मोक्षधर्म पर्व — भावी उत्कर्ष र पतनका लक्षण
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 55
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच पूर्वरूपाणि मे राजन् पुरुषस्य भविष्यतः। पराभविष्यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह॥
2भीष्म उवाच मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति। भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः॥
3अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। श्रिया शक्रस्य संवादं तं निबोध युधिष्ठिर॥
4महतस्तपसो व्युष्ट्या पश्यँल्लोको परावरौ। सामान्यमृषिभिर्गत्वा ब्रह्मलोकनिवासिभिः॥ ब्रह्मेवामितदीप्तौजाः शान्तपाप्मा महातपाः। विचचार यथाकामं त्रिषु लोकेषु नारदः॥
5कदाचित् प्रातरुत्थाय पिस्पृक्षुः सलिलं शुचि। ध्रुवद्वारभवां गङ्गां जगामावततार च॥
6सहस्रनयनश्चापि वज्री शम्बरपाकहा। तस्या देवर्षिजुष्टायास्तीरमभ्याजगाम ह॥
7तावाप्लुत्य यतात्मानौ कृतजप्यौ समासतः। नद्याः पुलिनमासाद्य सूक्ष्मकाञ्चनवालुकम्॥
8पुण्यकर्मभिराख्याता देवर्षिकथिताः कथाः। चक्रतुस्तौ तथाऽऽसीनौ महर्षिकथितास्तथा॥ पूर्ववृत्तव्यपेतानि कथयन्तौ समाहितौ।
9अथ भास्करमुद्यन्तं रश्मिजालपुरस्कृतम्॥ पूर्णमण्डलमालोक्य तावुत्थायोपतस्थतुः।
10अभितस्तूदयन्तं तमर्कमर्कमिवापरम्॥ आकाशे ददृशे ज्योतिरुद्यतार्चिःसमप्रभम्। तयोः समीयं तं प्राप्तं प्रत्यदृश्यत भारत॥
11तत् सुपर्णार्कचरितमास्थितं वैष्णवं पदम्। भाभिरप्रतिमं भाति त्रैलोक्यमवभासयत्॥
12तत्राभिरूपशोभाभिरप्सरोभिः पुरस्कृताम्। बृहतीमंशुमत्प्रख्यां बृहद्भानोरिवार्चिषम्॥
13नक्षत्रकल्पाभरणां तां मौक्तिकसमस्रजम्। श्रियं ददृशतुः पद्मां साक्षात् पद्मदलस्थिताम्॥
14सावरुद्य विमानाग्रादङ्गनानामनुत्तमा। अभ्यागच्छत् त्रिलोकेशं देवर्षि चापि नारदम्॥
15नारदानुगतः साक्षान्मघवांस्तामुपागमत्। कृताञ्जलिपुटो देवी निवेद्यात्मानमात्मना॥ चक्रे चानुपमां पूजां तस्याश्चापि स सर्ववित्। देवराजः श्रियं राजन् वाक्यं चेदमुवाच ह॥
16शक्र उवाच का त्वं केन च कार्येण सम्प्राप्ता चारुहासिनि। कुतश्चागम्यते सुभ्र गन्तव्यं क्व च ते शुभे॥
17श्रीरुवाच पुण्येषु त्रिषु लोकेषु सर्वे स्थावरजङ्गमाः। ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मना॥
18साहं वै पङ्कजे जाता सूर्यरश्मिविबोधिते! भूत्यर्थं सर्वभूतानां पद्मा श्री: पद्ममालिनी॥
19अहं लक्ष्मीरहं भूति: श्रीश्चाहं बलसूदन। अहं श्रद्धा च मेधा च संनतिर्विजितिः स्थितिः॥
20अहं धृतिरहं सिद्धिरहं त्विड् भूतिरेव च। अहं स्वाहा स्वधा चैव संस्तुतिर्नियतिः स्मृतिः॥
21राज्ञां विजयमानानां सेनाग्रेषु ध्वजेषु च। निवासे धर्मशीलानां विषयेषु पुरेषु। च॥
22जितकाशिनि शूरे च संग्रामेष्वनिवर्तिनि। निवसामि मनुष्येन्द्रे सदैव बलसूदन।॥
23धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि। प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम्॥
24असुरेष्ववसं पूर्वं सत्यधर्मनिबन्धना विपरीतांस्तु तान् बुद्ध्वा त्वयि वासमरोचयम्॥
25शक्र उवाच कथंवृत्तेषु दैत्येषु त्वमवात्सीर्वरानने। दृष्ट्वा च किमिहागास्त्वं हित्वा दैतेयदानवान्॥
26श्रीरुवाच स्वधर्ममनुतिष्ठत्सु धैर्यादचलितेषु च। स्वर्गमार्गाभिरामेषु सत्त्वेषु निरता ह्यहम्॥
27दानाध्ययनयज्ञेज्यापितृदैवतपूजनम्। गुरूणामतिथीनां च तेषां सत्यमवर्तत॥
28सुसम्मृष्टगुहाश्चासन् जितस्त्रीका हुताग्नयः। गुरुशुश्रूषका दान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः॥
29श्रद्दधाना जितक्रोधा दानशीलानसूयवः। भृतपुत्रा भृतामात्या भृतदारा ह्यनीर्षवः॥
30अमर्षेण न चान्योन्यं स्पृहयन्ते कदाचन। न च जातूपतप्यन्ति धीराः परसमृद्धिभिः॥
31दातारः संगृहीता आर्याः करुणवेदिनः। महाप्रसादा ऋजवो दृढभक्ता जितेन्द्रिया:॥
32संतुष्टभृत्यसचिवाः कृतज्ञाः प्रियवादिनः। यथार्हमानार्थकरा ह्रीनिषेवा यतव्रताः॥
33नित्यं पर्वसु सुस्नाताः स्वनुलिप्ताः स्वलंकृताः। उपवासतप:शीलाः प्रतीता ब्रह्मवादिनः॥
34नैनानभ्युदियात् सूर्यो न चाप्यासन् प्रगेशयाः। रात्रौ दधि च सक्तूंश्च नित्यमेव व्यवर्जयन्॥
35कल्यं घृतं चान्ववेक्षन् प्रयता ब्रह्मवादिनः। मङ्गल्यान्यपि चापश्यन् ब्राह्मणांश्चाप्यपूजयन्॥
36सदा हि वदतां धर्मं सदा चाप्रतिगृह्णताम्। क्षधं च रात्र्याः स्वपतां दिवा चास्वपतां तथा॥
37कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम्। दयां च संविभागं च नित्यमेवान्वमोदताम्॥
38त्रस्तं विपण्णमुद्विग्नं भयार्तं व्याधितं कृशम्। हतस्वं व्यसनार्तं च नित्यमाश्वासयन्ति ते॥
39धर्ममेवान्ववर्तन्त न हिंसन्ति परस्परम्। अनुकूलाश्च कार्येषु गुरुवृद्धोपसेविनः॥
40पितॄन् देवातिथींश्चैव यथावत् तेऽभ्यपूजयन्। अवशेषाणि चाश्नन्ति नित्यं सत्यतपोधृताः॥
41नैकेऽश्नन्ति सुसम्पन्नं न गच्छन्ति परस्त्रियम्। सर्वभूतेष्ववर्तन्त यथाऽऽत्मनि दयां प्रति॥
42नैवाकाशे न पशुषु वियोनौ च न पर्वसु। इन्द्रियस्य विसर्ग ते रोचयन्ति कदाचन॥
43नित्यं दानं तथा दाक्ष्यमार्जवं चैव नित्यदा। उत्साहोऽथानहंकारः परमं सौहृदं क्षमा॥
44सत्यं दानं तपः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा। मित्रेषु चानभिद्रोहः सर्वं तेष्वभवत् प्रभो॥
45निद्रा तन्द्रीरसम्प्रीतिरसूयाथानवेक्षिता। अरतिश्च विषादश्च स्पृहा चाप्यविशन्न तान्॥
46साहमेवंगुणेष्वेव दानवेष्ववसं पुरा। प्रजासर्गमुपादाय नैकं युगविपर्ययम्॥
47तत: कालविपर्यासे तेषां गुणविपर्ययात्। अपश्यं निर्गतं धर्मं कामक्रोधवशात्मनाम्॥
48सभासदां च वृद्धानां सतां कथयतां कथाः। प्राहसन्नभ्यसूयंश्च सर्ववृद्धान् गुणावराः॥
49युवानश्च समासीना वृद्धानपि गतान् सतः। नाभ्युत्थानाभिवादाभ्यां यथापूर्वमपूजयन्॥
50वर्तयत्येव पितरि पुत्रः प्रभवते तथा। अमित्रभृत्यतां प्राप्य ख्यापयन्त्यनपत्रपाः॥
51तथा धर्मादपेतेन कर्मणा गर्हितेन ये। महतः प्राप्नुवन्त्यर्थांस्तेषां तत्राभवत् स्पृहा॥
52उच्चैश्चाभ्यवदन् रात्रौ नीचैस्तत्राग्निरज्वलत्। पुत्राः पितृनत्यचरन् नार्यश्चात्यचरन् पतीन्॥
53मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम्। गुरुत्वान्नाभ्यनन्दन्त कुमारान् नान्वपालयन्॥
54भिक्षां बलिमदत्त्वा च स्वयमन्नानि भुञ्जते। अनिष्ट्वासंविभज्याथ पितृदेवातिथीन् गुरून्॥
55न शौचमनुरुद्ध्यन्त तेषां सूदजनास्तथा। मनसा कर्मणा वाचा भक्ष्यमासीदनावृतम्॥
56विप्रकीर्णानि धान्यानि काकमूषिकभोजनम्। अपावृतं पयोऽतिष्ठदुच्छिष्टाश्चास्पृशन् घृतम्॥
57कुद्दालं दात्रपिटकं प्रकीर्णं कांस्यभाजनम्। द्रव्योपकरणं सर्वं नान्ववैक्षत् कुटुम्बिनी॥
58प्राकारागारविध्वंसान्न स्म ते प्रतिकुर्वते। नाद्रियन्ते पशून् बद्ध्वा यवसेनोदकेन च॥
59बालानां प्रेक्षमाणानां स्वयं भक्ष्यमभक्षयन्। तथा भृत्यजनं सर्वमसंतर्प्य च दानवाः॥
60पायसं कृसरं मांसमपूपानथ शष्कुलीः। अपाचयनात्मनोऽर्थे वृथा मांसान्यभक्षयन्॥
61उत्सूर्यशायिनश्चासन् सर्वे चासन् प्रगेनिशाः। अवर्तन् कलहाश्चात्र दिवारानं गृहे गृहे॥
62अनार्याश्चार्यमासीनं पर्युपासन्न तत्र ही आश्रमस्थान् विधर्मस्थाः प्राद्विषन्त परस्परम्॥ संकराश्चाभ्यवर्तन्त न च शौचमवर्तत।
63ये च वेदविदो विप्रा विस्पष्टमनृचश्च ये॥ निरन्तरविशेषास्ते बहुमानावमानयोः।
64हारमाभरणं वेषं गतः स्थितमवेक्षितम्॥ असेवन्त भुजिष्या वै दुर्जनाचरितं विधिम्।
65स्त्रियः पुरुषवेषेण पुंसः स्त्रीवेषधारिणः॥ क्रीडारतिविहारेषु परां मुदमवाप्नुवन्।
66प्रभवद्भि: पुरा दायानहेभ्यः प्रतियादितान्॥ नाभ्यवर्तन्त नास्तिक्या वर्तन्तः सम्भवेष्वपि।
67मित्रेणाभ्यर्थितं मित्रमर्थसंशयिते क्वचित्॥ बालकोट्यग्रमात्रेण स्वार्थेनाघ्नत तद वसु।
68परस्वादानरुचयो विपणव्यवहारिणः॥ अदृश्यन्तार्यवर्णेषु शूद्राश्चापि तपोधनाः।
69अधीयते केचिद् वृथा व्रतमथापरे॥ अशुश्रूषुर्गुरोः शिष्यः कश्चिच्छिष्यसखोगुरुः।
70पिता चैव जनित्री च श्रान्तौ वृत्तसोत्सवाविव॥ अप्रभुत्वे स्थितौ वृद्धावन्नं प्रार्थयतः सुतान्।
71तत्र वेदविदः प्राज्ञा गाम्भीर्ये सागरोपमाः७४।। कृप्यादिष्वभवन् सक्ता मूर्खाः श्राद्धान्यभुञ्जत।
72प्राः प्रातश्च सुप्रश्नं कल्पनं प्रेषणक्रियाः॥ शिष्यानप्रहितास्तेषामकुर्वन् गुरवः स्वयम्।
73श्वश्रूश्वशुरयोरने वधूः प्रेष्यानशासत॥ अन्वशासच्च भर्तारं समाहूयाभिजल्पति।
74प्रयलेनापि चारक्षच्चितं पुत्रस्य वै पिता॥ व्यभजच्चापि संरम्भाद् दुःखवासं तथावसत्।
75अग्निदाहेन चोरैर्वा राजभिर्वा हृतं धनम्॥ दृष्ट्वा द्वेषात् प्राहसन्त सुहृत्सम्भाविता ह्यपि।
76कृतघ्ना नास्तिकाः पापा गुरुदाराभिमर्शिनः॥ अभक्ष्यभक्षणरता निर्मर्यादा हतत्विषः।
