परम प्राप्तव्यको प्राप्तिका साधन
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 72
संस्कृत
1शुक उवाच वर्तमानस्थैवात्र वानप्रस्थाश्रमे यथा। योक्तव्योऽऽत्मा कथं शक्त्या वेद्यं वै कासता परम्॥
2व्यास उवाच प्राप्य संस्कारमेताभ्यामाश्रमाभ्यां ततः परम्। यत्कार्यं परमार्थ तदिहैकमनाः शृणु॥ तु
3कषायं पाचयित्वाऽऽशु श्रेणिस्थानेषु च त्रिषु। प्रव्रजेच्च परं स्थानं पारिवाज्यमनुत्तमम्॥
4तद् भवानेवमभ्यस्य वर्ततां श्रूयतां तथा। एक एव चरेद् धर्मं सिद्ध्यर्थमसहायवान्॥
5एकश्चरति यः पश्यन् न जहाति न हीयते। अनग्निरनिकेतश्च ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्॥
6अश्वस्तनविधाता स्यान्मुनिर्भावसमाहितः। लध्वाशी नियताहारः सकृदन्ननिषेविता॥
7कपालं वृक्षमूलानि कुचैलमसहायता। उपेक्षा सर्वभूतानामेतावद् भिक्षुलक्षणम्॥
8यस्मिन् वाचः प्राविशन्ति कूपे त्रस्ता द्विपा इव। न वक्तारं पुनर्यान्ति कैवल्याश्रमे वसेत्॥
9नैव पश्येन्न शृणुयादवाच्यं जातु कस्यचित्। ब्राह्मणानां विशेषेण नैव ब्रूयात् कथंचन॥
10यद् ब्राह्मणस्य कुशलं तदेव सततं वदेत्। तूष्णीमासीत निन्दायां कुर्वन् भैषज्यमात्मनः॥
11येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा। शून्यं येन जनाकीर्णं तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
12येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः। यत्र क्वचन शायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
13अहेरिव गणाद् भीतः सौहित्यानरकादिव। कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
14न क्रुद्ध्येन प्रहृष्येच्च मानितोऽमानितश्च यः। सर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
15नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्। कालमेघ प्रतीक्षते निदेशं भृतको यथा॥
16अनभ्याहतचित्त स्यादनभ्याहतवाग् भवेत्। निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो निरमित्रस्य किं भयम्॥
17अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयं ततः। तस्य मोहाद् विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन॥
18यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम्। सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे॥
19एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमपिधीयते। अमृतः स नित्यं वसति यो हिंसां न प्रपद्यते॥
20अहिंसकः समः सत्यो धृतिमान् नियतेन्द्रियः। शरण्यः सर्वभूतानां गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम्॥
21एवं प्रज्ञानतृप्तस्य निर्भयस्य निराशिषः। न मृत्युरतिगो भावः स मृत्युमधिगच्छति॥
22विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यो मुनिमाकाशवत् स्थितम्। अस्वमेकचरं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
23जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मो हर्यर्थमेव च। अहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
24निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम्। निर्मुक्तं बन्धनैः सर्वैस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
25सर्वाणि भूतानि सुखे रमन्ते सर्वाणि दुःखस्य भृशं त्रसन्ते। तेषां भयोत्पादनजातखेदः कुर्यान्न कर्माणि हि श्रद्दधानः॥
26दानं हि भूताभयदक्षिणायाः सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीह। तीक्ष्णां तनुं यः प्रथमं जहाति सोऽऽनन्त्यमाप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः॥
27उत्तान आस्येन हविर्जुहोति लोकस्य नाभिर्जगतः प्रतिष्ठा। तस्याङ्गमङ्गानि कृताकृतं च वैश्वानरः सर्वमिदं प्रपेदे॥
28प्रादेशमाने हृदि निःसृतं यत् तस्मिन् प्राणानात्मयाजी जुहोति। तस्याग्निहोत्रं हुतमात्मसंस्थं सर्वेषु लोकेषु सदेवकेषु॥
29देवं त्रिधातुं त्रिवृतं सुपर्णं ये विद्युरग्रयां परमात्मतां च। ते सर्वलोकेषु महीयमाना देवाः समाः सुकृतं वदन्ति॥
30मथो निरुक्तं परमार्थतां च। सर्वं शरीरात्मनि यः प्रवेद तस्यैव देवाः स्पृहयन्ति नित्यम्॥
31भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं हिरण्मयं योऽण्डजमण्डमध्ये। पतत्रिणं पक्षिणमन्तरिक्ष यो वेद भोग्यात्मनि रश्मिदीप्तः॥
32आवर्तमानमजरं विवर्तनं षण्णाभिकं द्वादशारं सुपर्व। यस्येदमास्ये परियाति विश्वं तत्कालचक्रं निहितं गुहायाम्॥
33यः सम्प्रसादो जगतः शरीरं सर्वान्स लोकानधिगच्छतीह। स्ते वै तृप्तास्तर्पयन्त्यास्यमस्य॥
34तेजोमयो नित्यमयः पुराणो लोकाननन्तानभयानुपैति। भूतानि यस्मान्न वसन्ते कदाचित्स भूतानां न त्रसते कदाचित्॥
35अगर्हणीयो न च गर्हतेऽनयान्स वै विप्रः परमात्मानमीक्षेत्। विनीतमोहो व्यपनीतकल्मषो न चेह नामुत्र च सोऽन्नमृच्छति॥
36अरोषमोहः समलोष्टकाञ्चनः प्रहीणकोशो गतसंधिविग्रहः। श्वरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः॥
अङ्ग्रेजी
1Shuka said While living satisfying duly the duties of the forest life, how should one, who tries to attain to that which is the highest object of knowledge, set his soul on Yoga according to be best of his power?
