मोक्षधर्म पर्व — बृहस्पतिको जन्म; श्वेतद्वीपको वर्णन
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 163
संस्कृत
1भीष्म उवाच ततोऽतीते महाकल्पे उत्पन्नेऽङ्गिरसः सुते। बभूवुर्निर्वृता देवा जाते देवपुरोहिते॥
2बृहद् ब्रह्म महच्चेति शब्दाः पर्यायवाचकाः। एभिः समन्वितो राजन् गुणैर्विद्वान् बृहस्पतिः॥
3तस्य शिष्यो बभूवाग्यो राजोपरिचरो वसुः। अधीतवांस्तदा शास्त्रं सम्यक् चित्रशिखण्डिजम्॥
4स राजा भावितः पूर्वं दैवेन विधिना वसुः। पालयामास पृथिवीं दिवमाखण्डलो यथा॥
5तस्य यज्ञो महानासीदश्वमेधो महात्मनः। बृहस्पतिरुपाध्यायस्तत्र होता बभूव ह॥
6प्रजापतिसुताश्चात्र सदस्याश्चाभवंस्त्रयः। एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः॥ धनुषाख्योऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू। ऋषिर्मेधातिथिश्चैव ताण्ड्यश्चैव महानृषिः॥ ऋषिः शान्तिर्महाभागस्तथा वेदशिराश्च यः। ऋषिश्रेष्ठश्च कपिल: शालिहोत्रपिता स्मृतः॥ आद्यः कठस्तैत्तिरिश्च वैषम्पायनपूर्वजः। कण्वोऽथ देवहोत्रश्च एते षोडश कीर्तिताः॥
7सम्भूताः सर्वसम्भारास्तस्मिन् राजन् महाक्रतौ। न तत्र पशुघातोऽभूत् स राजैवं स्थितोऽभवत्॥
8अहिंस्रः शुचिरक्षुद्रो निराशीः कर्मसंस्तुतः। आरण्यकपदोद्भूता भागास्तत्रोपकल्पिताः॥
9प्रीतस्ततोऽस्य भगवान् देवदेवः पुरातनः। साक्षात् तं दर्शयामास सोऽदृश्योऽन्येन केनचित्॥
10स्वयं भागमुपाघ्राय पुरोडाशं गृहीतवान्। अदृश्येन हृतो भागो देवेन हरिमेधसा॥
11बृहस्पतिस्ततः क्रुद्धः स्रुचमुद्यम्य वेगितः। आकाशं जन् स्रुचः पातै रोषादश्रूण्यवर्तयत्॥
12उवाच चोपरिचरं मया भागोऽयमुद्यतः। ग्राह्यः स्वयं हि देवेन मत्प्रत्यक्षं न संशयः॥
13युधिष्ठिर उवाच उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात् प्राप्ताः सुरैरिह। किमर्थमिह न प्राप्तो दर्शनं स हरिविभुः॥
14भीष्म उवाच ततः स तं समुद्भूतं भूमिपालो महान् वसुः। प्रसादयामास मुनि सदस्यास्ते च सर्वशः॥
15ऊचुश्चैनमसम्भ्रान्ता न रोषं कर्तुमर्हसि। नैष धर्मः कृतयुगे यस्त्वं रोषमचीकृथाः॥
16अरोषणो ह्यसौ देवो यस्य भागोऽयमुद्यतः। न शक्यः स त्वया द्रष्टुमस्माभिर्वा बृहस्पते॥
17यस्य प्रसादं कुरुते स वैतं द्रष्टुमर्हति। एकतद्वितत्रिताश्चोचुस्ततश्चित्रशिखण्डिनः॥
18वयं हि ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः परिकीर्तिताः। गताः निःश्रेयसार्थं हि कदाचिद् दिशमुत्तराम्॥
19तप्त्वा वर्षसहस्राणि चरित्वा तप उत्तमम्। एकपादाः स्थिताः सम्यक् काष्ठभूताः समाहिताः॥
20मेरोरुत्तरभागे तु क्षीरोदस्यानुकूलतः। स देशो यत्र नस्तप्तं तपः परमदारुणम्॥
21कथं पश्येम हि वयं देवं नारायणात्मकम्। वरेण्यं वरदं तं वै देवदेवं सनातनम्॥ कथं पश्येम हि वयं देवं नारायणं त्विति। अथ व्रतस्यावभृथे वागुवाचाशरीरिणी॥ स्निग्धगम्भीरया वाचा प्रहर्षणकरी विभो।
22सुतप्तं वस्तपो विप्राः प्रसन्नेनान्तरात्मना॥ यूयं जिज्ञासवो भक्ताः कथं द्रक्ष्यथ तं विभुम्।
23क्षीरोदधेरुत्तरतः श्वेतद्वीपो महाप्रभः॥ तत्र नारायणपरा मानवाश्चन्द्रवर्चसः।
24एकान्तभावोपगतास्ते भक्ताः पुरुषोत्तमम्॥ ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्ति सनातनम्।
25अनिन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः॥ एकान्तिनस्ते पुरुषाः श्वेतद्वीपनिवासिनः। गच्छध्वं तत्र मुनयस्तत्रात्मा मे प्रकाशितः॥
26अथ श्रुत्वा वयं सर्वे वाचं तामशरीरिणीम्। यथाख्यातेन मार्गेण तं देशं प्रतिपेदिरे॥
27प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं तच्चित्तास्तद्दिदृक्षवः। ततोऽस्मदृष्टिविषयस्तदा प्रतिहतोऽभवत्॥
28न च पश्याम पुरुषं तत्तेजोहृतदर्शनाः। ततो नः प्रादुरभवद् विज्ञानं देवयोगजम्॥
29न किलातप्ततपसा शक्यते द्रष्टुमञ्जसा। ततः पुनर्वर्षशतं तप्त्वा तात्कालिकं महत्॥ व्रतावसाने च शुभान् नरान् ददृशिरे वयम्।
30श्वेतांश्चन्द्रप्रतीकाशान् सर्वलक्षणलक्षितान्॥ नित्याञ्जलिकृतान् ब्रह्म जपतः प्रागुदङ्मुखान्।
31मानसो नाम स जपो जप्यते तैर्महात्मभिः॥ तेनैकाग्रमनस्त्वेन प्रीतो भवति वै हरिः।
32याभवन्मुनिशार्दूल भाः सूर्यस्य युगक्षये॥ एकैकस्य प्रभा तादृक् साभवन्मानवस्य ह।
33तेजोनिवासः स द्वीप इति वै मेनिरे वयम्॥ न तत्राभ्यधिकः कश्चित् सर्वे ते समतेजसः।
34अथ सूर्यसहस्रस्य प्रभां युगपदुत्थिताम्॥ सहसा दृष्टवन्तः स्म पुनरेव बृहस्पते।
35सहिताश्चाभ्यधावन्त ततस्ते मानवा दुतम्॥ कृताञ्जलिपुटा हृष्टा नम इत्येव वादिनः।
36ततो हि वदतां तेषामश्रौष्म विपुलं ध्वनिम्॥ बलिः किलोपहियते तस्य देवस्य तैनरैः।
37वयं तु तेजसा तस्य सहसा हृतचेतसः॥ न किंचिदपि पश्यामो हतचक्षुर्बलेन्द्रियाः।
38एकस्तु शब्दो विततः श्रुतोऽसमाभिरुदीरितः॥ जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन।
39नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज॥ इति शब्दः श्रुतोऽस्माभिः शिक्षाक्षरसमन्वितः।
40एतस्मिन्नन्तरे वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः॥ दिव्यान्युवाह पुष्पाणि कर्मण्याश्चौषधीस्तथा।
41तैरिष्टः पञ्चकालज्ञैर्हरिरेकान्तिभिर्नरै॥ भक्त्या परमया युक्तैर्मनोवाक्कर्मभिस्तदा।
42नूनं तत्रागतो देवो यथा तैर्वागुदीरिता॥ वयं त्वेनं न पश्यामो मोहितास्तस्य मायया।
