कर्ण पर्व — असुरहरूको त्रिपुरीको विनाशको कथा
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 34
संस्कृत
1दुर्योधन उवाच पितृदेवर्षिसंघेभ्योऽभये दत्ते महात्मना। सत्कृत्य शङ्करं प्राह ब्रह्मा लोकहितं वचः॥
2तवातिसर्गाद् देवेश प्राजापत्यमिदं पदम्। मयाधितिष्ठता दत्तो दानवेभ्यो महान् वरः॥
3तानतिक्रान्तमर्यादान् नान्यः संहर्तुमर्हति। त्वामृते भूतभव्येश त्वं ह्येषां प्रत्यरिर्वधे॥
4स त्वंदेव प्रपन्नानां याचतां च दिवौकसाम्। कुरु प्रसादं देवेश दानवाञ्जहि शङ्कर॥
5त्वत्प्रसादाजगत् सर्वं सुखमैधत मानद। शरणयस्त्वं हि लोकेश ते वयं शरणं गताः॥
6स्थाणुरुवाच हन्तव्याः शत्रवः सर्वे युष्माकमिति मे मतिः। न त्वेक उत्सहेहन्तुं बलस्था हि सुरद्विषः॥
7ते यूयं संहताः सर्वे मदीयेनार्धतेजसा। जयध्वं युधि ताशत्रून् संहता हि महाबलाः॥
8देवा ऊचुः अस्मेत्तेजोबलं यावत् तावद्विगुणमाहवे। तेषामिति हि मन्यामो दृष्टतेजोबला हि ते॥
9स्थाणुरुवाच वध्यास्ते सर्वतः पापाये युष्मास्वपराधिनः। मम तेजोबलार्धेन सर्वान् निघ्नत शात्रवान्॥
10देवा ऊचुः बिभर्तुं भवतोऽर्धं तु न शक्ष्यामो महेश्वर। सर्वेषां नो बलार्धेन त्वमेव जहि शात्रवान्॥
11स्थाणुरुवाच यदि शक्तिर्न वः काचिद् बिभर्तु मामकं बलम्। अहमेतान् हनिष्यामि युष्मत्तेजोऽर्धबृंहितः॥
12ततस्तेथेति देवेशस्तैरुक्तो राजसत्तम। अर्धमादाय सर्वेषां तेजसाभ्यधिकोऽभवत्॥
13स तु देवो बलेनासीत् सर्वेभ्या बलवत्तरः। महादेव इति ख्यातस्ततः प्रभृति शङ्करः॥
14ततोऽब्रवीन्महादेवो धनुर्बाणधरो ह्यहम्। हनिष्यामिरथेनाजौ तान् रिपून् वो दिवौकसः॥
15ते यूयं मे रथं चैव धनुर्वाणं तथैव च। पश्यध्वं यावदद्यैतान् पातयामि महीतले॥
16देवा ऊचुः मूर्तीः सर्वाः समाधान त्रैलक्यस्य ततस्ततः। रथं ते कल्पयिष्यामो देवेश्वर सुवर्चसम्॥
17तथैव बुद्ध्या विहितं विश्वकर्मकृतं शुभम्। ततो विबुधशार्दूलास्ते च तस्येषु समकल्पयन्॥
18विष्णुंन सोमं हुताशं च तस्येधुं समकल्पयन्। शृङ्गमग्निर्बभूवास्य भल्लः सोमो विशामप्ते॥ कुड्मलश्चाभवद् विष्णुस्तस्मिन्निषुवरे तदा।
19रथं वसुन्धरां देवीं विशालपुरमालिनीम्॥ सपर्वतवनद्वीपां चक्रुर्भूतधरां तदा।
20मन्दरः पर्वतश्चाक्षो जङ्घा तस्य महानदी॥ दिशश्च प्रदिशश्चैव परिवारो रथस्य तु।
21ईषा नक्षत्रवंशश्च युगः कृतयुगोऽभवत्॥ कूबरश्च रथस्यासीद् वासुकिर्भुजगोत्तमः । अपस्करमधिष्ठाने हिमवान् विन्ध्यपर्वतः उदयास्तावधिष्ठाने गिरी चक्रुः सुरोत्तमाः॥
22समुद्रमक्षमसृजन् दानवालयमुत्तमम्। सप्तर्षिमण्डलं चैवरथस्यासीत् परिष्करः॥
23गङ्गा सरस्वती सिन्धुधुरमाकाशमेव च। उपस्करो रथस्यासन्नाप: सर्वाश्च निम्नगाः॥
24अहोरात्रं कलाश्चैव काष्ठाश्च ऋतवस्तथा। अनुकर्षं ग्रहा दीप्ता वरुथं चापि तारकाः॥
25धर्मार्थकामं संयुक्तं त्रिवेणु दारु बन्धुरम्। ओषधीर्वीरुधश्चैव घण्टाः पुष्पफलोपगाः॥
26सूर्याचन्द्रमसौ कृत्वा चक्रे रथवरोत्तमे। पक्षौ पूर्वापरौ तत्र कृते रात्र्यहनी शुभे॥
27दश नागपतीनीषां धृतराष्ट्रमुखांस्तदा। योक्त्राणि चक्रुर्नागांश्च निश्वसन्तो महोरगान्॥
28द्यां युगं युगचर्माणि संवर्तकबलाहकान्। कालपृष्टोऽथ नहुषः कर्कोटकधनंजयौ॥ इतरे चाभवन् नागा हयानां बालबन्धनाः। दिशश्च प्रदिशश्चैव रश्मयो रथवाजिनाम्॥
29संध्यां धृतिं च मेधां च स्थिति संनतिमेव च। ग्रहनक्षत्रताराभिश्चर्म चित्रं नभस्तलम्॥
30सुराम्बुप्रेतवित्तानां पतील्लोकेश्वरान् हयान्। सिनीवालीमनुमतिं कुहूं राकां च सुव्रताम्॥ योकत्राणिं चक्रुर्वाहानां रोहकांस्तत्र कण्टकान्।
31धर्मः सत्यं तपोऽर्थश्च विहितास्तत्र रश्मयः॥ अधिष्ठानं मनश्चासीत् परिरथ्या: सरस्वती। नानावर्णाश्च चित्राश्च पताकाः पवनेरिताः॥ विद्युदिन्द्रधनुर्नद्धं रथं दीप्तं व्यदीपयन्।
32वषट्कार :प्रतोदोऽभूद्गायत्री शीर्षबन्धना॥
33यो यज्ञे विहितः पूर्वमीशानस्य महात्मनः। संवत्सरो धनुस्तद् वै सावित्री ज्या महास्वना॥
34दिव्यं च वर्म विहितं महार्ह रत्नभूषितम्। अभेद्यं विरजस्कं वै कालचक्रबहिष्कृतम्॥
35ध्वजयष्टिरभून्मेरुः श्रीमान् कनकपर्वतः। पताकाश्चाभवन् मेघास्तडिद्भिः समलकृताः॥ रेजुरध्वर्युमध्यस्था ज्वलन्त इव पार्वकाः।
36क्लृप्तं तु तं रथं दृष्ट्वा विस्मिता देवताऽभवन्॥ सर्वलोकस्य तेजसिं दृष्ट्वैकस्थानि मारिष। युक्तं निवेदयामासुर्देवास्तस्मै महात्मने।॥
37एवं तस्मिन् महाराज कल्पिते रथसत्तमे। देवैर्मनुजशार्दूल द्विषतामभिमर्दने॥ स्वान्यायुधानि मुख्यानि न्यदधाच्छङ्करो रथे। ध्वजयष्टिं वियत् कृत्वा स्थापयामास गोवृषम्॥
38ब्रह्मदण्डः कालदण्डो रूद्रदण्डस्तथा ज्वरः। परिस्कन्दा रथस्यासन् सर्वतोदिशमुद्यताः॥
39अथर्वाङ्गिरसावास्तां चक्ररक्षौ महात्मनः। ऋग्वेदः सामवेदश्च पुराणं च पुरःसराः॥