2Vyasa said Having acquired purity by the practice of the first two modes of life, viz., Brahmacharya and domesticity, one should, thereafter, set his mind on Yoga in the third mode of life. Listen now with rapt attention to what should be done for attaining to the highest object of acquisition.
3Having conquered all shortcomings of the mind of heart by easy means in the practice of the first three modes of life, one should pass into the best and the highest of all the modes, viz., Sannyasa or Renunciation.
4Do you then pass your days, having acquired the purity. Listen also to me. One should, alone and without anybody to help him or bear him company, practise Yoga for achieving success.
5One who practises Yoga without any one in his company, who sees everything as repetition of his own self, and who never discard anything, never falls away from Liberation. Without keeping the sacrificial fires and without a fixed dwelling, such a person should enter a village for only begging his food.
6He should provide himself for the day without keeping any thing in store for the morrow. He should practise penances, with heat fixed on the Supreme. Eating little and that even under proper restrictions, he should not take more than one meal in a day.
7The other marks of a mendicant are the human skull, protection under trees, rags for wearing, companionless solitude, and indifference to all creatures.
8That person into whom words enter like terrified elephants into a well, and from whom they never return to the speaker, is fit to lead this mode of life which had Libcration for its end.
9The mendicant should never mind the evil deeds of any person. He should never hear vilifications of others. He should especially guard against reviling a Brahmana.
10He should always say only what is pleasant to the Brahmanas. When anything is said against him, he should remain perfectly silent. Such silence is the medical treatment prescribed for him.
11That person for whose single self the spot he occupies becomes like the eastern sky, and who can regard as perfectly lonely a spot teeming with thousands of men and things, is considered by the gods to be a true Brahmana.
12The gods know him for a Brahmana who puts on whatever comes by the way, who lives upon whatever he gets, and who sleeps on what ever spot he finds.
13The gods regard him as a Brahmana who fears company like a snake; the full measure of gratification (from foods and drinks) as of hell; and women as a corpse.
14The gods know him as a Brahmana who is never glad when honoured and never angry when insulted, and who has given assurances of mercy to all creatures.
15One following the last mode of life should not regard death with joy. Nor should he regard life with joy. He should only wait for his hour like a servant waiting for his master's command.
16He should purify his heart of all shortcomings. He should purify his speech of all faults. He should purge himself of all sins. Shorn as he is of enemies what fear can attack him.
17He who fears no creature and whom no creature fears, can have no fear from any quarter, freed as he is from every form of mistake.
18As the foot-prints of all other creatures moving upon legs are engulfed within those of elephants, likewise all ranks and conditions are absorbed within Yoga.
19Similarly, every other duty and observance is encompassed within the one duty of abstention froin injury. He who avoids injuring other creatures, lives an eternal life of joy.
20One who abstains from injury, who regards all creatures impartially, who is devoted to truth, who is gifted with fortitude, who has his senses under restraints, and who extends protection to all beings, attains to a peerless end.
21The state of death cannot with selfknowledge, who is shorn of fear, desire and expectancy. On the other hand, such a person conquers death.
22The gods know him for a Brahmana who is freed from attachments of every kind, who practises penances, who lives like space which while containing everything is yet unattached to all things, who has nothing which he can call his own, who reads a lonely life, and who possesses equanimity of soul.
23The gods regard him as a Brahmana whose life is for the practice of righteousness, whose righteousness is for the behoof of them who wait dutifully upon him, and whose days and nights exist only for acquiring religious merit.
24The gods regard him as a Brahmana who is shorn of desire, who never struggles (for worldly emoluments), who never lowers his head to any one, who never flatters another, and who is shorn of all sorts of attachment.
25All creatures are filled with pleasure at the prospect of happiness or miserable at the prospect of grief. The man of faith, therefore who should feel sorry at the prospect of afflicting other other creatures, must abstain absolutely from all acts.
26The gift of assurances of harmlessness to all creatures is superior in point of merit all other gifts. He who, at the beginning, promises abstention from injury, acquires Liberation whence is the assurance of harınlessness to all creatures.
27That man who does not put into his open mouth even the five or six inouthfuls which are sanctioned for the forest recluse, is said to be the navel of the world, and the refuge of the universe. The fire occupies the head and other limbs, as also the acts good and bad.
28Such a man, who performs a sacrifice in his own self, makes a libation of his senses and mind into the fire which lives within the limited space of his own heart. On account again of his pouring such a libation into such a fire within his own self, the universe with all creatures including the very celestials, becomes pleased.