43मारुते संनिवृत्ते च बलौ च प्रतिपादिते॥ चिन्ताव्याकुलितात्मानो जाता: स्मोऽङ्गिरसां वर।
44मानवानां सहस्रेषु तेषु वै शुद्धयोनिषु॥ अस्मान् न कश्चिन्मनसा चक्षुषा वाप्यपूजयत्।
45तेऽपि स्वस्था मुनिगणा एकभावमनुव्रताः॥ नास्मासु दधिरे भावं ब्रह्मभावमनुष्ठिताः।
46ततोऽस्मान् सुपरिश्रान्तां स्तपसा चातिकर्शितान्॥ उवाच स्वस्थं किमपि भूतं तत्राशरीरकम्।
47देव उवाच दृष्टा वः पुरुषाः श्वेताः सर्वेन्द्रियविवर्जिताः॥ दृष्टो भवति देवेश एभिर्दृष्टैद्विजोत्तमैः।
48गच्छध्वं मुनयः सर्वे यथागतभितोऽचिरात्॥ न स शक्यस्त्वभक्तेन द्रष्टुं देवः कथंचन।
49कामं कालेन महता एकान्तित्वमुपागतः॥ शक्यो द्रष्टुं स भगवान् प्रभामण्डलदुर्दशः। महत् कार्यं च कर्तव्यं युष्माभिर्द्विजसत्तमाः॥
50इतः कृतयुगेऽतीते विपर्यासं गतेऽपि च। वैवस्वतेऽन्तरे विप्राः प्राप्ते त्रेतायुगे पुनः॥ सुराणां कार्यसिद्ध्यर्थं सहाया वै भविष्यथा
51ततस्तदद्भुतं वाक्यं निशम्यैवामृतोपमम्॥ तस्य प्रसादात् प्राप्ताः स्मो देशमीप्सितमञ्जसा।
52एवं सुतपसा चैव हव्यकव्यैस्तथैव च॥ देवोऽस्माभिर्न दृष्टः स कथं त्वं द्रष्टुमर्हसि।
53नारायणो महद्भूतं विश्वसृग्धव्यकव्यभुक॥ अनादिनिधनोऽव्यक्तो देवदानवपूजितः।
54एवमेकतवाक्येन द्वितत्रितमतेन च॥ अनुनीतः सदस्यैश्च बृहस्पतिरुदारधीः। समापयत् ततो यज्ञं दैवतं समपूजयत्॥
55समाप्तयज्ञो राजापि प्रजां पालितवान् वसुः। ब्रह्मशापाद् दिवो भ्रष्टः प्रविवेश महीं ततः॥
56स राजा राजशार्दूल सत्यधर्मपरायणः। अन्तर्भूमिगतश्चैव सततं धर्मवत्सलः॥
57नारायणपरो भूत्वा नारायणजपं जपन्। तस्यैव च प्रसादेन पुनरेवोत्थितस्तु सः॥
58महीतलाद् गतः स्थानं ब्रह्मणः समनन्तरम्। परां गतिमनुप्राप्त इति नैष्ठिकमञ्जसा॥
अङ्ग्रेजी
1Bhishma said Then, upon the expiration of the great cycle, when the celestial priest Brihaspati was born in the family of Angiras, all the gods became very happy.
2The words Vrihat, Brahma, and Mahat all carry the same significance. The celestial priest, O king, came to be called Brihaspati because he was gifted with all these accomplishments.
3King Uparichara, otherwise called Vasu, became a disciple of Brihaspati and soon became the greatest of his disciples. Admitted as such, he began of study from his preceptor that science which was composed by the seven Rishis who were known by the name of Chitrashikhandins.
4With soul purified by sacrifices and other religious rites, he governed the Earth like Indra ruling the Heaven.
5The illustrious king celebrated a great Horse-sacrifice in which his preceptor Brihaspati became the priest offering libation.
6The sons of Prajapati themselves, viz., Ekata, Dvita, and Trita became the priests watching the proceedings. There were others also who became Sadasyas in that sacrifice, viz., Dhanusha, Rajvya, Arvavasu, Paravasu, the Rishi Medhatithi, the great Rishi Tandya, the blessed Rishi Shanti, Vedashiras the foremost of Rishis, viz., Kapila, who was the father of Shalihotra, the first Kalpa, Tittiri the elder brother of Vaishampayana, Kanwa, and Devahotra, forming in all sixteen,
7In that great sacrifice, O king, all the necessary articles were collected. No animals were killed in it. The king had ordained it so.
8He was full of mercy. Of pure and liberal mind, he had renounced all desire, and was well-conversant with all rites. The necessary articles of that sacrifice were the productions of the forest.
9The ancient God of gods (viz., Hari), became highly pleased with the king on account of that sacrifice. Incapable of being seen by any one else, the great God appeared before his worshipper.
10Accepting by taking its scent, the share offered to him he himself took up the Purodasha (clarified butter with cakes of powdered barley). The great God took up the offerings without being seen by any one.
11At this, Brihaspati became angry. Taking up the ladle he hurled it violently at the sky, and began to shed tears in anger.
12Addressing king Uparichara he said,-Here, I place this as Narayana's share of the sacrificial offerings! Forsooth, he shall take it before my eyes.
13Yudhishthira said In the great sacrifice of Uparichara, all the gods appeared in their respective forms for partaking of the sacrificial offerings and were seen by all. Why is it that the powerful Hari only acted otherwise by invisibly taking his share?
14Bhishma said When Brihaspati yielded to anger, the great king Vasu and all his Sadasyas sought to pacify the great Rishi.
15With cool heads, all of them said to Brihaspati,-You should not yield to anger. In this golden age, this anger to which you have yielded should not be the characteristic of any one.