40इतिहासयजुर्वेदो पृष्ठरक्षौ बभूवतुः। दिव्या वाचश्च विद्याश्च परिपार्श्वचराः स्थिताः॥
41स्तोत्रादयश्च राजेन्द्र वषट् कारस्तथैव त। ओंकारच मुखे राजन्नतिशोभकरोऽभवत्॥
42विचित्रमृतुभिः षड्भिः कृत्वा संवत्सरं धनुः। छायामेवामनश्चक्रे धनुर्ध्यामक्षयां रणे॥
43कालो हि भगवान् रुद्रस्तस्य संवत्सरो धनुः। तस्माद् रौद्री कालरात्रिा कृताः धनुषोऽजरा॥
44इषुश्चाप्यभवद् विष्णुर्व्वलनः सोम एव च। अग्नीषोमौ जगत् कृत्स्नं वैष्णवं चोच्यते जगत्॥
45विष्णुश्चात्मा भगवतो भवस्यामिततेजसः। तस्माद् धनुासंस्पर्श न विषेहुर्हरस्य ते॥
46तस्मिशरे तिग्ममन्यु मुमोचासह्यमीश्वरः। भृग्वङ्गिोमन्युभवं क्रोधाग्निमतिदुःसहम्॥
47स नीललोहितो धूम्रः कृत्तिवासाभयंकरः। आदित्ययुतसंकाशस्तेजोज्वालावृतो ज्वलन्॥
48दुश्चयावच्यावनो जेता हन्ता ब्रह्मद्विषां हरः। नित्यं त्राता च हन्ता त धर्माधर्माश्रितान् नरान्॥
49प्रामाथिभिर्भीमबलैर्भीमरूपैर्मनोजवैः। विभाति भगवान् स्थाणुस्तैरेवत्मगुणैर्वृतः॥
50तस्याङ्गानि समाश्रित्यं विश्वमिदं जगत्। जङ्गमाजङ्गमं राजशुशुभेऽद्भुतदर्शनम्॥
51दृष्ट्वा तु तं रथं युक्तं कवची स शरासनी। बाणमादाय तं दिव्यं सोमविष्णवग्निसम्भवम्॥
52तस्य राजस्तदा देवाः कल्पयाञ्चक्रिरे प्रभो। पुण्यगन्धवहं राजश्वसनं देवसत्तमम्॥
53तमास्थाय महादेवस्त्रासयन् दैवतान्यपि। आरुरोह तदा यत्तः कम्पयन्निव मेदिनीम्॥
54तमारुरुधू देवेशं तुष्टुवः परमर्षयः। गन्धर्वा दैवसङ्घाश्च तथैवाप्सरसां गणाः॥
55ब्रह्मर्षिभिः स्तूयमानो वन्द्यमानश्च वन्दिभिः। तथैवाप्सरसां वृन्दैर्नृत्यद्भिर्नृत्यकोविदैः॥
56स शोभमानो वरदः खड्गी बाणी शरासनी। हसन्निवाब्रवीद् देवान् सारथिः को भविष्यति॥
57तमब्रुवन् देवगणां यं भवान् संनियोक्ष्यते। स भविष्यति देवेशं सारथिस्ते न संशयः॥
58तानब्रवीत् पुनर्देवो मत्तः श्रेष्ठतरो हि यः। तं सारथिं कुरुवं मे स्वयं संचिन्त्य मा चिरम्॥
59एतच्छ्रुत्वा ततो देवा वाक्यमुक्तं महात्मना। गत्वा पितामाहं देवाः प्रसाद्येदं वचोऽब्रुवन्॥
60यथा त्वत्कथितं देव त्रिदशारिविनिग्रह। तथा च कृतमस्माभिः प्रसन्नो नो वृषध्वजः॥
61रथश्च विहितोऽस्माभिर्विचित्रायुधसंवृतः। सारथिं च न जानीमः कः स्यात् तस्मिन् रथोत्तमे।।६६
62तस्माद् विधीयतां कश्चित् सारथिदेवसत्तम। सफलां तान गिरं देवकर्तुमर्हसि नो विभो॥
63एवमस्मासु हि पुरा भगवन्नुक्तवानसि। हितकार्तस्मि भवतामिति तत् कर्तृमर्हसि॥
64स देव युक्तो रथसत्तमो नो दुराधरो द्रावणः शात्रवाणाम्। पिनाकपाणिर्विहितोऽत्र योद्धा विभीषयन् दानवानुद्यतोऽसौ॥
65तथैव वेदाश्चतुरो हयाग्र्या धरा सशैला च रथो महात्मनः। नक्षत्रवंशानुगतो वरूथी हरो योद्धा सारथि भिलक्ष्यः॥
66तत्र सारथिरेष्टव्यः सवैरेतैर्विशेषवान्। तत्प्रतिष्ठो रथो देव हया योद्धा तथैव च॥
67कवचानि सशस्त्राणि कार्मुकं च पितामह। त्वामृतेसारथिं तत्र नान्यं पश्यामहे वयम्॥ त्वं हि सर्वगुणैर्युक्तो दैवतेभ्योऽधिकः प्रभो।
68स रथं तूर्णमारुध संयच्छ परमान् हयान्॥ जयाय त्रिदेवशानां वधाय त्रिदशद्विषाम्।
69इति ते शिरसा गत्वा त्रिलोकेशं पितामहम्॥ देवाः प्रसादयामासुःसारथ्यायेति नः श्रुतम्।
70पितामह उवाच नात्रं किंचिन्मृषा वाक्यं यदुक्तं त्रिदिवौकसः॥ संयच्छामि हयानेषयुध्यतो वै कपर्दिनः।
71ततः स भगवान् देवो लोकस्रष्टा पितामहः॥ सारथ्ये कल्पितो देवैरीशानस्य महात्मनः।
72तस्मिन्नोरोहति क्षिप्रं स्यन्दने लोकपूजिते॥ शिरोभिरागमन् भूमि ते हया वातरंहसः।
73आरुह्य भगवान देवो दीप्यमानः स्वतेजसा।।७८ अभीषून हि प्रतोदं च संजग्राह पितामहः।
74तत उत्थाप्य भगवास्तान् हयाननिलोपमान्॥ बभाषे च तदा स्थाणुमारोहेति सुरोत्तमः।
75ततस्तमिषुमादाय विष्णुमोमग्निसम्भवम्॥ आरुरोह तदा स्थाणुर्धनुषा कम्पयन् परान्।
76तमारूढं तु देवेशं तुष्टुवुः परमर्षयः॥ गन्धर्वा देवसंघाश्च तथैवाप्सरसां गणाः।
77स शोभमानो वरदः खगी बाणी शरासनी॥ प्रदीपयन् रथे तस्थौ त्रील्लोकान् स्वेन तेजसा।
78ततो भूयोऽब्रवीद् देवो देवानिन्द्रपुरोगमान्॥ न हन्यादिति कर्तव्यो न शोको वः कथञ्चन। हतानित्येव जानीत बाणेनानेन तासुरान्॥
79ते देवाः सत्यमित्याहुर्निहता इति चाब्रुवन्। न च तद वचनं मिथ्या यदाऽह भगवान् प्रभुः॥ इति संचिन्त्य वै देवाः परां तुष्टिमवाप्नुवन्।
80ततः प्रयातो देवेशः सर्वैर्देवगणैर्वृतः॥८६॥ रथेन महता राजन्नुपमा नास्ति यस्य ह।
81स्वैश्च पारिषदैर्देवः पूज्यमानो महायशाः॥ नृत्यद्भिरपरैश्चेवः मांसभक्षैर्दुरासदैः। धावमानैः समन्ताच तर्जमानैः परस्परम्॥
82ऋषयश्च महाभागास्तपोयुक्ता महागुणाः। आशंसुवै जना देवा महादेवस्य सर्वशः॥
83एवं प्रयाते देवेश लोकानामभयंकरे। तुष्टमासीजगत् सर्वे देवताश्च नरोत्तम॥
84ऋषयस्तत्र देवेशं स्तुवन्तो बहुभिः स्तवैः। तेजश्चास्मै वर्धयन्तो राजन्नासन् पुनः पुनः॥
