मोक्षधर्म पर्व — सावित्रीद्वारा यस विषयको विवेचन
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 26
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच कालमृत्युयमानां ते इक्ष्वाकोर्ब्राह्मणस्य च। विवादो व्याहतः पूर्वं तद् भवान् वक्तुमर्हति॥
2भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। इक्ष्वाकोः सूर्यपुत्रस्य तद् वृत्तं ब्राह्मणस्य च॥ कालस्य मृत्योश्च तथा यद् वृत्तं तन्निबोध मे। यथा स तेषां संवादो यस्मिन् स्थानेऽपि चाभवत्॥
3ब्राह्मणो जापकः कश्चिद् धर्मवृत्तो महायशाः। षडङ्गविन्महाप्राज्ञः पैप्पलादिः स कौशिकः॥
4तस्यापरोक्षं विज्ञानं षडङ्गेषु बभूव ह। वेदेषु चैव निष्णातो हिमवत्पादसंश्रयः॥
5सोद्यं ब्राह्म तपस्तेपे संहितां संयतो जपन्। तस्य वर्षसहस्रं तु नियमेन तथा गतम्॥
6स देव्या दर्शितः साक्षात् प्रीतास्मीति तदा किल। जष्यमावर्तयंस्तूष्णीं न स तां किञ्चिदब्रवीत्॥
7तस्यानुकम्पया देवी प्रीता समभवत् तदा। वेदमाता ततस्तस्य तज्जप्यं समपूजयत्॥
8समाप्तजप्यस्तूत्थाय शिरसा पादयोस्तदा। पपात देव्या धर्मात्मा वचनं चेदमब्रवीत्॥ दिष्ट्या देवि प्रसन्ना त्वं दर्शनं चागता मम। यदि चापि प्रसन्नासि जप्ये मे रमतां मनः॥
9सावित्र्युवाच किं प्रार्थयसि विप्रर्षे किं चेष्टं करवाणि ते। प्रब्रूहि जपतां श्रेष्ठ सर्वं तत् ते भविष्यति॥
10इत्युक्तः स तदा देव्या विप्रः प्रोवाच धर्मवित्। जप्यं प्रति ममेच्छेयं वर्धत्विति पुनः पुनः॥
11मनसश्च समाधिर्मे वर्धेताहरहः शुभे। तत् तथेति ततो देवी मधुरं प्रत्यभाषत॥
12इदं चैवापरं प्राह देवी तत्प्रियकाम्यया। निरयं नैव याता त्वं यत्र याता द्विजर्षभाः॥
13यास्यसि ब्रह्मणः स्थानमनिमित्तमनिन्दितम्। साधये भविता चैतद् यत्त्वयाहमिहार्थिता॥
14नियतो जप चैकाग्रो धर्मस्त्वां समुपैष्यति। कालो मृत्युर्यमश्चैव समायास्यन्ति तेऽन्तिकम्॥
15भविता च विवादोऽत्र तव तेषां च धर्मतः। भीष्म उवाच एवमुक्त्वा भगवती जगाम भवन स्वकम्॥ ब्राह्मणोऽपि जपन्नास्ते दिव्यं वर्षशतं तथा। सदा दान्तो जितक्रोधः सत्यसंधोऽनसूयकः॥
16समाप्ते नियमे तस्मिन्नथ विप्रस्य धीमतः। साक्षात् प्रीतस्तदा धर्मो दर्शयामास तं द्विजम्॥
17धर्म उवाच द्विजाते पश्य मां धर्ममहं त्वां द्रष्टुमागतः। जप्यस्यास्य फलं यत्तत् सम्प्राप्तं तच्च मे शृणु॥
18जिता लोकास्त्वया सर्वे ये दिव्या ये च मानुषाः। देवानां निलयान् साधो सर्वानुत्क्रम्य यास्यसि॥
19प्राणत्यागं कुरु मुने गच्छ लोकान् यथेप्सितान्। त्यक्त्वाऽऽत्मनः शरीरं च ततो लोकानवाप्स्यसि॥
20ब्राह्मण उवाच किं नु लोकैर्हि मे धर्म गच्छ त्वं च यथासुखम्। बहुदुःखसुखं देहं नोत्सृजेयमहं विभो॥
21धर्म उवाच अवश्यं भोः शरीरं ते त्यक्तव्यं मुनिपुङ्गव। स्वर्गमारोह भो विप्र किं वा वै रोचतेऽनघ॥
22ब्राह्मण उवाच न रोचये स्वर्गवासं विना देहमहं विभो। गच्छ धर्म न मे श्रद्धा स्वर्गं गन्तुं विनाऽऽत्मना॥
23धर्म उवाच अलं देहे मनः कृत्वा त्यक्त्वा देहं सुखी भव। गच्छ लोकानरजसो यत्र गत्वा न शोचसि॥
24ब्राह्मण उवाच रमे जपन् महाभाग किं लोकैः सनातनैः। सशरीरेण गन्तव्यं मया स्वर्गं न वा विभो॥ नु
25धर्म उवाच यदि त्वं नेच्छसे त्यक्तुं शरीरं पश्य वै द्विजा एष कालस्तथा मृत्युर्यमश्च त्वामुपागताः॥
26भीष्म उवाच अथ वैवस्वत: कालो मृत्युश्च त्रितयं विभो। ब्राह्मणं तं महाभागमुपगम्येदमब्रुवन्॥
27यम उवाच तपसोऽस्य सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य च। फलप्राप्तिस्तव श्रेष्ठा यमोऽहं त्वामुपब्रुवे।॥
28काल उवाच यथावदस्य जप्यस्य फलं प्राप्तमनुत्तमम्। कालस्ते स्वर्गमारोढुं कालोऽहं त्वामुपागतः॥
29मृत्युरुवाच मृत्यु मां विद्धि धर्मज्ञ रूपिणं स्वयमागतम्। कालेन चोदितो विप्र त्वामितो नेतुमद्य वै॥
30ब्राह्मण उवाच स्वागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मने। मृत्यवे चाथ धर्माय किं कार्यं करवाणि वः॥
31भीष्म उवाच अयं पाद्यं च दत्त्वा स तेभ्यस्तत्र समागमे। अब्रवीत् परमप्रीतः स्वशक्त्या किं करोमि वः॥
32तस्मिन्नेवाथ काले तु तीर्थयात्रामुपागतः। इक्ष्वाकुरगमत् तत्र समेता यत्र ते विभो॥
33सर्वानेव तु राजर्षिः सम्पूज्याथ प्रणम्य च। कुशलप्रशनमकरोत् सर्वेषां राजसत्तमः॥
34तस्मै सोऽथासनं दत्त्वा पाद्यमर्थ्य तथैव च। अब्रवीद् ब्राह्मणो वाक्यं कृत्वा कुशलसंविदम्॥
35स्वागतं ते महाराज ब्रूहि यद् यदिहेच्छसि। स्वशक्त्या किं करोमीह तद् भवान् प्रब्रवीतु माम्।।३८।
36राजोवाच राजाहं ब्राह्मणश्च त्वं यदा षट्कर्मसंस्थितः। ददानि वसु किंचित्ते प्रथितं तद् वदस्व मे॥
37ब्राह्मण उवाच द्विविधा ब्राह्मणा राजन् धर्मश्च द्विविधः स्मृतः। प्रवृत्ताश्च निवृत्ताश्च निवृत्तोऽहं प्रतिग्रहात्॥
38तेभ्यः प्रयच्छ दानानि ये प्रवृत्ता नराधिप। अहं न प्रतिगृह्णामि किमिष्टं किं ददामि ते। ब्रूहि त्वं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम्॥
39राजोवाच क्षत्रियोऽहं न जानामि देहीति वचनं क्वचित्। प्रयच्छ युद्धमित्येवंवादिनः स्मो द्विजोत्तम॥
40ब्राह्मण उवाच तुष्यसि त्वं स्वधर्मेण तथा तुष्टा वयं नृप। अन्योन्यस्यान्तरं नास्ति यदिष्टं तत् समाचर॥
41राजोवाच स्वशक्त्याहं ददानीति त्वया पूर्वमुदाहृतम्। याचे त्वां दीयतां मह्यं जप्यस्यास्य फलं द्विज॥
42ब्राह्मण उवाच युद्धं मम सदा वाणी याचतीति विकत्थसे। न च युद्धं मया साधु किमर्थं याचसे पुनः॥
43राजोवाच वाग्वज्रा ब्राह्मणाः प्रोक्ताः क्षत्रिया बाहुजीविनः। वाग्युद्धं तदिदं तीवं मम विप्र त्वया सह॥
44ब्राह्मण उवाच सैवाद्यापि प्रतिज्ञा मे स्वशक्त्या किं प्रदीयताम्। ब्रूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति मा चिरम्॥
45राजोवाच यत्तद् वर्षशतं पूर्ण जप्यं वै जपता त्वया। फलं प्राप्तं तत् प्रयच्छ मम दित्सुर्भवान् यदि॥
46ब्राह्मण उवाच परमं गृह्यतां तस्य फलं यज्जपितं मया। अर्धं त्वमविचारेण फलं तस्य ह्यवाप्नुहि॥
47अथवा सर्वमेवेह मामकं जापकं फलम्। राजन् प्राप्नुहि कामं त्वं यदि सर्वमिहेच्छसि॥
48राजोवाच कृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद् याचितं मया। स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि किञ्च तस्य फलं वद॥
49ब्राह्मण उवाच फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज्जपितं मया। अयं धर्मश्च कालश्च यमो मृत्युश्च साक्षिणः॥
50राजोवाच अज्ञातमस्य धर्मस्य फलं किं मे करिष्यति। फलं ब्रवीषि धर्मस्य न चेज्जप्यकृतस्य माम्। प्राप्नोतु तत् फलं विप्रो नाहमिच्छे ससंशयम्॥
51ब्राह्मण उवाच नाददेऽपरवक्तव्यं दत्तं चास्य फलं मया। वाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममाद्य तव चैव हि॥
52नाभिसंधिर्मया जप्ये कृतपूर्वः कदाचन। जष्यस्य राजशार्दूल कथं वेत्स्याम्यहं फलम्॥
53ददस्वेति त्वया चोक्तं ददानीति मया तथा। न वाचं दूषयिष्यामि सत्यं रक्ष स्थिरो भव॥
54अथैवं वदतो मेऽद्य वचनं न करिष्यसि। महानधर्मो भविता तव राजन् मृषा कृतः॥
55न युक्तं तु मृषा वाणी त्वया वक्तुमरिंदम्। तथा मयाप्यभिहितं मिथ्या कर्तुं न शक्यते॥
56संश्रुतं च मया पूर्वं ददानीत्यविचारितम्। तद् गृह्णीप्वाविचारेण यदि सत्ये स्थितो भवान्॥
57इहागम्य हि मां राजन् जाप्यं फलमयाचथाः। तन्मे निसृष्टं गृह्णीष्व भव सत्ये स्थिरोऽपि च॥
58नायं लोकोऽस्ति न परो न च पूर्वान् स तारयेत्। कुत एव जनिष्यांस्तु मृषावादपरायणः॥
59न यज्ञाध्ययने दानं नियमास्तारयन्ति हि। यथा सत्यं परे लोके तथेह पुरुषर्षभ॥
60तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यन्ति च यत् तपः। शतैः शतसहस्रैश्च तैः सत्यान्न विशिष्यते॥
61सत्यमेकाक्षरं ब्रह्म सत्यमेकाक्षरं तपः। सत्यमेकाक्षरो यज्ञः सत्यमेकाक्षरं श्रुतम्॥
62सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं स्मृतम्। सत्याद् धर्मो दमश्चैव सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥
63सत्यं वेदास्तथाङ्गानि सत्यं विद्यास्तथा विधिः। व्रतचर्या तथा सत्यमोङ्कारः सत्यमेव च॥
64प्राणिनां जननं सत्यं सत्यं संततिरेव च। सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः॥
65सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः। सत्यं यज्ञस्तपो वेदाः स्तोभा मन्त्राः सरस्वती॥
66तुलामारोपिता धर्मः सत्यं चैवेति नः श्रुतम्। समकक्षा तुलयतो यतः सत्यं ततोऽधिकम्॥
67यतो धर्मस्ततः सत्यं सर्वं सत्येन वर्धते। किमर्थमनृतं कर्म कर्तुं राजंस्त्वमिच्छसि॥
68सत्ये कुरु स्थिरं भावं मा राजन्ननृतं कृथाः। कस्मात्त्वमनृतं वाक्यं देहीति कुरुषेऽशुभम्॥
69यदि जप्यफलं दत्तं मया नैषिष्यसे नृप। धर्मेभ्यः सम्परिभ्रष्टो लोकाननुचरिष्यसि॥
70संश्रुत्य यो न दित्सेत याचित्वा यश्च नेच्छति। उभावानृतिकावेतौ न मृषा कर्तुमर्हसि॥
71राजोवाच योद्धव्यं रक्षितव्यं च क्षत्रधर्मः किल द्विज। दातारः क्षत्रियाः प्रोक्ता गृह्णीयां भवतः कथम्॥
72ब्राह्मण उवाच न च्छन्दयामि ते राजन्नापि ते गृहमाव्रजम्। इहागम्य तु याचित्वा न गृह्णीषे पुनः कथम्॥
73धर्म उवाच अविवादोऽस्तु युवयोर्वित्त मां धर्ममागतम्। द्विजो दानफलैर्युक्तो राजा सत्यफलेन च॥
74स्वर्ग उवाच स्वर्ग मां विद्धि राजेन्द्र रूपिणं स्वयमागतम्। अविवादोऽस्तु युवयोरुभौ तुल्यफलौ युवाम्॥
75राजोवाच कृतं स्वर्गेण मे कार्यं गच्छ स्वर्ग यथागतम्। विप्रो यदीच्छते गन्तुं चीर्णं गृह्णातु मे फलम्॥
76ब्राह्मण उवाच बाल्ये यदि स्यादज्ञानान्मया हस्तः प्रसारितः। निवृत्तलक्षणं धर्ममुपासे संहितां जपन्॥
77निवृत्तं मां चिराद्राजन् विप्रलोभयसे कथम्। स्वेन कार्यं करिष्यामि त्वत्तो नेच्छे फलं नृप। तप:स्वाध्यायशीलोऽहं निवृत्तश्च प्रतिग्रहात्॥
78राजोवाच यदि विप्र विसृष्टं ते जप्यस्य फलमुत्तमम्। आवयोर्यत् फलं किञ्चित् सहितं नौ तदस्त्विह॥
79द्विजाः प्रतिग्रहे युक्ता दातारो राजवंशजाः। यदि धर्मः श्रुतो विप्र सहैव फलमस्तु नौ॥
80मा वा भूत् सहभोज्यं नौ मदीयं फलमाप्नुहि। प्रतीच्छ मत्कृतं धर्मं यदि ते मय्यनुग्रहः॥
81भीष्म उवाच ततो विकृतवेषौ द्वौ पुरुषौ समुपस्थितौ। गृहीत्वान्योन्यमावेष्ट्य कुचैलावूचतुर्वचः॥
82न मे धारयसीत्येको धारयामीति चापरः। इहास्ति नौ विवादोऽयमयं राजानुशासकः॥
83सत्यं ब्रवीम्यहमिदं न मे धारयते भवान्। अनृतं वदसीह त्वमृणं ते धारयाम्यहम्॥
84तावुभौ सुभृशं तप्तौ राजानमिदमूचतुः। परीक्ष्य त्वं यथा स्याबो नावामिह विगर्हितौ॥
85विरूप उवाच धारयामि नरव्याघ्र विकृतस्येह गोः फलम्। ददतश्च न गृह्णाति विकृतो मे महीपते॥
86विकृत उवाच न मे धारयते किञ्चिद् विरूपोऽयं नराधिप। मिथ्या ब्रवीत्ययं हि त्वां सत्याभासं नराधिप॥
87राजोवाच विरूप किं धारयते भवानस्य ब्रवीतु मे। श्रुत्वा तथा करिष्येऽहमिति मे धीयते मनः॥