16The great god for whom the share of the sacrificial offerings was designed by you, is himself free from anger! He is incapable of being seen either by ourselves or by you, O Brihaspati.
17Only he can see Him to whom He becomes gracious!—Then the Rishis Ekata, Dvita, and Trita, who were all conversant with the science of morality and duties compiled by the seven Rishis, addressed that assembly and began the following narration.
18We are the sons of Brahman, begotten by his will. Once on a time we went to the north for the acquisition of our highest good.
19Having practised penances for thousands of years and acquired a great ascetic merit, we again stood on only one foot like fixed rods of wood.
20The country where we practised these austerest of penances, lies to the north of the mountains of Meru and on the shores of the ocean of milk.
21The object we had in mind was how to see the divine Narayana in his own form. Upon the termination of our penances and after we had performed the final ablutions, we heard an incorporeal voice, O powerful Brihaspati, deep like that of the clouds and exceedingly melodious and filling the heart with joy.
22The voice said You Brahmanas, you have performed well these penances with cheerful souls! Devoted to Narayana, you try to know how you may succeed in seeing that god of great power.
23On the northern shores of the ocean of milk there is an island called White Island. The men that dwell in that island have complexions as white as the rays of the Moon and that are devoted to Narayana.
24Worshippers of that foremost of all Beings, they are devoted to Him with their whole minds. They all enter that eternal and illustrious god of a thousand rays.
25They are shorn of senses. They do not live on any sort of food. Their eyes are winkless. Their bodies always emit a sweet smell. Indeed, the inhabitants of White Island believe and adore only one God. Go there, ye ascetics, for there I have revealed myself.
26All of us, hearing these invisible words, proceeded by the way said to the country described.
27Eagerly desirous of seeing Him and our hearts full of Him, we reached that large island called White Island. Arrived there, we could see nothing. Indeed our vision was blinded by the energy of the great god and accordingly we could not see Him.
28At this, the idea, due to the grace of the great God Himself, sprung in our minds that one who had not practised sufficient penances could not soon see Narayana.
29Under the influence of this idea we once more began to practise some severe austerities, suited to the time and place, for a hundred years. Upon the termination of our vows, we saw a number of men of auspicious marks.
30All of them were white and looked like the Moon and were erdued with every sort of blessedness. Their hands were always joined in prayer. The faces of some were turned towards the North and of some to East. They were engaged in silently meditating on Brahma.
31The recitation performed by those great persons was a mental Yapa. On account of their hearts, having been entirely fixed upon Him, Hari became highly gratified with them.
32The effulgence that came out of the persons of those men resembled, O foremost of ascetics, the splendours which the sun assumed when the time comes for the dissolution of the universe.
33Indeed, we thought that that Island was the seat of all Energy. All the denizens were perfectly equal in energy. There was no superiority or inferiority there among them.
34We then suddenly saw once more a light arise that seemed to be the concentrated effulgence of a thousand Sons, O Brihaspati.
35The denizens in a body, ran towards that light, with hands joined in reverential attitude, full of joy, and uttering the one word Salutation.
36We then heard a very loud noise uttered by all of them together. It appeared that those men were engaged in offering a sacrifice to the great God.
37As regards ourselves, we were suddenly deprived of our senses by his Energy. Shorn of vision and strength and all the senses, we could not behold or feel anything.
38We only heard a loud sound uttered by the collected denizens. It said,-Victory to you, O you have eyes like lotus petals! Salutation to you, O Creator of the universe.
39Salutation to you, O Hrishikesha, O foremost of Beings, O First-born! This was the sound we heard, uttered distinctly and in accordance with the rules of orthoepy.
40Meanwhile, a fragrant and pure breeze blew, carrying perfumes of celestial flowers, and of certain herbs and plants that were necessary on the occasion.
41Those men, gifted with great devotion, having hearts full of reverence, conversant with the ordinances laid down in the Pancharatra, were then adoring the great god with mind, word, and deed.
42Forsooth, Hari appeared in that place whence the sound we heard originated. As regards ourselves, stupefied by His illusion, we could not behold Him.
43After the breeze has ceased and the sacrifice had been over, our hearts became stricken with anxiety, O foremost one of Angiras's race.
44As we stood among those thousands of men all of whom were of pure birth, no one honoured us with a glance or a nod.
45Those ascetics, all of whom were cheerful and filled with devotion and who were all are practising the Brahma-frame of mind, showed no feeling for us.
46We had been greatly tired. Our penances had einaciated us. At that time, a bodiless Being addressed us from the sky and said to us
47These white men, who are divested of all external senses, competent to see (Narayana). Only those foremost of twice-born persons whom these white men honoured with their looks, can see the great God.
48Go hence, ye Munis, to the place from where you have come! That great Deity is incapable of being ever seen by one who has no devotion.
49Incapable of being seen on account of his dazzling effulgence, that illustrious Deity can be seen only by those person who succeed, in course of long time, in devoting themselves wholly and solely to Him. O foremost of twiceborn ones, you have a great duty to perform.
50After the expiration of this the golden age, when the Treta age comes in course of the Vivasvat cycle, a great calamity will befall the world. You Munis, you shall then have to help the gods.
51no Having heard this wonderful words that were sweet as nectar, we soon returned to the place we desired, through the favour of that great Deity.
52When with the help of even such austere penances of offerings devoutly given in sacrifices, we could not see the great Deity, how, indeed, can you except to see Him so easily?
53Narayana is a Great Being. he is the Creator of the universe. He is worshipped in sacrifices with offerings of clarified butter and other food dedicated with the help of Vedic Mantras. He has no beginning and end. He is Unmanifest. Both the gods and the Danavas adore Him.
54Induced by these words spoken by Ekata and approved by his companions, viz., Dvita and Trita, and solicited also by the other Sadasyas, the great Brihaspati terminated that sacrifice after duly offering the accustomed adorations to the gods.
55Having completed his great sacrifice, king Uparichara, also, began to rule his subjects piously. At last, renouncing his body, he ascended to heaven. After sometime, through the curse of the Brahmanas, he dropped down from those happy regions and sank deep into the bowels of the Earth.
56King Vasu, O foremost of kings, was always devoted to the true religion. Although sunk deep into the bowels of the Earth, his devotion to virtue did not decrease.
57Ever devoted to Narayana, and ever reciting sacred Mantras having Narayana for their god, he once more ascended to heaven through Narayana's favour.
58Getting up from the bowels of the Earth, king Vasu, on account of the very highest end that he attained, proceeded to a spot which is even higher than the region of Brahman himself.”
