कर्ण पर्व — शल्यले कर्णको सारथ्य स्वीकार गर्नु
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 35
संस्कृत
1दुर्योधन उवाच एवं स भगवान् देवः सर्वलोकपितामहः। सारथ्यमकरोत् तत्र ब्रह्मा रुद्रोऽभवद् रथी।॥
2रथिनोऽभ्यधिको वीर कर्तव्यो रथसारथिः। तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र नियच्छ तुरगान् युधि॥
3यथा देवगणैस्तत्र वृतो यत्नात् पितामहः। तथास्माभिर्भवान् यत्नात् कर्णादभ्यधिकोवृतः॥
4यथा ददैवैर्महाराज ईश्वरादधिको वृतः। तथा भवानि क्षिप्रं रुद्रस्येव पितामहः॥ नियच्छ तुरगान् युद्धे राधेयस्य महायुते।
5शल्य उवाच मयाप्येतन्नरश्रेष्ठ बहुशोऽनरसिंहयोः॥ कथ्यमानं श्रुतं दिव्यमाख्यानमतिमानुषम्। यथा च चक्रे सारथ्यं भवस्य प्रपितामहः॥ यथासुराश्च निहता इषुणैकेन भारत।
6कृष्णस्य चापि विदितं सर्वमेतत् पुरा ह्यभूत्॥ यथा पितामहो जज्ञे भगवान् सारथिस्तदा।
7अनागतमतिक्रान्तं वेद कृष्णोऽपि तत्त्वतः॥ एतदर्थं विदित्वापि सारथ्यमुपजग्मिवान्। स्वयं भूरिव रुद्रस्य कृष्णः पार्थस्य भारत॥
8यदि हन्याच कौन्तेयं सूतपुत्रः कथंचन। दृष्ट्वा पार्थं हि निहतं योत्स्यति केशवः॥ शङ्खचक्रगदापाणिर्धक्ष्यते तव वाहिनीम्।
9न चापि तस्य क्रुद्धस्य वार्ष्णेयस्य महात्मनः॥ स्थास्यते प्रत्यनीकेषु कश्चिदत्र नृपस्तव।
10संजय उवाच सं तथा भाषमाणं तु मद्रराजमरिंदमः॥ प्रत्युवाच महाबाहुदीनात्मा सुतस्तव।
11मावमंस्था महाबाहो कर्णं वैकर्तनं रणे॥ सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं सर्वशास्त्रार्थपारगम्।
12यस्य ज्यातलनर्घोष श्रुत्वा भयकरं महत्॥ पाण्डवेयानि सैन्यानि विद्रवन्ति दिशो दश।
13प्रत्यक्षं ते महाबाहो यथा रात्रौ घटोत्कचः॥ मायाशतानि कुर्वाणो हतो मायापुरस्कृतः।
14न चातिष्ठतः बीभत्सुः प्रत्यनीके कथंचन॥ एतांश्च दिवसान् सर्वान् भयेन महता वृतः।
15भीमसेनश्च बलवान् धनुष्कोट्याभिचोदितः॥ उक्तश्च संज्ञया राजन् मूढ औदरिको यथा।
16माद्रीपुत्रौ तथा शूरौ येन जित्वा महारणे॥ कमप्यर्थं पुरस्कृत्य न हतौ युधि मारिष।
17येन वृष्णिप्रवीरस्तु सात्यकिः सात्वतां वरः॥ निर्जित्य समरे शूरो विरथश्च बलात् कृतः।
18सृञ्जयाश्चेतरे सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमाः॥ असकृन्निर्जिताः संख्ये स्मयमानेन संयुगे।
19तं कथं पाण्डवा युद्धे विजेष्यन्ति महारथम्॥ यो हन्यात् समरे क्रुद्धो वज्रहस्तं पुरंदरम्।
20त्वं च सर्वास्त्रविद् वीरः सर्वाविद्यास्त्रपारगः॥ बाहुवीर्येण ते तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कश्चन।
21त्वं शल्यभूतः शत्रूणामविषह्यः पराक्रमे॥ ततस्त्वमुच्यसे राजशल्य इत्यरिसूदन।
22तव बाहुबलं प्राप्य न शेकुः सर्वसात्वताः॥ तव बाहुबलाद् राजन् किं नु कृष्णो बलाधिकः।
23यथा हि कृष्णेन बलं धार्यं वै फाल्गुने हते॥ तथा कर्णात्ययीभावे त्वया धार्यं महद् बलम्।
24किमर्थं समरे सैन्यं वासुदेवो न्यवारयत्॥ किमर्थं च भवान् सैन्यं न हनिष्यति मारिष।
25त्वत्कृते पदवीं गन्तुमिच्छेयं युधि मारिष। सोदराणां च वीराणां सर्वेषां त महीक्षिताम्॥
26शल्य उवाच यन्मां ब्रवीषि गान्यारे अग्रे सैन्यस्य मानद। विशिष्टं देवकीपुत्रात् प्रीतिमानस्म्यहं त्वहि॥
27एष सारथ्यमातिष्ठे राधेयस्य यशस्विनः। युध्यतः पाण्डवार्येण यथा त्वं वीर मन्यसे॥
28समयश्च हि मे वीर कश्चिद् वैकर्तनं प्रति। उत्सृजेयं यथाश्रद्धमहं वाचोऽस्य संनिधौ॥
29संजय उवाच तथेति राजन् पुत्रस्ते सह कर्णेन मारिष। अब्रवीन्मद्रराजानं सर्वक्षत्रस्य संनिधौ।॥
30सारथ्यस्याभ्युपगमाच्छल्येनाश्वासितस्तदा। दुर्योधनस्तदा दृष्टः कर्णं तमभिषस्वजे॥
31अब्रवीच पुनः कर्णं स्तूयमानः सुतस्तव। जहि पार्थान् रणे सर्वान् महेन्द्रो दानवानिव॥
32स शल्येनाभ्युपगते हयानां संनियच्छने। कर्णो हृष्टमना भूयो दुर्योधनमभाषत॥
33नातिहष्टमना ह्येष मद्रराजोऽभिभाषते। राजन् मधुरया वाचा पुनरेनं ब्रवीहि वै॥
34ततो राजा महाप्रज्ञः सर्वास्त्रकुशलो बली। दुर्योधनऽब्रवीच्छलयं मद्रराजं महीपतिम्॥ पूरयन्निव घोषेण मेघगम्भीरया गिरा।
35शल्य कर्णोऽजुनेनाद्य योद्धव्यमिति मन्यते॥ तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र नियच्छ तुरगान् युधि।