88विरूप उवाच शृणुष्वावहितो राजन् यथैतद् धारयाम्यहम्। विकृतस्यास्य राजर्षे निखिलेन नराधिप॥
89अनेन धर्मप्राप्त्यर्थं शुभा दत्ता पुरानघ। धेनुर्विप्राय राजर्षे तप:स्वाध्यायशीलिने॥
90तस्याश्चायं मया राजन् फलमभ्येत्य याचितः। विकृतेन च मे दत्तं विशुद्धनान्तरात्मना॥
91ततो मे सुकृतं कर्म कृतमात्मविशुद्धये। गावौ च कपिले क्रीत्वा वत्सले बहुदोहने॥
92ते चोच्छवृत्तये राजन् मया समपवर्जिते। यथाविधि यथाश्रद्धं तदस्याहं पुनः प्रभो॥ इहाद्यैव गृहीत्वा तु प्रयच्छे द्विगुणं फलम्। एवं स्यात् पुरुषव्याघ्र कः शुद्धः कोऽत्र दोषवान्।।९६।
93एवं विवदमानौ स्वस्त्वामिहाभ्यागतौ नृप। कुरु धर्ममधर्म वा विनये नौ समादध॥
94यदि नेच्छति मे दानं यथा दत्तमनेन वै। भवानत्र स्थिरो भूत्वा मार्गे स्थापयिताद्य नौ॥
95राजोवाच दीयमानं न गृह्णासि ऋणं कस्मात् त्वमद्य वै। यथैव तेऽभ्यनुज्ञातं तथा गृह्णीष्व मा चिरम्॥
96विकृत उवाच धारयामीत्यनेनोक्तं ददानीति तथा मया। नायं मे धारयत्यद्य गच्छतां यन वाञ्छति॥
97राजोवाच ददतोऽस्य न गृह्णासि विषमं प्रतिभाति मे। दण्ड्यो हि त्वं मम मतो नास्त्यत्र खलु संशयः॥
98विकृत उवाच मयास्य दत्तं राजर्षे गृह्णीयां तत् कथं पुनः। काममत्रापराधो मे दण्डमाज्ञापय प्रभो॥
99विरूप उवाच दीयमानं यदि मया नेषिष्यसि कथञ्चन। नियंस्यति त्वां नृपतिरयं धर्मानुशासकः॥
100विकृत उवाच स्वं मया याचितेनेह दत्तं कथमिहाद्य तत्। गृह्णीयां गच्छतु भवानभ्यनुज्ञां ददानि ते॥
101ब्राह्मण उवाच श्रुतमेतत्त्वया राजन्नन्योः कथितं द्वयोः। प्रतिज्ञातं मया यत्ते तद् गृहाणाविचारितम्॥
102राजोवाच प्रस्तुतं सुमहत् कार्यमनयोर्गह्वरं यथा। जापकस्य दृढीकारः कथमेतद् भविष्यति॥
103यदि तावन्न गृह्णामि ब्राह्मणेनापवर्जितम्। कथं न लिप्येयमहं पापेन महताद्य वै॥
104तौ चोवाच स राजर्षिः कृतकार्यो गमिष्यथः। नेदानी मामिहासाद्य राजधर्मो भवेन्मृषा॥
105स्वधर्मः परिपाल्यस्तु राज्ञामिति विनिश्चयः। विप्रधर्मश्च गहनो मामनात्मानमाविशत्॥
106ब्राह्मण उवाच गृहाण धारयेऽहं च याचितं संश्रुतं मया। न चेद् ग्रहीष्यसे राजशपिष्ये त्वां न संशयः॥
107राजोवाच धिग्राजधर्मं यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चयः। इत्यर्थं मे ग्रहीतव्यं कथं तुल्यं भवेदिति॥
108एष पाणिरपूर्वं मे निक्षेपार्थं प्रसारितः। यन्मे धारयसे विप्र तदिदानी प्रदीयताम्॥
109ब्राह्मण उवाच संहितां जपता यावान् गुणः कश्चित् कृतो मया। तत् सर्वं प्रतिगृह्णीष्व यदि किञ्चिदिहास्ति मे॥
110राजोवाच जलमेतन्निपतितं मम पाणौ द्विजोत्तम। सममस्तु सहैवास्तु प्रतिगृह्णातु वै भवान्॥
111विरूप उवाच कामक्रोधौबिद्धिनौ त्वमावाभ्यां कारितो भवान्। सहेति च यदुक्तं ते समा लोकास्तवास्य च॥
112नायं धारयते किञ्चिज्जिज्ञासा त्वत्कृते कृता। कालो धर्मस्तथा मृत्युः कामक्रोधौ तथा युवाम्॥ सर्वमन्योन्यनिष्कर्ष निघृष्टं पश्यतस्तव। गच्छ लोकान् जितान् स्वेन कर्मणा यत्रवाञ्छसि॥११७।
113जापकानां फलावाप्तिर्मया ते सम्प्रदर्शिता। गतिः स्थानं च लोकाच जापकेन यथा जिताः॥
114प्रयाति संहिताध्यायी ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। अथबाग्नि समायाति सूर्यमाविशतेऽपि वा॥
115स तैजसेन भावेन यदि तत्र रमत्युत। गुणास्तेषां समाधत्ते रागेण प्रतिमोहितः॥
116एवं सोमे तथा वायौ भूम्याकाशशरीरगः। सरागस्तत्र वसति गुणांस्तेषां समाचरन्॥
117अथ तत्र विरागी स गच्छति त्वथ संशयम्। परमव्ययमिच्छन् स तमेवाविशते पुनः॥
118अमृताच्चामृतं प्राप्तः शान्तीभूतो निरात्मवान्। ब्रह्मभूतः स निर्द्वन्द्वः सुखी शान्तो निरामयः॥
119ब्रह्मस्थानमनावर्तमेकमक्षरसंज्ञकम्। अदुःखमजरं शान्तं स्थानं तत् प्रतिपद्यते॥
120चतुर्भिर्लक्षणीनं तथा षड्भिः सषोडशैः। पुरुषं तमतिक्रम्य आकाशं प्रतिपद्यते॥
121अथ नेच्छति रागात्मा सर्वं तदधितिष्ठति। यच्च प्रार्थयते तच्च मनसा प्रतिपद्यते॥
122अथवा चेक्षते लोकान् सर्वान् निरयसंज्ञितान्। निस्पृहः सर्वतो मुक्तस्तत्र वै रमते सुखम्॥
123एवमेषा महाराज जापकस्य गतिर्यथा। एतत् ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said You had mentioned the dispute between Time, Mrityu, Yama, Ikshvaku, and a Brahmana. You should describe the story in full.
2Bhishma said Regarding this subject that I am describing, is cited the old story of what too place between Surya's son Ikshvaku and a certain Brahmana, and Tiine and Mrityu. Listen to me as to what happened, and what was the conversation that took place between them and the place where it happened.
3There was a certain the highly famous and pious Brahınana. He was a Reciter. Greatly wise, he was conversant with the six branches (of the Vedas). He was of the Kushika race and son of Pippalada.
4He acquired (by his austerities) spiritual insight into the various branches of the Vedas. Residing at the foot of Himavat, he was devoted to the Vedas,
5He practised, silently reciting the Gayatri, severe austerities for attaining to Brahma. A thousand years passed away while he was engaged in the observance of vows and fasts.
6The goddess (of Gayatri or Savitri) appeared before him and said,-I am pleased with you.-Continuing to recite the sacred Mantra, the Brahmana remained silent and spoke not a word to the goddess.
7The goddess felt mercy for him and became highly pleased. Then the mother of the Vedas spoke highly of that recitation in which the Brahmana had been engaged.
8After finishing his recitation the Brahmana stood up and, lowering his head, laid himself down before the goddess's feet. The pious Reciter, addressing the goddess, said,-By good luck, O goddess, you have been pleased with me and shown yourself to me. If, indeed, you are pleased with me, the boon I ask is that my heart may find pleasure in the act of recitation.
9What do you ask, O twice-born Rishi? What wish of yours shall I make good? Tell me, O foremost of Reciters, everything will be as you wish.
10Thus addressed by the goddess, the Brahmana, conversant with duties, replied, saying,-Let me wish about continuing my recitation s go on increasing every day.
11Let also, O auspicious goddess, my Samadhi be more complete!-The goddess sweetly said,-Let it be as you wish.
12Desiring to do good to the Brahmana, the goddess once again said to him-You shall not have to go to hell, i.e., there where great Brahmanas go.
13You shall go to the region of Brahma which is incrcate and free from every fault. I go hence, but that which you have asked me shall take place.
14Go on reciting with controlled soul and rapt attention. The god Dharma will in person come lo you. Time, Mrityu, and Yama also will come to you. There will be a dispute of morality.'
15The goddess, having said these words returned to her own house. The Brahimana continued in recitation for a thousand divine years. Restraining anger, and always controlling self, he passed his time firmly devoting himself to truth and shorn of malice.
16Upon the completion of the observance by the intelligent Brahmana, Dharma, pleased with him, appeared before that twice-born one.
17Dharma said O twice-born one, see me who am Dharma. I have come here for seeing you. You have acquired the meed of this recitation in which you had been engaged. Listen to me as to what that rewards is.
18You have acquired all the regions of felicity which belong to either gods or men. O good man, you shall ascend above all the abodes of the gods.
19O ascetic, cast off your vital breaths then, and to go whatever regions you please. By casting off your body you will acquire many regions of felicity.
20The Brahmana said What have I to do which those regions of felicity of which you speak. O Dharma, go wherever you like. I will not, O powerful lord, cast off this body which is subject to much happiness and misery.
21Your body, O foremost of ascetics, should certainly be cast off. Do you ascend to heaven, O Brahmana. Or, tell us what else would please you, O sinless one.
22The Brahmana said I do not, O powerful lord, wish to live in heaven itself without this body of mine. Leave, me, O Dharma. I have no desire to go. to heaven itself without my own body.
23Dharma said Without setting your heart on your body, cast it off and be happy. Go into regions that are free from the quality of Ignorance. Indeed, going there, you shall never have to experience any misery.
24The Brahmana said O highly-blessed one, I take great pleasure in recitation. What necessity have I for those eternal regions of which you speak? Indeed, O powerful lord, I do not wish to go to heaven even with this body of mine.
25Dharma said If you do not wish to cast off your body, behold O twice-born one, there is Time, and there is Mrityu, and there is Yama, who are all approaching you.
26Bhishma said After Dharma has said this, the three Vivasvat's son (Yama), Time and Mrityu, approached that Brahmana, 0 blessed king, and addressed him thus.
27Yama said I am Yama. I say to you that a high reward awaits you for these well-performed penances of yours and for this your pious conduct.
28Time said You have acquired a high reward which is, indeed, commensurate with the recitation that you have finished. The time is come for you to ascent to heaven. I am Time and I have come to you.
29Mrityu said — You who are conversant with righteousness, know me for Mrityu herself in her own proper form! I have come to you in person, urged by Time, for taking you hence, O Brahmana.
30'Welcome to Surya's son, to great time, to Mrityu, and to Dharma. What shall I do for you all.