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — तब महायुग के बीत जाने पर, जब अंगिरा के कुल में देवगुरु बृहस्पति का जन्म हुआ, तब समस्त देवता अत्यन्त प्रसन्न हुए।
2बृहत्, ब्रह्म और महत् — ये शब्द एक ही अर्थ रखते हैं। हे राजन्, वे देवगुरु बृहस्पति इसलिए कहलाए क्योंकि वे इन समस्त गुणों से सम्पन्न थे।
3वसु नाम से भी पुकारे जाने वाले राजा उपरिचर बृहस्पति के शिष्य बने और शीघ्र ही उनके शिष्यों में श्रेष्ठ हो गए। इस प्रकार शिष्य के रूप में स्वीकृत होकर उन्होंने अपने गुरु से उस शास्त्र का अध्ययन आरम्भ किया जिसकी रचना चित्रशिखण्डी नाम से विख्यात सात ऋषियों ने की थी।
4यज्ञों और अन्य धार्मिक कृत्यों से अपनी आत्मा को शुद्ध करके उन्होंने पृथ्वी पर उसी प्रकार शासन किया जैसे इन्द्र स्वर्ग पर शासन करते हैं।
5उन यशस्वी राजा ने एक महान् अश्वमेध यज्ञ किया, जिसमें उनके गुरु बृहस्पति आहुति देने वाले पुरोहित बने।
6स्वयं प्रजापति के पुत्र — अर्थात् एकत, द्वित और त्रित — कर्म का निरीक्षण करने वाले ऋत्विक् बने। उस यज्ञ में और भी अनेक सदस्य बने — अर्थात् धनुष, राज्व्य, अर्वावसु, परावसु, ऋषि मेधातिथि, महर्षि ताण्ड्य, भाग्यशाली ऋषि शान्ति, ऋषिश्रेष्ठ वेदशिरा, शालिहोत्र के पिता कपिल, प्रथम कल्प, वैशम्पायन के ज्येष्ठ भ्राता तित्तिरि, कण्व तथा देवहोत्र — कुल मिलाकर सोलह।
7हे राजन्, उस महान् यज्ञ में समस्त आवश्यक सामग्री एकत्र की गई थी। उसमें किसी पशु का वध नहीं हुआ। राजा ने ऐसा ही विधान किया था।
8वे दया से परिपूर्ण थे। शुद्ध और उदार मन वाले उन्होंने समस्त कामनाओं का त्याग कर दिया था, और वे समस्त कृत्यों के ज्ञाता थे। उस यज्ञ की आवश्यक सामग्री वन की उपज थी।
9उस यज्ञ के कारण देवों के प्राचीन देव (अर्थात् हरि) राजा पर अत्यन्त प्रसन्न हुए। और किसी के द्वारा न देखे जा सकने वाले वे महान् देव अपने उपासक के सम्मुख प्रकट हुए।
10अपने लिए अर्पित भाग को उसकी गन्ध ग्रहण करके स्वीकार करते हुए उन्होंने स्वयं पुरोडाश (जौ के चूर्ण की पिष्टक सहित घृत) उठा लिया। उन महान् देव ने वह भेंट किसी के देखे बिना ही ग्रहण कर ली।
11इस पर बृहस्पति क्रुद्ध हो उठे। स्रुवा उठाकर उन्होंने उसे प्रबल वेग से आकाश की ओर फेंक दिया, और क्रोध में आँसू बहाने लगे।
12राजा उपरिचर को सम्बोधित करके उन्होंने कहा — लो, मैं इसे नारायण के लिए यज्ञ की भेंट का भाग रखता हूँ! निश्चय ही वे इसे मेरी आँखों के सामने ग्रहण करेंगे।
13युधिष्ठिर ने कहा — उपरिचर के उस महान् यज्ञ में समस्त देवता यज्ञ की भेंट ग्रहण करने के लिए अपने-अपने रूपों में प्रकट हुए और सबके द्वारा देखे गए। तब यह क्यों हुआ कि केवल शक्तिशाली हरि ने ही अपना भाग अदृश्य रहकर ग्रहण करते हुए भिन्न आचरण किया?
14भीष्म ने कहा — जब बृहस्पति क्रोध के वश में हो गए, तब महाराज वसु और उनके समस्त सदस्यों ने उन महर्षि को शान्त करने का प्रयत्न किया।
15शान्त मस्तिष्क से उन सबने बृहस्पति से कहा — आपको क्रोध के वश में नहीं होना चाहिए। इस सत्ययुग में जिस क्रोध के वश आप हो गए हैं, वह किसी का भी लक्षण नहीं होना चाहिए।
16जिन महान् देव के लिए आपने यज्ञ की भेंट का भाग निर्धारित किया, वे स्वयं क्रोध से मुक्त हैं! हे बृहस्पति, वे न हमारे द्वारा और न आपके द्वारा ही देखे जा सकते हैं।
17केवल वही उन्हें देख सकता है जिस पर वे कृपालु होते हैं! — तब एकत, द्वित और त्रित नामक वे ऋषि, जो सात ऋषियों द्वारा संकलित नीति और धर्म के शास्त्र के ज्ञाता थे, उस सभा को सम्बोधित करके यह आख्यान कहने लगे।
18हम ब्रह्मा के पुत्र हैं, उनकी इच्छा से उत्पन्न। एक बार हम अपने परम कल्याण की प्राप्ति के लिए उत्तर की ओर गए।
19सहस्रों वर्षों तक तप करके और महान् तपोबल अर्जित करके हम पुनः गड़े हुए काष्ठदण्डों के समान केवल एक पैर पर खड़े रहे।
20जिस देश में हमने ये कठोरतम तप किए, वह मेरु पर्वत के उत्तर में और क्षीरसागर के तट पर स्थित है।
21हमारे मन में जो प्रयोजन था, वह यह था कि दिव्य नारायण को उनके अपने रूप में किस प्रकार देखा जाए। हे शक्तिशाली बृहस्पति, अपने तप की समाप्ति पर और अन्तिम स्नान कर चुकने के पश्चात् हमने एक अशरीरी वाणी सुनी, जो मेघ के समान गम्भीर, अत्यन्त मधुर और हृदय को आनन्द से भरने वाली थी।
22उस वाणी ने कहा — हे ब्राह्मणो, तुमने प्रसन्न चित्त से ये तप भलीभाँति किए हैं! नारायण के प्रति समर्पित तुम यह जानने का प्रयत्न कर रहे हो कि उन महाशक्तिमान् देव के दर्शन में किस प्रकार सफल हुआ जाए।
23क्षीरसागर के उत्तरी तट पर श्वेतद्वीप नामक एक द्वीप है। उस द्वीप में रहने वाले मनुष्यों का वर्ण चन्द्रमा की किरणों के समान श्वेत है और वे नारायण के प्रति समर्पित हैं।
24भूतश्रेष्ठ उन देव के उपासक वे अपने सम्पूर्ण मन से उन्हीं के प्रति समर्पित हैं। वे सब सहस्ररश्मि उन सनातन और यशस्वी देव में प्रवेश करते हैं।