36कर्णो हत्वेतरान् सर्वान् फाल्गुनं हन्तुमिच्छति॥ तस्याभीषुग्रहे राजन् प्रयाचे त्वां पुनः पुनः।
37पार्थस्य सचिवः कृष्णो यथाभीषुग्रहो वरः। तथा त्वमपि राधेयं सर्वतः परिपालया॥
38संजय उवाच ततः शल्यः परिष्वज्य सुतं ते वाक्यमब्रवीत्। दुर्योधनममित्रघ्न प्रीतो मद्रधिपस्तदा॥
39शल्य उवाच एवं चेन्मन्यसे राजन् गान्धारे प्रियदर्शन। तस्मात्ते यत् प्रियं किंचित् तत् सर्वं करवाण्यहम्।।
40यत्रास्मि भरतश्रेष्ठ योग्यः कर्मणि कर्हिचित्। तत्र सर्वात्मना युक्तो वक्ष्ये कार्यं परंतप॥
41यत्तु कर्णमहं ब्रूयां हितकामः प्रियाप्रिये। मम तत् क्षमतां सर्व भवान् कर्णश्च सर्वशः॥
42कर्ण उवाच ईशानस्य यथा ब्रह्मा यथा पार्थस्य केशवः। तथा नित्यं हिते युक्तो मद्रराज भवस्व नः॥
43शल्य उवाच आत्मनिन्दाऽऽत्मपूला च परनिन्दा परस्तवः। अनाचरितमार्याणां वृत्तमेतचतुर्विधम्॥
44यत् तु विद्वन् प्रवक्ष्यामि प्रत्ययार्थमहं तव। आत्मनः स्तवसंयुक्तं तन्निबोध यथातथम्॥
45अहं शक्रस्य सारथ्ये योग्यो मातलिवत् प्रभो। अप्रमादात् प्रयोगाच ज्ञानविद्याचिकित्सनैः॥
46ततः पार्थेन संग्रामे युध्यमानस्य तेऽनघ। वाहयिष्यानि तुरगान् विज्वरो भव सूतज॥
अङ्ग्रेजी
1Duryodhana said Thus that illustrious god, Brahman, that Grandsire of all the words, acted as the charioteer on that occasion; while Rudra acted as the car-warrior.
2That hero, who is superior to the warrior on the car, should be made to act as the charioteer. You do, therefore, hold the reins of the horses in the field of battle, O foremost of persons.
3Even as, on that occasion, the Grandsire was elected by all the celestials with great care, so you, who are superior to Karna, are selected with great care by us.
4As he (Grandsire), O great monarch, was chosen as one superior to the lord (Shankara) by all the celestials, even so do you immediately restrain the horses of Rudra.
5Shalya said O best of persons, this celestial and most extraordinary history regarding those two foremost of immortals, narrated several times, was heard by me also. O descendant of the Bharata race, I have also heard how the great Grandsire acted as the charioteer of Bhava and how the Asuras were all slaughtered with a single arrow.
6All this, namely how the Grandsire, that illustrious one, acted as the charioteer on that occasion, had fully been known to Krishna beforehand.
7Again, Krishna knows very well in all their details what had already taken place and what will take place hereafter. O descendant of the Bharata race, knowing the import of all this, Krishna took up the charioteership of the son of Pritha, even as the Self-create One took up the charioteer-ship of Rudra.
8If it be possible that the son of charioteer (Karna) should ever slay the son of Kunti, beholding the son of Pritha slaughtered, Keshava himself will surely engage in battle. And that holder of the conch, the discus and the mace will destroy your whole race.
9There exists no king in our whole army, who will be able to stand in the front of that high-souled descendant of Vrishni's race, when he will be filled with wrath.
10Sanjaya said Your son, who was a chastiser of enemies and who was endued with mighty arms and who also had a very cheerful heart, now replied to the king of the Madra, who was speaking in such a tone.
11In the field of battle, O mighty-armed warrior, you do not under-mine the value of Karna, the son of Vikartana, who is most supreme of all that are versed in the management of arms and who, again, has crossed the great ocean of all Shastras.
12Hearing the most tremendous and very high twang of his bow-string and the sound of his palms, even the troops of the Pandavas run away in different directions.