29They, who know the Sentiency which is endued with effulgence, which is covered with T: three sheaths, which has three qualities for its characteristics, to be Ishvara partaking of that which is highest, viz., the nature of the Supreme Soul, are respected of all the worlds. They very gods with all human beings applaud their merits.
30He who succeeds is seeing in the Soul which lives in his own body all the Vedas, ether and the other objects of perception, the rituals of the scriptures, all those entities which are perceptible in sound only, and the superior nature of the Supreme Soul, adored of the very gods as the foremost of all beings.
31He who sees in the Soul which lives within his body that foremost of beings which is not attached to the Earth, which is not attached to the Earth, which is immeasurable in even the limitless sky, which is made of gold, which is begotten of the egg and lives within the egg, which is equipped with many feathers, and which has two wings like a bird, and which is rendered effulgent by many rays of light is adored of the very gods as the foremost of all beings.
32The very gods adore him in whose understanding is set the wheel of Time, which is constantly revolving, which knows no deterioration, which devours the span of existence of every creature, which has the six seasons for its naves, which is equipped with twelve radii consisting of the twelve months, which has excellent joints, and towards whose gaping mouth goes on this universe.
33The Supreme Soul is the huge unconsciousness of dreamless sleep. That Unconsciousness form the body of the universe. It pervades all created things. Sentiency occupying a portion of that capacious unconsciousness, pleases the gods. These last, being pleased, gratify the open mouth of the unconsciousness.
34Endued with effulgence as also with the principle of eternity, Sentiency is without a beginning. It wins infinite regions of eternal happiness. He whom no creature fears, has never to fear any creature.
35He who never does anything blameable and who never censures another, is said to be a truly twice-born one. Such a man succeeds in seeing the Supreme Soul. He whose ignorance has been removed and whose sins have been washed away, never enjoys either here or hereafter the happiness that is enjoyed by others.
36A person following the fourth mode of life wanders on the Earth like one not attached to anything. Such a person is shorn of anger and crror. Such a person regards equally a clod of earth and a lump of gold. such a man never keeps anything in store for his use. Such a person has no friends and enemies. Such a person does not care praise or blame, and the agreeable and the disagreeable.
हिन्दी
1शुक ने कहा — वन के जीवन के कर्तव्यों का विधिपूर्वक पालन करते हुए, जो पुरुष उस तत्त्व को प्राप्त करने का प्रयत्न करता है जो ज्ञान का परम विषय है, उसे अपनी पूरी सामर्थ्य के अनुसार अपनी आत्मा को योग में किस प्रकार लगाना चाहिए?
2व्यास ने कहा — पहले दो आश्रमों, अर्थात् ब्रह्मचर्य और गृहस्थ, के पालन से पवित्रता प्राप्त करके मनुष्य को तदनन्तर तीसरे आश्रम में अपना मन योग पर लगाना चाहिए। अब ध्यान लगाकर सुनो कि प्राप्ति के परम विषय को पाने के लिए क्या करना चाहिए।
3पहले तीन आश्रमों के पालन में सुगम साधनों से मन और हृदय के समस्त दोषों पर विजय प्राप्त करके मनुष्य को समस्त आश्रमों में श्रेष्ठतम तथा सर्वोच्च आश्रम में, अर्थात् संन्यास अथवा त्याग में, प्रवेश करना चाहिए।
4तब तुम पवित्रता प्राप्त करके अपने दिन बिताओ। मेरी बात भी सुनो। मनुष्य को अकेले, बिना किसी सहायक अथवा साथी के, सिद्धि प्राप्त करने के लिए योग का अभ्यास करना चाहिए।
5जो अपने साथ किसी को लिए बिना योग का अभ्यास करता है, जो प्रत्येक वस्तु को अपनी ही आत्मा की पुनरावृत्ति के रूप में देखता है, और जो कभी किसी का तिरस्कार नहीं करता, वह कभी मोक्ष से च्युत नहीं होता। यज्ञाग्नियाँ रखे बिना तथा स्थिर निवास के बिना ऐसे पुरुष को केवल भिक्षा माँगने के लिए ही गाँव में प्रवेश करना चाहिए।