25वे इन्द्रियों से रहित हैं। वे किसी प्रकार का अन्न ग्रहण नहीं करते। उनके नेत्र पलक नहीं झपकाते। उनके शरीर सदा मधुर सुगन्ध छोड़ते हैं। वस्तुतः श्वेतद्वीप के निवासी केवल एक ही देव में विश्वास करते और उन्हीं की उपासना करते हैं। हे तपस्वियो, वहीं जाओ, क्योंकि वहीं मैंने अपने को प्रकट किया है।
26हम सबने ये अदृश्य वचन सुनकर बताए गए मार्ग से उस वर्णित देश की ओर प्रस्थान किया।
27उन्हें देखने की तीव्र अभिलाषा और उन्हीं से भरे हृदय लेकर हम श्वेतद्वीप नामक उस विशाल द्वीप में पहुँचे। वहाँ पहुँचकर हम कुछ भी नहीं देख सके। वस्तुतः उन महान् देव के तेज से हमारी दृष्टि अन्धी हो गई थी और इसीलिए हम उन्हें देख न सके।
28इस पर, स्वयं उन महान् देव की कृपा से ही हमारे मन में यह विचार उठा कि जिसने पर्याप्त तप नहीं किया है, वह नारायण को शीघ्र नहीं देख सकता।
29इसी विचार के प्रभाव में हमने देश और काल के अनुरूप कुछ कठोर तप पुनः सौ वर्ष तक आरम्भ किए। अपने व्रतों की समाप्ति पर हमने मंगलमय लक्षणों वाले अनेक पुरुष देखे।
30वे सब श्वेत थे और चन्द्रमा के समान दिखाई देते थे तथा सब प्रकार के सौभाग्य से सम्पन्न थे। उनके हाथ सदा प्रार्थना में जुड़े रहते थे। कुछ के मुख उत्तर की ओर और कुछ के पूर्व की ओर थे। वे मौन होकर ब्रह्म का ध्यान करने में लगे थे।
31उन महापुरुषों द्वारा किया जाने वाला पाठ मानसिक जप था। उनके हृदय पूर्णतः उन्हीं में स्थिर थे, इस कारण हरि उन पर अत्यन्त प्रसन्न हुए।
32हे तपस्विश्रेष्ठ, उन पुरुषों के शरीर से निकलने वाला तेज उस प्रभा के समान था जो प्रलय के काल में सूर्य धारण करता है।
33वस्तुतः हमने समझा कि वह द्वीप समस्त तेज का आश्रयस्थान है। वहाँ के समस्त निवासी तेज में पूर्णतः समान थे। उनमें कोई श्रेष्ठ अथवा हीन नहीं था।
34हे बृहस्पति, तब हमने सहसा पुनः एक ज्योति उठती देखी जो मानो सहस्र सूर्यों का संचित तेज हो।
35वहाँ के निवासी समूह में उस ज्योति की ओर दौड़ पड़े — हाथ श्रद्धा की मुद्रा में जोड़े हुए, आनन्द से भरे, और 'नमस्कार' — यह एक ही शब्द उच्चारित करते हुए।
36तब हमने उन सबके एक साथ किए हुए अत्यन्त उच्च नाद को सुना। ऐसा प्रतीत हुआ कि वे पुरुष उन महान् देव को यज्ञ अर्पित करने में लगे हैं।
37जहाँ तक हमारा प्रश्न है, हम सहसा उनके तेज से अपनी इन्द्रियों से वंचित हो गए। दृष्टि, बल और समस्त इन्द्रियों से रहित होकर हम न कुछ देख सके, न अनुभव कर सके।
38हमने केवल एकत्रित निवासियों द्वारा किया हुआ एक ऊँचा नाद सुना। वह कहता था — हे कमलदल के समान नेत्रों वाले, आपकी जय हो! हे विश्व के स्रष्टा, आपको नमस्कार!
39हे हृषीकेश, हे भूतश्रेष्ठ, हे आदिपुरुष, आपको नमस्कार! — यही नाद हमने सुना, जो स्पष्ट रूप से और उच्चारण के नियमों के अनुसार किया गया था।
40इसी बीच एक सुगन्धित और शुद्ध वायु बही, जो दिव्य पुष्पों की तथा उस अवसर पर आवश्यक कुछ ओषधियों और वनस्पतियों की सुगन्ध लिए हुए थी।
41महान् भक्ति से युक्त, श्रद्धा से भरे हृदय वाले और पाञ्चरात्र में विहित विधानों के ज्ञाता वे पुरुष तब मन, वचन और कर्म से उन महान् देव की आराधना कर रहे थे।
42निश्चय ही हरि उसी स्थान पर प्रकट हुए जहाँ से हमने वह नाद सुना था। जहाँ तक हमारा प्रश्न है, उनकी माया से मोहित होकर हम उन्हें देख न सके।
43हे अंगिरा के कुल में श्रेष्ठ, वायु के शान्त हो जाने और यज्ञ के समाप्त हो जाने के पश्चात् हमारे हृदय चिन्ता से व्याकुल हो उठे।
44हम उन सहस्रों पुरुषों के बीच खड़े थे, जो सब शुद्ध जन्म वाले थे, किन्तु किसी ने भी हमें एक दृष्टि अथवा एक संकेत से भी सम्मानित नहीं किया।
45वे तपस्वी, जो सब प्रसन्न और भक्ति से परिपूर्ण थे और जो सब ब्रह्मभाव का अभ्यास कर रहे थे, उन्होंने हमारे प्रति कोई भाव नहीं दिखाया।
46हम अत्यन्त थक चुके थे। हमारे तप ने हमें कृश कर दिया था। उस समय एक अशरीरी सत्ता ने आकाश से हमें सम्बोधित करके यह कहा —
47ये श्वेत पुरुष, जो समस्त बाह्य इन्द्रियों से रहित हैं, (नारायण को) देखने में समर्थ हैं। केवल वे ही द्विजश्रेष्ठ उन महान् देव को देख सकते हैं जिन्हें इन श्वेत पुरुषों ने अपनी दृष्टि से सम्मानित किया हो।
48हे मुनियो, यहाँ से उसी स्थान को लौट जाओ जहाँ से तुम आए हो! वे महान् देव उसके द्वारा कभी देखे नहीं जा सकते जिसमें भक्ति नहीं है।
49अपने चकाचौंध करने वाले तेज के कारण दृष्टिगोचर न होने वाले वे यशस्वी देव केवल उन्हीं पुरुषों द्वारा देखे जा सकते हैं जो दीर्घ काल में पूर्ण और अनन्य रूप से अपने को उन्हीं के प्रति समर्पित करने में सफल होते हैं। हे द्विजश्रेष्ठो, तुम्हें एक महान् कार्य सम्पन्न करना है।
50इस सत्ययुग के बीत जाने के पश्चात्, जब विवस्वत् के कल्प में त्रेतायुग आएगा, तब संसार पर एक महान् विपत्ति आ पड़ेगी। हे मुनियो, तब तुम्हें देवताओं की सहायता करनी होगी।
51अमृत के समान मधुर ये आश्चर्यजनक वचन सुनकर हम उन महान् देव की कृपा से शीघ्र ही उस स्थान पर लौट आए जिसकी हम कामना करते थे।
52जब ऐसे कठोर तपों और यज्ञों में श्रद्धापूर्वक दी गई भेंटों की सहायता से भी हम उन महान् देव को नहीं देख सके, तब भला तुम उन्हें इतनी सरलता से देखने की आशा कैसे कर सकते हो?