13O mighty-armed heroes, you have witnessed it with your own Ghatotkacha, who dreamed innumerable dreams, was slain by (Karna) in that night with several other illusions before him. eyes and
14Having been encompassed with very great terrors during all these days, Vibhatsu could never stay in the ranks facing against him (Karna).
15Then, O monarch, the very powerful Bhimasena, who was hemmed in on all sides by the horns of the bow (belonging to Karna), was addressed in these terms namely fool and Glutton.
16So also, O sire, the two war-like sons of Madri, having been first vanquished by him in that dreadful battle, were not slain by him in the field having some motive in view.
17By him (Karna) also that most heroic warrior of the Vrishni race, that chief of the Satvata clan, Satyaki, who was a mighty warrior, was vanquished in the battle; as also he was deprived of his car.
18And several other heroes, namely all the Srinjayas, who headed by Dhrishtadyumna, often and often vanquished in the field by him, who felt the greatest ease in the battle.
19How will it be possible then that the Pandavas will defeat that great car-warrior in the field of battle, who, when enraged, can slaughter even Purandara, that wielder of the thunderbolt, in battle.
20were Were O heroic warrior, you are well-versed in diverse kinds of weapons and you have crossed over the ocean of all branches of knowledge. And there exists none else in this world, who is equal to you in the strength of arms.
21O monarch, you are made up of shafts; and you are invincible in respect to your antagonists in prowess. O slayer of enemies, you are, therefore, called Shalya (shaft).
22All the warriors of the Satvata race are not able to stand, encountering the strength of your arms. O monarch, is the highly powerful Krishna superior to you in the strength of your arms?
23Even as, indeed, the whole force (belonging to the Pandavas) is supported by Krishna upon the fall of Phalguna, so should this vast army (of the Kurus) be supported by you upon the death of Karna.
24O sire, for what reason should Vasudeva restrain your forces in the field of battle; and for what reason also you will not slaughter the hostile ariny.
25Now, O sire, for your sake I wish to go in the way in this field of battle, that had already been trodden by my heroic brothers (slain), as well as by all the rulers of the earth.
26Shalya said O son of Gandhari, O bestower of honors, when you describe me in the presence of your troops to be superior to the son of Devaki I am highly satisfied with you.
27O hero, even as you desire, so now I accept the charioteership of that highly illustrious son of Radha, while he will engage in fight with that foremost of the sons of Pandu.
28But war-like one, I must have a condition in respect to the son of Vikartana, namely that I may be allowed to utter any words, I like, in his presence.
29Sanjaya said Then, O monarch, O sire, your son, attended by Karna, addressed the king of the Madras, in the presence of all the Kshatriyas, saying-So be it.
30Having been thus assured by Shalya's accepting the office of charioteership (of Karna), Duryodhana, being highly gratified, embraced Karna.
31Moreover your son, being greatly praised (by the bands around him), addressed Karna, saying-do you slaughter all the sons of Pritha in the field of battle, even as Mahendra (Indra) slaughtered all the Danavas in the battle-field.
32When the drivership of his horses was accepted by Shalya, Karna became highly once gratified and more addressed Duryodhana, saying-
33Indeed, this king of the Madras does not say this in a cheerful spirit. Therefore, O monarch, do you request him once more (for the charioteership) in sweeter words.
34Thereupon king Duryodhana, who was very learned and versed in all objects and who also was possessed of great strength, once more addressed that ruler of earth. Shalya, the chief of the Madras, in a voice as deep as the rumbling of the clouds, filling the whole region with the echo of his voice.
35O Shalya, Karna thinks that he should fight with Arjuna today. So you, O foremost of men, restrain his horses in the field of battle.
36Karna is most willing to slaughter Phalguna (Arjuna), after having slain all the other heroes inferior to him. In consequence of this, O monarch, I repeatedly entreat you to hold the reins of his horses.
37Even as Krishna, that foremost one amongst all the charioteers, is the adviser of the son of Pritha, so you would support the son of Radha in all ways.
38Sanjaya said Thereupon Shalya, that king of the Madras, being highly gratified, after having embraced your son, Duryodhana, that slayer of enemies, addressed him, saying.
39Shalya said O monarch, O son of Gandhari, O handsome-looking one, if you so desire, I will perform all that you consider to be dear to you.
40O foremost of the Bharata race, for whatever acts I am competent, there I will engage myself with the whole of my heart; and I will bear the burden of all your acts.
41Whatever, either agreeable or disagreeable, I will order to Karna, who are willing to do you good, for all that you, as well as Karna, should excuse me in every way.
42Karna said Even as Brahma is to Ishana or a Keshava is to Ishana or as Keshava is to the son of Pritha, so you, O king of the Madras, should ever be engaged in rendering us good.
43Shalya said The most respectable personages believe in these four different ways, which are enumerated thus-self-blame, or self-praise and speaking ill or well of others.
44O wise one, whatever I will speak with a view to draw out your confidence, all that is full of self-praise. Be what it may, do you listen to it properly.
45O illustrious one, I am, like Matali, competent to act as the charioteer of Indra and careful as I am, I am also versed in the management of horses, as, again, I am acquainted with all sorts of knowledge and learning, conscious of the means of avoiding all future dangers.
46Then, O sinless one, I will drive your horses, while you will be engaged in battle with the son of Pritha, in the field. O son of a charioteer, be you free from all anxieties and troubles.
