वेष देखाउन थाले।
38ती दुष्ट पुरुषहरूले पहिले त मैत्रीपूर्ण आचरणले उसलाई प्रसन्न पार्ने र आफ्नो पक्षमा पार्ने प्रयत्न गरे, जसले गर्दा उसले राज्यमा विद्यमान नाना दुराचार सहोस्।
39अरूको सम्पत्ति लुटेर तिनी दीर्घकालसम्म आफ्ना भोगविलासमा लागिरहेका थिए। तर अब स्यालको शासनमा रहँदा तिनले अरूको कुनै वस्तु लिन सकिरहेका थिएनन्।
40उन्नति र समृद्धि चाहँदै तिनले उसलाई मधुर वचनले लोभ्याउन थाले। वस्तुतः उसको हृदय लोभ्याउन ठूला-ठूला घुससम्म अर्पण गरिए। तर परम बुद्धिमान् स्यालले ती प्रलोभनका अगाडि झुक्ने कुनै लक्षण देखाएन।
41तब तीमध्ये कतिपयले उसको विनाश गर्न आपसमा एउटा षड्यन्त्र रचेर त्यो राम्ररी तयार पारिएको मासु चोरे जो मृगराजका लागि राखिएको थियो र जसको ऊ अत्यन्त इच्छा राख्दथ्यो, र त्यसलाई गोप्य रूपमा स्यालको घरमा राखिदिए।
42स्यालले जान्दथ्यो कि मासु कसले चोरेको हो र त्यस कर्मसँग को-को जोडिएका छन्। तर सबै कुरा जानेर पनि उसले एउटा विशेष प्रयोजनले त्यसलाई सह्यो।
43मन्त्री बन्ने बेला उसले राजासँग यो सम्झौता गरेको थियो — तपाईं मेरो मित्रता चाहनुहुन्छ; तर हे राजन्, तपाईंले कारणबिना ममाथि अविश्वास गर्नुहुनेछैन।
44भीष्मले भने — भोक लागेपछि जब मृगराज भोजन गर्न आयो तब उसले त्यो मासु पाएन जो उसको भोजनका लागि तयार राखिनुपर्ने थियो। तब राजाले आज्ञा दियो — चोरको पत्ता लगाइयोस्!
45उसका कपटी मन्त्रीहरूले उसलाई भने कि उसका लागि राखिएको मासु उसकै विद्वान् मन्त्री स्यालले लगेको छ, जो आफ्नै बुद्धिमा यति घमण्ड गर्दछ।
46स्यालको यस अविवेकपूर्ण कर्मको विषयमा सुनेर बाघ क्रोधले विवश भयो। वस्तुतः क्रोधको वशमा परी राजाले आफ्नो मन्त्रीको वधको आज्ञा दियो।
47अवसर पाएर पुराना मन्त्रीहरूले राजालाई भने — यो स्याल हामी सबैबाट हाम्रो जीविकाका साधन खोस्न सधैँ तत्पर रहन्छ।
48यसो भनेर तिनले स्यालद्वारा राजाको भोजन चोर्ने कर्मको फेरि चर्चा गरे। र तिनले भने — त्यसो भए यही हो उसको आचरण! त्यस्तो के छ जो उसले गर्ने साहस नगरोस्?
49ऊ त्यस्तो होइन जस्तो तपाईंले सुन्नुभएको थियो। ऊ वचनमा धर्मात्मा छ, तर स्वभावले वस्तुतः पापी छ।
50हृदयले नीच भई उसले धर्मको भेष धारण गरेर आफूलाई लुकाइराखेको छ। उसको आचरण वस्तुतः दूषित छ। आफ्नै प्रयोजन सिद्ध गर्न उसले आहार र व्रतका विषयमा तपको अभ्यास गरेको छ।
51यदि तपाईंलाई यसमा विश्वास छैन भने हामी तपाईंलाई प्रमाण दिनेछौँ! — यसो भनेर तिनले तत्काल स्यालको घरमा प्रवेश गरेर त्यो मासु खोजाइदिए।