77तेष्वेवमादीनाचारानाचरत्सु विपर्यये॥ नाहं देवेन्द्र वत्स्यामि दानवेष्विति मे मतिः।
78तन्मां स्वयमनुप्राप्तामभिनन्द शचीपते॥ त्वयार्चितां मां देवेश पुरो धास्यन्ति देवताः।
79यत्राहं तत्र मत्कान्ता मद्विशिष्टा मदर्पणाः॥ सप्त देव्यो जयाष्टम्यो वासमेष्यन्ति तेऽष्टधा।
80आशा श्रद्धा धृतिः शान्तिर्विजितिः संनतिः क्षमा॥ अष्टमी वृत्तिरेतासां पुरोगा पाकशासन।
81ताश्चाहं चासुरांस्त्यक्त्वा युष्मद्विषयमागता:।1८४॥ त्रिदशेषु निवत्स्यामो धर्मनिष्ठान्तरात्मसु।
82इत्युक्तवचनां देवीं प्रीत्यर्थं च ननन्दतुः॥ नारदश्चात्र देवर्षिवृत्रहन्ता च वासवः।
83ततोऽनलसखो वायुः प्रववौ देववर्त्मसु॥ इष्टगन्धः सुखस्पर्शः सर्वेन्द्रियसुखावहः।
84शुचौ वाभ्यर्थिते देशे त्रिदशाः प्रायशः स्थिताः॥ लक्ष्मीसहितमासीनं मघवन्तं दिदृक्षवः॥
85ततो दिवं प्राप्य सहस्रलोचनः श्रियोपपन्नः सुहृदा महर्षिणा। रथेन हर्यश्वयुजा सुरर्षभः सदः सुराणामभिसत्कृतो ययौ॥
86अथेगितं वज्रधरस्य नारदः श्रियश्च देव्या मनसा विचारयन्। श्रियै शशंसामरदृष्टपौरुषः शिवेन तत्रागमनं महर्षिभिः॥
87ततोऽमृतं द्यौः प्रववर्ष भास्वती पितामहस्यायतने स्वयम्भुवः। अनाहता दुन्दुभयोऽथ नेदिरे तथा प्रसन्नाव दिशश्चकाशिरे॥
88यथर्तु सस्येषु ववर्ष वासवो न धर्ममार्गाद् विचचाल कश्चन। अनेकरलाकरभूषणा च भूः सुघोषघोषा भुवनौकसां जये॥
89क्रियाभिरामा मनुजा मनस्विनो बभुः शुभे पुण्यकृतां पथि स्थिताः। नरामराः किन्नरयक्षराक्षसाः समृद्धिमन्तः सुमनस्विनोऽभवन्॥
90न जात्वकाले कुसुमं कुतः फलं पपात वृक्षात् पवनरितादपि। रसप्रदा: कामदुघाश्च धेवनो न दारुणा वाग् विचचार कस्यचित्॥
91इमां सपर्यां सह सर्वकामदैः श्रियश्च शक्रप्रमुखैश्च दैवतैः। पठन्ति ये विप्रसदःसमागताः समृद्धकामाः श्रियमाप्नुवन्ति ते॥
92त्वया कुरूणां वर यत् प्रचोदितं भवाभवस्येह परं निदर्शनम्। तदद्य सर्वं परिकीर्तितं मया परीक्ष्य तत्त्वं परिगन्तुमर्हसि॥
93त्वया कुरूणां वर यत् प्रचोदितं भवाभवस्येह परं निदर्शनम्। तदद्य सर्वं परिकीर्तितं मया परीक्ष्य तत्त्वं परिगन्तुमर्हसि॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhisthira said Tell me, O grandfather, the marks of future greatness and future degeneration of a person.
2Bhishma said Blessings to you, the mind itself indicates the symptoms of one's future prosperity and future fall.
3Regarding it is cited the old discourse between Shree and Shakra. Listen to it, O Yudhishthira.
4The great and energetic ascetic Narada, whose effulgence is as immeasurable as Brahma itself, with sins all dissipated, capable of seeing through the power of his penances both this and the other world at once, and the equal of the celestial Rishis living in the region of the Creator, roamed at his pleasure through the three worlds.
5One day, rising up early in the morning, he wished to perform his ablutions and for that purpose went to the river Ganga as the issued out of the pass called Dhruva, and plunged into the stream.
6At that time the thousand-eyed Indra also, the holder of the thunder-bolt, and the destroyer of Shamvara and Paka, came to the very shore where Narada was.
7The Rishi and the god, both of whom had perfectly controlled their minds, finished their ablutions, and having completed their silent recitations, sat together.
8They spent the hour in reciting and listening to the excellent narratives told by the great celestial Rishis describing many good and high deeds. Indeed, with rapt attention the two were engaged in such lively discourse on ancient history.
9While sitting there they saw the rising Sun casting his thousand rays right before him. Seeing the full orb, both of them stood up and lauded him.
10Just at that time they saw in the sky, in a direction opposite to that of the rising star of day, some luminous object, resplendent as burning fire which seemed to be a second star of day. And they saw, O Bharata, that that luminous object was gradually approaching them both.
11Riding upon Vishnu's vehicle adorned with Garuda and Surya himself, that object shone forth with matchless splendour and seemed to the three worlds.
12The object they beheld was none other than Shree herself, attended by many Apsaras gifted with splendid beauty. Indeed, she looked like a large solar discherself, effulgent like fire.
13Decorated with ornaments that appeared like veritable stars, she wore a wreath resembling a garland of pearls. Indra saw that goddess called Padma living in the midst of lotuses. light up
14Getting down from her foremost of cars, that peerless lady began to approach towards the lord of the three worlds and the celestial Rishi Narada.
15Followed by Narada, Indra also proceeded towards that lady. With joined hands, he offered himself up to her, and versed as he was with all things, he adored her with unsurpassed reverence and sincerity. The adorations over, the king of gods, O king, addressed Shree thus.
16Shakra said-'O you of sweet smiles, who, indeed, are you and for what have you come here? O you of fair brows, whence do you come and where will you go, O auspicious lady?'
17'In the three worlds full auspiciousness, all creatures, mobile and immobile, try with their whole hearts to gain a companionship with me.
18I am that Padma, that Shree adorned with lotuses, who originated from the lotus that blooms at the touch of the rays of the Sun-god, for the prosperity of all creatures.
19I am called Lakshmi, Bhuti, and Sree, O killer of Vala! I am Faith, I am Intelligence, I am Affluence, I am Victory, and I am Immutability.
20I am Patience. I am Success, and I am prosperity. I am Svaha, I am Svadha, I am Reverence, and I am Fate, and, I am Memory.
21I live at the van and on the standards of victorious and virtuous kings, as well as in their homes, cities, and kingdoms.
22I always live, O killer of Vala, with those foremost of men, the heroes longing for victory and unretrcating from battle.
23I also live for every with persons who are steadfastly attached to virtue, who are highly intelligent, who are devoted to Brahma, who are truthful in speech, who are possessed of humility, and who are liberal.
24Formerly I lived with the Asuras on account of their being full of truth and merit. Seeing, however, that the Asuras have assumed adverse natures, I have left them and wish to live in you.
25Shakra said 'O you of fair face, for what conduct of the Asuras did you live with them? What did you see there for which you have come here, having left the Daityas and the Danavas?
26Shree said I am devoted to those who follow the duties of their own order, to those who never fall away from patience, to those who take a pleasure in walking along the path leading to heaven.
27I always live with those who are famous for liberality, for study of the scriptures, for sacrifices, for other scriptural rites, and for adoration of Pitris, gods, preceptors, elders, and guests.
28Formerly the Danavas used to keep their houses clean, to keep their women in control, to pour libations on the sacrificial fire, to wait dutifully on their preceptors, to control their passions, to be obedient to the Brahmanas, and to be truthful in speech.
29They were full of faith; they kept their anger under control; they practised the virtue of charity; they never envied others; they used to maintain their friends and advisers, and their wives they were never jealous.
