सर्गः 47
अरण्यकाण्ड · अध्याय 47
संस्कृत
1रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षता। परिव्राजकरूपेण शशंसात्मानमात्मना।।3.47.1।।
2ब्राह्मणश्चातिथिश्चायमनुक्तो हि शपेत माम्। इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनमब्रवीत्।।3.47.2।।
3दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः। सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामभार्या द्विजोत्तम।।3.47.3।।
4उषित्वा द्वादश समा इक्ष्वाकुणां निवेशने। भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी।।3.47.4।।
5ततस्त्रयोदशे वर्षे राजामन्त्रयत प्रभुः। अभिषेचयितुं रामं समेतो राजमन्त्रिभिः।।3.47.5।।
6तस्मिन्सम्भ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने। कैकेयी नाम भर्तारमार्या सा याचते वरम्।।3.47.6।।
7प्रतिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरं सुकृतेन मे। मम प्रव्राजनं भर्तुर्भरतस्याभिषेचनम्।।3.47.7।। द्वावयाचत भर्तारं सत्यसन्धं नृपोत्तमम्।
8नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्येच कथञ्चन।।3.47.8।। एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।
9इति ब्रुवाणां कैकेयीं श्वशुरो मे स मानदः।।3.47.9।। अयाचतार्थैरन्वर्थैर्न च याञ्चां चकार सा।
10मम भर्तामहातेजा वयसा पञ्चविंशकः।।3.47.10।। अष्टादश हि वर्षाणि मम जन्मनि गण्यते।
11रामेति प्रथितो लोके गुणवान्सत्यवान्शुचिः।।3.47.11।। विशालाक्षो महाबाहुस्सर्वभूतहिते रतः।
12कामार्तस्तु महातेजाः पिता दशरथस्स्वयम्।।3.47.12।। कैकेय्याः प्रियकामार्थं तं रामं नाभ्यषेचयत्।
13अभिषेकाय तु पितुस्समीपं राममागतम्।।3.47.13।। कैकेयी मम भर्तारमित्युवाच धृतं वचः।
14तव पित्रा समाज्ञप्तं ममेदं शृणु राघव।।3.47.14।। भरताय प्रदातव्यमिदं राज्यमकण्टकम्।
15त्वया हि खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च।।3.47.15।। वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतान्।
16तथेत्युक्त्वा च तां रामः कैकेयीमकुतोभयः।।3.47.16।। चकार तद्वचस्तस्या मम भर्ता दृढव्रतः।
17दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्सत्यं ब्रूयान्न चानृतम्।।3.47.17।। एतद्ब्राह्मण रामस्य ध्रृवं व्रतमनुत्तमम्।
18तस्य भ्राता तु द्वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्।।3.47.18।। रामस्य पुरुषव्याघ्रस्सहायस्समरेरिहा।
19स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्मचारी दृढव्रतः।।3.47.19।। अन्वगच्छद्दनुष्पाणिः प्रव्रजन्तं मया सह।
20जटी तापसरूपेण मया सह सहानुजः।।3.47.20।। प्रविष्टो दण्डकारण्यं धर्मनित्यो जितेन्द्रियः।
21ते वयं प्रच्युता राज्यात्कैकेय्यास्तु कृते त्रयः।।3.47.21।। विचरामो द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरमोजसा।
22समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुमिह त्वया।।3.47.22।। आगमिष्यति मे भर्ता वन्यमादाय पुष्कलम्। रुरून्गोधा न्वराहांश्च हत्वाऽदायाऽमिषान्बहून्।।3.47.23।।
23समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुमिह त्वया।।3.47.22।। आगमिष्यति मे भर्ता वन्यमादाय पुष्कलम्। रुरून्गोधा न्वराहांश्च हत्वाऽदायाऽमिषान्बहून्।।3.47.23।।
24स त्वं नाम च गोत्रञ्च कुलं चाचक्ष्व तत्त्वतः। एकश्च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज।।3.47.24।।
25एवं बृवन्त्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः। प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः।।3.47.25।।
26येन वित्रासिता लोकास्सदेवासुरपन्नगाः। अहं तु रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः।।3.47.26।।
27त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम्। रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्यनिन्दिते।।3.47.27।।
28बह्वीनामुत्तमस्त्रीणामाहृतानामितस्ततः। सर्वासामेव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव।।3.47.28।।
29लङ्कानाम समुद्रस्य मम मध्ये महापुरी। सागरेण परिक्षिस्ता निविष्टा नगमूर्धनि।।3.47.29।।
30तत्र सीते मया सार्धं वनेषु विहरिष्यसि। न चास्यारण्यवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि।।3.47.30।।