85गन्धर्वाणां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। वादयन्ति प्रयाणेऽस्य वाद्यानि विविधानि च॥
86ततोऽधिरूढे वरदे प्रयाते चासुरान् प्रति। साधु साध्विति विश्वेशः स्मयमानोऽभ्यभाषत॥
87याहि देव यतो दैत्याश्चोदयाश्वानतन्द्रितः। पश्य बाह्वोर्बलं मेऽद्य निघ्नतः शात्रवान् रणे॥
88ततोऽश्वांश्चोदयामास मनोमारुतरंहसः। येन तत् त्रिपुरं राजन् दैत्यदानवरक्षितम्॥
89पिबद्भिरिव चाकाशं तैर्हयैर्लोकपूजितैः। जगाम् भगवान् क्षिप्रं जयाय त्रिदिवौकसाम्॥
90प्रयाते रथमास्थाय त्रिपुराभिमुखे भवे। ननाद सुमहानादं वृषभः पूरयन् दिशः॥
91वृषभस्यास्य निनदं श्रुत्वा भयकरं महत्। विनाशमगर्मस्तत्र तारकाः सुरशत्रवः॥
92अपरेऽवस्थितास्तत्र युद्धायाभिमुखास्तदा। ततः स्थाणुर्महाराज शूलधृक् क्रोधमूर्छितः॥
93वस्तानि सर्वभूतानि त्रैलोक्यं भूः प्रकम्पते। निमित्तानि च घोराणि तत्र संदधत: शरम्॥
94तस्मिन् सोमाग्निविष्णूनां क्षोभेण ब्रह्मरुद्रयोः। स रथो धनुषः क्षोभादतीव ह्यवसीदति॥
95ततो नारायणस्तस्माच्छरभागाद् विनिःसृतः। वृषरूपं समास्थाय उनहार महारथम्॥
96सीदमाने रथे चैव नर्दमानेषु शत्रुषु। स सम्भ्रमात तु भगवान् नादं चक्रे महाबलः॥
97वृषभस्य स्थितो मूर्ध्नि हयपृष्ठे त मानद। तदा स भगवान् रुद्रो निरैक्षद् दानवं पुरम्॥
98वृषभस्यास्थितो रुद्रो हयस्य च नरोत्तम। स्तनांस्तदाऽशातयत खुरांश्चैव द्विधाकरोत्॥
99ततः प्रभूति भद्रं ते गवां द्वैधीकृताः खुराः। हयानां च स्तना राजंस्तदाप्रभृति नाभवन्॥ पीडितानां बलवता रुद्रेणाद्भुतकर्मणा।
100अथाधित्यं धनुः कृत्वा शर्वः संधाय तं शरम्॥ युक्त्वा पाशुपतास्त्रेण त्रिपुरं समचिन्तयत्।
101तस्मिन् स्थिते महाराज रुद्रे विधृतकार्मुके॥ पुराणि तानि कालेन जग्मुरेवैकतां तदा।
102एकीभावं गते चैव त्रिपुरत्वमुपागते॥ बभूव तुमुलो हर्षो देवतानां महात्मनाम्।
103ततो देवगणाः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः॥ जयेति वाचो मुमुचुः संस्तुवन्तो महेश्वरम्।
104ततोऽग्रतः प्रादुरभूत् त्रिपुर निघ्नतोऽसुरान्॥ अनिर्देशयोग्रवपुषो देवस्यासह्यतेजसः।
105स तद् विकृष्य भगवान् दिव्यं लोकेश्वरो धनुः॥ ११२ त्रैलोक्यसारं तमिषु मुमोच त्रिपुरं प्रति।
106उत्सृष्टे वै महाभाग तस्मिन्निषुवरे तदा॥ महानार्तस्वरो ह्यसीत् पुराणां पततां भुवि। तान् सोऽसुरगणान् दग्ध्वा प्राक्षिपत् पश्चिमार्णवे।। ११४
107एवं तु त्रिपुरं दग्धं दानवाश्चाप्यशेषतः माहेश्वरेण क्रुद्धेन त्रैलोक्यस्य हितैषिणा॥
108स चात्मक्रोधजोवह्निर्हाहेत्युक्त्वा निवारितः। मा कार्भस्म साल्लोकानितित्र्यक्षोऽब्रवीच तम्।।११६
109ततः प्रकृतिमापन्ना देवा लोकास्त्वथर्षयः। तुष्टुर्वाग्भिग्र्याभिः स्थाणुमप्रतिमौजसम्॥
110तेऽनुज्ञाता भगवता जग्मुः सर्वे यथागतम्। कृतकामाः प्रयत्नेन प्रजापतिमुखाः सुरा॥
111एवं स भगवान देवो लोकस्त्रष्टा महेश्वरः। देवासुरगणाध्यक्षो लोकानां विदधे शिवम्॥
112यथैव भगवान ब्रह्मा लोकधाता पितामहः। सारथ्यमकरोत्तत्र रुद्रस्य परमोऽव्ययः॥ तथा भवानपि क्षिप्रं रुद्रस्येव पितामहः। संयच्छतु हयानस्य राधेयस्य महात्मन॥
113त्वं हि कृष्णाय कर्णाच विशिष्टो राजशार्दूल नास्ति तत्र विचारणा॥
114युद्धे ह्ययं रुद्रकल्पस्त्वं च ब्रह्मसमो नये। तस्माच्छक्तोभवाञ्जेतुं मच्छयूँ स्तानिवासुरान्॥
115फाल्गुनाश्च विशेषता यथा शल्याद्य कर्णोऽयं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्। प्रमथ्य हन्यात् कौन्तेयं तथा शीघ्रं विधीयताम्॥
116त्वयि मद्रेश राज्याशा जीविताशा तथैव च। विजयश्च तथैवाद्य कर्णसाचिव्यकारितः॥
117त्वयि कर्णश्च राज्यं च वयं चैव प्रतिष्ठिताः। विजयश्चैव संग्रामे संयच्छाद्य हयोत्तमान्॥
118इमं चाप्यपरं भूय इतिहासं निबोध मे। पितुर्मम सकाशे यद् ब्राह्मणः प्राह धर्मवित्॥
119श्रुत्वा चैतद् वचश्चित्रं हेतुकार्यार्थसंहितम्। कुरु शल्य विनिश्चित्य माभूदत्र विचारणा॥
120भार्गवाणां कुले जातो जमदग्निर्महायशाः। तस्य रामेति विख्यातः पुत्रस्तेजोगुणान्वितः॥
121स तीव्र तप आस्थाय प्रसादयितवान् भवम्। अस्त्रहेतोः प्रसन्नात्मा नियतः संयतेन्द्रियः॥
122तस्य तुष्टो महादेवो भक्त्या च प्रशमेन च। हृद्गतं चास्य विज्ञाय दर्शयामास शङ्करः॥
123महेश्वर उवाच राम तुष्टोऽस्मि भद्रं ते विदितं मे तवेप्सितम्। कुरुष्व पूतमात्मानं सर्वमेतदवाप्स्यसि॥
124दास्यामि ते तदास्त्राणि यदा पूतो भविष्यसि। अपात्रमसमर्थं च दहन्त्यस्त्राणि भार्गव॥
125इत्युक्तो जामदग्न्यस्तु देवदेवेन शूलिना। प्रत्युवाच महात्मानं शिरसावनतः प्रभुम्॥
126यदा जानाति देवेशः पात्रं मामस्त्रधारणे। तदा शुश्रूषवेऽस्त्राणि भवान् मे दातुमर्हति॥
127दुर्योधन उवाच ततः स तपसा चैव दमेन नियमेन च। पूजोपहारबलिभिर्होममन्त्रपुरस्कृतैः॥ आराधयितवान् शर्वं बहून् वर्षगणांस्तदा।