6उसे उसी दिन के लिए प्रबन्ध करना चाहिए और आगामी दिन के लिए कुछ भी सञ्चित नहीं रखना चाहिए। उसे परम तत्त्व पर चित्त लगाकर तप का अभ्यास करना चाहिए। अल्प भोजन करते हुए और वह भी उचित नियमों के अधीन, उसे दिन में एक बार से अधिक भोजन नहीं करना चाहिए।
7भिक्षु के अन्य लक्षण ये हैं — मनुष्य की खोपड़ी (को पात्र बनाना), वृक्षों के नीचे आश्रय, पहनने के लिए चिथड़े, साथीरहित एकान्तवास, तथा समस्त प्राणियों के प्रति समभाव।
8जिस पुरुष के भीतर वचन उसी प्रकार प्रवेश करते हैं जैसे भयभीत हाथी कूप में गिर जाते हैं, और जिससे वे कभी बोलने वाले के पास लौटकर नहीं आते, वही इस आश्रम का पालन करने के योग्य है, जिसका अन्तिम लक्ष्य मोक्ष है।
9भिक्षु को किसी के भी दुष्कर्मों पर कभी ध्यान नहीं देना चाहिए। उसे दूसरों की निन्दा कभी नहीं सुननी चाहिए। और उसे विशेष रूप से किसी ब्राह्मण की निन्दा करने से बचना चाहिए।
10उसे सदा ब्राह्मणों को केवल प्रिय ही कहना चाहिए। जब उसके विरुद्ध कुछ कहा जाए, तब उसे पूर्ण रूप से मौन रहना चाहिए। ऐसा मौन ही उसके लिए विहित औषध है।
11जिस पुरुष के अकेले के लिए वह स्थान, जहाँ वह रहता है, पूर्व दिशा के आकाश के समान हो जाता है, और जो सहस्रों मनुष्यों तथा वस्तुओं से भरे स्थान को भी पूर्ण एकान्त मान सकता है, उसे देवता सच्चा ब्राह्मण मानते हैं।
12देवता उसे ब्राह्मण जानते हैं जो जो कुछ मार्ग में मिल जाए वही पहन लेता है, जो जो कुछ प्राप्त हो जाए उसी पर जीवन बिताता है, और जो जहाँ भी स्थान मिल जाए वहीं सो जाता है।
13देवता उसे ब्राह्मण मानते हैं जो सङ्ग से सर्प के समान डरता है; (भोजन और पेय से) पूर्ण तृप्ति को नरक के समान समझता है; और स्त्रियों को शव के समान देखता है।
14देवता उसे ब्राह्मण जानते हैं जो सम्मानित होने पर कभी प्रसन्न नहीं होता और अपमानित होने पर कभी क्रुद्ध नहीं होता, और जिसने समस्त प्राणियों को दया का आश्वासन दे दिया है।
15अन्तिम आश्रम का पालन करने वाले को मृत्यु को हर्ष के साथ नहीं देखना चाहिए। और न ही जीवन को हर्ष के साथ देखना चाहिए। उसे केवल अपने समय की प्रतीक्षा करनी चाहिए, जैसे सेवक अपने स्वामी की आज्ञा की प्रतीक्षा करता है।
16उसे अपने हृदय को समस्त दोषों से शुद्ध करना चाहिए। उसे अपनी वाणी को समस्त दोषों से शुद्ध करना चाहिए। उसे अपने को समस्त पापों से शुद्ध करना चाहिए। जब उसका कोई शत्रु ही नहीं है, तब उस पर कौन-सा भय आक्रमण कर सकता है?
17जो किसी प्राणी से नहीं डरता और जिससे कोई प्राणी नहीं डरता, उसे किसी भी दिशा से भय नहीं हो सकता, क्योंकि वह प्रत्येक प्रकार के भ्रम से मुक्त है।
18जिस प्रकार पैरों से चलने वाले अन्य समस्त प्राणियों के पदचिह्न हाथी के पदचिह्नों के भीतर समा जाते हैं, उसी प्रकार समस्त पद और अवस्थाएँ योग के भीतर समा जाती हैं।
19इसी प्रकार प्रत्येक अन्य कर्तव्य और नियम अहिंसा के उस एक कर्तव्य के भीतर समाविष्ट है। जो अन्य प्राणियों की हिंसा से बचता है, वह आनन्द का नित्य जीवन जीता है।
20जो हिंसा से विरत रहता है, जो समस्त प्राणियों को समान दृष्टि से देखता है, जो सत्य में निरत है, जो धैर्य से सम्पन्न है, जिसकी इन्द्रियाँ संयत हैं, और जो समस्त प्राणियों को रक्षा प्रदान करता है, वह अनुपम गति प्राप्त करता है।
21जो आत्मज्ञान से सम्पन्न है, जो भय, कामना तथा अपेक्षा से रहित है, उसे मृत्यु की अवस्था छू भी नहीं सकती। इसके विपरीत ऐसा पुरुष मृत्यु को ही जीत लेता है।
22देवता उसे ब्राह्मण जानते हैं जो सब प्रकार की आसक्तियों से मुक्त है, जो तप का अभ्यास करता है, जो आकाश के समान रहता है — जो सब कुछ अपने भीतर रखते हुए भी किसी वस्तु में आसक्त नहीं होता —, जिसके पास ऐसा कुछ नहीं जिसे वह अपना कह सके, जो एकान्त जीवन बिताता है, और जो आत्मा की समता से सम्पन्न है।
23देवता उसे ब्राह्मण मानते हैं जिसका जीवन धर्म के आचरण के लिए है, जिसका धर्म उनके हित के लिए है जो कर्तव्यपूर्वक उसकी सेवा करते हैं, और जिसके दिन और रात केवल धर्म-सञ्चय के लिए ही विद्यमान हैं।
24देवता उसे ब्राह्मण मानते हैं जो कामना से रहित है, जो (सांसारिक लाभों के लिए) कभी संघर्ष नहीं करता, जो किसी के आगे कभी सिर नहीं झुकाता, जो कभी किसी की चाटुकारिता नहीं करता, और जो सब प्रकार की आसक्ति से रहित है।