31पञ्च दास्यस्सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः। सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि।।3.47.31।।
32रावणेनैवमुक्ता तु कुपिता जनकात्मजा। प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तमनादृत्य राक्षसम्।।3.47.32।।
33महागिरिमिवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम्। महोदधिमिवाक्षोभ्यमहं राममनुव्रता।।3.47.33।।
34सर्वलक्षणसम्पन्नं न्यग्रोधपरिमण्डलम्। सत्यसन्धं महाभागमहं राममनुव्रता।।3.47.34।।
35महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनम्। नृसिंहं सिंहसङ्काशमहं राममनुव्रता।।3.47.35।।
36पूर्णचन्द्राननं रामं राजवत्सं जितेन्द्रियम्। पृथुकीर्तिं महात्मानमहं राममनुव्रता।।3.47.36।।
37त्वं पुनर्जम्बुकस्सिंहीं मामिच्छसि सुदुर्लभाम्। नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुमादित्यस्य प्रभा यथा।।3.47.37।।
38पादपान्काञ्चनान्नूनं बहून्पश्यसि मन्दभाक्। राघपस्य प्रियां भार्यां यस्त्वमिच्छसि रावण।।3.47.38।।
39क्षुधितस्य हि सिंहस्य मृगशत्रोस्तरस्विनः। आशीविषस्य मुखाद्दंष्ट्रामादातुमिच्छसि।।3.47.39।।
40मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुमिच्छसि। कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान्गन्तुमिच्छसि।।3.47.40।।
41अक्षि सूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेक्षि च क्षुरम्। राघवस्य प्रियां भार्यां योऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि।।3.47.41।।
42अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुमिच्छसि। सूर्याचन्द्रमसौ चोभौ पाणिभ्यां हर्तुमिच्छसि।।3.47.42।। यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुमिच्छसि।
43अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुमिच्छसि।।3.47.43।। काल्याणवृत्तां रामस्य यो भार्यांहर्तुमिच्छसि।
44अयोमुखानां शूलानामग्रे चरितुमिच्छसि।।3.47.44।। रामस्य सदृशीं भार्यां योऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि।
45यदन्तरं सिंहशृगालयोर्वने यदन्तरं स्यन्दिनिका समुद्रयोः। सुराग्र्य सौवीरकयोर्यदन्तरं तदन्तरं वै तव राघवस्य च।।3.47.45।।
46यदन्तरं काञ्चनसीसलोहयोर्यदन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः। यदन्तरं हस्तिबिडालयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च।।3.47.46।।
47यदन्तरं वायसवैनतेययोर्यदन्तरं मद्गुमयूरयोरपि। यदन्तरं सारसगृध्रयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च।।3.47.47।।
48तस्मिन्सहस्राक्षसमप्रभावे रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ। हृतापि तेहं न जरां गमिष्ये वज्रं यथा मक्षिकयावगीर्णम्।।3.47.48।।
49इतीव तद्वाक्यमदुष्टभावा सुदुष्टमुक्त्वा रजनीचरं तम्। गात्रप्रकम्पाद्व्यथिता बभूव वातोद्धता सा कदलीव तन्वी।।3.47.49।।
50तां वेपमानामुपलक्ष्य सीतां स रावणो मृत्युसमप्रभावः। कुलं बलं नाम च कर्म चात्मनः समाचचक्षे भयकारणार्थम्।।3.47.50।।
अङ्ग्रेजी
1Then Ravana in the guise of a mendicant with crooked intention to abduct her, asked Vaidehi to tell him about herself.
2'He is a brahmin and also a guest. If unanswered he may curse me'. Thinking this Sita thought for a moment and said:
3O best of brahmins be pleased to know I am Sita by name, daughter of the great Janaka, king of Mithila and wife of Rama.
4I lived in the house of the Ikshvakus for twelve years and enjoyed all kinds of pleasures meant for mortals.
5In the thirteenth year, the king and lord Dasaratha consulted other kings and ministers to consecrate Rama.
6Arrangements for consecration were on when queen Kaikeyi sought a boon from the king.
7For the fulfilment of the promise made to Kaikeyi earlier by my truthful fatherin law, who, to my good luck, was the best of kings, she asked for two boons. One was banishment of my husband and second, consecration of Bharata.