हिन्दी
1दुर्योधन ने कहा — इस प्रकार उन यशस्वी देव ब्रह्मा ने, समस्त लोकों के उन पितामह ने, उस अवसर पर सारथि का कार्य किया; जबकि रुद्र ने रथी का।
2जो वीर रथ पर स्थित योद्धा से श्रेष्ठ हो, उसी को सारथि बनाया जाना चाहिए। अतः हे नरश्रेष्ठ, आप ही रणभूमि में इन अश्वों की रास थामिए।
3जिस प्रकार उस अवसर पर समस्त देवताओं ने बड़ी सावधानी से पितामह को चुना था, उसी प्रकार आपको, जो कर्ण से श्रेष्ठ हैं, हमने बड़ी सावधानी से चुना है।
4हे महाराज, जैसे समस्त देवताओं ने उन्हें (पितामह को) भगवान् (शंकर) से भी श्रेष्ठ मानकर चुना था, वैसे ही आप तत्काल इन रुद्रस्वरूप (कर्ण) के अश्वों का संयमन कीजिए।
5शल्य ने कहा — हे नरश्रेष्ठ, अमरों में श्रेष्ठ उन दोनों देवों से सम्बद्ध यह दिव्य और अत्यन्त अद्भुत कथा, जो अनेक बार कही जा चुकी है, मैंने भी सुनी है। हे भरतवंशी, मैंने यह भी सुना है कि महान् पितामह ने किस प्रकार भव के सारथि का कार्य किया और किस प्रकार एक ही बाण से समस्त असुरों का वध हुआ।
6यह सब, अर्थात् उन यशस्वी पितामह ने उस अवसर पर किस प्रकार सारथि का कार्य किया, कृष्ण को पहले से ही भली-भाँति ज्ञात था।
7और फिर, जो कुछ हो चुका है और जो कुछ आगे होगा — वह सब कृष्ण अपने समस्त विस्तार सहित भली-भाँति जानते हैं। हे भरतवंशी, यह सब तात्पर्य जानकर ही कृष्ण ने पृथापुत्र के सारथिपद को स्वीकार किया, जैसे स्वयम्भू ने रुद्र के सारथिपद को स्वीकार किया था।
8यदि यह सम्भव हो कि सूतपुत्र (कर्ण) कभी कुन्तीपुत्र का वध कर दें, तो पृथापुत्र को मारा गया देखकर स्वयं केशव निश्चय ही युद्ध में प्रवृत्त होंगे। और शंख, चक्र तथा गदा धारण करने वाले वे आपके सम्पूर्ण वंश का विनाश कर डालेंगे।
9हमारी सम्पूर्ण सेना में ऐसा कोई राजा नहीं, जो वृष्णिवंश के उन महात्मा के क्रोध से भर जाने पर उनके सम्मुख खड़ा हो सके।
10सञ्जय ने कहा — शत्रुदमन, महाबाहु और अत्यन्त प्रसन्नचित्त आपके पुत्र ने अब इस स्वर में बोलने वाले मद्रराज को उत्तर दिया।
11हे महाबाहु वीर, रणभूमि में आप विकर्तन के पुत्र कर्ण के मूल्य को कम मत आँकिए, जो अस्त्रसंचालन में निपुण समस्त पुरुषों में परम श्रेष्ठ हैं और जिन्होंने समस्त शास्त्रों के महासागर को पार कर लिया है।
12उनकी प्रत्यञ्चा की अत्यन्त भयंकर और उच्च टंकार तथा उनके करतल की ध्वनि सुनकर पाण्डवों की सेनाएँ भी भिन्न-भिन्न दिशाओं में भाग जाती हैं।
13हे महाबाहु वीरो, आपने अपनी ही आँखों से देखा है कि असंख्य मायाओं की रचना करने वाला घटोत्कच उस रात्रि में अपने सम्मुख अनेक अन्य मायाजाल फैलाकर भी उनके (कर्ण के) द्वारा मारा गया।
14इन सब दिनों में महान् भय से घिरे रहने के कारण विभत्सु कभी भी उनके (कर्ण के) सम्मुख पंक्ति में टिक न सके।
15तब, हे राजन्, अत्यन्त बलवान् भीमसेन को, जो (कर्ण के) धनुष के दोनों कोटियों से चारों ओर से घेर लिए गए थे, इन शब्दों से — अर्थात् 'मूर्ख' और 'पेटू' — सम्बोधित किया गया।
16इसी प्रकार, हे तात, माद्री के दोनों युद्धप्रिय पुत्र भी उस भयंकर युद्ध में पहले उनके द्वारा परास्त किए जाने पर भी किसी प्रयोजन को ध्यान में रखकर उनके द्वारा रणभूमि में मारे नहीं गए।
17उन्हीं के (कर्ण के) द्वारा वृष्णिवंश के उन परम वीर योद्धा, सात्वतकुल के प्रधान, महारथी सात्यकि भी युद्ध में परास्त किए गए; और उनका रथ भी छीन लिया गया।
18और अन्य अनेक वीर, अर्थात् धृष्टद्युम्न के नेतृत्व वाले समस्त सृञ्जय भी, उनके द्वारा बारम्बार रणभूमि में परास्त किए गए, जो युद्ध में परम अनायास ही विचरते हैं।
19तब यह कैसे सम्भव होगा कि पाण्डव उस महारथी को रणभूमि में परास्त कर सकें, जो क्रुद्ध होने पर वज्रधारी पुरन्दर का भी युद्ध में वध कर सकते हैं?