128प्रसन्नश्च महादेवो भार्गवस्य महात्मनः॥ अब्रवीत् तस्य बहुशो गुणान् देव्याः समीपतः। भक्तिमानेष सततं मयि रामो दृढव्रतः॥
129एवं तस्य गुणान् प्रीतो बहुशोऽकथयत् प्रभुः। देवतानां पितॄणां च समक्षमरिसूदन॥
130एतस्मिन्नेव काले दैत्या ह्यासन् महाबलाः। तैस्तदा दर्पमोहाद्यैरबाध्यन्त दिवौकसः॥
131ततः सम्भूय विबूधास्तान् हन्तुं कृतनिश्चयाः। चक्रुः शत्रुवधे यत्नं न शेकुर्जेतुमेव तान्॥
132अभिगम्य ततो देवा महेश्वरमुमापतिम्। प्रासादयंस्तदा भक्त्या जहि शत्रुगणानिति॥
133प्रतिज्ञाय ततो देवो देवतानां रिपुक्षयम्। रामं भार्गवमाहूय सोऽभ्यभाषत् शङ्करः॥
134रिपून् भार्गव देवानां जहि सर्वान् समागतान्। लोकानां हितकामार्थं मत्प्रीत्यर्थं तथैव च ॥
135एवमुक्तः प्रत्युवाच त्र्यम्बकं वरदं प्रभुम्।
136राम उवाच का शक्तिर्मम देवेश अकृतास्त्रस्य संयुगे॥ निहन्तुं दानवान् सर्वान् कृतास्त्रान युद्धदुर्मदान्।
137महेश्वर उवाच गच्छ त्वं मदनुज्ञातो निहनिष्यसि शात्रवान्॥ विजित्य च रिपून् सर्वान्गुणान् प्राप्यसि पुष्कलान्।
138एतच्छुत्वा तु वचनं प्रतिगृह्य च सर्वशः॥ रामः कृतस्वस्त्ययनः प्रययौ दानवान् प्रति। अब्रवीद् देवशāस्तान् महादर्पबलान्वितान्॥
139मम युद्धं प्रयच्छध्वं दैत्या युद्धमदोत्कटाः। प्रेषिता देवदेवेन वो विजेतुं महासुराः॥
140इत्युक्ता भार्गवेणाथ दैत्या युद्धं प्रचक्रमुः। स तान् निहत्य समरे दैत्यान् भार्गवनन्दनः॥ वज्राशनिसमस्पर्शः प्रहारैरेव भार्गवः। स दानवैः क्षततनुर्जामदग्न्यो द्विजोत्तमः॥
141संस्पृष्टः स्थाणुना सद्यो निर्वण: समजायत। प्रीतश्च भगवान देवः कर्मणा तेन तस्य वै॥
142वरान् प्रादाद् बहुविधान् भार्गवाय महात्मने। उक्तश्च देवदेवन प्रीतियुक्तेन शूलिना॥
143निपातात्तव शस्त्राणां शरीरे याभवद् रुजा। तया ते मानुषं कर्म व्यपोढं भृगुनन्दन॥ गृहाणास्त्राणि दिव्यानि मत्सकाशाद् यथेप्सितम्।
144दुर्योधन उवाच ततोऽस्त्राणि समस्तानि वरांश्च मनसेप्सितान्॥ लख्वा बहुविधान् रामः प्रणम्य शिरसा भवम्। अनुज्ञां प्राप्य देवेशाजगाम स महातपाः॥
145एवमेतत् पुरावृत्तं तदा कथितवानृषिः। भार्गवोऽपि ददौ धनुर्वेदं महात्मने। १५७॥ कर्णाय पुरुषव्याघ्र सुप्रीतेनान्तरात्मना।
146वृजिनं हि भवेत् किचिंद् यदि कर्णस्य पार्थिव॥ १५८ नास्मै शस्त्राणि दिव्यानि प्रादास्यद् भृगुनन्दनः।
147नापि सूतकुले जातं कर्ण पन्ये कथंचन॥ देवपुत्रमहं मन्ये क्षत्रियाणां कुलोद्भवम्। विसृष्टमवबोधार्थं कुलस्येति मतिर्मम॥
148सर्वथा न ह्ययं शल्य कर्णः सूतकुलोद्भवः। सकुण्डलं सकवचं दीर्घबाहुं महारथम्॥ कथमादित्यसदृशं मृगी व्याघ्र जनिष्यति।
149यथा ह्यस्य भुजौ पीनौ नागराजकरोपमौ॥ वक्षः पश्य विशालं च सर्वशत्रुनिबर्हणम्। न त्वेष प्राकृतः कश्चित् कर्णो वैकर्तनो वृषः। महात्मा ह्येष राजेन्द्र रामशिष्यः प्रतापवान्॥
अङ्ग्रेजी
1Duryodhana said When fearlessness was given to the whole class of the Pitris, the celestials and the Rishis by that high-souled one (Brahman), he (Brahman), after having adorned Shankara properly uttered these words beneficial to the people of the entire universe.
2O lord of all, through your grace I have been established in this high situation, namely the creatorship of all creatures. Holding this, a very great boon was given by me to the Danavas.
3O Lord of the past and the future, there exists no one, excepting yourself, who is fit to slaughter these who have gone beyond paying proper respects. Indeed, you are only person, who can slay these antagonists.
4O God, when you are such, do you, therefore, achieve good to the celestials who have fallen into imminent danger and who also solicit your grace. O lord of the celestials. O wielder of the trident, Slaughter these Danavas.
5O you, who give honor to all, through your kindness let the entire universes attain bliss. Indeed you are worthy to be taken protection of. O lord of the universe, we all seek your protection.
6Sthanu said My opinion is that all your enemies should be slain. Being unassisted, I cannot dare slaughter them; for really the antagonists of the celestials are all very powerful.
7Having been united, together, all of you, therefore, destroy these enemies in the field of battle with one-self of the strength possessed by me. For union is, indeed, an immense strength.