25समस्त प्राणी सुख की सम्भावना से आनन्द से भर जाते हैं और शोक की सम्भावना से दुःखी हो जाते हैं। इसलिए श्रद्धावान् पुरुष, जिसे दूसरे प्राणियों को पीड़ा पहुँचाने की सम्भावना से ही दुःख होना चाहिए, उसे समस्त कर्मों से पूर्ण रूप से विरत रहना चाहिए।
26समस्त प्राणियों को अहिंसा का आश्वासन देना पुण्य की दृष्टि से अन्य समस्त दानों से श्रेष्ठ है। जो आरम्भ में ही हिंसा से विरति की प्रतिज्ञा करता है, वह मोक्ष प्राप्त करता है, जिससे समस्त प्राणियों को अहिंसा का आश्वासन मिलता है।
27जो मनुष्य वन के एकान्तवासी के लिए विहित पाँच अथवा छह ग्रास भी अपने खुले मुख में नहीं डालता, उसे संसार की नाभि तथा विश्व का आश्रय कहा जाता है। अग्नि सिर तथा अन्य अङ्गों में स्थित रहती है, और वैसे ही शुभ तथा अशुभ कर्म भी।
28ऐसा पुरुष, जो अपनी ही आत्मा में यज्ञ करता है, अपनी इन्द्रियों और मन की आहुति उस अग्नि में देता है जो उसके अपने हृदय के सीमित स्थान के भीतर निवास करती है। और अपनी ही आत्मा के भीतर की ऐसी अग्नि में ऐसी आहुति देने के कारण देवताओं सहित समस्त प्राणियों से युक्त यह विश्व प्रसन्न हो जाता है।
29जो उस चेतना को — जो तेज से सम्पन्न है, जो तीन कोशों से ढँकी है, और जिसके लक्षण तीन गुण हैं — उस ईश्वर के रूप में जानते हैं जो सर्वोच्च तत्त्व का, अर्थात् परमात्मा के स्वरूप का, भागी है, वे समस्त लोकों के आदर के पात्र होते हैं। समस्त मनुष्यों सहित स्वयं देवता भी उनके पुण्यों की सराहना करते हैं।
30जो अपने ही शरीर में निवास करने वाली आत्मा में समस्त वेद, आकाश तथा अन्य ज्ञेय विषय, शास्त्रों के कर्मकाण्ड, वे समस्त तत्त्व जो केवल शब्द में ही ज्ञात होते हैं, तथा परमात्मा के श्रेष्ठ स्वरूप को देखने में सफल होता है, वह स्वयं देवताओं द्वारा समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ मानकर पूजा जाता है।
31जो अपने शरीर के भीतर निवास करने वाली आत्मा में उस श्रेष्ठ पुरुष को देखता है, जो पृथ्वी में आसक्त नहीं है, जो पृथ्वी में आसक्त नहीं है, जो असीम आकाश में भी अमेय है, जो स्वर्ण का बना है, जो अण्ड से उत्पन्न है और अण्ड के भीतर निवास करता है, जो अनेक पंखों से युक्त है, जिसके पक्षी के समान दो पंख हैं, और जो प्रकाश की अनेक किरणों से तेजोमय बना हुआ है — वह स्वयं देवताओं द्वारा समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ मानकर पूजा जाता है।
32स्वयं देवता उसकी पूजा करते हैं जिसकी बुद्धि में काल का वह चक्र स्थापित है, जो निरन्तर घूमता रहता है, जो कभी क्षीण नहीं होता, जो प्रत्येक प्राणी की आयु को निगल जाता है, जिसकी नाभियाँ छह ऋतुएँ हैं, जो बारह मासों से बनी बारह अराओं से युक्त है, जिसके जोड़ अत्यन्त उत्तम हैं, और जिसके खुले मुख की ओर यह समस्त विश्व चला जा रहा है।
33परमात्मा स्वप्नरहित सुषुप्ति की वह विशाल अचेतनता है। वह अचेतनता ही विश्व का शरीर बनती है। वह समस्त सृष्ट वस्तुओं में व्याप्त है। उस विशाल अचेतनता के एक अंश में स्थित चेतना देवताओं को प्रसन्न करती है। और ये देवता प्रसन्न होकर उस अचेतनता के खुले मुख को तृप्त करते हैं।
34तेज से तथा नित्यता के तत्त्व से भी सम्पन्न वह चेतना अनादि है। वह नित्य सुख के अनन्त लोकों को जीत लेती है। जिससे कोई प्राणी नहीं डरता, उसे कभी किसी प्राणी से डरना नहीं पड़ता।
35जो कभी कोई निन्दनीय कर्म नहीं करता और जो कभी दूसरे की निन्दा नहीं करता, वह सच्चा द्विज कहा जाता है। ऐसा पुरुष परमात्मा को देखने में सफल होता है। जिसका अज्ञान दूर हो चुका है और जिसके पाप धुल चुके हैं, वह न इस लोक में और न परलोक में ही उस सुख का भोग करता है जिसका भोग दूसरे करते हैं।
36चौथे आश्रम का पालन करने वाला पुरुष पृथ्वी पर ऐसे विचरण करता है मानो किसी वस्तु में आसक्त ही न हो। ऐसा पुरुष क्रोध और भ्रम से रहित होता है। ऐसा पुरुष मिट्टी के ढेले और स्वर्ण के पिण्ड को समान दृष्टि से देखता है। ऐसा मनुष्य अपने प्रयोग के लिए कभी कुछ सञ्चित नहीं रखता। ऐसे पुरुष के न मित्र होते हैं, न शत्रु। ऐसा पुरुष स्तुति अथवा निन्दा की, तथा प्रिय अथवा अप्रिय की, कोई चिन्ता नहीं करता।
नेपाली
1शुकले भने — वनको जीवनका कर्तव्यको विधिपूर्वक पालन गर्दै, जुन पुरुषले त्यो तत्त्व प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्दछ जो ज्ञानको परम विषय हो, उसले आफ्नो पूरा सामर्थ्यअनुसार आफ्नो आत्मालाई योगमा कसरी लगाउनुपर्छ?