8'I shall not eat, or sleep or even drink if Rama is consecrated and I shall put an end to my life itself' (said Kaikeyi).
9The king, my fatherinlaw, who respected her offered riches. Which she did not accept.
10My husband who was very bold was twentyfive years and I had completed eighteen years since my birth.
11My husband known in the world as Rama is largeeyed, longarmed, virtuous, truthful, pure and is always engaged in the welfare of all beings.
12The brilliant king, Dasaratha, father of Rama, overcome by passion, did not consecrate Rama in order to please Kaikeyi.
13When my husband Rama approached his father for the consecration she said these unhesitating words:
14'O Rama, listen, your father has ordered that this kingdom be bestowed on Bharata without any obstacles.
15'O Rama of the Kakutstha dynasty, you should live in the forest for fourteen years and save your father from falsehood'.
16My husband Rama, a man of fearlessness and firm resolution, said to Kaikeyi 'Be it so' and carried out her words.
17O brahmin this is his firm resolve and his great vow: 'One should give and never take one should speak the truth and nothing but he truth.'
18Son to the second mother of Rama, his mighty halfbrother, by name, Lakshmana, a tiger among men and a slayer of enemies in battle is a companion to him.
19Lakshmana, his brother, is righteous and steadfast. Bow in hand, he followed Rama along with me, into exile.
20Rama who is ever righteous and selfcontrolled entered the Dandaka forest with matted locks, his brother and me.
21O best of brahmins three of us have been wandering with courage in the deep forest, dislodged from the kingdom on account of Kaikeyi.
22Rest here awhile. My husband will return with plenty of meat of many kinds from the forest, killing deer, alligators and wild boars.
23Rest here awhile. My husband will return with plenty of meat of many kinds from the forest, killing deer, alligators and wild boars.
24O brahmin, tell me your name, your gotra and your pedigree. And the purpose for which you are going about all alone in this Dandaka forest
25To these words of Sita, Rama's wife, Ravana, the powerful king of demons, replied sharp:
26O Sita I am called Ravana, the lord of demons by whom all the worlds of demons, snakes and gods are frightened.
27O flawless beauty of golden complexion seeing you clad in silk, I am not inclined to show any interest in my own wives.
28You will be the chief queen among the best of women I have won in wars. Be blessed.
29My great city called Lanka is on the peak of a mountain surrounded by, and in the middle of, the sea.
30O Sita, you can stroll with me in my pleasuregardens. O beautiful lady, you will not like living in the forest (thereafter).
31O Sita if you become my wife, five thousand female attendants adorned with all ornaments will attend on you.
32Thus addressed by Ravana, Janaki, a lady of blemishless limbs, got enraged and replied without caring for the demon:
33I am devoted to Rama, my husband, who is unshakeable like a huge mountain, is comparable to lord Indra and is imperturbable like the mighty ocean.
34I am the loyal wife of venerable Rama who is endowed with all excellences, a refuge to all like a spreading banyan tree, and a votary of truth.
35I am the faithful wife of the longarmed, broadchested Rama, a lion among men. His gait is the gait of an advancing, invincible lion.
36I am the devoted wife of great Rama, whose face is like a fullmoon, who is the son of a king, who has conquered his senses and whose fame is widespread (on earth).
37You are a jackal, and you want a lioness like me who is difficult to win. I am like the Sun's radiance whom you cannot even touch.
38O luckless Ravana you want the beloved wife of Rama.You will, for sure, see golden trees. (which those close to death do).
39You are seeking to pull the teeth from the mouth of a hungry and powerful lion who is considered the enemy of the deer(which you are). You intend to pull the fang of a poisonous snake.
40You are trying to carry the greatest of mountains, the Mandara, with one hand. You are wishing to go safe after drinking deadly poison (produced from the churning of the ocean).
41You wish to violate the loving wife of Rama. You are rubbing your eyes with a needle and licking the razor with your tongue.
42You want to assault Rama's dear wife. It is like girding a stone round the neck and trying to cross the sea.It is like intending to take the Sun and the Moon with both your hands.
43You intend to assaut the wife of Rama, who is a lady of virtuous conduct. You wish to hold blazing fire in your cloth.
44You want to acquire Rama's worthy wife. You wish to walk on sharp ironheaded spear.
45The difference between you and Rama is the difference between a jackal and a lion in the forest, between a ditch and the sea, and between sour gruel and the best of wines.
46The difference between you and Rama is the difference between gold and lead, sandal and slime, an elephant and a cat of the forest.