30Formerly they never attacked one another, filled with anger. They were all contented and never felt pain on seeing other people's affluence and prosperity,
31They were all charitable and economical of respectable conduct; and endued with mercy. They were full of mercy, endued with simplicity of conduct, steadfast in faith, and had their passions under complete control. smear
32They used to keep their servants and counsellors contented, and were grateful and sweet-speeched. They used to serve every one according to his position and honour. They had shame. They were of rigid vows.
33They used to perform their ablutions on every sacred day. They used to themselves properly with perfumes and sacred unguents. They used to adorn their persons duly. They used to observe fasts and penances, were trustful, and utterers of Vedic hymns.
34The Sun never rose while they lay asleep. They never slept when the Moon went away. They always abstained from curds and pounded barley.
35They used every morning to look at clarified butter and other auspicious articles and with senses controlled they used to recite the Vedas and adore Brahmanas with gifts.
36Their topic was always virtuous, and they never accepted gifts. They always went to sleep al midnight and never slept during the day.
37They always used to take pleasure in showing mercy for the distressed, the helpless, the aged, the weak, the sick, and women, and enjoyed all their properties by sharing these with them.
38They always used to assure and cheer up the agitated, the cheerless, the anxious, the terrified, the diseased, the emaciated, the ; robbed, and the afflicted.
39They followed virtue and never injured one another. They were ready and well-disposed for every kind of action. They lised to serve and wait reverentially upon elders and aged individuals.
40They duly adored Pitris, gods and guests, and ate every day what was left after pleasing these. They were firmly devoted to truth and penances.
41None amongst them ate singly any food that was good, and none had known other people's wives. They treated all creatures as to their own selves.
42They never allowed the emission of the seminal fluid into empty space, into inferior animals, into forbidden wombs, or on sacred days.
43They were always famous for gifts, for cleverness, for simplicity, for hopeful exertion, for humility, for friendliness, for forgiveness.
44And, O powerful one, truth, charity, penance, purity, inercy, sweet speeches, and absence of animosity towards friends, all these always lived in them.
45Sleep, idleness, fruitfulness, envy, want of foresight, discontent, melancholy, cupidity, never attacked them.
46On account of the Danavas being famous for these good qualities, I lived with them from the beginning of the creation for many cycles.
47Times were changed, and that change brought about an alteration in the character of the Danavas. I saw that virtue and morality left them and that they began to give way to lust and anger.
48Persons of inferior attainments, began to cherish animosities towards elders possessed of superior qualifications, and while the latter, endued with virtue and merit, used to discourse on proper topics in the midst of assemblies, the former began to ridicule or laugh at them.
49When reverend elders came, the younger individuals, scated at their ease, refused to worship the former by rising up and saluting them respectfully.
50In the presence of fathers, sons began to exercise power. Not receiving wages persons accepted service and shamelessly proclaimed the fact.
51Those amongst them who could amassing great wealth by doing unrighteous and censurable deeds came to be respected.
52During the night they began to cry aloud, Their homa fires ceased to send up bright flames. Sons began to govern their fathers and wives lorded over husbands.
53Mothers, fathers, aged seniors, preceptors, guests and guides ceased to get respect for their exalted position. People ceased to rear with love their own offspring but began to leave them.
54Without distributing the fixed portion in alms and reserving the fixed portion for offering it to the gods, every one ate what he had. Indeed, without offering their articles to the gods, in sacrifices and without sharing them with the Pitris, the gods, guests, and reverend elders they appropriated them to their own use shamelessly.
55Their cooks no longer cherished any consideration for purity of mind, deed, and word. They ate what had been left uncovered.
56Their corn lay scattered in yards, being deviated by crows and rats. Their milk remained in an open place and they began to touch clarified butter with hands unwashed after eating.
57Their spades, domestic knives, baskets and dishes and cups of white brass, and other utensils lay scattered in their houses.
58Their housewife did not look after these. Tlicy no longer cared for the repairs of their houses and walls. Tethering their animals they did not give them food and drunk.
59Disregarding children that only looked, on, and without having fed their dependants, the Danavas ate what they had.
60They began to prepare payasa and kricara and dishes of meat and cakes and shashkuli for their own selves, and began to eat the flesh of animals not slain in sacrifices.
61They used to sleep even after sunrise. They slept in the mornings Day and night, disputes and quarrels raged in every house.
62Those who were not respectable amongst them no longer showed any respect for them deserving of the same while the latter were seated in any place. Deviating from their fixed duties, they ceased to respect those who had returned into the forest for leading a life of peace and divine meditation. Intermixture of castes freely took place among them. They cared not for purity of body or mind.
63Brahmanas, learned in the Vedas, did not receive any respect among them. Those again who were ignorant of the Richs were not condemned or punished. Both, namely, those who deserved respect and those who were unworthy of the same, were treated equally.
64Their servant girls became wicked, and began to wear golden necklaces and other ornaments and fine dresses, and used to remain in their houses or go away before their very eyes.
65They began to derive great pleasure from sports and plays in which their women were dressed as men and their men as women.
66Those of their ancestors who were very rich had made gifts of wealth to worthy persons. The descendants of the donors, even when in affluence began to take back, for their unbelief, those gifts.
67When difficulties were anticipated for the fulfilment of any object and friend sought the advice of friend, that purpose was frustrated by the latter even if he had any slightest selfinterest to fulfil by frustrating it.
68Even amongst their better classes have appeared traders and dealers in goods, beni upon misappropriating others. The Shudras began to practise penances.
69Some have begun to study, without fixing any rules for regulating their hours and food. Other have begun to study, making useless rules. Disciples have refrained from rendering obedience and service to preceptors. Preceptors again have come to treat disciples as friends.
70Fathers and mothers are tired with work, and do not enjoy festivities. Aged parents having no power over sons, have been compelled to beg their food of the latter.
71Amongst them, even wise persons wellread in the Vedas, and resembling the ocean itself in gravity, have begun to follow agriculture and similar callings Illiterate and ignorant persons have begun to be fed at Shraddhas.
72Disciples instead of approaching preceptors, every morning for making dutiful enquiries, for determing what acts are to be performed, and for seeking commissions which they are to discharge, preceptors wait upon them to perform all those functions.
73Daughter-in-law, in the presence of their husband's mothers and fathers, rebuke and chastise servants and maids, and calling their husbands lecture and rebuke them.
74Fathers, with great care, try to keep sons in good humour, or, through fear, distributing their wealth among children, live in misery and affliction.
75Even the friends of the victims, seeing the latter deprived of riches in fire or by robbers or by the king, have begun to jeer.
76They have become ungrateful and athestical and sinful and have begun to commit adultery with the wives of their preceptors. They have begun to take forbidden food. They hav. transgressed all bounds and restraints. They have become shorn of that splendour which had made them famous before.
77On account of these and other marks of wicked conduct and the change of their former nature, I shall not, O king of the gods, live among them any longer.
78I have, therefore, come to you of my own accord. Receive me with reverence, O lord of Sachi! Respected by you, O king of the gods, I shall receive honour from all other gods.
79There where I live the seven other goddesses with Jaya for the eighth, who love me, who are inseparably associated with me, and who depend upon me, wish to live.
80They Hope, Faith, Intelligence, Contentment, Victory, Advancement, Forgiveness. She who is the eighth, viz., Jaya, occupies the foremost place amongst them, O chastiser of Paka.
81Having left the Asuras, all of them and myself have come to your kingdom. We shall henceforth live among the gods who are given to righteousness and faith.
82After the goddess had said so, the celestial Rishi Narada, and Vasava the killer of Vritra, for pleasing her, offered her a joyful welcome.
83The Wind-God-that friend of Agni, then began to blow gently through the sky, carrying sweet odors, refreshing all creatures with whom he came into contact, and contributing to the pleasure of every one of the senses.
84All the gods, (hearing the news) gathered together in a pure and desirable spot and waited there for seeing Maghavat seated with Lakshmi beside him.
85Then the thousand eyed king of the gods, accompanied by Shree and his friend the great Rishi, and riding upon a splendid car drawn by green horses, caine into that concourse of the celestials, receiving honour from all.
86Observing a sign that the holder of the thunder-bolt made and which Shree herself approved of, then the great Rishi Narada, whose prowess all the gods knew, welcomed the approach of the goddess there and announced it as highly auspicious.
87Heaven's sky became clear and bright and began to shower ambrosia upon the region of the self-create Grand-father. The celestial keule-druns, though struck by none, began to beat, and all the cardinal points, becoming clear, seemed ablaze with splendour.
88Indra began to pour rain upon crops that sprouted up at its proper season. No one then disgraced the path of righteousness. The Earth was bedecked with many mines filled with jewels and gems, and the chanting of Vedic recitations and other sweet sounds swelled up on the occasion of that success of the gods.
89Human beings, gifted with firm minds, and all following the sacred path trodden by the righteous, began to find pleasure in Vedic and other religious rites and acts. Men, Celestials, Kinnaras Yakshas and Rakshasas, all became endued with prosperity and cheerfulness.
90Not a flower,. what to speak of fruits, dropped untimely from a tree even if the WindGod shook it with force. All the kine began to give sweet milk whenever milked by men and cruel and harsh words were not given vent to by any one.
91They who, seeking advancement, appear before assemblies of Brahmanas, and read this description of the glorification of Shree by all the gods headed by Indra,-deities competent to grant every wish, succeed in acquiring great prosperity.