53नारायण एक महान् सत्ता हैं। वे विश्व के स्रष्टा हैं। यज्ञों में वैदिक मन्त्रों की सहायता से समर्पित घृत और अन्य नैवेद्य की भेंटों से उनकी उपासना की जाती है। उनका न आदि है न अन्त। वे अव्यक्त हैं। देवता और दानव — दोनों उनकी आराधना करते हैं।
54एकत द्वारा कहे गए और उनके साथी द्वित तथा त्रित द्वारा अनुमोदित इन वचनों से प्रेरित होकर, तथा अन्य सदस्यों द्वारा भी अनुरोध किए जाने पर महान् बृहस्पति ने देवताओं को यथाविधि उपासना अर्पित करके उस यज्ञ को समाप्त किया।
55अपना महान् यज्ञ पूर्ण करके राजा उपरिचर भी अपनी प्रजा पर धर्मपूर्वक शासन करने लगे। अन्ततः अपने शरीर का त्याग करके वे स्वर्ग को गए। कुछ काल पश्चात् ब्राह्मणों के शाप से वे उन सुखमय लोकों से गिर पड़े और पृथ्वी के गर्भ में गहरे धँस गए।
56हे राजश्रेष्ठ, राजा वसु सदा सच्चे धर्म के प्रति समर्पित थे। यद्यपि वे पृथ्वी के गर्भ में गहरे धँस गए थे, तथापि धर्म के प्रति उनकी भक्ति घटी नहीं।
57सदा नारायण के प्रति समर्पित और सदा नारायण को ही देवता मानने वाले पवित्र मन्त्रों का जप करते हुए वे नारायण की कृपा से पुनः स्वर्ग को चढ़े।
58पृथ्वी के गर्भ से उठकर राजा वसु, अपनी प्राप्त की हुई परम गति के कारण, ऐसे स्थान को गए जो स्वयं ब्रह्मा के लोक से भी ऊँचा है।
नेपाली
1भीष्मले भने — तब महायुग बितिसकेपछि, जब अङ्गिराको कुलमा देवगुरु बृहस्पतिको जन्म भयो, तब सम्पूर्ण देवता अत्यन्त प्रसन्न भए।
2बृहत्, ब्रह्म र महत् — यी शब्दले एउटै अर्थ राख्छन्। हे राजन्, ती देवगुरु बृहस्पति त्यसैले कहलाए किनभने तिनी यी सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न थिए।
3वसु नामले पनि पुकारिने राजा उपरिचर बृहस्पतिका शिष्य बने र चाँडै नै उनका शिष्यहरूमा श्रेष्ठ भए। यसरी शिष्यका रूपमा स्वीकृत भई तिनले आफ्ना गुरुबाट त्यस शास्त्रको अध्ययन आरम्भ गरे जसको रचना चित्रशिखण्डी नामले विख्यात सात ऋषिले गरेका थिए।
4यज्ञ र अन्य धार्मिक कृत्यले आफ्नो आत्मालाई शुद्ध पारेर तिनले पृथ्वीमा त्यसै गरी शासन गरे जसरी इन्द्रले स्वर्गमा शासन गर्छन्।
5ती यशस्वी राजाले एउटा महान् अश्वमेध यज्ञ गरे, जसमा तिनका गुरु बृहस्पति आहुति दिने पुरोहित बने।
6स्वयं प्रजापतिका पुत्र — अर्थात् एकत, द्वित र त्रित — कर्मको निरीक्षण गर्ने ऋत्विक् बने। त्यस यज्ञमा अरू पनि अनेक सदस्य बने — अर्थात् धनुष, राज्व्य, अर्वावसु, परावसु, ऋषि मेधातिथि, महर्षि ताण्ड्य, भाग्यशाली ऋषि शान्ति, ऋषिश्रेष्ठ वेदशिरा, शालिहोत्रका पिता कपिल, प्रथम कल्प, वैशम्पायनका ज्येष्ठ भाइ तित्तिरि, कण्व तथा देवहोत्र — कुल मिलाएर सोह्र।
7हे राजन्, त्यस महान् यज्ञमा सम्पूर्ण आवश्यक सामग्री जम्मा गरिएको थियो। त्यसमा कुनै पशुको वध भएन। राजाले त्यस्तै विधान गरेका थिए।
8तिनी दयाले परिपूर्ण थिए। शुद्ध र उदार मन भएका तिनले सम्पूर्ण कामनाको त्याग गरेका थिए, र तिनी सम्पूर्ण कृत्यका ज्ञाता थिए। त्यस यज्ञका आवश्यक सामग्री वनका उपज थिए।
9त्यस यज्ञका कारण देवहरूका प्राचीन देव (अर्थात् हरि) राजामाथि अत्यन्त प्रसन्न भए। अरू कसैले देख्न नसक्ने ती महान् देव आफ्ना उपासकको सामु प्रकट भए।
10आफ्ना लागि अर्पण गरिएको भागलाई त्यसको गन्ध ग्रहण गरेर स्वीकार गर्दै उनले स्वयं पुरोडाश (जौको पीठोको पिष्टकसहितको घिउ) उठाए। ती महान् देवले त्यो भेटी कसैले नदेखी नै ग्रहण गरे।
11यसमा बृहस्पति क्रुद्ध भए। स्रुवा उठाएर तिनले त्यसलाई प्रबल वेगले आकाशतिर फ्याँके, र क्रोधमा आँसु बगाउन थाले।
12राजा उपरिचरलाई सम्बोधन गरेर तिनले भने — लौ, म यसलाई नारायणका लागि यज्ञको भेटीको भाग राख्छु! निश्चय नै उनले यो मेरै आँखाअगाडि ग्रहण गर्नेछन्।
13युधिष्ठिरले भने — उपरिचरको त्यस महान् यज्ञमा सम्पूर्ण देवता यज्ञको भेटी ग्रहण गर्न आ-आफ्ना रूपमा प्रकट भए र सबैले देखे। तब यो किन भयो कि केवल शक्तिशाली हरिले मात्र आफ्नो भाग अदृश्य रही ग्रहण गर्दै भिन्न आचरण गरे?