2व्यासले भने — पहिलो दुई आश्रम, अर्थात् ब्रह्मचर्य र गृहस्थ, को पालनबाट पवित्रता प्राप्त गरेर मानिसले त्यसपछि तेस्रो आश्रममा आफ्नो मन योगमा लगाउनुपर्छ। अब ध्यान लगाएर सुन कि प्राप्तिको परम विषय पाउनका लागि के गर्नुपर्छ।
3पहिलो तीन आश्रमको पालनमा सुगम साधनबाट मन र हृदयका सम्पूर्ण दोषमाथि विजय प्राप्त गरेर मानिसले सम्पूर्ण आश्रममा श्रेष्ठतम तथा सर्वोच्च आश्रममा, अर्थात् संन्यास अथवा त्यागमा, प्रवेश गर्नुपर्छ।
4तब तिमी पवित्रता प्राप्त गरेर आफ्ना दिन बिताऊ। मेरो कुरा पनि सुन। मानिसले एक्लै, कुनै सहायक अथवा साथीविना, सिद्धि प्राप्त गर्नका लागि योगको अभ्यास गर्नुपर्छ।
5जसले आफूसँग कसैलाई नलिई योगको अभ्यास गर्दछ, जसले प्रत्येक वस्तुलाई आफ्नै आत्माको पुनरावृत्तिका रूपमा देख्दछ, र जसले कहिल्यै कसैको तिरस्कार गर्दैन, ऊ कहिल्यै मोक्षबाट च्युत हुँदैन। यज्ञाग्नि नराखी तथा स्थिर निवासविना त्यस्तो पुरुषले केवल भिक्षा माग्नकै लागि गाउँमा प्रवेश गर्नुपर्छ।
6उसले त्यही दिनका लागि प्रबन्ध गर्नुपर्छ र भोलिका लागि केही पनि सञ्चित राख्नु हुँदैन। उसले परम तत्त्वमा चित्त लगाएर तपको अभ्यास गर्नुपर्छ। थोरै भोजन गर्दै र त्यो पनि उचित नियमको अधीनमा, उसले दिनमा एक पटकभन्दा बढी भोजन गर्नु हुँदैन।
7भिक्षुका अन्य लक्षण यी हुन् — मानिसको खप्पर (लाई पात्र बनाउनु), रूखमुनिको आश्रय, लगाउनका लागि झुत्रा, साथीरहित एकान्तवास, तथा सम्पूर्ण प्राणीप्रति समभाव।
8जुन पुरुषभित्र वचनहरू त्यसै गरी प्रवेश गर्छन् जसरी भयभीत हात्तीहरू इनारमा खस्छन्, र जसबाट ती कहिल्यै बोल्नेकहाँ फर्केर आउँदैनन्, उही यस आश्रमको पालन गर्न योग्य छ, जसको अन्तिम लक्ष्य मोक्ष हो।
9भिक्षुले कसैका पनि दुष्कर्ममा कहिल्यै ध्यान दिनु हुँदैन। उसले अरूको निन्दा कहिल्यै सुन्नु हुँदैन। र उसले विशेष रूपमा कुनै ब्राह्मणको निन्दा गर्नबाट जोगिनुपर्छ।
10उसले सधैँ ब्राह्मणहरूलाई केवल प्रिय नै भन्नुपर्छ। जब उसको विरुद्ध केही भनियोस्, तब उसले पूर्ण रूपमा मौन रहनुपर्छ। त्यस्तो मौन नै उसका लागि विहित औषधि हो।
11जुन पुरुष एक्लैका लागि त्यो स्थान, जहाँ ऊ बस्दछ, पूर्व दिशाको आकाशजस्तै हुन्छ, र जसले हजारौँ मानिस तथा वस्तुले भरिएको स्थानलाई पनि पूर्ण एकान्त मान्न सक्दछ, उसलाई देवताहरूले साँचो ब्राह्मण मान्दछन्।
12देवताहरूले उसलाई ब्राह्मण जान्दछन् जसले बाटोमा जे भेटियोस् त्यही लगाउँछ, जसले जे प्राप्त होस् त्यसैमा जीवन बिताउँछ, र जो जहाँ पनि ठाउँ भेटियोस् त्यहीँ सुत्दछ।
13देवताहरूले उसलाई ब्राह्मण मान्दछन् जो सङ्गतबाट सर्पझैँ डराउँछ; (भोजन र पेयबाट) पूर्ण तृप्तिलाई नरकजस्तै ठान्दछ; र स्त्रीहरूलाई शवजस्तै देख्दछ।
14देवताहरूले उसलाई ब्राह्मण जान्दछन् जो सम्मानित हुँदा कहिल्यै प्रसन्न हुँदैन र अपमानित हुँदा कहिल्यै क्रुद्ध हुँदैन, र जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई दयाको आश्वासन दिइसकेको छ।
15अन्तिम आश्रमको पालन गर्नेले मृत्युलाई हर्षका साथ हेर्नु हुँदैन। न त जीवनलाई हर्षका साथ हेर्नुपर्छ। उसले केवल आफ्नो समयको प्रतीक्षा गर्नुपर्छ, जसरी सेवकले आफ्ना स्वामीको आज्ञाको प्रतीक्षा गर्दछ।
16उसले आफ्नो हृदयलाई सम्पूर्ण दोषबाट शुद्ध पार्नुपर्छ। उसले आफ्नो वाणीलाई सम्पूर्ण दोषबाट शुद्ध पार्नुपर्छ। उसले आफूलाई सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध पार्नुपर्छ। जब उसको कुनै शत्रुै छैन, तब उसमाथि कुन भयले आक्रमण गर्न सक्दछ?