47The difference between you and Dasaratha's son is the difference between a crow and Garuda, a watercrane and a peacock, a vulture and a swan in the forest.
48So long Rama, equal in prowess to the thousandeyed Indra stands with bow and arrows in hand, I will not, although abducted, wither away like a diamond gulped by an insect (fly).
49Having said thus to the wicked nightwalker Ravana, Sita, pure in thought remained distressed.Her slender body started trembling like a banana plant becomes shaken by a violent wind.
50Beholding Sita who was trembling, Ravana, powerful like death, started telling about himself, his clan, his strength and his deeds to instil more fear in her. इत्तयार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे सप्तचत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends the fortyseventh sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तब भिक्षु के वेश में उनका अपहरण करने के कुटिल अभिप्राय से रावण ने वैदेही से अपने विषय में बताने को कहा।
2'वह ब्राह्मण है और अतिथि भी। यदि उत्तर न दिया गया तो वह मुझे शाप दे सकता है।' यह सोचकर सीता ने क्षण भर विचार किया और कहा:
3हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! जान लीजिए, मैं सीता नामधारी हूँ, मिथिलानरेश महाराज जनक की पुत्री और राम की पत्नी।
4मैं बारह वर्ष तक इक्ष्वाकुओं के भवन में रही और मर्त्यजनों के लिए विहित सब प्रकार के सुख भोगे।
5तेरहवें वर्ष में राजा और स्वामी दशरथ ने राम के अभिषेक के लिए अन्य राजाओं और मन्त्रियों से परामर्श किया।
6अभिषेक की तैयारियाँ चल ही रही थीं कि रानी कैकेयी ने राजा से एक वर माँगा।
7मेरे सत्यनिष्ठ श्वसुर द्वारा, जो मेरे सौभाग्य से राजाओं में श्रेष्ठ थे, कैकेयी से पहले की गई प्रतिज्ञा की पूर्ति के लिए उन्होंने दो वर माँगे। एक था मेरे पति का निर्वासन और दूसरा भरत का अभिषेक।
8'यदि राम का अभिषेक हुआ तो मैं न खाऊँगी, न सोऊँगी, न जल भी पिऊँगी और अपने प्राणों का ही अन्त कर दूँगी।' (कैकेयी ने कहा)
9मेरे श्वसुर राजा ने, जो उनका सम्मान करते थे, उन्हें ऐश्वर्य का प्रलोभन दिया, जिसे उन्होंने स्वीकार नहीं किया।
10मेरे परम साहसी पति पच्चीस वर्ष के थे और मुझे जन्मे अठारह वर्ष पूर्ण हो चुके थे।
11संसार में राम के नाम से विख्यात मेरे पति विशाल नेत्रों वाले, लम्बी भुजाओं वाले, गुणवान्, सत्यनिष्ठ, पवित्र और सदा समस्त प्राणियों के कल्याण में लगे रहने वाले हैं।
12तेजस्वी राजा दशरथ, राम के पिता, मोह से अभिभूत होकर कैकेयी को प्रसन्न करने के लिए राम का अभिषेक न कर सके।
13जब मेरे पति राम अभिषेक के लिए अपने पिता के पास गए, तब उन्होंने ये निर्भीक वचन कहे:
14'हे राम! सुनो, तुम्हारे पिता ने आज्ञा दी है कि यह राज्य बिना किसी बाधा के भरत को दिया जाए।
15'हे काकुत्स्थवंशी राम! तुम्हें चौदह वर्ष वन में रहना चाहिए और अपने पिता को असत्य से बचाना चाहिए।'