20हे वीर योद्धा, आप नाना प्रकार के अस्त्रों में निपुण हैं और आपने समस्त विद्याओं के सागर को पार कर लिया है। और इस संसार में और कोई ऐसा नहीं, जो भुजबल में आपके समान हो।
21हे राजन्, आप शल्य (बाण) से ही निर्मित हैं; और पराक्रम में आप अपने शत्रुओं के लिए अजेय हैं। हे शत्रुसूदन, इसीलिए आप 'शल्य' कहलाते हैं।
22सात्वतवंश के समस्त योद्धा आपकी भुजाओं के बल का सामना करते हुए टिक नहीं सकते। हे राजन्, क्या परम शक्तिशाली कृष्ण आपकी भुजाओं के बल में आपसे श्रेष्ठ हैं?
23वस्तुतः जैसे फाल्गुन के गिरने पर (पाण्डवों की) सम्पूर्ण सेना कृष्ण के सहारे टिकी रहती है, वैसे ही कर्ण की मृत्यु होने पर (कौरवों की) इस विशाल सेना को आपके सहारे टिकना चाहिए।
24हे तात, किस कारण वासुदेव रणभूमि में आपकी सेनाओं को रोक सकेंगे; और किस कारण आप शत्रुसेना का संहार न कर सकेंगे?
25अब, हे तात, आपके लिए ही मैं इस रणभूमि में उसी मार्ग पर जाना चाहता हूँ, जिस पर मेरे वीर भाई (मारे जाकर) तथा पृथ्वी के समस्त राजा पहले ही चल चुके हैं।
26शल्य ने कहा — हे गान्धारीपुत्र, हे मानदाता, जब आप अपनी सेनाओं के समक्ष मुझे देवकीपुत्र से भी श्रेष्ठ बताते हैं, तब मैं आपसे अत्यन्त सन्तुष्ट हूँ।
27हे वीर, आपकी इच्छा के अनुसार ही मैं अब राधा के उन परम यशस्वी पुत्र का सारथिपद स्वीकार करता हूँ, जब वे पाण्डुपुत्रों में श्रेष्ठ उस वीर से युद्ध में प्रवृत्त होंगे।
28किन्तु हे योद्धा, विकर्तन के पुत्र के विषय में मेरी एक शर्त अवश्य होगी — यह कि उनकी उपस्थिति में मुझे जो भी वचन कहने की इच्छा हो, वह कहने की अनुमति हो।
29सञ्जय ने कहा — तब, हे राजन्, हे तात, कर्ण सहित आपके पुत्र ने समस्त क्षत्रियों के समक्ष मद्रराज से कहा — 'ऐसा ही हो।'
30इस प्रकार शल्य द्वारा (कर्ण के) सारथिपद को स्वीकार किए जाने से आश्वस्त हुए दुर्योधन ने अत्यन्त प्रसन्न होकर कर्ण का आलिंगन किया।
31इसके अतिरिक्त आपके पुत्र ने, जिनकी (चारों ओर के समुदायों द्वारा) महती प्रशंसा हो रही थी, कर्ण से कहा — 'तुम रणभूमि में पृथा के समस्त पुत्रों का वध करो, जैसे महेन्द्र (इन्द्र) ने रणभूमि में समस्त दानवों का वध किया था।'
32जब शल्य द्वारा उनके अश्वों के संचालन का भार स्वीकार कर लिया गया, तब कर्ण अत्यन्त प्रसन्न हुए और पुनः दुर्योधन से कहा —
33'वस्तुतः ये मद्रराज यह प्रसन्न मन से नहीं कह रहे हैं। अतः हे राजन्, आप और भी मधुर वचनों से इनसे (सारथिपद के लिए) एक बार पुनः अनुरोध कीजिए।'
34तदनन्तर राजा दुर्योधन ने, जो परम विद्वान्, समस्त विषयों में निपुण तथा महाबलशाली थे, मेघों की गर्जना के समान गम्भीर स्वर में, अपनी वाणी की प्रतिध्वनि से सम्पूर्ण प्रदेश को भरते हुए, उन पृथ्वीपति मद्रराज शल्य से पुनः कहा।
35'हे शल्य, कर्ण का विचार है कि उन्हें आज अर्जुन से युद्ध करना चाहिए। अतः हे नरश्रेष्ठ, आप रणभूमि में इनके अश्वों का संयमन कीजिए।
36कर्ण अपने से न्यून समस्त अन्य वीरों का वध करके फाल्गुन (अर्जुन) का वध करने को परम उत्सुक हैं। इसी कारण, हे राजन्, मैं बारम्बार आपसे इनके अश्वों की रास थामने की प्रार्थना करता हूँ।