31Bhishma said In that meeting, the Brahmana gave them water to wash their feet, and the usual articles of the Arghya. Highly pleased, he then addressed them, saying,—What shall I do for you all to the best of my power.
32Just at that time, O monarch, (king) Ikshvaku, who had started on a pilgrimage to holy waters and shrines, came there where those gods had been assembled together. are
33The royal sage Ikshvaku bowed his head and adored them all. That best of king then enquired after the welfare of all of them.
34The Brahmana offered the king a seat, as also water to wash his feet, and the usual Arghya. Having next made the usual enquiries of courtesy, he said,-
35You welcome, 0 great king. communicate to me all your wishes. Let your noble self tell me what I shall have to do for you by putting forth my might,
36The king said I am a king. You are a Brahmana observing the six well-known duties. I will give you some wealth. That is well-known. Tell me how much I shall give you.
37The Brahmana said There are two kinds of Brahmanas, O king, Morality or righteousness also is of two sorts : devotion to work, and abstention from work. As regards myself, I do not accept gifts.
38Give presents to them, O king, who. are given to the duty of work and acceptance. I shall not, therefore, accept any gift. On the other hand, I ask you, what is for your wellbeing. What, indeed, shall I give you? Tell me, O foremost of kings, and I shall do it with the help of my penances.
39The king Said I am a Kshatriya. I do not know how to say the word-Give. The only thing, O best of twice-born ones, that we can say is-Give (us)
40The Brahmana said You are content with the observance of the duties of your order. Likewise, I am content with the duties of mine, O king. there is, therefore, little difference between us. Do what you please.
41You gave vent to these words first, viz., I shall give you according to my might.-I, therefore, pray, O twice-born one,-Give me the fruits of this your recitation.
42The Brahmana said You boasted that your words always pray for battle. Why then do you not pray for a battle with me.
43The king said It is said that Brahinanas are armed with the thunder of speech, and that Kshatriyas have might of arms. hence, O learned Brahmana, this wordy warfare has taken place between you and me.
44The Brahmana said As regards myself, this is my resolution today. What shall I give you according to my might? Tell me, O king of kings, and I shall give you. Do not delay.
45If, indeed, you wish to give me anything, then give me the fruits you have acquired by practising recitation for these thousand years.
46The Brahmana said Take the greatest fruit of the recitations I have practised. Indeed, take half, without any hesitation the entire fruits of that recitation.
47Or, O king, if you desire, take without any hesitation the entire fruits of my recitations.
48The king said Blessed be you, I have no necessity for the fruits of your recitations which I have begged. Blessings on your head. I am about to leave you. Tell me, however, what those fruits are.
49The Brahmana said I have no knowledge of the fruits I have acquired. I have, however, given you those fruits that I have acquired by recitation. These, viz., Dharma and time and Yama, and Mrityu, are witnesses.
50The king said I will not accept any other word (from you). I have given you the fruits of my recitations. Let, O royal sage, both your words and mine prove true.
51never I will not accept any words, as I have given the frut of recitations. O king of sages, these words only are considered as authoritative.
52As regards my recitations, I entertained any particular desire to do. How then, O foremost of kings, should I have any knowledge of what are the fruits of those recitations?
53You said-Give! I said, I give!-I shall not falsify these words. Keep the truth. Be calm.
54If you refuge to keep my word, O king, great sin of untruth will visit you.
55O chastiser of foes, you should not utter what is untrue. Likewise, I dare not falsify what I have said.
56I have, before this, unhesitatingly said, I give! If, therefore, you are firm in truth, accept my gift.
57Coming here, O king, you begged of me the fruits of my recitations. Therefore, take what I have given away, if, indeed, you are truthful.
58He who is given to falsehood has neither this world nor the next. Such a person cannot rescue his departed manes. How again shall he succeed in doing good to progeny?
59The rewards of sacrifices and gifts, as also of fasts and religious observances, are not so powerful in rescuing as truth, O foremost of men, in both this and the next world.
60All the penances that have been practised by you and all those that you will practised in the future of hundreds and thousands of years are more cfficacious than truth.
61Truth is the one undecaying Brahma. Truth is the one undecaying Penance. Truth is the one undecaying Sacrifice. Truth is the one undecaying Veda.
62Truth is awake in the Vedas. The fruits attached to truth have been described as the highest. From truth originate Righteousness and Self-control. Everything depends on truth.
63Truth is the Vedas and their branches. Truth is knowledge. Truth is the Ordinance. Truth is the observance of vows and fasts. Truth is the Prime Syllable OM.
64Truth is the origin of creatures. Truth is their progeny. It is by truth that the Wind moves. It is by truth that the Sun gives heat.
65It is by truth that Fire burns. It is on truth that Heaven rests. Truth is Sacrifice. Penance, Vedas, the verses of Samans, Mantras, and Sarasvati.
66We have heard that once on a time truth and all religious observances were weighted in a scale. When both were weighted, that scale on which truth was, proved heavier.
67There is truth where Righteousness is. Everything multiplies through truth. Why, O king, do you wish to do false act.
68Be firm in truth. Do not fact falsely, O king. Why do you falsify the falsify the words-Give (me)!-which you have said?
69If you refuse, O king, to accept the fruits that I have given you of my recitations, you shall then have to wander over the world, fallen away from Righteousness.
70That person who does not give after having promised, and he also that does not accept after having begged, are both stained with falsehood. You should not, therefore, falsify your own words.
71The king said To fight and to protect from the duties of Kshatriyas. It is said that Kshatriyas are givers. How then shall I take anything from you.
72The Brahmana said I never pressed you, O king. I did not seek your house. Yourself, coming here, coming here, you yourself begged of me, Why then do you not take?
73Dharma said Know you both that I am Dharma himself, Let there be no dispute between you. Let the Brahmana possess the reward of gift, and let the king also obtain the merit of truth.
74Heaven said Know, O great king, that I am Heaven's self-incarnate, come here in person. Let this dispute between you cease. You are both equal in respect of the merit or rewards that you have acquired.
75The king said I have no use with heaven. Go, O Heaven, to the place you have come from. If this learned Brahmana wishes to go to you, let him take the rewards that I have acquired.
76Thc Brahmana said In the boyhood I had, through Ignorance, stretched my hand for accepting gifts. Now, however, I recite the Gayatri, observing the duty of abstention.
77Why do you, O king, tempt me thus, me who have for a long time followed duty of abstention? I shall myself do what my duty is. I do not wish to participate in the rewards acquired by you, O king. I am given too penances and to the study of the Vedas, and I have abstained from acceptance.
78The king said If, O Brahmana, you are really prepared to give me the excellent reward of your recitation, then let half that reward be mine, you also take at the same time half the reward that I myself have gained by my acts.
79Brahmanas follows the duty of acceptance. Persons born in the royal order follow the duty of giving. If you are not unaware of the duties, let our fruits be equal.
80Or, if you do not wish to be my equal regarding our rewards, that I may have gained. Do take the merit I have gained if you wish to show me favour.'
81Bhishma continued 'At this time two very ugly persons came there. Each had his arm upon the other's shoulder; both were ill-dressed. They said these
82You owe me nothing!-I really owe you!-If we dispute in this way, here is the king, who governs men.
83I say truly, you owe me nothing!-You speak falsely. I owe you a debt!
84Both of them, greatly exercises in dispute, then addressed the king, saying,-See, O king, that none of us may be visited by sin!
85Virupa said I owe my companion Vikrita, O king, the merits of the gift of a cow. I am willing to satisfy that debt. This Vikrita, however, refuses to accept repayment.
86Vikrita said This Virupa, O king, owes me nothing. He speaks an untruth under the appearance of truth, O King.
87The king said Tell me, O Virupa, what is that which you owe your friend here. I wish to first hear you and then do what is proper.
88Virupa said Hear attentively, 0 king, all the circumstances fully about how I owe my companion, viz., this Vikrita, O king.
89This Vikrita had, in days gone by, for the sake of acquiring merit, O sinless onc, given away an auspicious cow, O royal sage, to a Brahmana given to penances and the study of the Vedas.
90Going to him, O king, I begged of him the reward of that act. With a pure heart, Vikrita made a gift to me of that reward.
91I then, for my purification, did some good acts. I also bought two Kapila cows with calves, both of which used to give large quantities of milk.
92I then presented according to due rites and with proper devotion, those two cows to a poor Brahmana living by picking solitary grains. Having formerly accepted the gift from my companion, I wish, O lord, even here, to give him in return twice the reward. The circumstances being such, O foremost of men, who amongst us two shall be innocent and who guilty?
93Disputing with each other about this, we have both come to you, O King, Whether you judge rightly or wrongly, settle our dispute and put us in peace.
94If this my companion does not wish to take from me in return a gift equal to what he gave me, you shall have to judge patiently and put us both on the right road.
95The king said, Why do you not accept payment that is sought lo be made for the debt that he owes to you? Do not delay, but accept payment of what you know, to be your due!
96Vikrita said-This one says that he owes me. tell him that what I gave I give away. He does not, therefore, owe me anything, Let him go wherever he likes.
97He is ready to give.you. You are, however, reluctant to take. It does not appear proper to me! I think you should be punished for this. There is little doubt in this.
98I made a gift to him, O royal sage! How can I take it back? If I am guilty in this, do you declare the punishment, O powerful one.
99Virupa said If you refuge to take when I am ready to give, this king will, forsooth, punish you, for he is an upholder of justice. Vikrita said,
100Vikrita said Begged by him I gave him what was my own. How shall I now take it back. You may go away. I permit you.
101The Brahmana said You have heard, O king, the words of these two. Do you take unhesitatingly what I have promised to give you.
102This subject is, indeed, as deep as an unfathomable pit. How will the tenaciousness of this Reciter end.
103If I do not take what has been given by this Brahmana, how shall I avoid being polluted with a great sin?
104The royal sage then said to the two disputants,-having acquired your respective objects, go you both. I should see that kingly duties, which are in me, may not become useless.
105It is settled that kings should follow the duties sanctioned for them. To my misfortune, however, the course of duties laid down for Brahmanas has affected my wretched self.
106The Brahmana said Accept, O king! I owe you, You begged it of me, and I also have promised! If, however, you refuse to take, O king, I shall forsooth curse you.
107Fie on royal duties, the fixed action of which is even such! I should, however, take what you give only for making the two sorts of duty exactly equal.
108This my hand, that was never before expanded, is not stretched forth. Give me what you owe me.
109If I have acquired any fruits by reciting the Gayatri, accept them all.
110The king said-These drops of water, see, O foremost of Brahmanas, have fallen upon my hand. I also wish to give you. Accept my gift. Let us both stand equal.
111Virupa said Know, O king, that we two are Desire and Anger. We have induced you to act thus! You have made a gift in return to the Brahmana. Let there be equality between you and this twiceborn one regarding blessed regions in the next world.
112This Vikrita really does not owe me anything. We appealed to you for your own sake. Time, Dharma, Mrityu, and we two, have cxamined everything about you, here in your very presence, by creating this quarrel between you and that Brahmana. go now, as you like, to those regions of happiness which you have acquired by means of your deeds.
113Bhishma said I have now told you how Reciters win the fruits (of their recitation) and what, indeed, is their object, what the place, and what the region of surya.
114A Reciter of Gayatri goes to the supreme god Brahiman, or to Agni or enters the regions, that a Reciter may acquire.
115If he plays there in his new form, then stupefied by such attachment, he is affected by the attributes of those particular regions.
116He is equally affected if he goes to Soma, or Vayu, or Earth, or Space. The fact is, he lives in all these, with attachment, and shows the attributes peculiar to those regions.
117If, however, after having freed himself from attachments, he goes to those regions and does not trust the happiness he enjoys) and wishes for That Which is Supreme and Immutable, he then enters even That.
118In that case he acquires the ambrosia of ambrosia, to a state free from desire and individual consciousness. He becomes Brahma's self, freed from the influence of the pairs of opposites, happy, tranquil, the without pain.
119Indeed, he acquires that state which is free from pain, which is tranquil, which is called Brahma, whence there is no return, and which is called the One and Jummutable.
120He becomes freed from the four means of perception, viz., Direct knowledge (through the senses), Revelation, Inference, and Intuition, the six conditions, (Hunger, Trust, Grief, Delusion, Disease, and Death), and also the other six and ten senses, attributes, viz., five breaths, the ten senses, and the mind. Transcending the Creator (Brahiman), he becomes at one with the One Supreme Soul.
121Or, if moved by attachments, he does not wish for such absorption, but wishes to have a separate existence depending on that Supreme Cause of everything, then he gets the fruition of all his desires.
122Or, if he hates all regions of happiness, which have been called hells, he then, driving off desire and freed from everything, enjoys supreme happiness even in those very regions.
123Thus, O king, I have described to you about the end acquired by Reciters. I have told you everything. What else do you wish to hear from me?