52मासु स्यालको घरबाट ल्याइएको हो — यो निश्चय गरेर र आफ्ना पुराना सेवकहरूका ती समस्त निवेदन सुनेर राजाले आज्ञा दियो — स्यालको वध गरियोस्।
53बाघका यी वचन सुनेर उसकी माता हितकारी सल्लाहले आफ्नो पुत्रको विवेक जगाउन त्यहाँ आइन्।
54ती वृद्धाले भनिन् — हे पुत्र, तिमीले यस कपटपूर्ण आरोपमाथि विश्वास गर्नुहुँदैन। ईर्ष्या र प्रतिस्पर्धाले प्रेरित भई दुष्ट पुरुषहरूले इमानदार पुरुषमाथि पनि दोष लगाउँछन्।
55कलहका इच्छुक शत्रुहरूले आफ्नो प्रतिपक्षीका महान् कर्मबाट उत्पन्न उन्नति सहन सक्दैनन्। शुद्ध आत्मा भएका तपस्वी पुरुषमाथि पनि दोष थोपरिन्छन्।
56वनमा बसेर आफ्नै कर्ममा लागेका तपस्वीका लागि पनि तीन वर्ग हुन्छन् — मित्र, उदासीन र शत्रु।
57लोभीहरू पवित्रसँग द्वेष गर्दछन्। अल्छीहरू उद्यमीसँग द्वेष गर्दछन्। अज्ञानीहरू विद्वान्सँग द्वेष गर्दछन्। निर्धनहरू धनवान्सँग द्वेष गर्दछन्। अधर्मीहरू धर्मात्मासँग द्वेष गर्दछन्। कुरूपहरू सुन्दरसँग द्वेष गर्दछन्।
58अनेक विद्वान्, अज्ञानी, लोभी र कपटी मानिसहरूले कुनै निर्दोष पुरुषमाथि पनि झूटो अभियोग लगाइदिनेछन् — चाहे ऊ साक्षात् बृहस्पतिका गुण र बुद्धिले सम्पन्न नै किन नहोस्।
59यदि तिम्रो अनुपस्थितिमा तिम्रो घरबाट वस्तुतः मासु चोरिएको भए — त सम्झ कि स्यालले त त्यो मासु पनि लिन अस्वीकार गर्दछ जो उसलाई दिइयोस्। यस तथ्यमा पर्याप्त ध्यान दिइयोस्।
60दुष्ट पुरुषहरू कहिलेकाहीँ सद्गुणी मानिन्छन् र सद्गुणीहरू कहिलेकाहीँ दुष्ट सम्झिइन्छन्। प्राणीहरूका अनेक रूप हुन्छन्। त्यसैले यो परख्न आवश्यक छ कि को के हो।
61आकाश कुनै भाँडाको ठोस पिँधजस्तै देखिन्छ। जुनकिरी अग्निको वास्तविक झिल्काजस्तै देखिन्छ। तर सत्य यो हो कि आकाशको कुनै पिँध छैन र जुनकिरीमा कुनै अग्नि छैन।
62त्यसैले तिमीले ती कुराको पनि छानबिन गर्नुपर्दछ जसलाई तिमीले आफ्नै आँखाले देख्दछौ। यदि कसैले प्रत्येक कुराको छानबिन गरेर मात्र निर्णय गर्दछ भने उसले पछि कहिल्यै पश्चात्ताप गर्नुपर्दैन।
63हे पुत्र, स्वामीका लागि आफ्नो सेवकलाई मृत्युदण्ड दिनु तनिक पनि कठिन छैन। तर शक्तिसम्पन्न पुरुषहरूमा क्षमा सधैँ प्रशंसनीय हुन्छ र यश दिन्छ।
64तिमीले स्याललाई आफ्नो प्रधानमन्त्री बनाएका थियौ। त्यस कर्मका लागि तिमीले समस्त छिमेकी राजाहरूमा महान् यश आर्जन गरेका थियौ। उत्तम मन्त्री सहजै पाइँदैन। स्याल तिम्रो हितैषी हो। त्यसैले उसको सहारा रहन देऊ।
65जुन राजाले शत्रुहरूद्वारा झूटो अभियोग लगाइएको वस्तुतः निर्दोष पुरुषलाई दोषी मान्दछ, ऊ तिनै दुष्ट मन्त्रीहरूद्वारा चाँडै नै नष्ट पारिन्छ जसले उसको मनमा त्यो धारणा बसालेका थिए!