92These then, O king of the Kurus are the foremost marks of prosperity and adversity. Requested by you, I have told you all. You should now act according to the instructions conveyed herein, understanding them after careful reflection,
93These then, O king of the Kurus are the foremost marks of prosperity and adversity. Requested by you, I have told you all. You should now act according to the instructions conveyed herein, understanding them after careful reflection,
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे किसी पुरुष की भावी उन्नति और भावी अवनति के लक्षण बताइए।
2भीष्म ने कहा — तुम्हारा कल्याण हो; मन ही अपनी भावी समृद्धि और भावी पतन के लक्षण प्रकट करता है।
3हे युधिष्ठिर, इस विषय में श्री और शक्र का वह प्राचीन संवाद कहा जाता है। उसे सुनो।
4महान् और तेजस्वी तपस्वी नारद, जिनका तेज स्वयं ब्रह्म के समान अपरिमेय है, जिनके समस्त पाप नष्ट हो चुके थे, जो अपनी तपःशक्ति से इस लोक और परलोक — दोनों को एक साथ देखने में समर्थ थे, और जो ब्रह्मलोक में रहने वाले देवर्षियों के समान थे, तीनों लोकों में इच्छानुसार विचरण करते थे।
5एक दिन प्रातःकाल शीघ्र उठकर उन्होंने स्नान करने की इच्छा की, और उसी प्रयोजन से ध्रुव नामक घाटी से निकलती हुई गंगा नदी के पास गए और धारा में डुबकी लगाई।
6उसी समय सहस्राक्ष इन्द्र भी, जो वज्रधारी और शम्बर तथा पाक के संहारक हैं, उसी तट पर आए जहाँ नारद थे।
7ऋषि और देवता — दोनों ने, जिन्होंने अपने मन को पूर्ण रूप से वश में कर रखा था, स्नान समाप्त किया, और अपने मौन जप पूरे करके एक साथ बैठ गए।
8उन्होंने वह समय महान् देवर्षियों के कहे हुए उन उत्तम आख्यानों को सुनाने और सुनने में बिताया जो अनेक शुभ और उच्च कर्मों का वर्णन करते हैं। वस्तुतः वे दोनों प्राचीन इतिहास की ऐसी सजीव चर्चा में तन्मय होकर लगे रहे।
9वहीं बैठे-बैठे उन्होंने उदय होते हुए सूर्य को अपने सम्मुख अपनी सहस्र किरणें बिखेरते देखा। पूर्ण मण्डल देखकर वे दोनों उठ खड़े हुए और उनकी स्तुति की।
10ठीक उसी समय उन्होंने आकाश में, उदय होते हुए दिनकर की दिशा के विपरीत दिशा में, कोई ज्योतिर्मय वस्तु देखी, जो जलती हुई अग्नि के समान देदीप्यमान थी और मानो दूसरा दिनकर हो। और हे भरतवंशी, उन्होंने देखा कि वह ज्योतिर्मय वस्तु क्रमशः उन दोनों की ओर आ रही है।
11गरुड़ और स्वयं सूर्य से सुशोभित विष्णु के वाहन पर आरूढ़ वह वस्तु अनुपम तेज से चमक रही थी और तीनों लोकों को प्रकाशित करती-सी प्रतीत होती थी।
12उन्होंने जो वस्तु देखी वह स्वयं श्री के अतिरिक्त और कोई नहीं थी, जो अनुपम सौन्दर्य से सम्पन्न अनेक अप्सराओं से घिरी थीं। वस्तुतः वे स्वयं एक विशाल सूर्यमण्डल के समान, अग्नि के समान तेजस्वी दिखाई देती थीं।
13तारों के समान प्रतीत होने वाले आभूषणों से सजी वे मोतियों की माला-सी एक माला धारण किए थीं। इन्द्र ने कमलों के मध्य निवास करने वाली उन पद्मा नामक देवी को देखा।
14अपने श्रेष्ठ रथ से उतरकर वे अनुपम देवी तीनों लोकों के स्वामी और देवर्षि नारद की ओर बढ़ने लगीं।
15नारद के साथ इन्द्र भी उन देवी की ओर बढ़े। हाथ जोड़कर उन्होंने अपने को उनके सम्मुख समर्पित किया, और समस्त विषयों के ज्ञाता होने के कारण उन्होंने अनुपम श्रद्धा और सच्चाई से उनकी पूजा की। पूजा समाप्त होने पर, हे राजन्, देवराज ने श्री को इस प्रकार सम्बोधित किया।
16शक्र ने कहा — "हे मधुर मुस्कान वाली, आप वस्तुतः कौन हैं और यहाँ किस प्रयोजन से आई हैं? हे सुन्दर भ्रूवाली, हे कल्याणी, आप कहाँ से आती हैं और कहाँ जाएँगी?"
17"तीनों लोकों में समस्त शुभ मंगल के लिए, चराचर समस्त प्राणी पूरे हृदय से मेरा साहचर्य पाने का प्रयत्न करते हैं।
18मैं वही पद्मा हूँ, वही कमलों से सुशोभित श्री, जो समस्त प्राणियों की समृद्धि के लिए सूर्यदेव की किरणों के स्पर्श से खिलने वाले कमल से उत्पन्न हुई।
19हे वल के संहारक, मैं लक्ष्मी, भूति और श्री कहलाती हूँ! मैं श्रद्धा हूँ, मैं बुद्धि हूँ, मैं सम्पत्ति हूँ, मैं विजय हूँ, और मैं अचलता हूँ।
20मैं धैर्य हूँ। मैं सिद्धि हूँ, और मैं समृद्धि हूँ। मैं स्वाहा हूँ, मैं स्वधा हूँ, मैं भक्ति हूँ, मैं भाग्य हूँ, और मैं स्मृति हूँ।
21मैं विजयी और धर्मपरायण राजाओं की सेना के अग्रभाग में तथा उनकी ध्वजाओं पर निवास करती हूँ, और उनके घरों, नगरों तथा राज्यों में भी।
22हे वल के संहारक, मैं सदा उन नरश्रेष्ठ वीरों के साथ रहती हूँ जो विजय के इच्छुक हैं और जो युद्धभूमि से पीछे नहीं हटते।
23मैं सदा उन पुरुषों के साथ भी रहती हूँ जो धर्म में दृढ़ता से लगे हैं, जो अत्यन्त बुद्धिमान् हैं, जो ब्रह्म में तत्पर हैं, जो वाणी में सत्यवादी हैं, जो विनयशील हैं, और जो उदार हैं।
24पहले मैं असुरों के साथ रहती थी, क्योंकि वे सत्य और पुण्य से भरे थे। किन्तु यह देखकर कि असुरों ने विपरीत स्वभाव अपना लिया है, मैंने उन्हें छोड़ दिया और अब तुममें निवास करना चाहती हूँ।"
25शक्र ने कहा — "हे सुमुखी, असुरों के किस आचरण के कारण आप उनके साथ रहती थीं? और वहाँ आपने क्या देखा जिसके कारण दैत्यों और दानवों को छोड़कर आप यहाँ आई हैं?"
26श्री ने कहा — मैं उनके प्रति समर्पित रहती हूँ जो अपने वर्ण-आश्रम के धर्मों का पालन करते हैं, जो कभी धैर्य से विचलित नहीं होते, जो स्वर्ग की ओर ले जाने वाले मार्ग पर चलने में आनन्द पाते हैं।
27मैं सदा उनके साथ रहती हूँ जो दान, शास्त्रों के अध्ययन, यज्ञ, अन्य शास्त्रीय कर्मों, तथा पितरों, देवताओं, गुरुओं, वृद्धों और अतिथियों की पूजा के लिए प्रसिद्ध हैं।
28पहले दानव अपने घर स्वच्छ रखते थे, अपनी स्त्रियों को संयम में रखते थे, यज्ञाग्नि में आहुतियाँ डालते थे, अपने गुरुओं की कर्तव्यपूर्वक सेवा करते थे, अपनी वासनाओं को वश में रखते थे, ब्राह्मणों के आज्ञाकारी थे, और वाणी में सत्यवादी थे।
29वे श्रद्धा से भरे थे; वे अपने क्रोध को वश में रखते थे; वे दान का आचरण करते थे; वे कभी दूसरों से ईर्ष्या नहीं करते थे; वे अपने मित्रों और मन्त्रियों तथा अपनी पत्नियों का भरण-पोषण करते थे, और कभी ईर्ष्यालु नहीं होते थे।
30पहले वे क्रोध से भरकर एक-दूसरे पर आक्रमण नहीं करते थे। वे सब सन्तुष्ट रहते थे और दूसरों की सम्पत्ति और समृद्धि देखकर कभी दुःखी नहीं होते थे।
31वे सब दानशील और मितव्ययी थे, आदरणीय आचरण वाले थे और दया से युक्त थे। वे करुणा से भरे, सरल आचरण वाले, श्रद्धा में दृढ़, और अपनी वासनाओं के पूर्ण स्वामी थे।
32वे अपने सेवकों और मन्त्रियों को सन्तुष्ट रखते थे, और कृतज्ञ तथा मधुरभाषी थे। वे प्रत्येक की सेवा उसके पद और सम्मान के अनुसार करते थे। उनमें लज्जा थी। वे कठोर व्रतों वाले थे।
33वे प्रत्येक पवित्र दिन स्नान करते थे। वे अपने शरीर पर विधिपूर्वक सुगन्ध और पवित्र लेप लगाते थे। वे अपने को उचित रीति से अलंकृत करते थे। वे उपवास और तप का पालन करते थे, श्रद्धावान् थे, और वैदिक मन्त्रों का उच्चारण करते थे।
34उनके सोते रहते सूर्य कभी उदय नहीं होता था। चन्द्रमा के अस्त होने पर वे कभी नहीं सोते थे। वे सदा दही और पिसे हुए जौ से परहेज करते थे।
35वे प्रत्येक प्रातःकाल घी तथा अन्य मंगल-वस्तुओं का दर्शन करते थे, और इन्द्रियों को संयत रखकर वेदों का पाठ करते थे तथा दान से ब्राह्मणों की पूजा करते थे।
36उनकी चर्चा सदा धर्मपूर्ण होती थी, और वे कभी दान ग्रहण नहीं करते थे। वे सदा मध्यरात्रि में सोने जाते थे और दिन में कभी नहीं सोते थे।
37वे सदा दुःखी, असहाय, वृद्ध, दुर्बल, रोगी और स्त्रियों पर दया दिखाने में आनन्द पाते थे, और अपनी समस्त सम्पत्ति उनके साथ बाँटकर ही भोगते थे।