17जो कुनै प्राणीदेखि डराउँदैन र जोसँग कुनै प्राणी डराउँदैन, उसलाई कुनै पनि दिशाबाट भय हुन सक्दैन, किनभने ऊ प्रत्येक प्रकारको भ्रमबाट मुक्त छ।
18जसरी खुट्टाले हिँड्ने अन्य सम्पूर्ण प्राणीका पदचिह्न हात्तीका पदचिह्नभित्र समाउँछन्, त्यसरी नै सम्पूर्ण पद र अवस्था योगभित्र समाउँछन्।
19त्यसरी नै प्रत्येक अन्य कर्तव्य र नियम अहिंसाको त्यस एउटै कर्तव्यभित्र समाविष्ट छ। जो अरू प्राणीको हिंसाबाट जोगिन्छ, ऊ आनन्दको नित्य जीवन जिउँछ।
20जो हिंसाबाट विरत रहन्छ, जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई समान दृष्टिले हेर्दछ, जो सत्यमा निरत छ, जो धैर्यले सम्पन्न छ, जसका इन्द्रिय संयत छन्, र जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई रक्षा प्रदान गर्दछ, उसले अनुपम गति प्राप्त गर्दछ।
21जो आत्मज्ञानले सम्पन्न छ, जो भय, कामना तथा अपेक्षाबाट रहित छ, उसलाई मृत्युको अवस्थाले छुन पनि सक्दैन। यसको विपरीत त्यस्तो पुरुषले मृत्युलाई नै जित्दछ।
22देवताहरूले उसलाई ब्राह्मण जान्दछन् जो सबै प्रकारका आसक्तिबाट मुक्त छ, जसले तपको अभ्यास गर्दछ, जो आकाशझैँ रहन्छ — जसले सबै कुरा आफूभित्र राख्दा पनि कुनै वस्तुमा आसक्त हुँदैन —, जोसँग त्यस्तो केही छैन जसलाई ऊ आफ्नो भन्न सकोस्, जो एकान्त जीवन बिताउँछ, र जो आत्माको समताले सम्पन्न छ।
23देवताहरूले उसलाई ब्राह्मण मान्दछन् जसको जीवन धर्मको आचरणका लागि छ, जसको धर्म तिनको हितका लागि छ जसले कर्तव्यपूर्वक उसको सेवा गर्छन्, र जसका दिन र रात केवल धर्म-सञ्चयकै लागि विद्यमान छन्।
24देवताहरूले उसलाई ब्राह्मण मान्दछन् जो कामनाबाट रहित छ, जसले (सांसारिक लाभका लागि) कहिल्यै सङ्घर्ष गर्दैन, जसले कसैको अगाडि कहिल्यै शिर झुकाउँदैन, जसले कहिल्यै कसैको चाकडी गर्दैन, र जो सबै प्रकारको आसक्तिबाट रहित छ।
25सम्पूर्ण प्राणी सुखको सम्भावनाले आनन्दले भरिन्छन् र शोकको सम्भावनाले दुःखी हुन्छन्। त्यसैले श्रद्धावान् पुरुष, जसलाई अरू प्राणीलाई पीडा पुर्याउने सम्भावनाले नै दुःख हुनुपर्छ, उसले सम्पूर्ण कर्मबाट पूर्ण रूपमा विरत रहनुपर्छ।
26सम्पूर्ण प्राणीलाई अहिंसाको आश्वासन दिनु पुण्यको दृष्टिले अन्य सम्पूर्ण दानभन्दा श्रेष्ठ छ। जसले सुरुमै हिंसाबाट विरतिको प्रतिज्ञा गर्दछ, उसले मोक्ष प्राप्त गर्दछ, जसबाट सम्पूर्ण प्राणीलाई अहिंसाको आश्वासन मिल्दछ।
27जुन मानिसले वनका एकान्तवासीका लागि विहित पाँच अथवा छ गाँस पनि आफ्नो खुला मुखमा हाल्दैन, उसलाई संसारको नाभि तथा विश्वको आश्रय भनिन्छ। अग्नि शिर तथा अन्य अङ्गमा स्थित रहन्छ, र त्यसै गरी शुभ तथा अशुभ कर्म पनि।
28त्यस्तो पुरुष, जसले आफ्नै आत्मामा यज्ञ गर्दछ, आफ्ना इन्द्रिय र मनको आहुति त्यस अग्निमा दिन्छ जो उसकै हृदयको सीमित स्थानभित्र निवास गर्दछे। र आफ्नै आत्माभित्रको त्यस्तो अग्निमा त्यस्तो आहुति दिएका कारण देवतासहित सम्पूर्ण प्राणीले युक्त यो विश्व प्रसन्न हुन्छ।