37जैसे समस्त सारथियों में श्रेष्ठ कृष्ण पृथापुत्र के मन्त्रणादाता हैं, वैसे ही आप सब प्रकार से राधापुत्र का सहारा बनिए।'
38सञ्जय ने कहा — तदनन्तर मद्रराज शल्य ने अत्यन्त प्रसन्न होकर आपके पुत्र शत्रुसूदन दुर्योधन का आलिंगन किया और उनसे कहा।
39शल्य ने कहा — हे राजन्, हे गान्धारीपुत्र, हे सुदर्शन, यदि आपकी ऐसी ही इच्छा है, तो जो कुछ आपको प्रिय लगे, वह सब मैं करूँगा।
40हे भरतश्रेष्ठ, जिन-जिन कर्मों के लिए मैं समर्थ हूँ, उनमें मैं सम्पूर्ण हृदय से जुट जाऊँगा; और आपके समस्त कार्यों का भार वहन करूँगा।
41आपका हित चाहने वाले कर्ण से मैं जो कुछ भी — प्रिय अथवा अप्रिय — कहूँ, उस सबके लिए आप तथा कर्ण दोनों मुझे सब प्रकार से क्षमा करें।
42कर्ण ने कहा — जैसे ब्रह्मा ईशान के लिए हैं, अथवा जैसे केशव पृथापुत्र के लिए हैं, वैसे ही हे मद्रराज, आप भी सदा हमारा हित करने में तत्पर रहें।
43शल्य ने कहा — परम सम्माननीय पुरुष इन चार भिन्न-भिन्न प्रकारों को मानते हैं, जिनकी गणना इस प्रकार है — आत्मनिन्दा, आत्मप्रशंसा, तथा दूसरों की निन्दा या प्रशंसा।
44हे बुद्धिमान्, तुम्हारा विश्वास जगाने के उद्देश्य से मैं जो कुछ कहूँगा, वह सब आत्मप्रशंसा से भरा है। जो भी हो, तुम उसे ध्यानपूर्वक सुनो।
45हे यशस्वी, मैं मातलि के समान इन्द्र के सारथि का कार्य करने में समर्थ हूँ और सावधान होने के कारण अश्वसंचालन में भी निपुण हूँ, तथा मैं सब प्रकार के ज्ञान और विद्या से परिचित हूँ एवं भविष्य के समस्त संकटों से बचने के उपाय भी जानता हूँ।
46अतः हे निष्पाप, जब तुम रणभूमि में पृथापुत्र से युद्ध में प्रवृत्त होगे, तब मैं तुम्हारे अश्वों का संचालन करूँगा। हे सूतपुत्र, तुम समस्त चिन्ताओं और कष्टों से मुक्त हो जाओ।
नेपाली
1दुर्योधनले भने — यसरी ती यशस्वी देव ब्रह्माले, सम्पूर्ण लोकका ती पितामहले, त्यस अवसरमा सारथिको कार्य गरे; जबकि रुद्रले रथीको।
2जुन वीर रथमा रहेको योद्धाभन्दा श्रेष्ठ होस्, उसैलाई सारथि बनाइनुपर्दछ। त्यसैले हे नरश्रेष्ठ, तपाईं नै रणभूमिमा यी अश्वको लगाम समात्नुहोस्।
3जुन प्रकारले त्यस अवसरमा सम्पूर्ण देवताले ठूलो सावधानीले पितामहलाई छानेका थिए, त्यसै गरी तपाईंलाई, जो कर्णभन्दा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, हामीले ठूलो सावधानीले छानेका छौँ।
4हे महाराज, जसरी सम्पूर्ण देवताले उनलाई (पितामहलाई) भगवान् (शङ्कर)भन्दा पनि श्रेष्ठ मानेर छानेका थिए, त्यसै गरी तपाईं तत्काल यी रुद्रस्वरूप (कर्ण)का अश्वको संयमन गर्नुहोस्।
5शल्यले भने — हे नरश्रेष्ठ, अमरहरूमा श्रेष्ठ ती दुवै देवसँग सम्बद्ध यो दिव्य र अत्यन्त अद्भुत कथा, जो अनेक पटक भनिइसकेको छ, मैले पनि सुनेको छु। हे भरतवंशी, मैले यो पनि सुनेको छु कि महान् पितामहले कसरी भवको सारथिको कार्य गरे र कसरी एउटै बाणले सम्पूर्ण असुरको वध भयो।
6यो सबै, अर्थात् ती यशस्वी पितामहले त्यस अवसरमा कसरी सारथिको कार्य गरे, कृष्णलाई पहिलेदेखि नै राम्ररी थाहा थियो।
7र फेरि, जे भइसकेको छ र जे आगे हुनेछ — त्यो सबै कृष्ण आफ्ना सम्पूर्ण विस्तारसहित राम्ररी जान्दछन्। हे भरतवंशी, यो सबै तात्पर्य जानेरै कृष्णले पृथापुत्रको सारथिपद स्वीकार गरे, जसरी स्वयम्भूले रुद्रको सारथिपद स्वीकार गरेका थिए।