16मेरे पति राम, निर्भयता और दृढ़ संकल्प वाले पुरुष, ने कैकेयी से 'ऐसा ही हो' कहा और उनके वचन का पालन किया।
17हे ब्राह्मण! यही उनका दृढ़ संकल्प और उनका महान् व्रत है—'देना चाहिए, कभी लेना नहीं चाहिए; सत्य बोलना चाहिए और सत्य के अतिरिक्त कुछ नहीं।'
18राम की मँझली माता के पुत्र, उनके बलशाली सौतेले भ्राता, लक्ष्मण नामक पुरुषों में व्याघ्र और युद्ध में शत्रुओं के संहारक उनके संगी हैं।
19उनके भ्राता लक्ष्मण धर्मात्मा और दृढ़ हैं। हाथ में धनुष लिए वे मेरे सहित राम के पीछे-पीछे वनवास में आए।
20सदा धर्मात्मा और आत्मसंयमी राम ने जटाएँ धारण कर अपने भ्राता और मेरे साथ दण्डकवन में प्रवेश किया।
21हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! कैकेयी के कारण राज्य से च्युत हम तीनों साहसपूर्वक इस घने वन में विचरण कर रहे हैं।
22यहाँ कुछ समय विश्राम कीजिए। मेरे पति वन से मृगों, मगरों और जंगली सूअरों का वध कर नाना प्रकार का प्रचुर माँस लेकर लौटेंगे।
23यहाँ कुछ समय विश्राम कीजिए। मेरे पति वन से मृगों, मगरों और जंगली सूअरों का वध कर नाना प्रकार का प्रचुर माँस लेकर लौटेंगे।
24हे ब्राह्मण! मुझे अपना नाम, अपना गोत्र और अपना वंश बताइए। और वह प्रयोजन भी जिसके लिए आप इस दण्डकवन में बिल्कुल अकेले घूम रहे हैं।
25राम की पत्नी सीता के इन वचनों पर बलशाली राक्षसराज रावण ने तीखा उत्तर दिया:
26हे सीते! मैं रावण कहलाता हूँ, राक्षसों का स्वामी, जिससे राक्षसों, नागों और देवताओं के समस्त लोक भयभीत हैं।
27हे स्वर्णवर्णा निर्दोष सुन्दरी! तुम्हें रेशम पहने देखकर मेरा मन अपनी ही पत्नियों में कोई रुचि दिखाने को उद्यत नहीं।
28युद्धों में मैंने जिन श्रेष्ठ स्त्रियों को जीता है, उनमें तुम पटरानी बनोगी। तुम्हारा कल्याण हो।
29लंका नामक मेरी महान् नगरी समुद्र के मध्य और उससे घिरे एक पर्वत के शिखर पर है।
30हे सीते! तुम मेरे साथ मेरे क्रीड़ोद्यानों में विचरण कर सकती हो। हे सुन्दरी! (तत्पश्चात्) तुम्हें वन में रहना अच्छा नहीं लगेगा।
31हे सीते! यदि तुम मेरी पत्नी बनोगी, तो सब आभूषणों से अलंकृत पाँच सहस्र दासियाँ तुम्हारी सेवा करेंगी।
32रावण द्वारा इस प्रकार सम्बोधित की गईं निर्दोष अंगों वाली जानकी क्रुद्ध हुईं और उस राक्षस की चिन्ता किए बिना उत्तर दिया:
33मैं अपने पति राम के प्रति समर्पित हूँ, जो विशाल पर्वत के समान अटल हैं, भगवान् इन्द्र के समान हैं और महासागर के समान अक्षुब्ध हैं।
34मैं पूज्य राम की निष्ठावान् पत्नी हूँ, जो समस्त श्रेष्ठताओं से सम्पन्न हैं, फैले हुए वटवृक्ष के समान सबके आश्रय हैं और सत्य के उपासक हैं।
35मैं महाबाहु, चौड़ी छाती वाले, पुरुषों में सिंह राम की निष्ठावान् पत्नी हूँ। उनकी चाल आगे बढ़ते अजेय सिंह की चाल है।
36मैं उन महान् राम की समर्पित पत्नी हूँ जिनका मुख पूर्ण चन्द्रमा के समान है, जो राजा के पुत्र हैं, जिन्होंने अपनी इन्द्रियों पर विजय पाई है और जिनकी कीर्ति (पृथ्वी पर) व्याप्त है।
37तू शृगाल है और मुझ जैसी सिंहिनी चाहता है जिसे जीतना कठिन है। मैं सूर्य के तेज के समान हूँ जिसे तू स्पर्श भी नहीं कर सकता।