8The celestials said I have observed energy and prowess of them (the Danavas). From this I am of opinion that the amount of energy and strength possessed by them, is twice the energy and prowess possessed by us.
9Sthanu said These sinful persons, who have insulted you, all should be slaughtered. Do you kill all these antagonists with one-half of my energy and prowess.
10The celestials said O Maheshvara, we are not capable of bearing half of your energy. Do you slaughter the antagonists with one-half of the entire strength, possessed by all of us.
11Sthanu said If you have not really got the power of bearing my whole force, then, I, endued with only one half of your united energy, slay them all.
12Thereupon, O foremost of monarchs, the chief of the celestials was thus addressed by the gods, saying-so be it; and he in this way became superior to all, after having added to his own one-half of the entire energy possessed by them (the celestials) all.
13That god had really become much more powerful than all others in strength. Thereupon Shankara came to be celebrated under the title of Mahadeva from that time forward.
14At this Mahadeva, who was armed with the bow and arrows, uttered these words; 'O celestials, mounted upon the car, I shall slaughter those enemies of yours in the field of battle.'
15Do you all now behold my car, the bow and arrow, as also how I cast down today these antagonists upon the surface of the earth.
16The celestials said O Lord of the celestials, having taken up all forms of the three worlds, we will construct a car for you, that will be endued with immense energy.
17Thereupon the foremost of the celestials began to construct that car, which was conceived to be a very gigantic cue and also that was, with great intelligence designed by Vishvakarman himself (the celestial artificer).
18Then they prepared arrows for him, that were identical with Vishnu, Soma and Hutasha. Agni became the staff of his arrow, and Soma became its head and ruler of earth, then again Vishnu constituted the point of that best of arrows.
19Then they made his car to be the same as the goddess earth, that is adorned with garlands of magnificent towns and cities and that is furnished with the mountains, forests and islands and the contained creatures and also that is ornamented with innumerable ups and downs.
20The Mandara mountain was made the axle of that car; and the great river (the Ganges) constituted its Jangha; and the different directions and the subsidiary points constituted its several ornaments.
21The constellations constituted its shafts; and the Kritayuga constituted its yoke; and Vasuki, (the foremost of all snakes, constituted the Kubara of the car). Then the best of the celestials made the Apaskora and Adhistana of that car to be the same as the Himavat and the Vindhya mountains, and also made the Udaya and Asta mountains to be the wheels of that car.
22The ocean, that was excellent abode of the Danavas, was made to be the other axle of the car; as also the body of the seven Rishis became the protectors of the wheels of that car.
23The Ganga, the Sarasvati and the Sindhu, as well as the firmanent constituted the Dhara of that car; and the water (on the surface of the earth), as also all the other rivers became the Uparkaga of the car (the chains binding its several limbs).
24The whole day and night and several other divisions of the time, namely the Kalas and Kushtas, as also the different seasons of the year constituted the Anakarsha of that car, and again the most resplendent planets and stars constituted its Varutha (the wooden fences).
25Virtue, profit and desire, united together constituted its Trivena. And there the herbs, containing innumerable flowers and fruits, formed its rows of bells.
26The Sun and the Moon, having been made equal, were constituted to be the two other wheels of that foremost and most excellent car. The day and the night were made to be the two auspicious wings on the right and left in that car.