8यदि यो सम्भव होस् कि सूतपुत्र (कर्ण)ले कहिल्यै कुन्तीपुत्रको वध गरून्, त पृथापुत्रलाई मारिएको देखेर स्वयं केशव निश्चय नै युद्धमा प्रवृत्त हुनेछन्। र शङ्ख, चक्र तथा गदा धारण गर्ने उनले तपाईंको सम्पूर्ण वंशको विनाश गरिदिनेछन्।
9हाम्रो सम्पूर्ण सेनामा यस्तो कुनै राजा छैन, जो वृष्णिवंशका ती महात्मा क्रोधले भरिँदा उनको सामु उभिन सकोस्।
10सञ्जयले भने — शत्रुदमन, महाबाहु र अत्यन्त प्रसन्नचित्त तपाईंका पुत्रले अब यस स्वरमा बोल्ने मद्रराजलाई उत्तर दिए।
11हे महाबाहु वीर, रणभूमिमा तपाईं विकर्तनका पुत्र कर्णको मूल्य कम नआँक्नुहोस्, जो अस्त्रसञ्चालनमा निपुण सम्पूर्ण पुरुषमा परम श्रेष्ठ छन् र जसले सम्पूर्ण शास्त्रको महासागर पार गरिसकेका छन्।
12उनको प्रत्यञ्चाको अत्यन्त भयंकर र उच्च टङ्कार तथा उनको करतलको ध्वनि सुनेर पाण्डवका सेना पनि भिन्न-भिन्न दिशामा भाग्दछन्।
13हे महाबाहु वीरहरू, तपाईंले आफ्नै आँखाले देख्नुभएको छ कि असङ्ख्य मायाको रचना गर्ने घटोत्कच त्यस रात्रिमा आफ्नो सामु अनेक अन्य मायाजाल फिँजाएर पनि उनी (कर्ण)द्वारा मारियो।
14यी सबै दिनमा महान् भयले घेरिइरहेका कारण विभत्सु कहिल्यै पनि उनको (कर्णको) सामु पङ्क्तिमा टिक्न सकेनन्।
15तब, हे राजन्, अत्यन्त बलवान् भीमसेनलाई, जो (कर्णको) धनुषका दुवै कोटीले चारैतिरबाट घेरिएका थिए, यी शब्दले — अर्थात् 'मूर्ख' र 'पेटु' — सम्बोधन गरियो।
16यसै गरी, हे तात, माद्रीका दुवै युद्धप्रिय पुत्र पनि त्यस भयंकर युद्धमा पहिले उनीद्वारा परास्त गरिए तापनि कुनै प्रयोजनलाई ध्यानमा राखेर उनीद्वारा रणभूमिमा मारिएनन्।
17उनैद्वारा (कर्णद्वारा) वृष्णिवंशका ती परम वीर योद्धा, सात्वतकुलका प्रधान, महारथी सात्यकि पनि युद्धमा परास्त गरिए; र उनको रथ पनि खोसियो।
18र अन्य अनेक वीर, अर्थात् धृष्टद्युम्नको नेतृत्वका सम्पूर्ण सृञ्जय पनि, उनीद्वारा बारम्बार रणभूमिमा परास्त गरिए, जो युद्धमा परम सजिलैसँग विचरण गर्दछन्।
19तब यो कसरी सम्भव होला कि पाण्डवले त्यस महारथीलाई रणभूमिमा परास्त गर्न सकून्, जो क्रुद्ध हुँदा वज्रधारी पुरन्दरको पनि युद्धमा वध गर्न सक्दछन्?
20हे वीर योद्धा, तपाईं नाना प्रकारका अस्त्रमा निपुण हुनुहुन्छ र तपाईंले सम्पूर्ण विद्याको सागर पार गरिसक्नुभएको छ। र यस संसारमा अरू कोही यस्तो छैन, जो बाहुबलमा तपाईंसमान होस्।
21हे राजन्, तपाईं शल्य (बाण)बाटै निर्मित हुनुहुन्छ; र पराक्रममा तपाईं आफ्ना शत्रुका लागि अजेय हुनुहुन्छ। हे शत्रुसूदन, त्यसैले तपाईं 'शल्य' भनिनुहुन्छ।
22सात्वतवंशका सम्पूर्ण योद्धा तपाईंका पाखुराको बलको सामना गर्दै टिक्न सक्दैनन्। हे राजन्, के परम शक्तिशाली कृष्ण तपाईंका पाखुराको बलमा तपाईंभन्दा श्रेष्ठ छन्?
23वास्तवमा जसरी फाल्गुन ढल्दा (पाण्डवहरूको) सम्पूर्ण सेना कृष्णको सहारामा टिक्दछ, त्यसै गरी कर्णको मृत्यु हुँदा (कौरवहरूको) यो विशाल सेना तपाईंकै सहारामा टिक्नुपर्दछ।
24हे तात, कुन कारणले वासुदेवले रणभूमिमा तपाईंका सेनालाई रोक्न सक्नेछन्; र कुन कारणले तपाईंले शत्रुसेनाको संहार गर्न सक्नुहुन्न?