38अरे अभागे रावण! तू राम की प्रिय पत्नी चाहता है। निश्चय ही तू स्वर्णमय वृक्ष देखेगा। (जो मृत्यु के निकट पहुँचे लोग देखते हैं।)
39तू भूखे और शक्तिशाली सिंह के मुख से दाँत उखाड़ना चाहता है, जिसे मृगों (जो तू है) का शत्रु माना जाता है। तू विषैले सर्प का विषदन्त उखाड़ना चाहता है।
40तू एक हाथ से पर्वतों में महानतम मन्दराचल उठाने का प्रयत्न कर रहा है। तू (समुद्रमन्थन से उत्पन्न) प्राणघातक विष पीकर सकुशल रहना चाहता है।
41तू राम की प्रिय पत्नी का उल्लंघन करना चाहता है। तू सुई से अपनी आँखें मल रहा है और जिह्वा से छुरा चाट रहा है।
42तू राम की प्रिय पत्नी पर आक्रमण करना चाहता है। यह गले में शिला बाँधकर समुद्र पार करने के प्रयत्न के समान है। यह दोनों हाथों से सूर्य और चन्द्रमा को पकड़ने के अभिप्राय के समान है।
43तू राम की पत्नी पर, जो सदाचारिणी स्त्री हैं, आक्रमण करना चाहता है। तू प्रज्वलित अग्नि को अपने वस्त्र में लपेटना चाहता है।
44तू राम की योग्य पत्नी प्राप्त करना चाहता है। तू तीखे लौहफलक वाले शूल पर चलना चाहता है।
45तुझमें और राम में वही अन्तर है जो वन में शृगाल और सिंह में, गड्ढे और समुद्र में, तथा खट्टे कांजी और उत्तम मदिरा में है।
46तुझमें और राम में वही अन्तर है जो स्वर्ण और सीसे में, चन्दन और कीचड़ में, हाथी और वन की बिल्ली में है।
47तुझमें और दशरथनन्दन में वही अन्तर है जो कौए और गरुड़ में, जलमुर्गी और मयूर में, तथा वन में गृध्र और हंस में है।
48जब तक सहस्राक्ष इन्द्र के समान पराक्रमी राम हाथ में धनुष-बाण लिए खड़े हैं, तब तक मैं अपहृत होकर भी उस हीरे के समान नष्ट नहीं होऊँगी जिसे कोई कीट (मक्खी) निगल ले।
49दुष्ट निशाचर रावण से ऐसा कहकर विचार में शुद्ध सीता व्यथित बैठी रहीं। उनका कोमल शरीर प्रचण्ड वायु से हिलते कदली वृक्ष के समान काँपने लगा।
50काँपती हुई सीता को देखकर मृत्यु के समान शक्तिशाली रावण उनमें और अधिक भय भरने के लिए अपने विषय में, अपने कुल, अपने बल और अपने कर्मों के विषय में बताने लगा। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का सप्तचत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1तब भिक्षुको भेषमा उनको अपहरण गर्ने कुटिल अभिप्रायले रावणले वैदेहीलाई आफ्नो विषयमा बताउन भन्यो।
2'ऊ ब्राह्मण हो र अतिथि पनि। यदि उत्तर नदिइयो भने उसले मलाई शाप दिन सक्छ।' यो सोचेर सीताले क्षणभर विचार गरिन् र भनिन्:
3हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! जान्नुहोस्, म सीता नामकी हुँ, मिथिलानरेश महाराज जनककी पुत्री र रामकी पत्नी।
4म बाह्र वर्षसम्म इक्ष्वाकुहरूको भवनमा बसेँ र मर्त्यजनका लागि विहित सबै प्रकारका सुख भोगेँ।
5तेह्रौँ वर्षमा राजा र स्वामी दशरथले रामको अभिषेकका लागि अन्य राजा र मन्त्रीहरूसँग परामर्श गर्नुभयो।
6अभिषेकको तयारी चल्दै थियो कि रानी कैकेयीले राजासँग एउटा वर मागिन्।
7मेरा सत्यनिष्ठ ससुराद्वारा, जो मेरो सौभाग्यले राजाहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्थ्यो, कैकेयीसँग पहिले गरिएको प्रतिज्ञाको पूर्तिका लागि उनले दुई वर मागिन्। एउटा थियो मेरा पतिको निर्वासन र अर्को भरतको अभिषेक।