14भीष्मले भने — जब बृहस्पति क्रोधको वशमा परे, तब महाराज वसु र तिनका सम्पूर्ण सदस्यले ती महर्षिलाई शान्त पार्ने प्रयत्न गरे।
15शान्त मस्तिष्कले ती सबैले बृहस्पतिलाई भने — तपाईं क्रोधको वशमा हुनुहुँदैन। यस सत्ययुगमा जुन क्रोधको वशमा तपाईं हुनुभयो, त्यो कसैको पनि लक्षण हुनुहुँदैन।
16जुन महान् देवका लागि तपाईंले यज्ञको भेटीको भाग निर्धारण गर्नुभयो, उनी स्वयं क्रोधबाट मुक्त छन्! हे बृहस्पति, उनी न हामीद्वारा र न तपाईंद्वारा नै देखिन सक्छन्।
17केवल त्यसैले उनलाई देख्न सक्छ जसमाथि उनी कृपालु हुन्छन्! — तब एकत, द्वित र त्रित नामका ती ऋषि, जो सात ऋषिद्वारा सङ्कलित नीति र धर्मको शास्त्रका ज्ञाता थिए, त्यस सभालाई सम्बोधन गरेर यो आख्यान भन्न थाले।
18हामी ब्रह्माका पुत्र हौँ, उनकै इच्छाबाट उत्पन्न। एक पटक हामी आफ्नो परम कल्याणको प्राप्तिका लागि उत्तरतिर गयौँ।
19हजारौँ वर्षसम्म तप गरेर र महान् तपोबल कमाएर हामी पुनः गाडिएका काठका डण्डाजस्तै केवल एउटा खुट्टामा उभिइरह्यौँ।
20जुन देशमा हामीले यी कठोरतम तप गर्यौँ, त्यो मेरु पर्वतको उत्तरमा र क्षीरसागरको किनारमा अवस्थित छ।
21हाम्रो मनमा जुन प्रयोजन थियो, त्यो यो थियो कि दिव्य नारायणलाई उनकै आफ्नो रूपमा कसरी देखियोस्। हे शक्तिशाली बृहस्पति, आफ्नो तपको समाप्तिमा र अन्तिम स्नान गरिसकेपछि हामीले एउटा अशरीरी वाणी सुन्यौँ, जो मेघजस्तै गम्भीर, अत्यन्त मधुर र हृदयलाई आनन्दले भर्ने थियो।
22त्यस वाणीले भन्यो — हे ब्राह्मणहरू, तिमीहरूले प्रसन्न चित्तले यी तप राम्ररी गरेका छौ! नारायणप्रति समर्पित तिमीहरू यो जान्ने प्रयत्न गरिरहेका छौ कि ती महाशक्तिमान् देवको दर्शनमा कसरी सफल हुने।
23क्षीरसागरको उत्तरी किनारमा श्वेतद्वीप नामको एउटा द्वीप छ। त्यस द्वीपमा बस्ने मानिसहरूको वर्ण चन्द्रमाका किरणजस्तै सेतो छ र तिनीहरू नारायणप्रति समर्पित छन्।
24भूतश्रेष्ठ ती देवका उपासक तिनीहरू आफ्नो सम्पूर्ण मनले उनकै प्रति समर्पित छन्। तिनीहरू सबै सहस्ररश्मि ती सनातन र यशस्वी देवमा प्रवेश गर्छन्।
25तिनीहरू इन्द्रियबाट रहित छन्। तिनीहरूले कुनै प्रकारको अन्न ग्रहण गर्दैनन्। तिनका नेत्रले परेली झिम्क्याउँदैनन्। तिनका शरीरले सधैँ मधुर सुगन्ध छोड्छन्। वास्तवमा श्वेतद्वीपका निवासीहरूले केवल एउटै देवमा विश्वास गर्छन् र उनकै उपासना गर्छन्। हे तपस्वीहरू, त्यहीँ जाऊ, किनभने त्यहीँ मैले आफूलाई प्रकट गरेको छु।
26हामी सबैले यी अदृश्य वचन सुनेर बताइएको मार्गबाट त्यस वर्णित देशतिर प्रस्थान गर्यौँ।
27उनलाई देख्ने तीव्र अभिलाषा र उनैले भरिएको हृदय लिएर हामी श्वेतद्वीप नामको त्यस विशाल द्वीपमा पुग्यौँ। त्यहाँ पुगेर हामीले केही पनि देख्न सकेनौँ। वास्तवमा ती महान् देवको तेजले हाम्रो दृष्टि अन्धो भएको थियो र त्यसैले हामीले उनलाई देख्न सकेनौँ।
28यसमा, स्वयं ती महान् देवकै कृपाले हाम्रो मनमा यो विचार उठ्यो कि जसले पर्याप्त तप गरेको छैन, उसले नारायणलाई चाँडै देख्न सक्दैन।
29यसै विचारको प्रभावमा हामीले देश र कालअनुरूप केही कठोर तप पुनः सय वर्षसम्म आरम्भ गर्यौँ। आफ्ना व्रतको समाप्तिमा हामीले मङ्गलमय लक्षण भएका अनेक पुरुष देख्यौँ।
30तिनीहरू सबै सेता थिए र चन्द्रमाजस्तै देखिन्थे तथा सबै प्रकारको सौभाग्यले सम्पन्न थिए। तिनका हात सधैँ प्रार्थनामा जोडिएका हुन्थे। कतिका मुख उत्तरतिर र कतिका पूर्वतिर थिए। तिनीहरू मौन भई ब्रह्मको ध्यान गर्नमा लागेका थिए।
31ती महापुरुषहरूले गर्ने पाठ मानसिक जप थियो। तिनका हृदय पूर्णतः उनैमा स्थिर थिए, यसैले हरि तिनीहरूमाथि अत्यन्त प्रसन्न भए।
32हे तपस्विश्रेष्ठ, ती पुरुषहरूको शरीरबाट निस्कने तेज त्यस प्रभाजस्तै थियो जुन प्रलयको कालमा सूर्यले धारण गर्छ।
33वास्तवमा हामीले बुझ्यौँ कि त्यो द्वीप सम्पूर्ण तेजको आश्रयस्थान हो। त्यहाँका सम्पूर्ण निवासी तेजमा पूर्णतः समान थिए। तिनीहरूमा कोही श्रेष्ठ वा हीन थिएन।
34हे बृहस्पति, तब हामीले एक्कासि पुनः एउटा ज्योति उठेको देख्यौँ जो मानौँ हजार सूर्यको सञ्चित तेज होस्।
35त्यहाँका निवासीहरू समूहमा त्यस ज्योतितिर दौडे — हात श्रद्धाको मुद्रामा जोडेर, आनन्दले भरिएर, र 'नमस्कार' — यही एउटा शब्द उच्चारण गर्दै।
36तब हामीले तिनी सबैले एकसाथ गरेको अत्यन्त उच्च नाद सुन्यौँ। यस्तो देखियो कि ती पुरुषहरू ती महान् देवलाई यज्ञ अर्पण गर्नमा लागेका छन्।
37हाम्रो कुरा गर्ने हो भने, हामी एक्कासि उनको तेजले आफ्ना इन्द्रियबाट वञ्चित भयौँ। दृष्टि, बल र सम्पूर्ण इन्द्रियबाट रहित भई हामीले न केही देख्न सक्यौँ, न अनुभव गर्न सक्यौँ।
38हामीले केवल भेला भएका निवासीहरूले गरेको एउटा उच्च नाद सुन्यौँ। त्यसले भन्थ्यो — हे कमलदलजस्ता नेत्र भएका, तपाईंको जय होस्! हे विश्वका स्रष्टा, तपाईंलाई नमस्कार!