25अब, हे तात, तपाईंकै लागि म यस रणभूमिमा त्यही मार्गमा जान चाहन्छु, जसमा मेरा वीर भाइहरू (मारिएर) तथा पृथ्वीका सम्पूर्ण राजा पहिले नै हिँडिसकेका छन्।
26शल्यले भने — हे गान्धारीपुत्र, हे मानदाता, जब तपाईं आफ्ना सेनाको सामु मलाई देवकीपुत्रभन्दा पनि श्रेष्ठ बताउनुहुन्छ, तब म तपाईंसँग अत्यन्त सन्तुष्ट छु।
27हे वीर, तपाईंको इच्छाअनुसार नै म अब राधाका ती परम यशस्वी पुत्रको सारथिपद स्वीकार गर्दछु, जब उनी पाण्डुपुत्रहरूमा श्रेष्ठ त्यस वीरसँग युद्धमा प्रवृत्त हुनेछन्।
28तर हे योद्धा, विकर्तनका पुत्रका विषयमा मेरो एउटा सर्त अवश्य हुनेछ — यो कि उनको उपस्थितिमा मलाई जुनसुकै वचन भन्ने इच्छा होस्, त्यो भन्ने अनुमति होस्।
29सञ्जयले भने — तब, हे राजन्, हे तात, कर्णसहित तपाईंका पुत्रले सम्पूर्ण क्षत्रियको सामु मद्रराजलाई भने — 'त्यस्तै होस्।'
30यसरी शल्यद्वारा (कर्णको) सारथिपद स्वीकार गरिएकाले आश्वस्त भएका दुर्योधनले अत्यन्त प्रसन्न भई कर्णको आलिङ्गन गरे।
31यसबाहेक तपाईंका पुत्रले, जसको (चारैतिरका समुदायद्वारा) महती प्रशंसा भइरहेको थियो, कर्णलाई भने — 'तिमी रणभूमिमा पृथाका सम्पूर्ण पुत्रको वध गर, जसरी महेन्द्र (इन्द्र)ले रणभूमिमा सम्पूर्ण दानवको वध गरेका थिए।'
32जब शल्यद्वारा उनका अश्वको सञ्चालनको भार स्वीकार गरियो, तब कर्ण अत्यन्त प्रसन्न भए र पुनः दुर्योधनलाई भने —
33'वास्तवमा यी मद्रराजले यो प्रसन्न मनले भनिरहेका छैनन्। त्यसैले हे राजन्, तपाईं अझ मधुर वचनले उनीसँग (सारथिपदका लागि) एक पटक पुनः अनुरोध गर्नुहोस्।'
34त्यसपछि राजा दुर्योधनले, जो परम विद्वान्, सम्पूर्ण विषयमा निपुण तथा महाबलशाली थिए, मेघको गर्जनसमान गम्भीर स्वरमा, आफ्नो वाणीको प्रतिध्वनिले सम्पूर्ण प्रदेश भर्दै, ती पृथ्वीपति मद्रराज शल्यलाई पुनः भने।
35'हे शल्य, कर्णको विचार छ कि उनले आज अर्जुनसँग युद्ध गर्नुपर्दछ। त्यसैले हे नरश्रेष्ठ, तपाईं रणभूमिमा यिनका अश्वको संयमन गर्नुहोस्।
36कर्ण आफूभन्दा न्यून सम्पूर्ण अन्य वीरको वध गरेर फाल्गुन (अर्जुन)को वध गर्न परम उत्सुक छन्। यसै कारण, हे राजन्, म बारम्बार तपाईंसँग यिनका अश्वको लगाम समात्ने प्रार्थना गर्दछु।
37जसरी सम्पूर्ण सारथिमा श्रेष्ठ कृष्ण पृथापुत्रका मन्त्रणादाता छन्, त्यसै गरी तपाईं सबै प्रकारले राधापुत्रको सहारा बन्नुहोस्।'
38सञ्जयले भने — त्यसपछि मद्रराज शल्यले अत्यन्त प्रसन्न भई तपाईंका पुत्र शत्रुसूदन दुर्योधनको आलिङ्गन गरे र उनलाई भने।
39शल्यले भने — हे राजन्, हे गान्धारीपुत्र, हे सुदर्शन, यदि तपाईंको यस्तै इच्छा छ भने, जे तपाईंलाई प्रिय लाग्छ, त्यो सबै म गर्नेछु।
40हे भरतश्रेष्ठ, जुन-जुन कर्मका लागि म समर्थ छु, तिनमा म सम्पूर्ण हृदयले जुट्नेछु; र तपाईंका सम्पूर्ण कार्यको भार वहन गर्नेछु।
41तपाईंको हित चाहने कर्णलाई म जे-जे पनि — प्रिय अथवा अप्रिय — भनूँ, त्यो सबैका लागि तपाईं तथा कर्ण दुवैले मलाई सबै प्रकारले क्षमा गर्नुहोस्।
42कर्णले भने — जसरी ब्रह्मा ईशानका लागि छन्, अथवा जसरी केशव पृथापुत्रका लागि छन्, त्यसै गरी हे मद्रराज, तपाईं पनि सधैँ हाम्रो हित गर्नमा तत्पर रहनुहोस्।
43शल्यले भने — परम सम्माननीय पुरुषहरू यी चार भिन्न-भिन्न प्रकारलाई मान्दछन्, जसको गणना यसरी छ — आत्मनिन्दा, आत्मप्रशंसा, तथा अरूको निन्दा वा प्रशंसा।
44हे बुद्धिमान्, तिम्रो विश्वास जगाउने उद्देश्यले म जे-जे भन्नेछु, त्यो सबै आत्मप्रशंसाले भरिएको छ। जे होस्, तिमी त्यसलाई ध्यानपूर्वक सुन।
45हे यशस्वी, म मातलिसमान इन्द्रको सारथिको कार्य गर्न समर्थ छु र सावधान भएकाले अश्वसञ्चालनमा पनि निपुण छु, तथा म सबै प्रकारका ज्ञान र विद्यासँग परिचित छु एवं भविष्यका सम्पूर्ण सङ्कटबाट बच्ने उपाय पनि जान्दछु।
46त्यसैले हे निष्पाप, जब तिमी रणभूमिमा पृथापुत्रसँग युद्धमा प्रवृत्त हुनेछौ, तब म तिम्रा अश्वको सञ्चालन गर्नेछु। हे सूतपुत्र, तिमी सम्पूर्ण चिन्ता र कष्टबाट मुक्त होऊ।