8'यदि रामको अभिषेक भयो भने म न खानेछु, न सुत्नेछु, न पानी नै पिउनेछु र आफ्नै प्राणको अन्त्य गरिदिनेछु।' (कैकेयीले भनिन्)
9मेरा ससुरा राजाले, जसले उनको सम्मान गर्नुहुन्थ्यो, उनलाई ऐश्वर्यको प्रलोभन दिनुभयो, जुन उनले स्वीकार गरिनन्।
10मेरा परम साहसी पति पच्चीस वर्षका हुनुहुन्थ्यो र मलाई जन्मेको अठार वर्ष पूरा भइसकेको थियो।
11संसारमा रामको नामले विख्यात मेरा पति विशाल आँखा भएका, लामा पाखुरा भएका, गुणवान्, सत्यनिष्ठ, पवित्र र सदा समस्त प्राणीको कल्याणमा लागिरहनुहुने हुनुहुन्छ।
12तेजस्वी राजा दशरथ, रामका पिता, मोहले अभिभूत भई कैकेयीलाई प्रसन्न पार्न रामको अभिषेक गर्न सक्नुभएन।
13जब मेरा पति राम अभिषेकका लागि आफ्ना पिताकहाँ जानुभयो, तब उनले यी निर्भीक वचन भनिन्:
14'हे राम! सुन, तिम्रा पिताले आज्ञा दिनुभएको छ कि यो राज्य कुनै बाधाविना भरतलाई दिइयोस्।
15'हे काकुत्स्थवंशी राम! तिमीले चौध वर्ष वनमा बस्नुपर्छ र आफ्ना पितालाई असत्यबाट बचाउनुपर्छ।'
16मेरा पति राम, निर्भयता र दृढ सङ्कल्प भएका पुरुष, ले कैकेयीलाई 'त्यसै होस्' भन्नुभयो र उनको वचनको पालना गर्नुभयो।
17हे ब्राह्मण! यही उहाँको दृढ सङ्कल्प र उहाँको महान् व्रत हो—'दिनुपर्छ, कहिल्यै लिनुहुँदैन; सत्य बोल्नुपर्छ र सत्यबाहेक केही होइन।'
18रामकी माहिली माताका पुत्र, उहाँका बलशाली सौतेला भाइ, लक्ष्मण नाम गरेका मानिसहरूमा बाघ र युद्धमा शत्रुहरूका संहारक उहाँका सङ्गी हुनुहुन्छ।
19उहाँका भाइ लक्ष्मण धर्मात्मा र दृढ हुनुहुन्छ। हातमा धनुष लिएर उहाँ मसहित रामको पछि-पछि वनवासमा आउनुभयो।
20सदा धर्मात्मा र आत्मसंयमी रामले जटा धारण गरी आफ्ना भाइ र मसँग दण्डकवनमा प्रवेश गर्नुभयो।
21हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! कैकेयीका कारण राज्यबाट च्युत हामी तीनै जना साहसपूर्वक यस घना वनमा विचरण गरिरहेका छौँ।
22यहाँ केही समय विश्राम गर्नुहोस्। मेरा पति वनबाट मृग, गोही र जङ्गली बँदेलको वध गरी नाना प्रकारको प्रचुर मासु लिएर फर्कनुहुनेछ।
23यहाँ केही समय विश्राम गर्नुहोस्। मेरा पति वनबाट मृग, गोही र जङ्गली बँदेलको वध गरी नाना प्रकारको प्रचुर मासु लिएर फर्कनुहुनेछ।
24हे ब्राह्मण! मलाई आफ्नो नाम, आफ्नो गोत्र र आफ्नो वंश बताउनुहोस्। र त्यो प्रयोजन पनि जसका लागि तपाईं यस दण्डकवनमा बिल्कुलै एक्लै घुमिरहनुभएको छ।
25रामकी पत्नी सीताका यी वचनमा बलशाली राक्षसराज रावणले तीखो उत्तर दियो:
26हे सीते! म रावण भनिन्छु, राक्षसहरूको स्वामी, जसबाट राक्षस, नाग र देवताका समस्त लोक भयभीत छन्।
27हे सुनको वर्ण भएकी निर्दोष सुन्दरी! तिमीलाई रेशम लगाएको देखेर मेरो मन आफ्नै पत्नीहरूमा कुनै रुचि देखाउन उद्यत छैन।
28युद्धमा मैले जुन श्रेष्ठ स्त्रीहरू जितेको छु, तिनमा तिमी पटरानी बन्नेछ्यौ। तिम्रो कल्याण होस्।
29लङ्का नाम गरेको मेरो महान् नगरी समुद्रको बीचमा र त्यसले घेरिएको एउटा पर्वतको शिखरमा छ।
30हे सीते! तिमी मसँग मेरा क्रीडोद्यानमा विचरण गर्न सक्छ्यौ। हे सुन्दरी! (त्यसपछि) तिमीलाई वनमा बस्न मन पर्नेछैन।