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — आपने काल, मृत्यु, यम, इक्ष्वाकु और एक ब्राह्मण के बीच हुए विवाद की चर्चा की थी। आप वह कथा पूरी सुनाइए।
2भीष्म ने कहा — जिस विषय का मैं वर्णन कर रहा हूँ, उसके सम्बन्ध में सूर्यपुत्र इक्ष्वाकु, एक ब्राह्मण, काल और मृत्यु के बीच जो कुछ हुआ, उसकी प्राचीन कथा कही जाती है। जो हुआ, उनके बीच जो संवाद हुआ, और जहाँ वह हुआ — वह सब मुझसे सुनो।
3एक अत्यन्त प्रसिद्ध और धर्मपरायण ब्राह्मण थे। वे जपकर्ता थे। परम बुद्धिमान् वे (वेदों के) छहों अंगों के ज्ञाता थे। वे कुशिक वंश के थे और पिप्पलाद के पुत्र थे।
4उन्होंने (अपने तप से) वेदों की विविध शाखाओं में आध्यात्मिक दृष्टि प्राप्त की थी। हिमवान् की तलहटी में निवास करते हुए वे वेदों में निरत रहते थे।
5उन्होंने गायत्री का मौन जप करते हुए ब्रह्म की प्राप्ति के लिए कठोर तप किया। व्रतों और उपवासों का पालन करते हुए उनके एक सहस्र वर्ष बीत गए।
6(गायत्री अथवा सावित्री की) देवी उनके सम्मुख प्रकट हुईं और बोलीं — मैं तुमसे प्रसन्न हूँ। — पवित्र मन्त्र का जप जारी रखते हुए वे ब्राह्मण मौन रहे और देवी से एक शब्द भी नहीं बोले।
7देवी को उन पर दया आई और वे अत्यन्त प्रसन्न हुईं। तब वेदों की माता ने उस जप की उच्च प्रशंसा की जिसमें वे ब्राह्मण लगे हुए थे।
8अपना जप समाप्त करके वे ब्राह्मण उठ खड़े हुए और सिर झुकाकर देवी के चरणों में लेट गए। उन धर्मपरायण जपकर्ता ने देवी को सम्बोधित करते हुए कहा — हे देवी, यह मेरा सौभाग्य है कि आप मुझ पर प्रसन्न हुईं और आपने मुझे दर्शन दिया। यदि वस्तुतः आप मुझसे प्रसन्न हैं, तो मैं यही वर माँगता हूँ कि मेरा हृदय जप के कर्म में आनन्द पाता रहे।
9हे द्विजऋषि, तुम क्या माँगते हो? तुम्हारी कौन-सी कामना मैं पूर्ण करूँ? हे जपकर्ताओं में श्रेष्ठ, मुझे बताओ, सब कुछ तुम्हारी इच्छा के अनुसार होगा।
10देवी के इस प्रकार कहने पर धर्मज्ञ ब्राह्मण ने उत्तर देते हुए कहा — मेरी यही कामना है कि मेरा जप प्रतिदिन बढ़ता ही जाए।
11हे कल्याणमयी देवी, मेरी समाधि भी और अधिक पूर्ण हो! — देवी ने मधुर स्वर में कहा — जैसा तुम चाहते हो वैसा ही हो।
12ब्राह्मण का कल्याण करने की इच्छा से देवी ने उनसे फिर कहा — तुम्हें नरक में नहीं जाना पड़ेगा, अर्थात् वहाँ जहाँ बड़े-बड़े ब्राह्मण जाते हैं।
13तुम ब्रह्मलोक को जाओगे जो अजन्मा है और समस्त दोषों से रहित है। मैं अब यहाँ से जाती हूँ, किन्तु जो तुमने मुझसे माँगा है वह पूर्ण होगा।
14संयत आत्मा और एकाग्र चित्त से जप करते रहो। धर्मदेव स्वयं तुम्हारे पास आएँगे। काल, मृत्यु और यम भी तुम्हारे पास आएँगे। धर्म के विषय में विवाद होगा।'
15ये वचन कहकर देवी अपने धाम को लौट गईं। ब्राह्मण एक सहस्र दिव्य वर्ष तक जप करते रहे। क्रोध को रोककर और सदा अपने को संयत रखते हुए उन्होंने सत्य में दृढ़तापूर्वक निरत रहकर तथा द्वेष से रहित होकर अपना समय बिताया।
16उन बुद्धिमान् ब्राह्मण का व्रत पूर्ण होने पर धर्म ने प्रसन्न होकर उन द्विज के सम्मुख दर्शन दिया।
17धर्म ने कहा — हे द्विज, मुझे देखो, मैं धर्म हूँ। मैं तुम्हें देखने यहाँ आया हूँ। जिस जप में तुम लगे हुए थे, उसका फल तुमने प्राप्त कर लिया है। वह फल क्या है, यह मुझसे सुनो।
18तुमने वे समस्त सुखमय लोक प्राप्त कर लिए हैं जो देवताओं अथवा मनुष्यों के हैं। हे सत्पुरुष, तुम देवताओं के समस्त धामों से भी ऊपर जाओगे।
19हे तपस्वी, अब अपने प्राण त्याग दो, और जिन लोकों में चाहो जाओ। अपना शरीर त्यागकर तुम अनेक सुखमय लोक प्राप्त करोगे।
20ब्राह्मण ने कहा — जिन सुखमय लोकों की आप चर्चा करते हैं, उनसे मुझे क्या प्रयोजन? हे धर्म, आप जहाँ चाहें जाएँ। हे शक्तिशाली स्वामी, मैं इस शरीर का त्याग नहीं करूँगा, जो बहुत सुख और दुःख का भागी है।
21हे तपस्वियों में श्रेष्ठ, तुम्हारा शरीर तो निश्चय ही त्यागना ही होगा। हे ब्राह्मण, तुम स्वर्ग को जाओ। अथवा हे निष्पाप, हमें बताओ कि और क्या तुम्हें प्रिय होगा।
22ब्राह्मण ने कहा — हे शक्तिशाली स्वामी, मैं अपने इस शरीर के बिना साक्षात् स्वर्ग में भी रहना नहीं चाहता। हे धर्म, मुझे छोड़ दीजिए। मुझे अपने शरीर के बिना साक्षात् स्वर्ग जाने की भी इच्छा नहीं है।
23धर्म ने कहा — अपने शरीर पर हृदय न लगाकर उसे त्याग दो और सुखी हो जाओ। उन लोकों में जाओ जो तमोगुण से रहित हैं। वस्तुतः वहाँ जाकर तुम्हें कभी कोई दुःख नहीं भोगना पड़ेगा।
24ब्राह्मण ने कहा — हे परम भाग्यशाली, मुझे जप में बड़ा आनन्द आता है। जिन शाश्वत लोकों की आप चर्चा करते हैं, उनसे मुझे क्या प्रयोजन? वस्तुतः हे शक्तिशाली स्वामी, मैं अपने इस शरीर के साथ भी स्वर्ग जाना नहीं चाहता।
25धर्म ने कहा — यदि तुम अपना शरीर त्यागना नहीं चाहते, तो हे द्विज, देखो — वह काल है, वह मृत्यु है, और वह यम है, जो सब तुम्हारे पास आ रहे हैं।
26भीष्म ने कहा — हे कल्याणमय राजन्, धर्म के ऐसा कहने पर वे तीनों — विवस्वान् के पुत्र (यम), काल और मृत्यु — उन ब्राह्मण के पास आए और उनसे इस प्रकार बोले।
27यम ने कहा — मैं यम हूँ। मैं तुमसे कहता हूँ कि तुम्हारे इन भली-भाँति किए गए तपों के लिए और तुम्हारे इस धर्मपरायण आचरण के लिए तुम्हें उच्च फल प्रतीक्षा कर रहा है।
28काल ने कहा — तुमने जो जप पूरा किया है, उसके अनुरूप ही उच्च फल तुमने प्राप्त किया है। अब तुम्हारे स्वर्ग जाने का समय आ गया है। मैं काल हूँ और मैं तुम्हारे पास आया हूँ।
29मृत्यु ने कहा — हे धर्मज्ञ, मुझे अपने वास्तविक स्वरूप में साक्षात् मृत्यु ही जानो! हे ब्राह्मण, मैं काल की प्रेरणा से तुम्हें यहाँ से ले जाने के लिए स्वयं आई हूँ।
30'सूर्यपुत्र (यम) का स्वागत है, महान् काल का स्वागत है, मृत्यु का और धर्म का स्वागत है। मैं आप सबके लिए क्या करूँ?
31भीष्म ने कहा — उस भेंट में ब्राह्मण ने उन्हें पाद्य तथा अर्घ्य की सामान्य सामग्री दी। तत्पश्चात् अत्यन्त प्रसन्न होकर उन्होंने उन्हें सम्बोधित करते हुए कहा — मैं अपनी शक्ति भर आप सबके लिए क्या करूँ?
32हे राजन्, ठीक उसी समय राजा इक्ष्वाकु, जो पवित्र तीर्थों और देवस्थानों की यात्रा पर निकले थे, वहीं आ पहुँचे जहाँ वे देवगण एकत्र थे।
33राजर्षि इक्ष्वाकु ने सिर झुकाकर उन सबकी वन्दना की। तत्पश्चात् उन नृपश्रेष्ठ ने उन सबका कुशल-क्षेम पूछा।
34ब्राह्मण ने राजा को आसन दिया, तथा पाद्य और सामान्य अर्घ्य भी दिया। इसके पश्चात् शिष्टाचार की सामान्य कुशल पूछकर उन्होंने कहा —
35हे महाराज, आपका स्वागत है। अपनी समस्त इच्छाएँ मुझे बताइए। आप जैसे महानुभाव मुझे बताएँ कि मैं अपना पराक्रम लगाकर आपके लिए क्या करूँ।
36राजा ने कहा — मैं राजा हूँ। आप छहों प्रसिद्ध कर्मों का पालन करने वाले ब्राह्मण हैं। मैं आपको कुछ धन दूँगा। यह तो सर्वविदित है। बताइए, मैं आपको कितना दूँ।
37ब्राह्मण ने कहा — हे राजन्, ब्राह्मण दो प्रकार के होते हैं। धर्म भी दो प्रकार का है — कर्म में निरत रहना और कर्म से निवृत्त रहना। जहाँ तक मेरा प्रश्न है, मैं दान ग्रहण नहीं करता।
38हे राजन्, उन्हें दान दीजिए जो कर्म और प्रतिग्रह के धर्म में लगे हुए हैं। इसलिए मैं कोई दान ग्रहण नहीं करूँगा। इसके विपरीत मैं आपसे पूछता हूँ कि आपके कल्याण के लिए क्या करूँ। वस्तुतः मैं आपको क्या दूँ? हे नृपश्रेष्ठ, मुझे बताइए, और मैं अपने तप के बल से वह कर दूँगा।
39राजा ने कहा — मैं क्षत्रिय हूँ। मुझे 'दीजिए' — यह शब्द कहना नहीं आता। हे द्विजश्रेष्ठ, हम केवल इतना ही कह सकते हैं — '(हमें) दीजिए।'
40ब्राह्मण ने कहा — आप अपने वर्ण के धर्मों के पालन से सन्तुष्ट हैं। हे राजन्, इसी प्रकार मैं भी अपने वर्ण के धर्मों से सन्तुष्ट हूँ। इसलिए हम दोनों में थोड़ा ही अन्तर है। आप जो चाहें कीजिए।
41आपने ही पहले ये वचन कहे थे — 'मैं अपनी शक्ति भर आपको दूँगा।' इसलिए हे द्विज, मैं प्रार्थना करता हूँ — मुझे अपने इस जप का फल दीजिए।
42ब्राह्मण ने कहा — आपने डींग हाँकी थी कि आपके वचन सदा युद्ध की ही याचना करते हैं। तो फिर आप मुझसे युद्ध की याचना क्यों नहीं करते?
43राजा ने कहा — कहा जाता है कि ब्राह्मण वाणी के वज्र से सुसज्जित होते हैं और क्षत्रियों में बाहुबल होता है। इसीलिए हे विद्वान् ब्राह्मण, आपके और मेरे बीच यह वाग्युद्ध हो रहा है।
44ब्राह्मण ने कहा — जहाँ तक मेरा प्रश्न है, आज मेरा यही निश्चय है। मैं अपनी शक्ति भर आपको क्या दूँ? हे राजाओं के राजा, मुझे बताइए, और मैं आपको दे दूँगा। विलम्ब न कीजिए।
45यदि वस्तुतः आप मुझे कुछ देना चाहते हैं, तो इन एक सहस्र वर्षों तक जप करने से आपने जो फल प्राप्त किया है, वही मुझे दीजिए।
46ब्राह्मण ने कहा — मैंने जो जप किया है, उसका सबसे बड़ा फल ले लीजिए। वस्तुतः बिना किसी हिचक के आधा ले लीजिए।
47अथवा हे राजन्, यदि आप चाहें, तो बिना किसी हिचक के मेरे जप का समस्त फल ले लीजिए।
48राजा ने कहा — आपका कल्याण हो, जिन जप-फलों की मैंने याचना की थी, उनकी मुझे कोई आवश्यकता नहीं। आपका मंगल हो। मैं अब आपसे विदा लेता हूँ। किन्तु मुझे यह तो बताइए कि वे फल क्या हैं।
49ब्राह्मण ने कहा — मैंने जो फल प्राप्त किए हैं, उनका मुझे कोई ज्ञान नहीं। किन्तु जप से मैंने जो फल प्राप्त किए हैं, वे मैंने आपको दे दिए। ये धर्म, काल, यम और मृत्यु इसके साक्षी हैं।
50राजा ने कहा — मैं (आपसे) कोई और वचन स्वीकार नहीं करूँगा। मैंने अपने जप के फल आपको दे दिए हैं। हे राजर्षि, आपके और मेरे — दोनों के वचन सत्य सिद्ध हों।
51मैं कोई वचन स्वीकार नहीं करूँगा, क्योंकि मैंने जप के फल दे दिए हैं। हे ऋषियों के राजा, केवल यही वचन प्रामाणिक माने जाते हैं।
52जहाँ तक मेरे जप का प्रश्न है, मैंने उससे कोई विशेष कामना कभी नहीं की। तो फिर हे नृपश्रेष्ठ, मुझे यह कैसे ज्ञात होगा कि उस जप के फल क्या हैं?