29जसले त्यस चेतनालाई — जो तेजले सम्पन्न छे, जो तीन कोशले ढाकिएकी छे, र जसका लक्षण तीन गुण हुन् — त्यस ईश्वरका रूपमा जान्दछन् जो सर्वोच्च तत्त्वको, अर्थात् परमात्माको स्वरूपको, भागी हुनुहुन्छ, तिनीहरू सम्पूर्ण लोकको आदरका पात्र हुन्छन्। सम्पूर्ण मानिससहित स्वयं देवताहरूले पनि तिनका पुण्यको सराहना गर्छन्।
30जसले आफ्नै शरीरमा निवास गर्ने आत्मामा सम्पूर्ण वेद, आकाश तथा अन्य ज्ञेय विषय, शास्त्रका कर्मकाण्ड, ती सम्पूर्ण तत्त्व जो केवल शब्दमै ज्ञात हुन्छन्, तथा परमात्माको श्रेष्ठ स्वरूप देख्न सफल हुन्छ, ऊ स्वयं देवताहरूद्वारा सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ मानी पूजिन्छ।
31जसले आफ्नो शरीरभित्र निवास गर्ने आत्मामा त्यस श्रेष्ठ पुरुषलाई देख्दछ, जो पृथ्वीमा आसक्त छैन, जो पृथ्वीमा आसक्त छैन, जो असीम आकाशमा पनि अमेय छ, जो सुनको बनेको छ, जो अण्डबाट उत्पन्न छ र अण्डभित्र निवास गर्दछ, जो अनेक प्वाँखले युक्त छ, जसका पक्षीजस्तै दुई पखेटा छन्, र जो प्रकाशका अनेक किरणले तेजोमय बनेको छ — ऊ स्वयं देवताहरूद्वारा सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ मानी पूजिन्छ।
32स्वयं देवताहरूले उसको पूजा गर्छन् जसको बुद्धिमा कालको त्यो चक्र स्थापित छ, जो निरन्तर घुमिरहन्छ, जो कहिल्यै क्षीण हुँदैन, जसले प्रत्येक प्राणीको आयु निल्दछ, जसका नाभि छ ऋतु हुन्, जो बाह्र महिनाले बनेका बाह्र अराले युक्त छ, जसका जोर्नी अत्यन्त उत्तम छन्, र जसको खुला मुखतिर यो सम्पूर्ण विश्व गइरहेको छ।
33परमात्मा स्वप्नरहित सुषुप्तिको त्यो विशाल अचेतनता हो। त्यो अचेतनता नै विश्वको शरीर बन्दछ। त्यो सम्पूर्ण सृष्ट वस्तुमा व्याप्त छ। त्यस विशाल अचेतनताको एक अंशमा स्थित चेतनाले देवताहरूलाई प्रसन्न पार्दछे। र यी देवताहरू प्रसन्न भई त्यस अचेतनताको खुला मुख तृप्त पार्दछन्।
34तेजले तथा नित्यताको तत्त्वले पनि सम्पन्न त्यो चेतना अनादि छे। त्यसले नित्य सुखका अनन्त लोक जित्दछे। जोसँग कुनै प्राणी डराउँदैन, उसले कहिल्यै कुनै प्राणीसँग डराउनुपर्दैन।
35जसले कहिल्यै कुनै निन्दनीय कर्म गर्दैन र जसले कहिल्यै अर्काको निन्दा गर्दैन, ऊ साँचो द्विज भनिन्छ। त्यस्तो पुरुष परमात्मा देख्न सफल हुन्छ। जसको अज्ञान हटिसकेको छ र जसका पाप पखालिइसकेका छन्, उसले न यस लोकमा र न परलोकमै त्यो सुखको भोग गर्दछ जसको भोग अरूले गर्छन्।
36चौथो आश्रमको पालन गर्ने पुरुष पृथ्वीमा यसरी विचरण गर्दछ मानौँ कुनै वस्तुमा आसक्तै छैन। त्यस्तो पुरुष क्रोध र भ्रमबाट रहित हुन्छ। त्यस्तो पुरुषले माटोको ढिक्का र सुनको पिण्डलाई समान दृष्टिले हेर्दछ। त्यस्तो मानिसले आफ्नो प्रयोगका लागि कहिल्यै केही सञ्चित राख्दैन। त्यस्तो पुरुषका न मित्र हुन्छन्, न शत्रु। त्यस्तो पुरुषले स्तुति अथवा निन्दाको, तथा प्रिय अथवा अप्रियको, कुनै चिन्ता गर्दैन।