38वे सदा उद्विग्न, उदास, चिन्तित, भयभीत, रोगी, क्षीण, लुटे हुए और पीड़ित जनों को आश्वासन और उत्साह देते थे।
39वे धर्म का अनुसरण करते थे और एक-दूसरे को कभी हानि नहीं पहुँचाते थे। वे प्रत्येक प्रकार के कर्म के लिए तत्पर और सुसज्जित रहते थे। वे वृद्धों और आयु में बड़े व्यक्तियों की श्रद्धापूर्वक सेवा करते थे।
40वे पितरों, देवताओं और अतिथियों की विधिपूर्वक पूजा करते थे, और इन्हें प्रसन्न करने के पश्चात् जो बचता उसे ही प्रतिदिन खाते थे। वे सत्य और तप में दृढ़ता से लगे थे।
41उनमें से कोई भी उत्तम भोजन अकेले नहीं खाता था, और किसी ने दूसरे की स्त्री को नहीं जाना था। वे समस्त प्राणियों के साथ अपने ही समान व्यवहार करते थे।
42वे कभी अपने वीर्य का शून्य में, नीच पशुओं में, निषिद्ध गर्भों में, अथवा पवित्र दिनों में स्खलन नहीं होने देते थे।
43वे सदा दान, कुशलता, सरलता, आशापूर्ण उद्यम, विनय, मैत्री और क्षमा के लिए प्रसिद्ध थे।
44और हे बलशाली, सत्य, दान, तप, पवित्रता, दया, मधुर वाणी और मित्रों के प्रति वैर-भाव का अभाव — ये सब सदा उनमें निवास करते थे।
45निद्रा, आलस्य, निष्फलता, ईर्ष्या, दूरदर्शिता का अभाव, असन्तोष, विषाद और लोभ — इनमें से कोई भी उन पर आक्रमण नहीं करता था।
46इन सद्गुणों के लिए दानवों की प्रसिद्धि के कारण मैं सृष्टि के आरम्भ से अनेक युगों तक उनके साथ रही।
47समय बदला, और उस परिवर्तन से दानवों के स्वभाव में भी परिवर्तन आ गया। मैंने देखा कि धर्म और सदाचार उन्हें छोड़ गए और वे काम तथा क्रोध के वश होने लगे।
48निम्न योग्यता वाले पुरुष श्रेष्ठ योग्यता से सम्पन्न वृद्धों के प्रति वैर-भाव रखने लगे, और जब धर्म और पुण्य से सम्पन्न वे वृद्ध सभाओं के बीच उचित विषयों पर चर्चा करते, तब वे उनका उपहास करने अथवा उन पर हँसने लगते।
49जब आदरणीय वृद्ध आते, तब आराम से बैठे हुए युवक उठकर और आदरपूर्वक प्रणाम करके उनका सत्कार करने से इनकार कर देते।
50पिताओं के सम्मुख पुत्र अधिकार जताने लगे। वेतन पाए बिना लोग नौकरी स्वीकार करते और निर्लज्ज होकर इसकी घोषणा करते।
51उनमें से जो अधर्मपूर्ण और निन्दनीय कर्मों से बड़ा धन इकट्ठा कर पाते, वे सम्मानित होने लगे।
52रात्रि में वे ऊँचे स्वर में चिल्लाने लगे। उनकी होम-अग्नियाँ उज्ज्वल ज्वालाएँ उठाना बन्द कर देतीं। पुत्र अपने पिताओं पर शासन करने लगे और पत्नियाँ पतियों पर।
53माताएँ, पिता, वृद्ध गुरुजन, आचार्य, अतिथि और मार्गदर्शक — इन्हें अपने उच्च पद के अनुरूप आदर मिलना बन्द हो गया। लोगों ने अपनी ही सन्तान को स्नेह से पालना छोड़कर उन्हें त्यागना आरम्भ कर दिया।
54भिक्षा के लिए नियत भाग बाँटे बिना और देवताओं को अर्पित करने के लिए नियत भाग सुरक्षित रखे बिना प्रत्येक अपना भोजन स्वयं खा जाता। वस्तुतः यज्ञों में देवताओं को अपनी वस्तुएँ अर्पित किए बिना और पितरों, देवताओं, अतिथियों तथा आदरणीय वृद्धों के साथ उन्हें बाँटे बिना वे निर्लज्ज होकर उन्हें अपने ही उपयोग में ले लेते।
55उनके रसोइए अब मन, कर्म और वचन की पवित्रता का कोई विचार नहीं रखते थे। वे वही खाते थे जो बिना ढके छोड़ दिया गया होता।
56उनका अन्न आँगनों में बिखरा पड़ा रहता और कौए तथा चूहे उसे नष्ट करते। उनका दूध खुले स्थान में पड़ा रहता और वे खाने के बाद बिना हाथ धोए घी छूने लगे।
57उनके कुदाल, घरेलू छुरियाँ, टोकरियाँ, तथा काँसे के थाल और कटोरे, और अन्य पात्र उनके घरों में बिखरे पड़े रहते।
58उनकी गृहिणी इनकी सुध नहीं लेती थी। वे अपने घरों और दीवारों की मरम्मत की चिन्ता नहीं करते थे। अपने पशुओं को बाँधकर वे उन्हें खाना-पानी नहीं देते थे।
59केवल ताकते रह जाने वाले बालकों की उपेक्षा करके, और अपने आश्रितों को खिलाए बिना, दानव जो कुछ उनके पास होता वही खा लेते।
60वे अपने ही लिए पायस, कृसर, माँस के व्यंजन, पूए और शष्कुली बनाने लगे, और उन पशुओं का माँस खाने लगे जो यज्ञ में नहीं मारे गए थे।
61वे सूर्योदय के पश्चात् भी सोते रहते। वे प्रातःकाल सोते थे। दिन-रात प्रत्येक घर में विवाद और कलह चलते रहते।
62उनमें जो आदरणीय नहीं थे, वे अब उन आदरणीयों का कोई सम्मान नहीं करते थे जब वे कहीं बैठे होते। अपने नियत कर्तव्यों से विचलित होकर उन्होंने उनका आदर करना छोड़ दिया जो शान्ति और ध्यान का जीवन बिताने के लिए वन को लौट गए थे। उनमें वर्णसंकर स्वच्छन्द रूप से होने लगा। वे शरीर अथवा मन की पवित्रता की चिन्ता नहीं करते थे।
63वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों को उनके बीच कोई आदर नहीं मिलता था। और जो ऋचाओं से अनभिज्ञ थे, उनकी न निन्दा होती थी और न दण्ड। जो आदर के योग्य थे और जो उसके अयोग्य थे — दोनों के साथ समान व्यवहार होता था।
64उनकी दासियाँ दुष्ट हो गईं, और स्वर्ण के हार तथा अन्य आभूषण एवं सुन्दर वस्त्र पहनने लगीं, और उनके देखते-देखते उनके घरों में रह जातीं अथवा चली जातीं।
65वे उन खेलों और तमाशों से बड़ा आनन्द लेने लगे जिनमें उनकी स्त्रियाँ पुरुषों के वेश में और उनके पुरुष स्त्रियों के वेश में सजाए जाते।
66उनके पूर्वजों में जो अत्यन्त धनी थे, उन्होंने सुपात्रों को धन का दान किया था। उन दाताओं के वंशज, सम्पन्न होते हुए भी, अपनी अश्रद्धा के कारण वे दान वापस लेने लगे।
67जब किसी प्रयोजन की सिद्धि में कठिनाइयों की आशंका होती और मित्र मित्र से परामर्श माँगता, तब वह प्रयोजन उसी मित्र द्वारा विफल कर दिया जाता, यदि उसे विफल करने में उसका तनिक-सा भी स्वार्थ सधता।
68उनके श्रेष्ठ वर्गों में भी ऐसे व्यापारी और सौदागर उत्पन्न हो गए जो दूसरों की वस्तुएँ हड़पने पर तुले रहते। शूद्र तप करने लगे।
69कुछ लोग अपने अध्ययन के समय और भोजन के नियम निश्चित किए बिना ही पढ़ने लगे। दूसरे व्यर्थ के नियम बनाकर पढ़ने लगे। शिष्यों ने गुरुओं के प्रति आज्ञापालन और सेवा करना छोड़ दिया। और गुरु भी शिष्यों के साथ मित्रों-सा व्यवहार करने लगे।
70पिता और माताएँ काम से थके रहते हैं और उत्सवों का आनन्द नहीं ले पाते। वृद्ध माता-पिता, जिनका पुत्रों पर कोई अधिकार नहीं रहा, विवश होकर उन्हीं से अपना भोजन माँगते हैं।
71उनमें वेदों के ज्ञाता और गम्भीरता में स्वयं समुद्र के समान बुद्धिमान् पुरुष भी खेती तथा वैसे ही व्यवसायों में लगने लगे हैं। और अशिक्षित तथा अज्ञानी पुरुष श्राद्धों में भोजन पाने लगे हैं।
72शिष्य प्रत्येक प्रातःकाल गुरुओं के पास कर्तव्यपूर्वक कुशल पूछने, यह निश्चित करने कि कौन-से कर्म करने हैं, और जो काम उन्हें पूरे करने हैं उनके आदेश माँगने के लिए जाने के बजाय, अब गुरु ही उनके पास जाकर ये सब काम करते हैं।
73बहुएँ अपने पतियों की माताओं और पिताओं के सम्मुख ही सेवकों और दासियों को डाँटती और दण्ड देती हैं, और अपने पतियों को बुलाकर उन्हें उपदेश देती तथा फटकारती हैं।
74पिता बड़ी सावधानी से पुत्रों को प्रसन्न रखने का प्रयत्न करते हैं, अथवा भय के कारण अपना धन सन्तानों में बाँटकर दुःख और क्लेश में जीवन बिताते हैं।
75पीड़ितों के मित्र भी, उन्हें अग्नि से, चोरों से अथवा राजा से धन-रहित हुआ देखकर, उपहास करने लगे हैं।
76वे कृतघ्न, नास्तिक और पापी हो गए हैं, और अपने गुरुओं की पत्नियों के साथ व्यभिचार करने लगे हैं। वे निषिद्ध भोजन खाने लगे हैं। उन्होंने समस्त मर्यादाओं और संयमों का उल्लंघन कर दिया है। वे उस तेज से रहित हो गए हैं जिसने उन्हें पहले प्रसिद्ध किया था।
77हे देवराज, दुष्ट आचरण के इन तथा अन्य लक्षणों के कारण और उनके पूर्व स्वभाव के परिवर्तन के कारण, अब मैं उनके बीच और नहीं रहूँगी।
78इसीलिए मैं अपनी इच्छा से तुम्हारे पास आई हूँ। हे शची के स्वामी, मुझे श्रद्धापूर्वक ग्रहण करो! हे देवराज, तुम्हारे द्वारा सम्मानित होने पर मुझे शेष समस्त देवताओं से भी सम्मान मिलेगा।