27The ten princes of snakes, headed by one, named Dhritarashtra, that were were all very powerful constituted the shafts of that car.
28The sky was made to be its yoke; and the clouds, known by the names of Samvartakas and Balahakas, were made its leathern strings. Then also Kalaprishta, Nahusha, Karkotaka and Dhananjaya, as also several other snakes became the chords for binding the manes of those horses. The cardinal points and the subsidiary directions constituted the reins of those horses yoked to that car.
29The Dhriti the Medha, the Sthiti and the Sannati and the firinament, covered over with the planets, constellations and stars, were made its variegated leathern covers.
30The gods made horses for driving that chariot, the four lokapalas i.e. Indra, Varuna, Yama and Kubera. The adored goddesses of Sinivali, Anumati, Kuhu and Raka, all great resolutes were made the yoke for that chariot and the gods governing these goddesses were made the thorns of the bridle to direct those horses.
31The chords of that car were constituted by Action, Truth, Devotion and Profit. The mind was the situation upon which the car rested; and speech formed its tacks. The beautiful flags of diverse colours undulated in the air and both the lightening and the Indra's bow (the Rainbow) enlightened that resplendent car.
32The Vashatkara (the chief Vedic sound) formed the goad; and Gayatri formed the chord attacked to the goad.
33That entire year, which was formerly fixed in the sacrifice of that high-minded Ishana, now constituted the bow of the car; whereas Savitri formed the high sounding bow-string.
34A celestial coat of mail was constructed, that was adorned with the most valuable gems and that was impenetrable and that was most resplendent and also that had arisen from the wheel of time.
35That handsome mountain of gold, called the Meru, formed the flag staff; and the chords, that were ornamented with the lightning, became the banners of that car. That car, being thus furnished with all its equipments, looked most resplendent like the blazing fire in the midst of the priests attending a sacrifice.
36The celestials also, after having looked at that excellently equipt car, became greatly astonished. O sire, the celestials, after having seen that the energies of the entire universe were united together in one place, informed that high-souled one (Brahman) that the car was ready.
37O great monarch, O foremost of persons, when that best of cars was thus prepared by all the celestials with a view to crush down their antagonists (the Danavas). Shankara then placed his celestial weapons upon the car; and also having made the entire firmament to be his flag-staff, he placed his bull (the symbol of the Deity) upon it.
38Then the rod of Brahman, the rod of Death and the rod of Rudra, as also Fever formed the guards on the sides of that car, that were pointed towards all directions of the horizon.
39The protectors of the car-wheels of that high-souled personage were the Athurvan and Angiras; and Rigveda, Samaveda and Purana stood at the front of that car.
40All histories and the Yajurveda became the guards of the back of the car; and all divine speeches and the and the different branches of knowledge placed themselves on all sides of the car.
41O king, the hymns and others, as also the principal Vedic sounds, namely, Vashatkara, stood round the car. And O monarch, the syllable Om, having placed at the front of it, became greatly hand-some.
42Then having made the year, looking exceedingly beautiful with the six seasons, to be his bow, he prepared the string with his own shadow, that was indestructible in the field of battle.
43Indeed, that illustrious Rudra is the same as Death himself. The year was his bow; and accordingly the death-night, which was but the shade of Rudra himself, was constituted to be the indestructible string at that bow.
44Vishnu, Agni (the god of fire) and Soma formed the shaft of that bow. The entire was universe of nothing but Agni and Soma. The universe is also to consist of Vishnu.
45The soul of that illustrious and highly energetic Bhava is identical with Vishnu. They (the Asuras), therefore, could not bear the tough of the bow-string of Hara (Bhava).
46Then the fiercely wrathful Lord cast his fire of anger upon that arrow, which anger was most irresistible and also which had sprung from the very wrath of both Bhrigu and Angiras and which, which, again, most intolerable.
47That dreadful God, dressed in skins, who was blue, red and of smoke color and who also resembled ten thousand suns in splendour and who again was shrouded over with the flames of energy and blazed forth most brightly.
48Then that subduer of those, who can with difficulty be subdued, that victor that slayer of the antagonists of Brahman, that universal protector, that slayer of persons, with whom rest both righteousness and unrighteousness that One named Hara.
49Then having been surrounded by innumerable beings, who were all very powerful to crush the enemies and who were possessed of fierce prowess and dreadful appearances and who, again, were fleet as the mind and who, at last, were endued with the different (fourteen) physical faculties, illustrious Sthanu blazed forth with great splendour.
50Then having taken refuge under the different phases of his body, this entire universe, both mobile and immobile, standing beside him, blazed forth and presented a very extraordinary appearance, O monarch,
51Seeing that car furnished with all its equipment's, he, coated himself with the armour and armed with the bow, took up that celestial arrow sprung from the deities, Soma, Vishnu and Agni.
52Thereupon, O monarch, O king, all the celestials ordered Wind, that foremost of the gods, to carry to that highly powerful Deity his pure and fragrant breeze,
53Then having taken hold of the car, Mahadeva mounted upon it, thus terrifying even the very celestials, and therefrom he caused the whole earth to tremble with dread.
54The great Rishis, the Gandharvas, the whole body of the celestials, as well as the different tribes of the Apsaras praised that Lord of the gods, when he was desirous to ascend the car.
55Then the Lord was highly praised by the Brahmanical sages; and he was worshipped by the eulogists; as also he was pleased with the dance of numerous Apsaras, who were all very well-acquainted with the art of dancing.
56Thereupon that beautiful boon-giver, who was excellently armed with the sword, arrow and bow, smilingly addressed the celestials saying-"Who will become my charioteer"'?
57The celestials replied him, saying-"O Lord of the gods, he will be your charioteer, whomever you will be pleased to appoint. There is no doubt about it."
58Then the God, again, replied them (the celestials), saying, “Having meditated upon the matter yourselves, without the least hesitation, do you appoint him as my charioteer, who will prove himself superior to myself.”
59Thereupon the celestials, after having listened to these speeches uttered by that highsouled god and also having repaired to the grandsire propitiated him and said to him these words.
60O God, what instruction, imparted by you as regards the destruction of the antagonists of the celestials, was thoroughly acted up to by all of us. That Deity having the bovine hull for his symbol, was gratified with us.
61Also a car had been constructed by us, that was furnished with the most beautiful and diverse kinds of weapons. But we do not know who will make the best charioteer in this foremost of cars.
62In consequence thereof, do you appoint some such best of the celestials as the charioteer. O illustrious one, it is necessary for you to make good of that word said to us.
63O illustrious one, you have said to us before to this effect that you would do us some good. Now it is necessary for you to fulfill that promise.