53आपने कहा — 'दीजिए!' मैंने कहा — 'मैं देता हूँ!' मैं इन वचनों को मिथ्या नहीं करूँगा। सत्य का पालन कीजिए। शान्त रहिए।
54हे राजन्, यदि आप मेरे वचन का पालन करने से इनकार करेंगे, तो असत्य का महान् पाप आप पर आ पड़ेगा।
55हे शत्रुदमन, आपको असत्य नहीं बोलना चाहिए। इसी प्रकार मैं भी अपने कहे को मिथ्या करने का साहस नहीं करता।
56मैंने इससे पहले बिना किसी हिचक के कहा है — 'मैं देता हूँ!' इसलिए यदि आप सत्य में दृढ़ हैं, तो मेरा दान स्वीकार कीजिए।
57हे राजन्, यहाँ आकर आपने मुझसे मेरे जप के फल की याचना की थी। इसलिए मैंने जो दे दिया है, उसे ले लीजिए — यदि वस्तुतः आप सत्यवादी हैं।
58जो असत्य में निरत रहता है, उसका न यह लोक है न परलोक। ऐसा पुरुष अपने दिवंगत पितरों का उद्धार नहीं कर सकता। फिर वह अपनी सन्तान का भला कैसे कर सकेगा?
59हे नरश्रेष्ठ, यज्ञों और दानों के, तथा उपवासों और धार्मिक व्रतों के फल इस लोक और परलोक — दोनों में उद्धार करने में सत्य के समान शक्तिशाली नहीं हैं।
60आपने जितने तप किए हैं और भविष्य में सैकड़ों-सहस्रों वर्षों तक जितने तप करेंगे, वे सब सत्य से अधिक प्रभावशाली नहीं हैं।
61सत्य ही एकमात्र अविनाशी ब्रह्म है। सत्य ही एकमात्र अविनाशी तप है। सत्य ही एकमात्र अविनाशी यज्ञ है। सत्य ही एकमात्र अविनाशी वेद है।
62सत्य वेदों में जागृत है। सत्य से जुड़े फल सर्वोच्च कहे गए हैं। सत्य से ही धर्म और आत्मसंयम उत्पन्न होते हैं। सब कुछ सत्य पर ही निर्भर है।
63सत्य ही वेद और उनकी शाखाएँ हैं। सत्य ही ज्ञान है। सत्य ही विधान है। सत्य ही व्रतों और उपवासों का पालन है। सत्य ही आदिअक्षर ओंकार है।
64सत्य ही प्राणियों की उत्पत्ति है। सत्य ही उनकी सन्तति है। सत्य से ही वायु चलती है। सत्य से ही सूर्य ताप देता है।
65सत्य से ही अग्नि जलती है। सत्य पर ही स्वर्ग टिका हुआ है। सत्य ही यज्ञ, तप, वेद, सामगान की ऋचाएँ, मन्त्र और सरस्वती है।
66हमने सुना है कि एक बार सत्य और समस्त धार्मिक व्रतों को तराजू पर तौला गया। जब दोनों को तौला गया, तब जिस पलड़े पर सत्य था वही भारी सिद्ध हुआ।
67जहाँ धर्म है वहीं सत्य है। सत्य से ही सब कुछ बढ़ता है। हे राजन्, आप असत्य कर्म क्यों करना चाहते हैं?
68सत्य में दृढ़ रहिए। हे राजन्, असत्य आचरण न कीजिए। आपने जो वचन कहे थे — '(मुझे) दीजिए!' — उन्हें आप मिथ्या क्यों करते हैं?
69हे राजन्, मैंने अपने जप के जो फल आपको दिए हैं, यदि आप उन्हें स्वीकार करने से इनकार करेंगे, तो आपको धर्म से गिरकर संसार में भटकना पड़ेगा।
70जो पुरुष वचन देकर भी नहीं देता, और जो माँगकर भी नहीं लेता — दोनों ही असत्य से कलंकित होते हैं। इसलिए आपको अपने ही वचनों को मिथ्या नहीं करना चाहिए।
71राजा ने कहा — युद्ध करना और रक्षा करना — ये क्षत्रियों के धर्म हैं। कहा जाता है कि क्षत्रिय दाता होते हैं। तो फिर मैं आपसे कुछ कैसे लूँ?
72ब्राह्मण ने कहा — हे राजन्, मैंने आपसे कभी आग्रह नहीं किया। मैंने आपका घर नहीं खोजा। आप स्वयं यहाँ आकर, स्वयं ही मुझसे याचना कर बैठे। तो फिर आप लेते क्यों नहीं?
73धर्म ने कहा — तुम दोनों जान लो कि मैं साक्षात् धर्म हूँ। तुम्हारे बीच कोई विवाद न रहे। ब्राह्मण दान का फल प्राप्त करें, और राजा भी सत्य का पुण्य प्राप्त करें।
74स्वर्ग ने कहा — हे महाराज, जान लो कि मैं साक्षात् स्वर्ग हूँ, स्वयं यहाँ आया हूँ। तुम दोनों के बीच यह विवाद समाप्त हो। तुम दोनों ने जो पुण्य अथवा फल अर्जित किए हैं, उनमें तुम दोनों समान हो।
75राजा ने कहा — मुझे स्वर्ग से कोई प्रयोजन नहीं। हे स्वर्ग, तुम जहाँ से आए हो वहीं लौट जाओ। यदि ये विद्वान् ब्राह्मण तुम्हारे पास जाना चाहते हों, तो मैंने जो फल अर्जित किए हैं, वे ये ले लें।
76ब्राह्मण ने कहा — बालपन में अज्ञानवश मैंने दान ग्रहण करने के लिए हाथ फैलाया था। किन्तु अब मैं निवृत्ति का धर्म पालते हुए गायत्री का जप करता हूँ।
77हे राजन्, आप मुझे इस प्रकार क्यों ललचाते हैं — मुझे, जो दीर्घकाल से निवृत्ति का धर्म पालता आया हूँ? जो मेरा कर्तव्य है वह मैं स्वयं करूँगा। हे राजन्, मैं आपके अर्जित फलों में भाग लेना नहीं चाहता। मैं तप और वेदाध्ययन में निरत हूँ, और मैंने प्रतिग्रह का त्याग कर दिया है।
78राजा ने कहा — हे ब्राह्मण, यदि आप वस्तुतः अपने जप का उत्तम फल मुझे देने को तैयार हैं, तो उस फल का आधा मेरा हो, और साथ ही अपने कर्मों से मैंने जो फल अर्जित किया है उसका आधा आप भी ले लें।
79ब्राह्मण प्रतिग्रह के धर्म का पालन करते हैं। राजवंश में जन्मे लोग दान के धर्म का पालन करते हैं। यदि आप इन धर्मों से अनभिज्ञ नहीं हैं, तो हमारे फल समान हो जाएँ।
80अथवा यदि आप हमारे फलों के विषय में मेरे समान होना नहीं चाहते, तो मैंने जो पुण्य अर्जित किया है वह आप ही ले लीजिए — यदि आप मुझ पर कृपा दिखाना चाहते हैं।'
81भीष्म ने आगे कहा — 'उसी समय वहाँ दो अत्यन्त कुरूप पुरुष आए। प्रत्येक ने अपनी भुजा दूसरे के कन्धे पर रखी हुई थी; दोनों ही फटे-पुराने वस्त्रों में थे। उन्होंने ये वचन कहे —
82तुम मुझ पर कुछ नहीं धरते! — मैं वस्तुतः तुम्हारा ऋणी हूँ! — यदि हम इस प्रकार विवाद करते हैं, तो यहाँ राजा हैं, जो मनुष्यों पर शासन करते हैं।
83मैं सच कहता हूँ, तुम पर मेरा कुछ नहीं है! — तुम असत्य बोलते हो। मैं तुम्हारा ऋणी हूँ!
84विवाद से अत्यन्त उद्विग्न होकर वे दोनों तब राजा को सम्बोधित करते हुए बोले — हे राजन्, देखिए कि हममें से किसी को भी पाप न लगे!
85विरूप ने कहा — हे राजन्, मैं अपने साथी विकृत का गोदान के पुण्य का ऋणी हूँ। मैं वह ऋण चुकाने को तैयार हूँ। किन्तु यह विकृत उसे स्वीकार करने से इनकार करता है।
86विकृत ने कहा — हे राजन्, यह विरूप मेरा कुछ भी ऋणी नहीं है। हे राजन्, यह सत्य के आवरण में असत्य बोलता है।
87राजा ने कहा — हे विरूप, मुझे बताओ कि तुम अपने इस मित्र का क्या ऋणी हो। मैं पहले तुम्हें सुनना चाहता हूँ और फिर जो उचित हो वही करूँगा।
88विरूप ने कहा — हे राजन्, ध्यान से सुनिए कि मैं अपने साथी, अर्थात् इस विकृत का, किस प्रकार ऋणी हूँ — इसकी सारी परिस्थिति पूरी तरह सुनिए।
89हे निष्पाप, हे राजर्षि, इस विकृत ने बीते दिनों में पुण्य अर्जित करने के लिए तप और वेदाध्ययन में निरत एक ब्राह्मण को एक शुभ गाय दान में दी थी।
90हे राजन्, उसके पास जाकर मैंने उससे उस कर्म का फल माँगा। शुद्ध हृदय से विकृत ने वह फल मुझे दान कर दिया।
91तत्पश्चात् मैंने अपनी शुद्धि के लिए कुछ सत्कर्म किए। मैंने बछड़ों सहित दो कपिला गायें भी मोल लीं, जो दोनों बहुत दूध देती थीं।
92तब मैंने विधिपूर्वक और यथोचित श्रद्धा के साथ वे दोनों गायें एकाकी दाने बीनकर जीवन बिताने वाले एक निर्धन ब्राह्मण को अर्पित कर दीं। पहले अपने साथी से दान ग्रहण करने के कारण, हे स्वामी, मैं यहीं उसे बदले में दुगुना फल देना चाहता हूँ। हे नरश्रेष्ठ, ऐसी परिस्थिति में हम दोनों में से कौन निर्दोष है और कौन दोषी?
93हे राजन्, इसी विषय पर परस्पर विवाद करते हुए हम दोनों आपके पास आए हैं। आप ठीक निर्णय करें या गलत, हमारा विवाद समाप्त कीजिए और हमें शान्ति दीजिए।
94यदि मेरा यह साथी मुझसे बदले में उतना ही दान लेना नहीं चाहता जितना उसने मुझे दिया था, तो आपको धैर्यपूर्वक निर्णय करके हम दोनों को सही मार्ग पर लगाना होगा।
95राजा ने कहा — जो ऋण यह तुम्हारा धरता है, उसका जो भुगतान करने का प्रयत्न किया जा रहा है, उसे तुम स्वीकार क्यों नहीं करते? विलम्ब न करो, अपितु जिसे तुम अपना जानते हो उसका भुगतान स्वीकार कर लो!
96विकृत ने कहा — यह कहता है कि यह मेरा ऋणी है। इससे कह दीजिए कि जो मैंने दिया वह मैंने दे ही दिया। इसलिए यह मेरा कुछ भी ऋणी नहीं है। यह जहाँ चाहे चला जाए।
97यह तुम्हें देने को तैयार है। किन्तु तुम लेने में हिचकते हो। यह मुझे उचित नहीं जान पड़ता! मेरा मत है कि इसके लिए तुम्हें दण्ड मिलना चाहिए। इसमें सन्देह नहीं।
98हे राजर्षि, मैंने उसे दान दिया था! फिर मैं उसे कैसे वापस ले लूँ? यदि इसमें मैं दोषी हूँ, तो हे शक्तिशाली, आप दण्ड घोषित कीजिए।
99विरूप ने कहा — जब मैं देने को तैयार हूँ और तुम लेने से इनकार करते हो, तो ये राजा निश्चय ही तुम्हें दण्ड देंगे, क्योंकि ये न्याय के रक्षक हैं। विकृत ने कहा —
100विकृत ने कहा — इसके माँगने पर मैंने इसे वह दिया जो मेरा अपना था। अब मैं उसे कैसे वापस ले लूँ? तुम जा सकते हो। मैं तुम्हें अनुमति देता हूँ।
101ब्राह्मण ने कहा — हे राजन्, आपने इन दोनों के वचन सुन लिए। जो मैंने आपको देने का वचन दिया है, उसे आप बिना हिचक के ले लीजिए।
102यह विषय वस्तुतः अथाह गड्ढे के समान गहरा है। इस जपकर्ता का यह हठ कहाँ जाकर समाप्त होगा?
103यदि मैं इन ब्राह्मण के दिए हुए को न लूँ, तो महान् पाप से लिप्त होने से कैसे बचूँ?