79जहाँ मैं रहती हूँ, वहीं वे सात अन्य देवियाँ — जिनमें जया आठवीं हैं — रहना चाहती हैं, जो मुझसे प्रेम करती हैं, जो मुझसे अभिन्न रूप से जुड़ी हैं, और जो मुझ पर आश्रित हैं।
80वे हैं — आशा, श्रद्धा, बुद्धि, सन्तोष, विजय, उन्नति और क्षमा। और जो आठवीं हैं, अर्थात् जया, हे पाक के दमनकर्ता, वे उन सबमें अग्रगण्य स्थान रखती हैं।
81असुरों को छोड़कर वे सब और मैं तुम्हारे राज्य में आई हैं। अब से हम उन देवताओं के बीच रहेंगी जो धर्म और श्रद्धा में तत्पर हैं।"
82देवी के ऐसा कहने पर देवर्षि नारद और वृत्र के संहारक वासव ने उन्हें प्रसन्न करने के लिए आनन्दपूर्वक उनका स्वागत किया।
83तब अग्नि के मित्र वायुदेव आकाश से मन्द-मन्द बहने लगे, मधुर सुगन्ध लिए हुए, जिनसे स्पर्श पाकर समस्त प्राणी तृप्त हो जाते और जो प्रत्येक इन्द्रिय को सुख देते थे।
84समस्त देवता (यह समाचार सुनकर) एक पवित्र और रमणीय स्थान पर एकत्र हुए और वहीं मघवान् को लक्ष्मी के साथ बैठा देखने की प्रतीक्षा करने लगे।
85तब सहस्राक्ष देवराज, श्री और अपने मित्र महर्षि के साथ, हरे घोड़ों से जुते हुए एक शोभायमान रथ पर आरूढ़ होकर, देवताओं की उस सभा में आए और सबसे सम्मान प्राप्त किया।
86वज्रधारी ने जो संकेत किया और जिसका श्री ने स्वयं अनुमोदन किया, उसे देखकर महर्षि नारद ने, जिनके पराक्रम को समस्त देवता जानते थे, वहाँ देवी के आगमन का स्वागत किया और उसे अत्यन्त शुभ घोषित किया।
87स्वर्ग का आकाश स्वच्छ और उज्ज्वल हो गया और स्वयम्भू पितामह के लोक पर अमृत की वर्षा करने लगा। दिव्य दुन्दुभियाँ, यद्यपि किसी ने उन्हें नहीं बजाया, स्वयं बजने लगीं, और समस्त दिशाएँ निर्मल होकर तेज से जगमगाती-सी प्रतीत हुईं।
88इन्द्र उन फसलों पर वर्षा करने लगे जो उचित ऋतु में उगी थीं। तब किसी ने धर्म के मार्ग को कलंकित नहीं किया। पृथ्वी रत्नों और मणियों से भरी अनेक खानों से सुशोभित हुई, और देवताओं की उस सफलता के अवसर पर वैदिक पाठ तथा अन्य मधुर ध्वनियाँ गूँज उठीं।
89दृढ़ मन वाले मनुष्य, जो सब धर्मात्माओं के चले हुए पवित्र मार्ग पर चलते थे, वैदिक तथा अन्य धार्मिक कर्मों में आनन्द पाने लगे। मनुष्य, देवता, किन्नर, यक्ष और राक्षस — सब समृद्धि और प्रसन्नता से सम्पन्न हो गए।
90फलों की तो बात ही क्या, एक पुष्प भी वृक्ष से असमय नहीं गिरता था, चाहे वायुदेव उसे बलपूर्वक हिला ही क्यों न देते। मनुष्यों के दुहने पर समस्त गौएँ मधुर दूध देने लगीं, और किसी ने क्रूर और कठोर वचन नहीं बोले।
91जो लोग उन्नति चाहते हुए ब्राह्मणों की सभाओं में उपस्थित होते हैं और इन्द्र के नेतृत्व में समस्त देवताओं द्वारा की गई श्री की इस स्तुति का पाठ करते हैं, वे उन देवताओं की कृपा से — जो प्रत्येक कामना पूर्ण करने में समर्थ हैं — महान् समृद्धि प्राप्त करने में सफल होते हैं।
92हे कुरुराज, ये ही समृद्धि और विपत्ति के प्रमुख लक्षण हैं। तुम्हारे पूछने पर मैंने तुम्हें यह सब बता दिया। अब तुम इनमें दिए गए उपदेशों को सावधानी से विचार करके समझ लेने के पश्चात् उनके अनुसार आचरण करो।
93हे कुरुराज, ये ही समृद्धि और विपत्ति के प्रमुख लक्षण हैं। तुम्हारे पूछने पर मैंने तुम्हें यह सब बता दिया। अब तुम इनमें दिए गए उपदेशों को सावधानी से विचार करके समझ लेने के पश्चात् उनके अनुसार आचरण करो।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई कुनै पुरुषको भावी उन्नति र भावी अवनतिका लक्षण बताउनुहोस्।
2भीष्मले भने — तिम्रो कल्याण होस्; मनले नै आफ्नो भावी समृद्धि र भावी पतनका लक्षण प्रकट गर्दछ।
3हे युधिष्ठिर, यस विषयमा श्री र शक्रको त्यो प्राचीन संवाद भनिन्छ। त्यो सुन।
4महान् र तेजस्वी तपस्वी नारद, जसको तेज स्वयं ब्रह्मझैँ अपरिमेय छ, जसका सम्पूर्ण पाप नष्ट भइसकेका थिए, जो आफ्नो तपःशक्तिले यो लोक र परलोक — दुवैलाई एकैसाथ देख्न समर्थ थिए, र जो ब्रह्मलोकमा बस्ने देवर्षिहरूजस्तै थिए, तीनै लोकमा इच्छानुसार विचरण गर्दथे।
5एक दिन बिहान चाँडै उठेर तिनले स्नान गर्ने इच्छा गरे, र त्यसै प्रयोजनले ध्रुव नामक बाटोबाट निस्केकी गङ्गा नदीको नजिक गए र धारमा डुबुल्की मारे।
6त्यसै बेला सहस्राक्ष इन्द्र पनि, जो वज्रधारी र शम्बर तथा पाकका संहारक हुन्, त्यसै किनारमा आए जहाँ नारद थिए।
7ऋषि र देवता — दुवैले, जसले आफ्नो मन पूर्ण रूपमा वशमा राखेका थिए, स्नान सिध्याए, र आफ्ना मौन जप पूरा गरेर एकसाथ बसे।
8तिनीहरूले त्यो समय महान् देवर्षिहरूले भनेका ती उत्तम आख्यान सुनाउन र सुन्नमा बिताए जसले अनेक शुभ र उच्च कर्मको वर्णन गर्दछन्। वास्तवमा तिनी दुवै प्राचीन इतिहासको यस्तो सजीव चर्चामा तन्मय भई लागिरहे।
9त्यहीँ बसिरहँदा तिनीहरूले उदाउँदै गरेका सूर्यलाई आफ्नो सामु आफ्ना हजार किरण छर्दै गरेको देखे। पूर्ण मण्डल देखेर तिनी दुवै उठे र तिनको स्तुति गरे।
10ठीक त्यसै बेला तिनीहरूले आकाशमा, उदाउँदै गरेका दिनकरको दिशाको विपरीत दिशामा, कुनै ज्योतिर्मय वस्तु देखे, जो बलिरहेको आगोझैँ देदीप्यमान थियो र मानौँ दोस्रो दिनकर होस्। र हे भरतवंशी, तिनीहरूले देखे कि त्यो ज्योतिर्मय वस्तु क्रमशः तिनी दुवैतिर आइरहेको छ।
11गरुड र स्वयं सूर्यले सुशोभित विष्णुको वाहनमा चढेको त्यो वस्तु अनुपम तेजले चम्किरहेको थियो र तीनै लोकलाई प्रकाशित पारेजस्तो देखिन्थ्यो।
12तिनीहरूले जुन वस्तु देखे त्यो स्वयं श्रीबाहेक अरू कोही थिइनन्, जो अनुपम सौन्दर्यले सम्पन्न अनेक अप्सराले घेरिएकी थिइन्। वास्तवमा उनी स्वयं एउटा विशाल सूर्यमण्डलझैँ, आगोझैँ तेजस्वी देखिन्थिन्।
13ताराजस्तै देखिने आभूषणले सजिएकी उनले मोतीको मालाजस्तै एउटा माला धारण गरेकी थिइन्। इन्द्रले कमलहरूको बीचमा बस्ने ती पद्मा नामकी देवीलाई देखे।
14आफ्नो श्रेष्ठ रथबाट ओर्लेर ती अनुपम देवी तीन लोकका स्वामी र देवर्षि नारदतिर बढ्न थालिन्।
15नारदसँगै इन्द्र पनि ती देवीतिर बढे। हात जोडेर तिनले आफूलाई उनको सामु समर्पित गरे, र सम्पूर्ण विषयका ज्ञाता भएकाले तिनले अनुपम श्रद्धा र सच्चाइले उनको पूजा गरे। पूजा सकिएपछि, हे राजन्, देवराजले श्रीलाई यसरी सम्बोधन गरे।
16शक्रले भने — "हे मधुर मुस्कान भएकी, तपाईं वास्तवमा को हुनुहुन्छ र यहाँ कुन प्रयोजनले आउनुभएको छ? हे सुन्दर आँखीभौँ भएकी, हे कल्याणी, तपाईं कहाँबाट आउनुहुन्छ र कहाँ जानुहुनेछ?"
17"तीनै लोकमा सम्पूर्ण शुभ मङ्गलका लागि, चराचर सम्पूर्ण प्राणीले पूरा हृदयले मेरो सामीप्य पाउने प्रयत्न गर्दछन्।
18म त्यही पद्मा हुँ, त्यही कमलले सुशोभित श्री, जो सम्पूर्ण प्राणीको समृद्धिका लागि सूर्यदेवका किरणको स्पर्शले फुल्ने कमलबाट उत्पन्न भएकी हुँ।
19हे वलका संहारक, म लक्ष्मी, भूति र श्री भनिन्छु! म श्रद्धा हुँ, म बुद्धि हुँ, म सम्पत्ति हुँ, म विजय हुँ, र म अचलता हुँ।
20म धैर्य हुँ। म सिद्धि हुँ, र म समृद्धि हुँ। म स्वाहा हुँ, म स्वधा हुँ, म भक्ति हुँ, म भाग्य हुँ, र म स्मृति हुँ।
21म विजयी र धर्मपरायण राजाहरूको सेनाको अग्रभागमा तथा तिनका ध्वजामा बस्दछु, र तिनका घर, नगर तथा राज्यमा पनि।
22हे वलका संहारक, म सधैँ ती नरश्रेष्ठ वीरसँग रहन्छु जो विजयका इच्छुक छन् र जो युद्धभूमिबाट पछि हट्दैनन्।
23म सधैँ ती पुरुषसँग पनि रहन्छु जो धर्ममा दृढतापूर्वक लागेका छन्, जो अत्यन्त बुद्धिमान् छन्, जो ब्रह्ममा तत्पर छन्, जो वाणीमा सत्यवादी छन्, जो विनयशील छन्, र जो उदार छन्।
24पहिले म असुरहरूसँग बस्दथेँ, किनभने तिनीहरू सत्य र पुण्यले भरिएका थिए। तर यो देखेर कि असुरहरूले विपरीत स्वभाव अपनाइसकेका छन्, मैले तिनलाई छोडेँ र अब तिमीमा बस्न चाहन्छु।"
25शक्रले भने — "हे सुमुखी, असुरहरूको कुन आचरणका कारण तपाईं तिनीहरूसँग बस्नुहुन्थ्यो? र त्यहाँ तपाईंले के देख्नुभयो जसका कारण दैत्य र दानवलाई छोडेर तपाईं यहाँ आउनुभएको छ?"