64That most invincible and foremost of cars was constructed by us with the best parts of all the celestials in such a way that it was capable of routing our enemies; and that Deity, having Pinaka in his hand, was made the warrior to fight upon it. This One, having terrified the Danavas, is now ready for battle.
65So also, the four Vedas have become the four horses, the best of their species, of that high-souled Deity; and the Earih, among with the numerous mountains, had become his car. The equipments of that car were the constellations. The warrior (who will fight from that car) is Hara. But who will be the charioteer, is still unfound.
66For that car's charioteer is to be sought, who will prove himself a specialist amongst all these (celestials). O Lord, this car is constructed to such an importance, as also Hara is the warrior who will fight from it.
67O Grandsire, armours, along with the weapons and the bow, have already been obtained. Save yourself, there exists no other charioteer, whom we can find out. O illustrious one, you are, indeed, attended with all accomplishments; and you are superior to all the celestials.
68Having immediately mounted upon that car, do you guide the horses of the best species with the object of bringing about the victory of the celestials and the destruction of their antagonists.
69It has been heard by us that after bowing down with their heads to the Grandsire, who is the lord of the three worlds, all the celestials began to appease him in order to appoint him as the charioteer (of that car).
70The grandsire said O dwellers of heaven, there is nothing like untruth in this speech uttered by you. While, indeed, Kapardin will engage in battle, I will surely hold the reins of his horses.
71Thereupon that illustrious person-age, that God, the creator of all creatures, the Grandsire was appointed to the charioteership of highsouled Ishana by the celestials.
72Thus while he was immediately ascending that car, which was revered by all persons, those horses, that were as fleet as the wind, bowed down upon the ground with their heads.
73Having mounted upon that car, the illustrious Grandsire, that God who blazed forth with the splendour of his own, then indeed took up the reins of the horses, as well as the goad.
74Thereupon that illustrious God, after having hitted those horses, that resembled the wind in swiftness, they addressed the foremost of the celestials Sthanu saying “Do you ascend.”
75After this, Sthanu, after having taken up that shaft, which was born of Vishnu, Soma and Agni and then also having caused by his bow the numerous enemies to tremble, mounted upon
76The great Rishis, that Gandharvas, the whole of the celestials, as also large numbers of the Apsaras, uttered prayers to that Lord of the gods, who had already mounted upon that that car. car.
77That handsome personage, that giver of boons, that holder of the sword, arrow and bow rested upon that car and looked most resplendent with his own energy shedding lustre upon the three worlds.
78Thereupon the God once more addressed all the celestials, headed by Indra himself, saying-"Grief should never be felt by you considering that I shall not slaughter the Asuras. Now do you understand that the Asuras have already been slaughtered by this arrow."
79Thereupon those gods considered it to be true; and uttered those words-"That they (Asuras) have been all slaughtered.” Then, indeed, those celestials, considering that the speech what the illustrious Lord had uttered could not be untrue, attained to the highest gratification.
80Thereupon, O monarch, that lord of the celestials, riding upon that mighty car, which had no equal, proceeded on, having been encompassed by the whole lot of, the celestials.
81Then that highly famous God was worshipped by all his companions, as well as by others, who were dancing in his front and who lived on meat and who were invincible in battle and who also were running on all sides of that God and who again shouted with joy at one another.
82Thus the great Rishis, who were highly fortunate and who were endued with ascetic merit and best qualities, as well as all the celestials, blessed in every way Mahadeva with Success.
83O foremost of persons, when that boongiving Lord, who destroys the terrors of all creatures of the entire universe, was thus proceeding onwards; the whole universe, as also all the celestials became highly satisfied.
84There the great Rishi began to praise that Lord of the celestials with numerous kinds of hymns; as also they were repeatedly increasing His energy and stood up there, O monarch.
85While the Lord was proceeding; millions and millions of the Gandharvas began to play innumerable kinds of musical instruments.
86Thereupon when the boon-giving Lord, after mounting upon the car, was advancing towards the Asuras, the Lord of the universe smilingly addressed him saying-"Most excellent! Most excellent!"
87O Lord, do you advance to the spot where the Daityas are waiting. Being highly enlivened, do you urge the heroes. Do you observe the strength of my arms today, while slaughter the antagonists in the field of battle.
88Thereupon, O monarch, the Lord urged those horses, that were possessed of the fleetness of wind or mind, towards that triple city, which was excellently protected by both the Daityas and the Danavas.
89Accompanied by those horses, that were highly revered by all the three worlds and also that seemed to drink the skies by their speed, the Lord, endued with great lustre, started immediately with a view to secure victory for the denizens of heaven.
90When Bhaga, riding upon that car, proceeded towards that triple city, his bull (symbol of Bhava) uttered a very excellent and loud roar, filling thereby the different directions with the noise.
91Having heard that dreadful and loud roar of his (Lord's) bull, there the descendants of Taraka, who were all the enemies of the celestials, attained to their destruction (died).
92Then others also took their stations there in his front with the object of battle. Upon this Sthanu, O mighty monarch, that wielder of the trident, became senseless with rage.
93All the creatures were filled with terror; and the three worlds began to tremble. And while he was aiming that shaft, numerous dreadful omens appeared there.
94On account of the pressure of Soma Agni and Vishnu in that shaft and that caused by both Brahman and Rudra, as also of great weight of that formidable bow, that car began to sink.
95Thereupon Narayana came out of the pointed head of that arrow; and then having taken-up the form of a bull lifted up that huge car.
96While, indeed, that car was going down and the enemies were uttering loud roars, then the illustrious lord, who was possessed of immense prowess, made a very tremendous roar out of rage.
97O giver of honors, while that illustrious lord Rudra was thus standing at the head of his bull and ou the back of his horses, then he beheld the city belonging to the Danavas.
98O foremost of men, while Rudra was thus standing upon his bull and horses, then he severed the tenis of his horses, then he severed the tents of his horses and separated into two parts the hoofs of his bull.
99May you be blessed; from that time forward the hoofs of all animals belonging to the bevine species came to be cloven (into two parts). O monarch, froin that time also the teats of horses, that were highly oppressed by that most powered Rudra. performing miraculous deeds, ceased to appear.
100Then having filled his bow with the string and also having aimed that arrow and again having united his Pasupata weapon with that shaft, Hare reflected for a while that triple city.
101O most powerful monarch, while Rudra was thus standing, grasping his bow, then by that time, those three cities became united together.
102Thus then the three cities had come to be of similar character after having lost their individual features, there had taken place loud shouts of joy amongst the high-souled celestials.
103Thereupon all the celestials, the Siddhas and the high-class Rishis uttered the word, success whilst thus praying Maheshvara.