104तब राजर्षि ने उन दोनों विवादियों से कहा — अपने-अपने प्रयोजन सिद्ध करके तुम दोनों जाओ। मुझे यह देखना है कि जो राजधर्म मुझमें हैं वे व्यर्थ न हो जाएँ।
105यह निश्चित है कि राजाओं को अपने लिए विहित धर्मों का पालन करना चाहिए। किन्तु मेरे दुर्भाग्य से ब्राह्मणों के लिए निर्धारित धर्मों का मार्ग मुझ अभागे पर आ पड़ा है।
106ब्राह्मण ने कहा — हे राजन्, स्वीकार कीजिए! मैं आपका ऋणी हूँ। आपने मुझसे माँगा, और मैंने भी वचन दिया! किन्तु हे राजन्, यदि आप लेने से इनकार करेंगे, तो मैं निश्चय ही आपको शाप दे दूँगा।
107धिक्कार है राजधर्मों को, जिनकी नियत गति ऐसी ही है! किन्तु मुझे जो आप देते हैं वह केवल इसलिए लेना चाहिए कि दोनों प्रकार के धर्म ठीक-ठीक बराबर हो जाएँ।
108मेरा यह हाथ, जो पहले कभी नहीं फैला था, अब फैलाया गया है। जो आप मेरे ऋणी हैं वह मुझे दीजिए।
109गायत्री का जप करके मैंने जो भी फल अर्जित किए हों, वे सब आप स्वीकार कीजिए।
110राजा ने कहा — हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, देखिए, ये जल की बूँदें मेरे हाथ पर गिरी हैं। मैं भी आपको देना चाहता हूँ। मेरा दान स्वीकार कीजिए। हम दोनों बराबर हो जाएँ।
111विरूप ने कहा — हे राजन्, जान लीजिए कि हम दोनों काम और क्रोध हैं। हमने ही आपको इस प्रकार आचरण करने को प्रेरित किया! आपने ब्राह्मण को बदले में दान दे दिया। परलोक के कल्याणमय लोकों के विषय में आपमें और इन द्विज में समानता हो।
112यह विकृत वस्तुतः मेरा कुछ भी ऋणी नहीं है। हमने आपके ही हित के लिए आपसे निवेदन किया था। काल, धर्म, मृत्यु और हम दोनों ने आपके और उन ब्राह्मण के बीच यह कलह उत्पन्न करके आपके साक्षात् सम्मुख ही आपकी सब प्रकार से परीक्षा ली है। अब आप जहाँ चाहें, उन सुखमय लोकों में जाइए जिन्हें आपने अपने कर्मों से अर्जित किया है।
113भीष्म ने कहा — अब मैंने तुम्हें बता दिया कि जपकर्ता (अपने जप के) फल किस प्रकार पाते हैं, उनका लक्ष्य क्या है, उनका स्थान कौन-सा है, और सूर्य का लोक कैसा है।
114गायत्री का जपकर्ता परमदेव ब्रह्मा के पास जाता है, अथवा अग्नि के पास, अथवा उन लोकों में प्रवेश करता है जिन्हें कोई जपकर्ता प्राप्त कर सकता है।
115यदि वह वहाँ अपने नए स्वरूप में क्रीड़ा करता है, तो ऐसी आसक्ति से मोहित होकर वह उन विशेष लोकों के गुणों से प्रभावित हो जाता है।
116यदि वह सोम, वायु, पृथ्वी अथवा आकाश के पास जाता है तो भी वह उसी प्रकार प्रभावित होता है। वस्तुतः वह इन सबमें आसक्ति के साथ निवास करता है और उन लोकों के विशेष गुण प्रकट करता है।
117किन्तु यदि आसक्तियों से मुक्त होकर वह उन लोकों में जाता है और अपने भोगे जाने वाले सुख पर भरोसा नहीं करता तथा उस परम अविनाशी तत्त्व की कामना करता है, तब वह उसी में प्रवेश कर जाता है।
118उस दशा में वह अमृतों का अमृत प्राप्त करता है — वह अवस्था जो कामना और अहंभाव से रहित है। वह ब्रह्मस्वरूप हो जाता है — द्वन्द्वों के प्रभाव से मुक्त, सुखी, शान्त और पीड़ारहित।
119वस्तुतः वह उस अवस्था को प्राप्त करता है जो पीड़ा से रहित है, जो शान्त है, जो ब्रह्म कहलाती है, जहाँ से कोई लौटता नहीं, और जो एक और अविनाशी कहलाती है।
120वह ज्ञान के चारों साधनों — प्रत्यक्ष (इन्द्रियों द्वारा), श्रुति, अनुमान और अन्तर्ज्ञान — से मुक्त हो जाता है; तथा छहों अवस्थाओं (क्षुधा, तृष्णा, शोक, मोह, रोग और मृत्यु) से भी; और इसके अतिरिक्त सोलह गुणों से भी, अर्थात् पाँच प्राणों, दस इन्द्रियों और मन से। सृष्टिकर्ता (ब्रह्मा) का भी अतिक्रमण करके वह एक परमात्मा के साथ एकरूप हो जाता है।
121अथवा यदि आसक्तियों से प्रेरित होकर वह ऐसे लय की कामना नहीं करता, अपितु सबके उस परम कारण पर आश्रित रहते हुए पृथक् अस्तित्व चाहता है, तो उसे अपनी समस्त कामनाओं की पूर्ति प्राप्त होती है।
122अथवा यदि वह उन समस्त सुखमय लोकों से घृणा करता है जिन्हें नरक कहा गया है, तो वह कामना को हटाकर और सब कुछ से मुक्त होकर उन्हीं लोकों में परम सुख भोगता है।
123हे राजन्, इस प्रकार मैंने तुम्हें जपकर्ताओं की प्राप्त गति का वर्णन कर दिया। मैंने तुम्हें सब कुछ बता दिया। अब तुम मुझसे और क्या सुनना चाहते हो?
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — तपाईंले काल, मृत्यु, यम, इक्ष्वाकु र एक ब्राह्मणबीच भएको विवादको चर्चा गर्नुभएको थियो। तपाईंले त्यो कथा पूरा सुनाउनुहोस्।
2भीष्मले भने — जुन विषयको म वर्णन गरिरहेको छु, त्यसका सम्बन्धमा सूर्यपुत्र इक्ष्वाकु, एक ब्राह्मण, काल र मृत्युबीच जे भयो, त्यसको प्राचीन कथा भनिन्छ। जे भयो, तिनीहरूबीच जुन संवाद भयो, र जहाँ त्यो भयो — त्यो सबै मबाट सुन।
3एक अत्यन्त प्रसिद्ध र धर्मपरायण ब्राह्मण थिए। तिनी जपकर्ता थिए। परम बुद्धिमान् तिनी (वेदका) छवटै अङ्गका ज्ञाता थिए। तिनी कुशिक वंशका थिए र पिप्पलादका पुत्र थिए।
4उनले (आफ्नो तपले) वेदका विविध शाखामा आध्यात्मिक दृष्टि प्राप्त गरेका थिए। हिमवान्को फेदीमा बस्दै तिनी वेदमा निरत रहन्थे।
5उनले गायत्रीको मौन जप गर्दै ब्रह्मको प्राप्तिका लागि कठोर तप गरे। व्रत र उपवासको पालन गर्दै उनका एक हजार वर्ष बिते।
6(गायत्री अथवा सावित्री) देवी उनको सामु प्रकट भइन् र भनिन् — म तिमीसँग प्रसन्न छु। — पवित्र मन्त्रको जप जारी राख्दै ती ब्राह्मण मौन रहे र देवीसँग एक शब्द पनि बोलेनन्।
7देवीलाई उनीमाथि दया लाग्यो र उनी अत्यन्त प्रसन्न भइन्। तब वेदकी माताले त्यस जपको उच्च प्रशंसा गरिन् जसमा ती ब्राह्मण लागेका थिए।
8आफ्नो जप समाप्त गरेर ती ब्राह्मण उठे र शिर निहुराएर देवीका चरणमा लम्पसार परे। ती धर्मपरायण जपकर्ताले देवीलाई सम्बोधन गर्दै भने — हे देवी, यो मेरो सौभाग्य हो कि तपाईं ममाथि प्रसन्न हुनुभयो र तपाईंले मलाई दर्शन दिनुभयो। यदि वस्तुतः तपाईं मसँग प्रसन्न हुनुहुन्छ भने, म यही वर माग्दछु कि मेरो हृदयले जपको कर्ममा आनन्द पाइरहोस्।
9हे द्विजऋषि, तिमी के माग्दछौ? तिम्रो कुन कामना म पूरा गरूँ? हे जपकर्ताहरूमा श्रेष्ठ, मलाई बताऊ, सबै कुरा तिम्रो इच्छाअनुसार हुनेछ।
10देवीले यसरी भनेपछि धर्मज्ञ ब्राह्मणले उत्तर दिँदै भने — मेरो यही कामना छ कि मेरो जप प्रतिदिन बढ्दै जाओस्।
11हे कल्याणमयी देवी, मेरो समाधि पनि अझ बढी पूर्ण होस्! — देवीले मधुर स्वरमा भनिन् — जस्तो तिमी चाहन्छौ त्यस्तै होस्।
12ब्राह्मणको कल्याण गर्ने इच्छाले देवीले उनलाई फेरि भनिन् — तिमीलाई नरकमा जानुपर्ने छैन, अर्थात् त्यहाँ जहाँ ठूला-ठूला ब्राह्मण जान्छन्।
13तिमी ब्रह्मलोकमा जानेछौ जो अजन्मा छ र सम्पूर्ण दोषबाट रहित छ। म अब यहाँबाट जान्छु, तर जो तिमीले मसँग मागेका छौ त्यो पूरा हुनेछ।
14संयत आत्मा र एकाग्र चित्तले जप गर्दै गर। धर्मदेव स्वयं तिम्रो पास आउनेछन्। काल, मृत्यु र यम पनि तिम्रो पास आउनेछन्। धर्मका विषयमा विवाद हुनेछ।'
15यी वचन भनेर देवी आफ्नो धाममा फर्किन्। ब्राह्मण एक हजार दिव्य वर्षसम्म जप गरिरहे। क्रोधलाई रोकेर र सधैँ आफूलाई संयत राख्दै उनले सत्यमा दृढतापूर्वक निरत रही तथा द्वेषरहित भई आफ्नो समय बिताए।
16ती बुद्धिमान् ब्राह्मणको व्रत पूरा भएपछि धर्मले प्रसन्न भई ती द्विजको सामु दर्शन दिए।
17धर्मले भने — हे द्विज, मलाई हेर, म धर्म हुँ। म तिमीलाई हेर्न यहाँ आएको छु। जुन जपमा तिमी लागेका थियौ, त्यसको फल तिमीले प्राप्त गरिसकेका छौ। त्यो फल के हो, यो मबाट सुन।
18तिमीले ती सम्पूर्ण सुखमय लोक प्राप्त गरिसकेका छौ जो देवता अथवा मानिसका हुन्। हे सत्पुरुष, तिमी देवताहरूका सम्पूर्ण धामभन्दा पनि माथि जानेछौ।
19हे तपस्वी, अब आफ्ना प्राण त्याग, र जुन लोकमा चाहन्छौ जाऊ। आफ्नो शरीर त्यागेर तिमीले अनेक सुखमय लोक प्राप्त गर्नेछौ।
20ब्राह्मणले भने — जुन सुखमय लोकको तपाईं चर्चा गर्नुहुन्छ, तीसँग मलाई के प्रयोजन? हे धर्म, तपाईं जहाँ चाहनुहुन्छ जानुहोस्। हे शक्तिशाली स्वामी, म यस शरीरको त्याग गर्दिनँ, जो धेरै सुख र दुःखको भागी छ।
21हे तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ, तिम्रो शरीर त निश्चय नै त्याग्नैपर्नेछ। हे ब्राह्मण, तिमी स्वर्ग जाऊ। अथवा हे निष्पाप, हामीलाई बताऊ कि अरू के तिमीलाई प्रिय हुनेछ।
22ब्राह्मणले भने — हे शक्तिशाली स्वामी, म आफ्नो यस शरीरविना साक्षात् स्वर्गमा पनि बस्न चाहन्नँ। हे धर्म, मलाई छोडिदिनुहोस्। मलाई आफ्नो शरीरविना साक्षात् स्वर्ग जाने पनि इच्छा छैन।
23धर्मले भने — आफ्नो शरीरमा हृदय नलगाई त्यसलाई त्याग र सुखी होऊ। ती लोकमा जाऊ जो तमोगुणबाट रहित छन्। वस्तुतः त्यहाँ गएर तिमीले कहिल्यै कुनै दुःख भोग्नुपर्ने छैन।
24ब्राह्मणले भने — हे परम भाग्यशाली, मलाई जपमा ठूलो आनन्द आउँछ। जुन शाश्वत लोकको तपाईं चर्चा गर्नुहुन्छ, तीसँग मलाई के प्रयोजन? वस्तुतः हे शक्तिशाली स्वामी, म आफ्नो यस शरीरसहित पनि स्वर्ग जान चाहन्नँ।
25धर्मले भने — यदि तिमी आफ्नो शरीर त्याग्न चाहँदैनौ भने, हे द्विज, हेर — त्यो काल हो, त्यो मृत्यु हो, र त्यो यम हो, जो सबै तिम्रो पास आइरहेका छन्।
26भीष्मले भने — हे कल्याणमय राजन्, धर्मले यसो भनेपछि ती तीनै — विवस्वान्का पुत्र (यम), काल र मृत्यु — ती ब्राह्मणको पास आए र उनलाई यसरी भने।
27यमले भने — म यम हुँ। म तिमीलाई भन्दछु कि तिम्रा यी राम्ररी गरिएका तपका लागि र तिम्रो यस धर्मपरायण आचरणका लागि तिमीलाई उच्च फल प्रतीक्षा गरिरहेको छ।
28कालले भने — तिमीले जुन जप पूरा गरेका छौ, त्यसैअनुरूपको उच्च फल तिमीले प्राप्त गरेका छौ। अब तिम्रो स्वर्ग जाने समय आइसकेको छ। म काल हुँ र म तिम्रो पास आएको छु।
29मृत्युले भनिन् — हे धर्मज्ञ, मलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा साक्षात् मृत्यु नै जान! हे ब्राह्मण, म कालको प्रेरणाले तिमीलाई यहाँबाट लैजान स्वयं आएकी हुँ।
30'सूर्यपुत्र (यम)को स्वागत छ, महान् कालको स्वागत छ, मृत्युको र धर्मको स्वागत छ। म तपाईं सबैका लागि के गरूँ?