26श्रीले भनिन् — म तिनीहरूप्रति समर्पित रहन्छु जसले आफ्ना वर्ण-आश्रमका धर्म पालन गर्दछन्, जो कहिल्यै धैर्यबाट विचलित हुँदैनन्, जसले स्वर्गतिर लैजाने मार्गमा हिँड्नुमा आनन्द पाउँछन्।
27म सधैँ तिनीहरूसँग रहन्छु जो दान, शास्त्रको अध्ययन, यज्ञ, अन्य शास्त्रीय कर्म, तथा पितृ, देवता, गुरु, वृद्ध र अतिथिको पूजाका लागि प्रसिद्ध छन्।
28पहिले दानवहरूले आफ्ना घर सफा राख्दथे, आफ्ना स्त्रीलाई संयममा राख्दथे, यज्ञाग्निमा आहुति हाल्दथे, आफ्ना गुरुको कर्तव्यपूर्वक सेवा गर्दथे, आफ्ना वासना वशमा राख्दथे, ब्राह्मणहरूका आज्ञाकारी थिए, र वाणीमा सत्यवादी थिए।
29तिनीहरू श्रद्धाले भरिएका थिए; तिनीहरू आफ्नो क्रोध वशमा राख्दथे; तिनीहरूले दानको आचरण गर्दथे; तिनीहरूले कहिल्यै अरूसँग ईर्ष्या गर्दैनथे; तिनीहरूले आफ्ना मित्र र मन्त्री तथा आफ्ना पत्नीको भरणपोषण गर्दथे, र कहिल्यै ईर्ष्यालु हुँदैनथे।
30पहिले तिनीहरू क्रोधले भरिएर एकअर्कामाथि आक्रमण गर्दैनथे। तिनीहरू सबै सन्तुष्ट रहन्थे र अरूको सम्पत्ति र समृद्धि देखेर कहिल्यै दुःखी हुँदैनथे।
31तिनीहरू सबै दानशील र मितव्ययी थिए, आदरणीय आचरणका थिए र दयाले युक्त थिए। तिनीहरू करुणाले भरिएका, सरल आचरणका, श्रद्धामा दृढ, र आफ्ना वासनाका पूर्ण स्वामी थिए।
32तिनीहरूले आफ्ना सेवक र मन्त्रीलाई सन्तुष्ट राख्दथे, र कृतज्ञ तथा मधुरभाषी थिए। तिनीहरूले प्रत्येकको सेवा उसको पद र सम्मानअनुसार गर्दथे। तिनीहरूमा लाज थियो। तिनीहरू कठोर व्रतका थिए।
33तिनीहरू प्रत्येक पवित्र दिन स्नान गर्दथे। तिनीहरू आफ्नो शरीरमा विधिपूर्वक सुगन्ध र पवित्र लेप लगाउँथे। तिनीहरू आफूलाई उचित रीतिले अलङ्कृत गर्दथे। तिनीहरू उपवास र तपको पालन गर्दथे, श्रद्धावान् थिए, र वैदिक मन्त्रको उच्चारण गर्दथे।
34तिनीहरू सुतिरहँदा सूर्य कहिल्यै उदाउँदैनथ्यो। चन्द्रमा अस्ताएपछि तिनीहरू कहिल्यै सुत्दैनथे। तिनीहरू सधैँ दही र पिँधिएको जौबाट परहेज गर्दथे।
35तिनीहरू प्रत्येक बिहान घिउ तथा अन्य मङ्गल-वस्तुको दर्शन गर्दथे, र इन्द्रिय संयत राखेर वेदको पाठ गर्दथे तथा दानले ब्राह्मणहरूको पूजा गर्दथे।
36तिनीहरूको चर्चा सधैँ धर्मपूर्ण हुन्थ्यो, र तिनीहरूले कहिल्यै दान ग्रहण गर्दैनथे। तिनीहरू सधैँ मध्यरातमा सुत्न जान्थे र दिनमा कहिल्यै सुत्दैनथे।
37तिनीहरू सधैँ दुःखी, असहाय, वृद्ध, दुर्बल, रोगी र स्त्रीहरूमाथि दया देखाउनमा आनन्द पाउँथे, र आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति तिनीहरूसँग बाँडेरै भोग्दथे।
38तिनीहरू सधैँ उद्विग्न, उदास, चिन्तित, भयभीत, रोगी, क्षीण, लुटिएका र पीडित जनलाई आश्वासन र उत्साह दिन्थे।
39तिनीहरू धर्मको अनुसरण गर्दथे र एकअर्कालाई कहिल्यै हानि पुर्याउँदैनथे। तिनीहरू प्रत्येक प्रकारका कर्मका लागि तत्पर र सुसज्जित रहन्थे। तिनीहरू वृद्ध र उमेरमा जेठा व्यक्तिको श्रद्धापूर्वक सेवा गर्दथे।
40तिनीहरू पितृ, देवता र अतिथिको विधिपूर्वक पूजा गर्दथे, र यिनलाई प्रसन्न पारेपछि जे बाँकी रहन्थ्यो त्यही मात्र प्रतिदिन खान्थे। तिनीहरू सत्य र तपमा दृढतापूर्वक लागेका थिए।
41तिनीहरूमध्ये कसैले पनि उत्तम भोजन एक्लै खाँदैनथ्यो, र कसैले अर्काकी स्त्रीलाई चिनेको थिएन। तिनीहरूले सम्पूर्ण प्राणीसँग आफूजस्तै व्यवहार गर्दथे।
42तिनीहरूले कहिल्यै आफ्नो वीर्य शून्यमा, नीच पशुमा, निषिद्ध गर्भमा, अथवा पवित्र दिनमा स्खलन हुन दिँदैनथे।
43तिनीहरू सधैँ दान, कुशलता, सरलता, आशापूर्ण उद्यम, विनय, मैत्री र क्षमाका लागि प्रसिद्ध थिए।
44र हे बलशाली, सत्य, दान, तप, पवित्रता, दया, मधुर वाणी र मित्रहरूप्रति वैरभावको अभाव — यी सबै सधैँ तिनीहरूमा बस्दथे।
45निद्रा, अल्छीपन, निष्फलता, ईर्ष्या, दूरदर्शिताको अभाव, असन्तोष, विषाद र लोभ — यीमध्ये कुनैले पनि तिनीहरूमाथि आक्रमण गर्दैनथ्यो।
46यी सद्गुणका लागि दानवहरूको प्रसिद्धिका कारण म सृष्टिको आरम्भदेखि अनेक युगसम्म तिनीहरूसँग रहेँ।
47समय बदलियो, र त्यस परिवर्तनले दानवहरूको स्वभावमा पनि परिवर्तन ल्यायो। मैले देखेँ कि धर्म र सदाचारले तिनलाई छोडे र तिनीहरू काम तथा क्रोधको वशमा पर्न थाले।
48न्यून योग्यता भएका पुरुषहरू श्रेष्ठ योग्यताले सम्पन्न वृद्धहरूप्रति वैरभाव राख्न थाले, र जब धर्म र पुण्यले सम्पन्न ती वृद्धहरूले सभाहरूको बीचमा उचित विषयमा चर्चा गर्दथे, तब तिनीहरूले तिनको उपहास गर्न अथवा तिनलाई हाँस्न थाल्थे।
49जब आदरणीय वृद्ध आउँथे, तब आरामले बसेका युवाहरूले उठेर र आदरपूर्वक प्रणाम गरेर तिनको सत्कार गर्न अस्वीकार गर्दथे।
50पिताहरूको सामु पुत्रहरूले अधिकार जमाउन थाले। ज्याला नपाईकनै मानिसहरूले नोकरी स्वीकार गर्दथे र निर्लज्ज भई त्यसको घोषणा गर्दथे।
51तिनीहरूमध्ये जसले अधर्मपूर्ण र निन्दनीय कर्मबाट ठूलो धन जम्मा गर्न सक्थे, तिनीहरू सम्मानित हुन थाले।
52रातमा तिनीहरू ठूलो स्वरले चिच्याउन थाले। तिनीहरूका होम-अग्निले उज्ज्वल ज्वाला उठाउन छोडे। पुत्रहरूले आफ्ना पितामाथि शासन गर्न थाले र पत्नीहरूले पतिमाथि।
53आमा, बाबु, वृद्ध गुरुजन, आचार्य, अतिथि र मार्गदर्शक — यिनलाई आफ्नो उच्च पदअनुरूप आदर पाउनु बन्द भयो। मानिसहरूले आफ्नै सन्तानलाई स्नेहले पाल्न छोडेर तिनलाई त्याग्न थाले।
54भिक्षाका लागि तोकिएको भाग नबाँडी र देवतालाई अर्पण गर्न तोकिएको भाग सुरक्षित नराखी प्रत्येकले आफ्नो भोजन आफैँ खाइदिन्थ्यो। वास्तवमा यज्ञमा देवतालाई आफ्ना वस्तु अर्पण नगरी र पितृ, देवता, अतिथि तथा आदरणीय वृद्धसँग तिनलाई नबाँडी तिनीहरूले निर्लज्ज भई ती आफ्नै उपयोगमा लिइहाल्थे।
55तिनीहरूका भान्से अब मन, कर्म र वचनको पवित्रताको कुनै विचार राख्दैनथे। तिनीहरूले त्यही खान्थे जो नछोपी छोडिएको हुन्थ्यो।
56तिनीहरूको अन्न आँगनमा छरिएर रहन्थ्यो र काग तथा मुसाले त्यो नष्ट गर्थे। तिनीहरूको दूध खुला ठाउँमा रहन्थ्यो र तिनीहरू खाएपछि हात नधोई घिउ छुन थाले।
57तिनीहरूका कोदालो, घरायसी चक्कु, टोकरी, तथा काँसका थाल र कचौरा, र अन्य भाँडा तिनीहरूका घरमा छरिएर रहन्थे।
58तिनीहरूकी गृहिणीले यिनको हेरचाह गर्दिनथिन्। तिनीहरू आफ्ना घर र पर्खालको मर्मतको चिन्ता गर्दैनथे। आफ्ना पशुलाई बाँधेर तिनीहरूले खानपान दिँदैनथे।
59केवल हेरिरहने बालकको उपेक्षा गरेर, र आफ्ना आश्रितलाई नखुवाई, दानवहरूले जे-जति तिनीहरूसँग हुन्थ्यो त्यही खाइदिन्थे।
60तिनीहरू आफ्नै लागि पायस, कृसर, मासुका परिकार, रोटी र शष्कुली बनाउन थाले, र ती पशुको मासु खान थाले जो यज्ञमा मारिएका थिएनन्।
61तिनीहरू सूर्योदयपछि पनि सुतिरहन्थे। तिनीहरू बिहान सुत्दथे। दिनरात प्रत्येक घरमा विवाद र कलह चलिरहन्थे।