66बाघकी माताले भनिसकेपछि स्यालको एउटा धर्मात्मा अनुचर उसका शत्रुहरूको त्यस पंक्तिबाट निस्केर आयो र उसले त्यो सबै प्रकट गरिदियो कि त्यो झूटो अभियोग कसरी रचिएको थियो।
67स्यालको निर्दोषता सिद्ध भएपछि ऊ दोषमुक्त भयो र आफ्नो स्वामीद्वारा सम्मानित भयो। मृगराजले उसलाई बारम्बार स्नेहपूर्वक अँगालो हाल्यो।
68तर शोकले जलिरहेको नीतिशास्त्रका ज्ञाता त्यस स्यालले मृगराजलाई प्रणाम गरेर प्राय व्रत धारण गरी आफ्नो प्राणको उत्सर्ग गर्ने अनुमति माग्यो।
69त्यस धर्मात्मा स्याललाई स्नेहले हेर्दै र आदरपूर्ण पूजाले उसको सम्मान गर्दै बाघले उसलाई आफ्नो इच्छा पूरा गर्नबाट रोक्ने प्रयत्न गर्यो।
70आफ्नो स्वामीलाई स्नेहले द्रवित देखेर स्यालले उसलाई प्रणाम गर्यो र आँसुले अवरुद्ध स्वरमा भन्यो —
71पहिले तपाईंले मेरो सम्मान गर्नुभयो, त्यसपछि तपाईंले मेरो अपमान गर्नुभयो। मप्रति तपाईंको आचरण यस्तो छ जसले मलाई तपाईंको शत्रु बनाइदेओस्। त्यसैले यो उचित छैन कि म अब पनि तपाईंसँग बसूँ।
72जो सेवकहरू असन्तुष्ट छन्, जो आफ्ना पदबाट हटाइएका छन् अथवा जो सम्मानजनक स्थानबाट पदच्युत गरिएका छन्, जसले आफूमाथि दरिद्रता ल्याएका छन् अथवा जो आफ्ना शत्रुहरूद्वारा नष्ट पारिएका छन्, जो दुर्बल पारिएका छन्, जो लोभी छन्, अथवा क्रुद्ध, अथवा भयभीत, अथवा छलिएका छन्, जसको सम्पत्ति जफत गरिएको छ, जो अभिमानी छन् र महान् कार्य गर्न उत्सुक छन् तर धन आर्जन गर्ने साधनबाट वञ्चित छन्, तथा जो आफूसँग भएको कुनै अन्यायका कारण शोक अथवा क्रोधले जल्दछन् — तिनले सधैँ आफ्ना स्वामीमाथि विपत्ति आउने प्रतीक्षा गर्दछन्। छलिएपछि तिनले आफ्ना स्वामीलाई त्यागिदिन्छन् र तिनका शत्रुहरूका हातमा शक्तिशाली साधन बन्दछन्।
73मेरो तपाईंद्वारा अपमान भएको छ र म आफ्नो पदबाट खसालिएको छु। अब तपाईंले ममाथि फेरि विश्वास कसरी गर्नुहुनेछ? र म तपाईंसँग बस्न कसरी जारी राखूँ?
74मलाई योग्य जानेर तपाईंले मलाई नियुक्त गर्नुभयो र मेरो परीक्षा गरेर तपाईंले मलाई पदमा बसाल्नुभयो। तब (हाम्रो बीचमा) भएको सम्झौताको उल्लंघन गरेर तपाईंले मेरो अपमान गर्नुभएको छ।
75यदि कसैले कुनै विशेष पुरुषको विषयमा धर्मात्माहरूका अगाडि प्रशंसाका साथ बोल्दछ भने, आफ्नो संगति कायम राख्न चाहेमा उसले पछि त्यसै पुरुषलाई दुष्ट भन्नुहुँदैन।
76यसरी तपाईंद्वारा अपमानित भई म अब पनि तपाईंको विश्वास भोग्न सक्दिनँ। र आफ्नोतर्फबाट, जब म देख्नेछु कि तपाईंले मबाट आफ्नो विश्वास हटाइसक्नुभएको छ, तब म आशंका र चिन्ताले ग्रस्त हुनेछु।
77तपाईंलाई सन्देह हुनेछ र मलाई भय हुनेछ — र हाम्रा शत्रुहरूले सधैँ हामीलाई हानि पुर्याउने अवसर खोजिरहनेछन्। र वस्तुतः तपाईंको प्रजा चिन्तित र असन्तुष्ट हुनेछ। यस्तो अवस्थामा अनेक दोष छन्।
78जो अलग भइसकेका छन् तिनलाई फेरि मिलाउनु त्यत्तिकै कठिन छ जति मिलेकाहरूलाई अलग गर्नु। यदि अलगावपछि पुनः मिलेकाहरू फेरि एक-अर्कासँग भेटे भने तिनको व्यवहार स्नेहपूर्ण रहन सक्दैन।
79त्यस्तो कुनै सेवक देखिँदैन जसले सधैँ आफ्नो स्वामीकै हित गर्न चाहोस्। मानिसहरूले आफ्नो स्वामीको तथा सँगै आफ्नो पनि हित गर्ने इच्छाले काम गर्दछन्। समस्त कर्म स्वार्थपूर्ण इच्छाबाट आरम्भ गरिन्छन्। निःस्वार्थ कर्म अथवा प्रयोजन अत्यन्त दुर्लभ छन्।
80जुन राजाहरूका हृदय चञ्चल र अशान्त छन् तिनले मानिसहरूको साँचो ज्ञान प्राप्त गर्न सक्दैनन्। सयमा केवल एक मात्र त्यस्तो भेटिन्छ जो या त योग्य होस् या निर्भीक।
81मानिसहरूको समृद्धि र तिनको पतन — दुवै आफैँ उत्पन्न हुन्छन्। समृद्धि, विपत्ति र महत्ता — सबै बुद्धिकै दुर्बलताबाट उत्पन्न हुन्छन्।
82भीष्मले भने — धर्म, काम र अर्थले युक्त यी सान्त्वनापूर्ण वचन भनेर र राजालाई प्रसन्न पारेर स्याल वनतिर लाग्यो।
83मृगराजका प्रार्थनाको उपेक्षा गरेर त्यस बुद्धिमान् स्यालले प्रायमा बसेर आफ्नो शरीर त्याग्यो र स्वर्गतिर गयो।