31भीष्मले भने — त्यस भेटमा ब्राह्मणले तिनीहरूलाई पाद्य तथा अर्घ्यको सामान्य सामग्री दिए। त्यसपछि अत्यन्त प्रसन्न भई उनले तिनीहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने — म आफ्नो शक्तिअनुसार तपाईं सबैका लागि के गरूँ?
32हे राजन्, ठीक त्यही बेला राजा इक्ष्वाकु, जो पवित्र तीर्थ र देवस्थानको यात्रामा निस्केका थिए, त्यहीँ आइपुगे जहाँ ती देवगण जम्मा भएका थिए।
33राजर्षि इक्ष्वाकुले शिर निहुराएर तिनी सबैको वन्दना गरे। त्यसपछि ती नृपश्रेष्ठले तिनी सबैको कुशल-क्षेम सोधे।
34ब्राह्मणले राजालाई आसन दिए, तथा पाद्य र सामान्य अर्घ्य पनि दिए। यसपछि शिष्टाचारको सामान्य कुशल सोधेर उनले भने —
35हे महाराज, तपाईंको स्वागत छ। आफ्ना सम्पूर्ण इच्छा मलाई बताउनुहोस्। तपाईंजस्ता महानुभावले मलाई बताउनुहोस् कि म आफ्नो पराक्रम लगाएर तपाईंका लागि के गरूँ।
36राजाले भने — म राजा हुँ। तपाईं छवटै प्रसिद्ध कर्मको पालन गर्ने ब्राह्मण हुनुहुन्छ। म तपाईंलाई केही धन दिनेछु। यो त सर्वविदितै छ। बताउनुहोस्, म तपाईंलाई कति दिऊँ।
37ब्राह्मणले भने — हे राजन्, ब्राह्मण दुई प्रकारका हुन्छन्। धर्म पनि दुई प्रकारको छ — कर्ममा निरत रहनु र कर्मबाट निवृत्त रहनु। जहाँसम्म मेरो कुरा छ, म दान ग्रहण गर्दिनँ।
38हे राजन्, तिनलाई दान दिनुहोस् जो कर्म र प्रतिग्रहको धर्ममा लागेका छन्। त्यसैले म कुनै दान ग्रहण गर्दिनँ। यसको विपरीत म तपाईंसँग सोध्दछु कि तपाईंको कल्याणका लागि के गरूँ। वस्तुतः म तपाईंलाई के दिऊँ? हे नृपश्रेष्ठ, मलाई बताउनुहोस्, र म आफ्नो तपको बलले त्यो गरिदिनेछु।
39राजाले भने — म क्षत्रिय हुँ। मलाई 'दिनुहोस्' — यो शब्द भन्न आउँदैन। हे द्विजश्रेष्ठ, हामी केवल यति नै भन्न सक्दछौँ — '(हामीलाई) दिनुहोस्।'
40ब्राह्मणले भने — तपाईं आफ्नो वर्णका धर्मको पालनबाट सन्तुष्ट हुनुहुन्छ। हे राजन्, यसै प्रकारले म पनि आफ्नो वर्णका धर्मबाट सन्तुष्ट छु। त्यसैले हामी दुवैमा थोरै मात्र अन्तर छ। तपाईं जे चाहनुहुन्छ गर्नुहोस्।
41तपाईंले नै पहिले यी वचन भन्नुभएको थियो — 'म आफ्नो शक्तिअनुसार तपाईंलाई दिनेछु।' त्यसैले हे द्विज, म प्रार्थना गर्दछु — मलाई आफ्नो यस जपको फल दिनुहोस्।
42ब्राह्मणले भने — तपाईंले फूर्ति गर्नुभएको थियो कि तपाईंका वचन सधैँ युद्धकै याचना गर्दछन्। त्यसो भए तपाईं मसँग युद्धको याचना किन गर्नुहुन्न?
43राजाले भने — भनिन्छ कि ब्राह्मण वाणीको वज्रले सुसज्जित हुन्छन् र क्षत्रियमा बाहुबल हुन्छ। त्यसैले हे विद्वान् ब्राह्मण, तपाईं र मबीच यो वाग्युद्ध भइरहेको छ।
44ब्राह्मणले भने — जहाँसम्म मेरो कुरा छ, आज मेरो यही निश्चय छ। म आफ्नो शक्तिअनुसार तपाईंलाई के दिऊँ? हे राजाहरूका राजा, मलाई बताउनुहोस्, र म तपाईंलाई दिनेछु। ढिलाइ नगर्नुहोस्।
45यदि वस्तुतः तपाईं मलाई केही दिन चाहनुहुन्छ भने, यी एक हजार वर्षसम्म जप गरेर तपाईंले जुन फल प्राप्त गर्नुभएको छ, त्यही मलाई दिनुहोस्।
46ब्राह्मणले भने — मैले जुन जप गरेको छु, त्यसको सबभन्दा ठूलो फल लिनुहोस्। वस्तुतः कुनै हिचकिचाहटविना आधा लिनुहोस्।
47अथवा हे राजन्, यदि तपाईं चाहनुहुन्छ भने, कुनै हिचकिचाहटविना मेरो जपको सम्पूर्ण फल लिनुहोस्।
48राजाले भने — तपाईंको कल्याण होस्, जुन जप-फलको मैले याचना गरेको थिएँ, तिनको मलाई कुनै आवश्यकता छैन। तपाईंको मङ्गल होस्। म अब तपाईंबाट बिदा लिन्छु। तर मलाई यो त बताउनुहोस् कि ती फल के हुन्।
49ब्राह्मणले भने — मैले जुन फल प्राप्त गरेको छु, तिनको मलाई कुनै ज्ञान छैन। तर जपबाट मैले जुन फल प्राप्त गरेको छु, ती मैले तपाईंलाई दिइसकेँ। यी धर्म, काल, यम र मृत्यु यसका साक्षी हुन्।
50राजाले भने — म (तपाईंबाट) अरू कुनै वचन स्वीकार गर्दिनँ। मैले आफ्नो जपको फल तपाईंलाई दिइसकेँ। हे राजर्षि, तपाईंको र मेरो — दुवैको वचन सत्य सिद्ध होस्।
51म कुनै वचन स्वीकार गर्दिनँ, किनभने मैले जपको फल दिइसकेको छु। हे ऋषिहरूका राजा, केवल यिनै वचन प्रामाणिक मानिन्छन्।
52जहाँसम्म मेरो जपको कुरा छ, मैले त्यसबाट कुनै विशेष कामना कहिल्यै गरिनँ। त्यसो भए हे नृपश्रेष्ठ, मलाई यो कसरी थाहा होस् कि त्यस जपका फल के हुन्?
53तपाईंले भन्नुभयो — 'दिनुहोस्!' मैले भनेँ — 'म दिन्छु!' म यी वचनलाई मिथ्या पार्दिनँ। सत्यको पालन गर्नुहोस्। शान्त रहनुहोस्।
54हे राजन्, यदि तपाईंले मेरो वचनको पालन गर्न इन्कार गर्नुभयो भने, असत्यको महान् पाप तपाईंमाथि आइपर्नेछ।
55हे शत्रुदमन, तपाईंले असत्य बोल्नु हुँदैन। यसै प्रकारले म पनि आफूले भनेको कुरालाई मिथ्या पार्ने साहस गर्दिनँ।
56मैले यसभन्दा पहिले कुनै हिचकिचाहटविना भनेको छु — 'म दिन्छु!' त्यसैले यदि तपाईं सत्यमा दृढ हुनुहुन्छ भने, मेरो दान स्वीकार गर्नुहोस्।
57हे राजन्, यहाँ आएर तपाईंले मसँग मेरो जपको फलको याचना गर्नुभएको थियो। त्यसैले मैले जे दिइसकेको छु, त्यो लिनुहोस् — यदि वस्तुतः तपाईं सत्यवादी हुनुहुन्छ भने।
58जो असत्यमा निरत रहन्छ, त्यसको न यो लोक छ न परलोक। यस्तो पुरुषले आफ्ना दिवंगत पितृहरूको उद्धार गर्न सक्दैन। अनि उसले आफ्नो सन्तानको भलो कसरी गर्न सक्ला?
59हे नरश्रेष्ठ, यज्ञ र दानका, तथा उपवास र धार्मिक व्रतका फल यस लोक र परलोक — दुवैमा उद्धार गर्नमा सत्यजत्तिकै शक्तिशाली छैनन्।
60तपाईंले जति तप गर्नुभएको छ र भविष्यमा सयौँ-हजारौँ वर्षसम्म जति तप गर्नुहुनेछ, ती सबै सत्यभन्दा बढी प्रभावशाली छैनन्।
61सत्य नै एकमात्र अविनाशी ब्रह्म हो। सत्य नै एकमात्र अविनाशी तप हो। सत्य नै एकमात्र अविनाशी यज्ञ हो। सत्य नै एकमात्र अविनाशी वेद हो।
62सत्य वेदमा जागृत छ। सत्यसँग जोडिएका फल सर्वोच्च भनिएका छन्। सत्यबाट नै धर्म र आत्मसंयम उत्पन्न हुन्छन्। सबै कुरा सत्यमै निर्भर छ।
63सत्य नै वेद र तिनका शाखा हुन्। सत्य नै ज्ञान हो। सत्य नै विधान हो। सत्य नै व्रत र उपवासको पालन हो। सत्य नै आदिअक्षर ओंकार हो।
64सत्य नै प्राणीहरूको उत्पत्ति हो। सत्य नै तिनीहरूको सन्तति हो। सत्यबाट नै वायु चल्दछ। सत्यबाट नै सूर्यले ताप दिन्छ।
65सत्यबाट नै अग्नि बल्दछ। सत्यमै स्वर्ग टिकेको छ। सत्य नै यज्ञ, तप, वेद, सामगानका ऋचा, मन्त्र र सरस्वती हो।
66हामीले सुनेका छौँ कि एक पटक सत्य र सम्पूर्ण धार्मिक व्रतलाई तराजुमा जोखियो। जब दुवैलाई जोखियो, तब जुन पल्लामा सत्य थियो त्यही गह्रौँ सिद्ध भयो।
67जहाँ धर्म छ त्यहीँ सत्य छ। सत्यबाट नै सबै कुरा बढ्दछ। हे राजन्, तपाईं असत्य कर्म किन गर्न चाहनुहुन्छ?
68सत्यमा दृढ रहनुहोस्। हे राजन्, असत्य आचरण नगर्नुहोस्। तपाईंले जुन वचन भन्नुभएको थियो — '(मलाई) दिनुहोस्!' — तिनलाई तपाईं किन मिथ्या पार्नुहुन्छ?
69हे राजन्, मैले आफ्नो जपका जुन फल तपाईंलाई दिएको छु, यदि तपाईंले तिनलाई स्वीकार गर्न इन्कार गर्नुभयो भने, तपाईंलाई धर्मबाट खसेर संसारमा भौँतारिनुपर्नेछ।
70जो पुरुषले वचन दिएर पनि दिँदैन, र जसले मागेर पनि लिँदैन — दुवै असत्यले कलङ्कित हुन्छन्। त्यसैले तपाईंले आफ्नै वचनलाई मिथ्या पार्नु हुँदैन।
71राजाले भने — युद्ध गर्नु र रक्षा गर्नु — यी क्षत्रियका धर्म हुन्। भनिन्छ कि क्षत्रिय दाता हुन्छन्। त्यसो भए म तपाईंबाट केही कसरी लिऊँ?
72ब्राह्मणले भने — हे राजन्, मैले तपाईंसँग कहिल्यै आग्रह गरिनँ। मैले तपाईंको घर खोजिनँ। तपाईं स्वयं यहाँ आएर, आफैँले मसँग याचना गर्नुभयो। त्यसो भए तपाईं लिनुहुन्न किन?
73धर्मले भने — तिमी दुवै जान कि म साक्षात् धर्म हुँ। तिमीहरूबीच कुनै विवाद नरहोस्। ब्राह्मणले दानको फल प्राप्त गरून्, र राजाले पनि सत्यको पुण्य प्राप्त गरून्।
74स्वर्गले भन्यो — हे महाराज, जान कि म साक्षात् स्वर्ग हुँ, स्वयं यहाँ आएको छु। तिमी दुवैबीचको यो विवाद समाप्त होस्। तिमी दुवैले जुन पुण्य अथवा फल आर्जन गरेका छौ, तीमा तिमी दुवै समान छौ।
75राजाले भने — मलाई स्वर्गसँग कुनै प्रयोजन छैन। हे स्वर्ग, तिमी जहाँबाट आएका हौ त्यहीँ फर्किजाऊ। यदि यी विद्वान् ब्राह्मण तिम्रो पास जान चाहन्छन् भने, मैले जुन फल आर्जन गरेको छु, ती उनले लिऊन्।
76ब्राह्मणले भने — बाल्यकालमा अज्ञानवश मैले दान ग्रहण गर्न हात फैलाएको थिएँ। तर अब म निवृत्तिको धर्म पाल्दै गायत्रीको जप गर्दछु।
77हे राजन्, तपाईं मलाई यसरी किन लोभ्याउनुहुन्छ — मलाई, जो दीर्घकालदेखि निवृत्तिको धर्म पाल्दै आएको छु? जो मेरो कर्तव्य हो त्यो म स्वयं गर्नेछु। हे राजन्, म तपाईंले आर्जन गरेका फलमा भाग लिन चाहन्नँ। म तप र वेदाध्ययनमा निरत छु, र मैले प्रतिग्रहको त्याग गरिसकेको छु।
78राजाले भने — हे ब्राह्मण, यदि तपाईं वस्तुतः आफ्नो जपको उत्तम फल मलाई दिन तयार हुनुहुन्छ भने, त्यस फलको आधा मेरो होस्, र सँगै आफ्ना कर्मबाट मैले जुन फल आर्जन गरेको छु त्यसको आधा तपाईंले पनि लिनुहोस्।
79ब्राह्मणहरूले प्रतिग्रहको धर्मको पालन गर्दछन्। राजवंशमा जन्मेकाहरूले दानको धर्मको पालन गर्दछन्। यदि तपाईं यी धर्मबाट अनभिज्ञ हुनुहुन्न भने, हाम्रा फल समान होऊन्।
80अथवा यदि तपाईं हाम्रा फलका विषयमा मसमान हुन चाहनुहुन्न भने, मैले जुन पुण्य आर्जन गरेको छु त्यो तपाईंले नै लिनुहोस् — यदि तपाईं ममाथि कृपा देखाउन चाहनुहुन्छ भने।'
81भीष्मले अगाडि भने — 'त्यही बेला त्यहाँ दुई अत्यन्त कुरूप पुरुष आए। प्रत्येकले आफ्नो पाखुरा अर्काको काँधमा राखेका थिए; दुवै फाटेका पुराना वस्त्रमा थिए। तिनीहरूले यी वचन भने —
82तिमीले ममाथि केही तिर्नुपर्ने छैन! — म वस्तुतः तिम्रो ऋणी छु! — यदि हामी यसरी विवाद गर्दछौँ भने, यहाँ राजा हुनुहुन्छ, जसले मानिसमाथि शासन गर्दछन्।
83म साँचो भन्दछु, तिमीमाथि मेरो केही छैन! — तिमी असत्य बोल्दछौ। म तिम्रो ऋणी हुँ!