62तिनीहरूमा जो आदरणीय थिएनन्, तिनीहरूले अब ती आदरणीयको कुनै सम्मान गर्दैनथे जब तिनीहरू कतै बसेका हुन्थे। आफ्ना नियत कर्तव्यबाट विचलित भई तिनीहरूले तिनको आदर गर्न छोडे जो शान्ति र ध्यानको जीवन बिताउन वनतिर फर्केका थिए। तिनीहरूमा वर्णसङ्कर स्वच्छन्द रूपमा हुन थाल्यो। तिनीहरू शरीर अथवा मनको पवित्रताको चिन्ता गर्दैनथे।
63वेदका ज्ञाता ब्राह्मणहरूले तिनीहरूको बीचमा कुनै आदर पाउँदैनथे। र जो ऋचाबाट अनभिज्ञ थिए, तिनको न निन्दा हुन्थ्यो न दण्ड। जो आदरयोग्य थिए र जो त्यसका अयोग्य थिए — दुवैसँग समान व्यवहार हुन्थ्यो।
64तिनीहरूका दासीहरू दुष्ट भए, र सुनका हार तथा अन्य आभूषण एवं राम्रा वस्त्र लगाउन थाले, र तिनीहरूकै आँखाअगाडि तिनका घरमा बस्थे अथवा गइहाल्थे।
65तिनीहरू ती खेल र तमासाबाट ठूलो आनन्द लिन थाले जसमा तिनका स्त्रीलाई पुरुषको वेशमा र तिनका पुरुषलाई स्त्रीको वेशमा सजाइन्थ्यो।
66तिनीहरूका पूर्वजमध्ये जो अत्यन्त धनी थिए, तिनले सुपात्रलाई धनको दान गरेका थिए। ती दाताका वंशजहरूले, सम्पन्न भएर पनि, आफ्नो अश्रद्धाका कारण ती दान फिर्ता लिन थाले।
67जब कुनै प्रयोजनको सिद्धिमा कठिनाइको आशङ्का हुन्थ्यो र मित्रले मित्रसँग सल्लाह माग्थ्यो, तब त्यो प्रयोजन त्यसै मित्रद्वारा विफल पारिन्थ्यो, यदि त्यो विफल पार्नुमा उसको अलिकति पनि स्वार्थ सधिन्थ्यो भने।
68तिनीहरूका श्रेष्ठ वर्गमा पनि यस्ता व्यापारी र सौदागर उत्पन्न भए जो अरूका वस्तु हडप्न तम्सिरहन्थे। शूद्रहरूले तप गर्न थाले।
69कोही मानिसहरू आफ्नो अध्ययनको समय र भोजनका नियम निश्चित नगरी नै पढ्न थाले। अरूहरू व्यर्थका नियम बनाएर पढ्न थाले। शिष्यहरूले गुरुहरूप्रति आज्ञापालन र सेवा गर्न छोडे। र गुरुहरूले पनि शिष्यसँग मित्रजस्तै व्यवहार गर्न थाले।
70बाबु र आमाहरू कामले थकित रहन्छन् र उत्सवको आनन्द लिन पाउँदैनन्। वृद्ध आमाबाबु, जसको पुत्रमाथि कुनै अधिकार रहेन, विवश भई तिनैसँग आफ्नो भोजन माग्दछन्।
71तिनीहरूमा वेदका ज्ञाता र गम्भीरतामा स्वयं समुद्रझैँ बुद्धिमान् पुरुष पनि खेती तथा त्यस्तै व्यवसायमा लाग्न थालेका छन्। र अशिक्षित तथा अज्ञानी पुरुषले श्राद्धमा भोजन पाउन थालेका छन्।
72शिष्यहरू प्रत्येक बिहान गुरुहरूकहाँ कर्तव्यपूर्वक कुशल सोध्न, कुन-कुन कर्म गर्नुपर्ने हो निश्चित गर्न, र जुन काम तिनले पूरा गर्नुपर्ने हो त्यसको आदेश माग्न जानुको सट्टा, अब गुरुहरू नै तिनीकहाँ गएर यी सबै काम गर्दछन्।
73बुहारीहरूले आफ्ना पतिका आमा र बाबुकै सामु सेवक र दासीलाई हप्काउँछन् र दण्ड दिन्छन्, र आफ्ना पतिलाई बोलाएर उपदेश दिन्छन् तथा हप्काउँछन्।
74बाबुहरू ठूलो सावधानीले पुत्रलाई प्रसन्न राख्ने प्रयत्न गर्दछन्, अथवा भयका कारण आफ्नो धन सन्तानमा बाँडेर दुःख र क्लेशमा जीवन बिताउँछन्।
75पीडितका मित्रहरूले पनि, तिनलाई आगोबाट, चोरबाट अथवा राजाबाट धनरहित भएको देखेर, उपहास गर्न थालेका छन्।
76तिनीहरू कृतघ्न, नास्तिक र पापी भएका छन्, र आफ्ना गुरुका पत्नीसँग व्यभिचार गर्न थालेका छन्। तिनीहरू निषिद्ध भोजन खान थालेका छन्। तिनीहरूले सम्पूर्ण मर्यादा र संयमको उल्लङ्घन गरेका छन्। तिनीहरू त्यस तेजबाट रहित भएका छन् जसले तिनलाई पहिले प्रसिद्ध पारेको थियो।
77हे देवराज, दुष्ट आचरणका यी तथा अन्य लक्षणका कारण र तिनको पूर्व स्वभावको परिवर्तनका कारण, अब म तिनीहरूको बीचमा रहनेछैनँ।
78त्यसैले म आफ्नै इच्छाले तिमीकहाँ आएकी हुँ। हे शचीका स्वामी, मलाई श्रद्धापूर्वक ग्रहण गर! हे देवराज, तिमीबाट सम्मानित भएपछि मलाई बाँकी सम्पूर्ण देवताबाट पनि सम्मान मिल्नेछ।
79जहाँ म बस्दछु, त्यहीँ ती सात अन्य देवीहरू — जसमा जया आठौँ छिन् — बस्न चाहन्छन्, जसले मलाई प्रेम गर्दछन्, जो मसँग अभिन्न रूपमा जोडिएका छन्, र जो ममा आश्रित छन्।
80ती हुन् — आशा, श्रद्धा, बुद्धि, सन्तोष, विजय, उन्नति र क्षमा। र जो आठौँ छिन्, अर्थात् जया, हे पाकका दमनकर्ता, उनी ती सबैमा अग्रगण्य स्थान राख्दछिन्।
81असुरहरूलाई छोडेर तिनीहरू सबै र म तिम्रो राज्यमा आएका छौँ। अबदेखि हामी ती देवताको बीचमा बस्नेछौँ जो धर्म र श्रद्धामा तत्पर छन्।"
82देवीले यसो भनेपछि देवर्षि नारद र वृत्रका संहारक वासवले तिनलाई प्रसन्न पार्न आनन्दपूर्वक तिनको स्वागत गरे।
83तब अग्निका मित्र वायुदेव आकाशबाट मन्द-मन्द बहन थाले, मधुर सुगन्ध लिएर, जसको स्पर्श पाएर सम्पूर्ण प्राणी तृप्त हुन्थे र जसले प्रत्येक इन्द्रियलाई सुख दिन्थे।
84सम्पूर्ण देवता (यो समाचार सुनेर) एउटा पवित्र र रमणीय ठाउँमा जम्मा भए र त्यहीँ मघवान्लाई लक्ष्मीसँगै बसेको हेर्न पर्खिन थाले।
85तब सहस्राक्ष देवराज, श्री र आफ्ना मित्र महर्षिसँगै, हरिया घोडा जोतिएको एउटा शोभायमान रथमा चढेर, देवताहरूको त्यस सभामा आए र सबैबाट सम्मान प्राप्त गरे।
86वज्रधारीले जुन सङ्केत गरे र जसको श्रीले स्वयं अनुमोदन गरिन्, त्यो देखेर महर्षि नारदले, जसको पराक्रम सम्पूर्ण देवताले जान्दथे, त्यहाँ देवीको आगमनको स्वागत गरे र त्यसलाई अत्यन्त शुभ घोषित गरे।
87स्वर्गको आकाश स्वच्छ र उज्ज्वल भयो र स्वयम्भू पितामहको लोकमाथि अमृतको वर्षा गर्न थाल्यो। दिव्य दुन्दुभिहरू, यद्यपि कसैले तिनलाई बजाएको थिएन, आफैँ बज्न थाले, र सम्पूर्ण दिशा निर्मल भई तेजले जगमगाएजस्तै देखिए।
88इन्द्रले ती बालीमाथि वर्षा गर्न थाले जो उचित ऋतुमा उम्रेका थिए। तब कसैले धर्मको मार्गलाई कलङ्कित पारेन। पृथ्वी रत्न र मणिले भरिएका अनेक खानीले सुशोभित भई, र देवताहरूको त्यस सफलताको अवसरमा वैदिक पाठ तथा अन्य मधुर ध्वनि गुन्जे।
89दृढ मन भएका मानिसहरू, जो सबै धर्मात्माले हिँडेको पवित्र मार्गमा हिँड्दथे, वैदिक तथा अन्य धार्मिक कर्ममा आनन्द पाउन थाले। मानिस, देवता, किन्नर, यक्ष र राक्षस — सबै समृद्धि र प्रसन्नताले सम्पन्न भए।
90फलको त कुरै छाडौँ, एउटा फूल पनि रूखबाट असमयमा झर्दैनथ्यो, चाहे वायुदेवले त्यसलाई बलपूर्वक हल्लाइदिए पनि। मानिसहरूले दुहुँदा सम्पूर्ण गाईले मीठो दूध दिन थाले, र कसैले क्रूर र कठोर वचन बोलेनन्।
91जुन मानिसहरू उन्नति चाहँदै ब्राह्मणहरूका सभामा उपस्थित हुन्छन् र इन्द्रको नेतृत्वमा सम्पूर्ण देवताले गरेको श्रीको यस स्तुतिको पाठ गर्दछन्, तिनीहरू ती देवताको कृपाले — जो प्रत्येक कामना पूरा गर्न समर्थ छन् — महान् समृद्धि प्राप्त गर्न सफल हुन्छन्।
92हे कुरुराज, यिनै समृद्धि र विपत्तिका प्रमुख लक्षण हुन्। तिमीले सोधेपछि मैले तिमीलाई यो सबै बताइदिएँ। अब तिमी यसमा दिइएका उपदेशलाई सावधानीपूर्वक विचार गरेर बुझिसकेपछि तिनैअनुसार आचरण गर।
93हे कुरुराज, यिनै समृद्धि र विपत्तिका प्रमुख लक्षण हुन्। तिमीले सोधेपछि मैले तिमीलाई यो सबै बताइदिएँ। अब तिमी यसमा दिइएका उपदेशलाई सावधानीपूर्वक विचार गरेर बुझिसकेपछि तिनैअनुसार आचरण गर।