39हे हृषीकेश, हे भूतश्रेष्ठ, हे आदिपुरुष, तपाईंलाई नमस्कार! — यही नाद हामीले सुन्यौँ, जो स्पष्ट रूपले र उच्चारणका नियमअनुसार गरिएको थियो।
40यसैबीच एउटा सुगन्धित र शुद्ध वायु बह्यो, जसले दिव्य पुष्पका तथा त्यस अवसरमा आवश्यक केही ओषधि र वनस्पतिका सुगन्ध बोकेको थियो।
41महान् भक्तिले युक्त, श्रद्धाले भरिएको हृदय भएका र पाञ्चरात्रमा विहित विधानका ज्ञाता ती पुरुषहरू तब मन, वचन र कर्मले ती महान् देवको आराधना गरिरहेका थिए।
42निश्चय नै हरि त्यही स्थानमा प्रकट भए जहाँबाट हामीले त्यो नाद सुनेका थियौँ। हाम्रो कुरा गर्ने हो भने, उनको मायाले मोहित भई हामीले उनलाई देख्न सकेनौँ।
43हे अङ्गिराको कुलमा श्रेष्ठ, वायु शान्त भएपछि र यज्ञ समाप्त भएपछि हाम्रा हृदय चिन्ताले व्याकुल भए।
44हामी ती हजारौँ पुरुषका बीच उभिएका थियौँ, जो सबै शुद्ध जन्म भएका थिए, तर कसैले पनि हामीलाई एउटा दृष्टि वा एउटा सङ्केतले पनि सम्मानित गरेनन्।
45ती तपस्वीहरू, जो सबै प्रसन्न र भक्तिले परिपूर्ण थिए र जो सबै ब्रह्मभावको अभ्यास गरिरहेका थिए, तिनीहरूले हामीप्रति कुनै भाव देखाएनन्।
46हामी अत्यन्त थाकिसकेका थियौँ। हाम्रो तपले हामीलाई कृश पारेको थियो। त्यस बेला एउटा अशरीरी सत्ताले आकाशबाट हामीलाई सम्बोधन गरेर यो भन्यो —
47यी सेता पुरुषहरू, जो सम्पूर्ण बाह्य इन्द्रियबाट रहित छन्, (नारायणलाई) देख्न समर्थ छन्। केवल तिनै द्विजश्रेष्ठले ती महान् देवलाई देख्न सक्छन् जसलाई यी सेता पुरुषहरूले आफ्नो दृष्टिले सम्मानित गरेका होऊन्।
48हे मुनिहरू, यहाँबाट त्यही स्थानमा फर्केर जाऊ जहाँबाट तिमीहरू आएका छौ! ती महान् देव त्यसद्वारा कहिल्यै देखिन सक्दैनन् जसमा भक्ति छैन।
49आफ्नो चकाचौंध पार्ने तेजका कारण दृष्टिगोचर नहुने ती यशस्वी देव केवल तिनै पुरुषहरूद्वारा देखिन सक्छन् जो दीर्घ कालमा पूर्ण र अनन्य रूपमा आफूलाई उनैप्रति समर्पित गर्नमा सफल हुन्छन्। हे द्विजश्रेष्ठहरू, तिमीहरूले एउटा महान् कार्य सम्पन्न गर्नुछ।
50यस सत्ययुग बितेपछि, जब विवस्वत्को कल्पमा त्रेतायुग आउनेछ, तब संसारमाथि एउटा महान् विपत्ति आइपर्नेछ। हे मुनिहरू, तब तिमीहरूले देवताहरूको सहायता गर्नुपर्नेछ।
51अमृतजस्तै मधुर यी आश्चर्यजनक वचन सुनेर हामी ती महान् देवको कृपाले चाँडै नै त्यस स्थानमा फर्कियौँ जसको हामी कामना गर्थ्यौँ।
52जब यस्ता कठोर तप र यज्ञमा श्रद्धापूर्वक दिइएका भेटीको सहायताले पनि हामीले ती महान् देवलाई देख्न सकेनौँ, तब भला तिमीले उनलाई यति सजिलै देख्ने आशा कसरी गर्न सक्छौ?
53नारायण एउटा महान् सत्ता हुन्। उनी विश्वका स्रष्टा हुन्। यज्ञमा वैदिक मन्त्रको सहायताले समर्पित घिउ र अन्य नैवेद्यका भेटीले उनको उपासना गरिन्छ। उनको न आदि छ न अन्त्य। उनी अव्यक्त छन्। देवता र दानव — दुवैले उनको आराधना गर्छन्।
54एकतद्वारा भनिएका र उनका साथी द्वित तथा त्रितद्वारा अनुमोदित यी वचनले प्रेरित भई, तथा अन्य सदस्यहरूद्वारा पनि अनुरोध गरिएपछि महान् बृहस्पतिले देवताहरूलाई यथाविधि उपासना अर्पण गरेर त्यो यज्ञ समाप्त गरे।
55आफ्नो महान् यज्ञ पूरा गरेर राजा उपरिचर पनि आफ्नो प्रजामाथि धर्मपूर्वक शासन गर्न थाले। अन्ततः आफ्नो शरीरको त्याग गरेर तिनी स्वर्ग गए। केही काल पछि ब्राह्मणहरूको श्रापले तिनी ती सुखमय लोकबाट खसे र पृथ्वीको गर्भमा गहिरो भासिए।
56हे राजश्रेष्ठ, राजा वसु सधैँ साँचो धर्मप्रति समर्पित थिए। यद्यपि तिनी पृथ्वीको गर्भमा गहिरो भासिएका थिए, तापनि धर्मप्रतिको तिनको भक्ति घटेन।
57सधैँ नारायणप्रति समर्पित र सधैँ नारायणलाई नै देवता मान्ने पवित्र मन्त्रको जप गर्दै तिनी नारायणको कृपाले पुनः स्वर्ग चढे।
58पृथ्वीको गर्भबाट उठेर राजा वसु, आफूले प्राप्त गरेको परम गतिका कारण, त्यस्तो स्थानमा गए जो स्वयं ब्रह्माको लोकभन्दा पनि माथि छ।