84विवादले अत्यन्त उद्विग्न भई ती दुवैले तब राजालाई सम्बोधन गर्दै भने — हे राजन्, हेर्नुहोस् कि हामीमध्ये कसैलाई पनि पाप नलागोस्!
85विरूपले भन्यो — हे राजन्, म आफ्नो साथी विकृतको गोदानको पुण्यको ऋणी छु। म त्यो ऋण चुक्ता गर्न तयार छु। तर यो विकृतले त्यो स्वीकार गर्न इन्कार गर्दछ।
86विकृतले भन्यो — हे राजन्, यो विरूप मेरो केही पनि ऋणी छैन। हे राजन्, यसले सत्यको आवरणमा असत्य बोल्दछ।
87राजाले भने — हे विरूप, मलाई बताऊ कि तिमी आफ्नो यस मित्रको के ऋणी छौ। म पहिले तिमीलाई सुन्न चाहन्छु र अनि जे उचित होस् त्यही गर्नेछु।
88विरूपले भन्यो — हे राजन्, ध्यान दिएर सुन्नुहोस् कि म आफ्नो साथी, अर्थात् यस विकृतको, कसरी ऋणी छु — यसको सारा परिस्थिति पूर्ण रूपमा सुन्नुहोस्।
89हे निष्पाप, हे राजर्षि, यस विकृतले बितेका दिनमा पुण्य आर्जन गर्नका लागि तप र वेदाध्ययनमा निरत एक ब्राह्मणलाई एउटा शुभ गाई दानमा दिएको थियो।
90हे राजन्, त्यसकहाँ गएर मैले त्यससँग त्यस कर्मको फल मागेँ। शुद्ध हृदयले विकृतले त्यो फल मलाई दान गरिदियो।
91त्यसपछि मैले आफ्नो शुद्धिका लागि केही सत्कर्म गरेँ। मैले बाछासहित दुई कपिला गाई पनि किनेँ, जो दुवैले धेरै दूध दिन्थे।
92तब मैले विधिपूर्वक र यथोचित श्रद्धासहित ती दुवै गाई एक्लाएक्लै दाना टिपेर जीवन बिताउने एक निर्धन ब्राह्मणलाई अर्पण गरिदिएँ। पहिले आफ्नो साथीबाट दान ग्रहण गरेका कारण, हे स्वामी, म यहीँ त्यसलाई बदलामा दोब्बर फल दिन चाहन्छु। हे नरश्रेष्ठ, यस्तो परिस्थितिमा हामी दुवैमध्ये को निर्दोष छ र को दोषी?
93हे राजन्, यसै विषयमा परस्पर विवाद गर्दै हामी दुवै तपाईंकहाँ आएका छौँ। तपाईंले ठीक निर्णय गर्नुहोस् वा बेठीक, हाम्रो विवाद समाप्त गर्नुहोस् र हामीलाई शान्ति दिनुहोस्।
94यदि मेरो यो साथीले मबाट बदलामा त्यति नै दान लिन चाहँदैन जति उसले मलाई दिएको थियो भने, तपाईंले धैर्यपूर्वक निर्णय गरेर हामी दुवैलाई सही मार्गमा लगाउनुपर्नेछ।
95राजाले भने — जुन ऋण यसले तिम्रो तिर्नुपर्ने छ, त्यसको जुन भुक्तानी गर्ने प्रयत्न गरिँदैछ, त्यो तिमी किन स्वीकार गर्दैनौ? ढिलाइ नगर, बरु जसलाई तिमी आफ्नो जान्दछौ त्यसको भुक्तानी स्वीकार गर।
96विकृतले भन्यो — यसले भन्दछ कि यो मेरो ऋणी छ। यसलाई भनिदिनुहोस् कि जो मैले दिएँ त्यो मैले दिइहालेँ। त्यसैले यो मेरो केही पनि ऋणी छैन। यो जहाँ चाहन्छ जाओस्।
97यसले तिमीलाई दिन तयार छ। तर तिमी लिन हिचकिचाउँछौ। यो मलाई उचित लाग्दैन! मेरो मत छ कि यसका लागि तिमीलाई दण्ड मिल्नुपर्दछ। यसमा सन्देह छैन।
98हे राजर्षि, मैले उसलाई दान दिएको थिएँ! अनि म त्यो कसरी फिर्ता लिऊँ? यदि यसमा म दोषी छु भने, हे शक्तिशाली, तपाईंले दण्ड घोषणा गर्नुहोस्।
99विरूपले भन्यो — जब म दिन तयार छु र तिमी लिन इन्कार गर्दछौ, तब यी राजाले निश्चय नै तिमीलाई दण्ड दिनेछन्, किनभने यिनी न्यायका रक्षक हुन्। विकृतले भन्यो —
100विकृतले भन्यो — यसले मागेपछि मैले यसलाई त्यो दिएँ जो मेरो आफ्नै थियो। अब म त्यो कसरी फिर्ता लिऊँ? तिमी जान सक्छौ। म तिमीलाई अनुमति दिन्छु।
101ब्राह्मणले भने — हे राजन्, तपाईंले यी दुवैका वचन सुन्नुभयो। जो मैले तपाईंलाई दिने वचन दिएको छु, त्यो तपाईंले हिचकिचाहटविना लिनुहोस्।
102यो विषय वस्तुतः अथाह खाडलझैँ गहिरो छ। यस जपकर्ताको यो हठ कहाँ गएर समाप्त होला?
103यदि म यी ब्राह्मणले दिएको नलिऊँ भने, महान् पापले लिप्त हुनबाट कसरी बचूँ?
104तब राजर्षिले ती दुवै विवादीलाई भने — आ-आफ्ना प्रयोजन सिद्ध गरेर तिमी दुवै जाऊ। मैले यो हेर्नुछ कि जो राजधर्म ममा छन् ती व्यर्थ नहोऊन्।
105यो निश्चित छ कि राजाहरूले आफ्ना लागि विहित धर्मको पालन गर्नुपर्दछ। तर मेरो दुर्भाग्यले ब्राह्मणहरूका लागि निर्धारित धर्मको मार्ग म अभागीमाथि आइपरेको छ।
106ब्राह्मणले भने — हे राजन्, स्वीकार गर्नुहोस्! म तपाईंको ऋणी छु। तपाईंले मसँग माग्नुभयो, र मैले पनि वचन दिएँ! तर हे राजन्, यदि तपाईंले लिन इन्कार गर्नुभयो भने, म निश्चय नै तपाईंलाई शाप दिनेछु।
107धिक्कार छ राजधर्महरूलाई, जसको नियत गति यस्तै छ! तर मैले तपाईंले दिनुहुने कुरा केवल यसकारण लिनुपर्दछ कि दुवै प्रकारका धर्म ठीक-ठीक बराबर होऊन्।
108मेरो यो हात, जो पहिले कहिल्यै फैलिएको थिएन, अब फैलाइएको छ। जो तपाईं मेरो ऋणी हुनुहुन्छ त्यो मलाई दिनुहोस्।
109गायत्रीको जप गरेर मैले जुनसुकै फल आर्जन गरेको छु, ती सबै तपाईंले स्वीकार गर्नुहोस्।
110राजाले भने — हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, हेर्नुहोस्, यी जलका थोपा मेरो हातमा खसेका छन्। म पनि तपाईंलाई दिन चाहन्छु। मेरो दान स्वीकार गर्नुहोस्। हामी दुवै बराबर होऔँ।
111विरूपले भन्यो — हे राजन्, जान्नुहोस् कि हामी दुवै काम र क्रोध हौँ। हामीले नै तपाईंलाई यसरी आचरण गर्न प्रेरित गर्यौँ! तपाईंले ब्राह्मणलाई बदलामा दान दिनुभयो। परलोकका कल्याणमय लोकका विषयमा तपाईंमा र यी द्विजमा समानता होस्।
112यो विकृत वस्तुतः मेरो केही पनि ऋणी छैन। हामीले तपाईंकै हितका लागि तपाईंसँग निवेदन गरेका थियौँ। काल, धर्म, मृत्यु र हामी दुवैले तपाईंको र ती ब्राह्मणबीच यो कलह उत्पन्न गरेर तपाईंको साक्षात् सामु नै तपाईंको सबै प्रकारले परीक्षा लिएका छौँ। अब तपाईं जहाँ चाहनुहुन्छ, ती सुखमय लोकमा जानुहोस् जसलाई तपाईंले आफ्ना कर्मले आर्जन गर्नुभएको छ।
113भीष्मले भने — अब मैले तिमीलाई बताइदिएँ कि जपकर्ताहरूले (आफ्नो जपका) फल कसरी पाउँछन्, तिनीहरूको लक्ष्य के हो, तिनीहरूको स्थान कुन हो, र सूर्यको लोक कस्तो छ।
114गायत्रीको जपकर्ता परमदेव ब्रह्माकहाँ जान्छ, अथवा अग्निकहाँ, अथवा ती लोकमा प्रवेश गर्दछ जसलाई कुनै जपकर्ताले प्राप्त गर्न सक्दछ।
115यदि ऊ त्यहाँ आफ्नो नयाँ स्वरूपमा क्रीडा गर्दछ भने, यस्तो आसक्तिले मोहित भई ऊ ती विशेष लोकका गुणले प्रभावित हुन्छ।
116यदि ऊ सोम, वायु, पृथ्वी अथवा आकाशकहाँ जान्छ भने पनि ऊ त्यसै प्रकारले प्रभावित हुन्छ। वस्तुतः ऊ यी सबैमा आसक्तिसहित बस्दछ र ती लोकका विशेष गुण प्रकट गर्दछ।
117तर यदि आसक्तिबाट मुक्त भई ऊ ती लोकमा जान्छ र आफूले भोग्ने सुखमाथि भरोसा गर्दैन तथा त्यस परम अविनाशी तत्त्वको कामना गर्दछ, तब ऊ त्यसैमा प्रवेश गर्दछ।
118त्यस दशामा उसले अमृतहरूको अमृत प्राप्त गर्दछ — त्यो अवस्था जो कामना र अहंभावबाट रहित छ। ऊ ब्रह्मस्वरूप हुन्छ — द्वन्द्वको प्रभावबाट मुक्त, सुखी, शान्त र पीडारहित।
119वस्तुतः उसले त्यस अवस्थालाई प्राप्त गर्दछ जो पीडाबाट रहित छ, जो शान्त छ, जो ब्रह्म भनिन्छ, जहाँबाट कोही फर्किंदैन, र जो एक र अविनाशी भनिन्छ।
120ऊ ज्ञानका चारै साधन — प्रत्यक्ष (इन्द्रियद्वारा), श्रुति, अनुमान र अन्तर्ज्ञान — बाट मुक्त हुन्छ; तथा छवटा अवस्था (भोक, तिर्खा, शोक, मोह, रोग र मृत्यु)बाट पनि; र यसबाहेक सोह्र गुणबाट पनि, अर्थात् पाँच प्राण, दस इन्द्रिय र मनबाट। सृष्टिकर्ता (ब्रह्मा)को पनि अतिक्रमण गरेर ऊ एक परमात्मासँग एकरूप हुन्छ।
121अथवा यदि आसक्तिले प्रेरित भई ऊ यस्तो लयको कामना गर्दैन, बरु सबैको त्यस परम कारणमा आश्रित रहँदै पृथक् अस्तित्व चाहन्छ भने, उसलाई आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको पूर्ति प्राप्त हुन्छ।
122अथवा यदि ऊ ती सम्पूर्ण सुखमय लोकसँग घृणा गर्दछ जसलाई नरक भनिएको छ भने, ऊ कामनालाई हटाएर र सबै कुराबाट मुक्त भई तिनै लोकमा परम सुख भोग्दछ।
123हे राजन्, यसरी मैले तिमीलाई जपकर्ताहरूले प्राप्त गर्ने गतिको वर्णन गरिदिएँ। मैले तिमीलाई सबै कुरा बताइदिएँ। अब तिमी मबाट अरू के सुन्न चाहन्छौ?