31हे सीते! यदि तिमी मेरी पत्नी बन्यौ भने सबै गहनाले अलङ्कृत पाँच हजार दासीले तिम्रो सेवा गर्नेछन्।
32रावणले यसरी सम्बोधन गरेपछि निर्दोष अङ्ग भएकी जानकी क्रुद्ध भइन् र त्यस राक्षसको चिन्ता नगरी उत्तर दिइन्:
33म आफ्ना पति रामप्रति समर्पित छु, जो विशाल पर्वतसमान अटल हुनुहुन्छ, भगवान् इन्द्रसमान हुनुहुन्छ र महासागरसमान अक्षुब्ध हुनुहुन्छ।
34म पूज्य रामकी निष्ठावान् पत्नी हुँ, जो समस्त श्रेष्ठताले सम्पन्न हुनुहुन्छ, फैलिएको वरको रूखसमान सबैको आश्रय हुनुहुन्छ र सत्यका उपासक हुनुहुन्छ।
35म महाबाहु, चौडा छाती भएका, मानिसहरूमा सिंह रामकी निष्ठावान् पत्नी हुँ। उहाँको चाल अगाडि बढ्दै गरेको अजेय सिंहको चाल हो।
36म ती महान् रामकी समर्पित पत्नी हुँ जसको मुख पूर्ण चन्द्रमासमान छ, जो राजाका पुत्र हुनुहुन्छ, जसले आफ्ना इन्द्रियमाथि विजय पाउनुभएको छ र जसको कीर्ति (पृथ्वीमा) व्याप्त छ।
37तँ स्याल होस् र मजस्ती सिंहिनी चाहन्छस् जसलाई जित्न कठिन छ। म सूर्यको तेजसमान छु जसलाई तैँले छुन पनि सक्दैनस्।
38अरे अभागी रावण! तँ रामकी प्रिय पत्नी चाहन्छस्। निश्चय नै तैँले सुनका रूख देख्नेछस्। (जो मृत्युको नजिक पुगेकाहरूले देख्छन्।)
39तँ भोकाएको र शक्तिशाली सिंहको मुखबाट दाँत उखेल्न चाहन्छस्, जसलाई मृग (जो तँ होस्) को शत्रु मानिन्छ। तँ विषालु सर्पको विषदन्त उखेल्न चाहन्छस्।
40तँ एउटै हातले पर्वतहरूमा महानतम मन्दराचल उठाउने प्रयत्न गर्दै छस्। तँ (समुद्रमन्थनबाट उत्पन्न) प्राणघातक विष पिएर सकुशल रहन चाहन्छस्।
41तँ रामकी प्रिय पत्नीको उल्लङ्घन गर्न चाहन्छस्। तँ सियोले आफ्ना आँखा मल्दै छस् र जिब्रोले चक्कु चाट्दै छस्।
42तँ रामकी प्रिय पत्नीमाथि आक्रमण गर्न चाहन्छस्। यो घाँटीमा ढुङ्गा बाँधेर समुद्र तर्ने प्रयत्नसमान हो। यो दुवै हातले सूर्य र चन्द्रमा समात्ने अभिप्रायसमान हो।
43तँ रामकी पत्नीमाथि, जो सदाचारिणी स्त्री हुन्, आक्रमण गर्न चाहन्छस्। तँ प्रज्वलित अग्नि आफ्नो वस्त्रमा बेर्न चाहन्छस्।
44तँ रामकी योग्य पत्नी प्राप्त गर्न चाहन्छस्। तँ तीखो फलामे टुप्पा भएको भालामा हिँड्न चाहन्छस्।
45तँमा र राममा त्यही अन्तर छ जो वनमा स्याल र सिंहमा, खाडल र समुद्रमा, तथा अमिलो काँजी र उत्तम मदिरामा छ।
46तँमा र राममा त्यही अन्तर छ जो सुन र सिसामा, चन्दन र हिलोमा, हात्ती र वनको बिरालोमा छ।
47तँमा र दशरथनन्दनमा त्यही अन्तर छ जो काग र गरुडमा, जलमुर्गी र मयूरमा, तथा वनमा गिद्ध र हाँसमा छ।
48जबसम्म सहस्राक्ष इन्द्रसमान पराक्रमी राम हातमा धनुष-बाण लिएर उभिनुभएको छ, तबसम्म म अपहृत भएर पनि त्यस हीरासमान नष्ट हुनेछैनँ जसलाई कुनै कीरा (झिँगा) ले निल्छ।
49दुष्ट निशाचर रावणलाई यसो भनेर विचारमा शुद्ध सीता व्यथित बसिरहिन्। उनको कोमल शरीर प्रचण्ड वायुले हल्लिने केराको बोटसमान काँप्न थाल्यो।
50काँपिरहेकी सीतालाई देखेर मृत्युसमान शक्तिशाली रावणले उनमा अझ बढी भय भर्न आफ्नो विषयमा, आफ्नो कुल, आफ्नो बल र आफ्ना कर्मका विषयमा बताउन थाल्यो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको सत्चालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।