104Thereafter that triple city appeared just at the front of that slayer of the Asuras, that deity of dreadful and indescribable form, that god who was indescribable from, that god who was endued with energy that he bore with great difficulty.
105Then that illustrious lord of the three worlds, after having stretched that celestial bow, shot that arrow, which was made of the essence of the three worlds, at the triple city.
106O highly fortunate one, when that best of arrows was shot at the triple city, there had arisen loud wails of grief's as those three cities were trembling down upon the earth. Then having burnt those Asuras, he cast them down in the western ocean.
107Thus three cities were burnt and the Danavas were all destroyed by wrathful Maheshvara, who had wrought it having the desire for benefiting the three worlds.
108That fire, springing from his own wrath, was sooni quenched by the god, saying stop, stop. Then three-eyed deity addressed the fire, saying-O, do you reduce to ashes three worlds.
109Thereupon all the celestials, the entire universe and the great Rishis, who had now attained to their natural conditions, began to greatly Sthanu, who is endued with unequalled prowess, with the most excellent speeches.
110When their desires well all fulfilled by such great efforts; and the celestials, headed by the creature, having been permitted by that illustrious lord, went to their respective abodes, they came from.
111Thus the illustrious god, that creator of the universe, that superior lord of the gods and the Assuras Maheshvara achieved good for all the worlds.
112Even as the illustrious Brahman, the creator of the universe, the Grandsire, that supreme being, that celestial one, acted as the charioteer of Rudra, So do you hold immediately the reins of the horses, belonging to that high-souled son of Radha, like the Grandsire holding the reins of horses belonging to Rudra.
113Chiefly you are, indeed, superior to Krishna and to Karna, as well as to Phalguna, O foremost of monarch, there is no doubt about this.
114In the field of battle, this one does really resemble Rudra; and in policy you resemble Brahman. In consequence of this you two, united together, are capable of vanquishing our enemies, who are like those Assuras.
115O Shalya, even this should immediately be performed, by following which this Karna today, having crushed the son of Kunti, who possesses white horses and has Krishna for his charioteer, should slaughter him.
116O king of Madra country! I am dependent with an ambition to yicld of the state and hope for survival. The victory in anvil as a result of your participation to war as charioteer to Karna also depends on your skilled execution.
117The fate of Karna, our kingdom and we ourselves, a well as our victory in the field, rest entirely upon you. Do you, therefore, hold the reins of the foremost of the horses belonging to this warrior.
118Do you listen to another story, which I will once more relate to you. This (story) a virtuous regenerate person told in the presence of my father.
119O Shalya, having listened to that beautiful story, which is full of causes and consequences of actions and also having settled all, do this immediately. There should be made no doubt about this.
120There was one, named Jamadagni, born in the race of Bhrigu and practising severe asceticism. He had a son, celebrated by the name of Rama and who also was endued with energy and excellent qualities.
121severe Having practised the most asceticism, that cheerful souled personage, who always observed strict vows and who also had his soul under control, began to gratify Bhava in order to obtain weapon.
122Mahadeva became highly gratified with him for his devotional performances and coolness of mind and Shankara, becoming conscious of the object in his mind showed himself to him.
123Mahadeva said O Rama, are you happy? I am exceedingly satisfied with you; and what you desire is known to me. Do you make your soul sanctified. You will obtain all your desire.
124I will give you all these weapons, when you will become pure. For, O son of Bhrigu, these weapons burn that person, who is incompetent and incapable.
125The son of Jamadagni, having been thus addressed by the lord of the celestials, that wielder of the trident; reaped to that lord, who was endued with a lofty soul, after bowing down his head to him.
126When I worshipped you always, then you the lord of the celestials, know it very well that I am competent to wield those weapons. So it is necessary for you to give me these weapons.
127Duryodhana said Thereupon he, by means of severe penances, by subduing his souls and by the observance of vows, as also by means of performing worship, offerings and sacrifices, followed by the performance of Homa; attended with the utterance of the Mantras, began to worship Bhava through many long years.
128Then Mahadeva, who became highly gratified with that lofty minded descendant of Bhrigu's race, enumerated the innumerable virtues of him just in the presence of his divine wife. This Rama is always very devotional towards me and is of firm vows.
129The lord, therefore, being thus satisfied with him, enumerated his several virtues in the presence of all the celestials and the Pitris, O slayer of enemies.
130During this time, all the Daityas had really become very powerful. By them who we darkened with pride and senselessness, all the dwellers of heaven were greatly oppressed.
131Thereupon all the celestials, having united together, were determined upon to slaughter them; and also made attempts to bring about the destruction of these antagonists. But they, however, were incapable of vanquishing them.
132All gods then got vicinity to Maheshvara, the husband of Uma, obtained his grace with ter salute in keen devotion and submitted O sovereign god! Slaughter please, our enemies.
133Thereupon that god Shankara, after having promised all the celestials the destruction of their enemies and also having called Rama, that descendent of Bhrigu's race before him, addressed him in the following language.
134O descendant of Bhrigu race, do you slaughter all the antagonists of the celestials, who have assembled here, out of desire for benefiting all the worlds, as also for the satisfaction of myself.
135Being thus addressed, he (Bhargava) replied to that boon-giving and three-eyed Lord.
136Rama said O Lord of the celestials, what might have I got, who am quite unfit for the management of all weapons, that I may slaughter all the Danavas, who are very well-acquainted with the use of weapons, as also who are most invincible in the field of battle.
137Maheshvara said Being commanded by me, do you start at once. You will slaughter these enemies. Having thus subdued all these enemies, you will surely gain innumerable excellent virtues.
138Hearing these words and also accepting them in all ways, Rama performed all the propitiatory ceremonies; as also he advanced against the Danavas. Then he addressed those enemies of the celestials, who were possessed of insensibility, pride and enormous strength,
139Most invincible in battle as you are, O Daityas, do you give me battle. I had been sent by the lord of the celestials to subdue the mighty Asuras.
140Having been thus addressed by that descendent of Bhrigu's race, all the Daityas began to fight with him (Bhargava). Then that descendant of Bhrigu's race, that delighter of the race of Bhrigu, after having slaughtered those Daityas in the field of battle by means of strokes, that were like the touches of the thunder belonging to Indra.
141Was greatly wounded in the body by the Danavas. But thereafter that son of Jamadagni, that foremost of regenerate persons, being immediately touched by Sthanu, became wholly freed from these wounds.
142Thereupon the illustrious lord, being gratified by that deed of his, gave to that highsouled descendant of Bhrigu's race various kinds of boons.
143The wounds, caused upon your body by the falling of innumerable weapons testify to the u superhuman act performed by you. O delighter of Bhrigu's race, do you, therefore, accept these numerous celestial weapons from me, according to your desire.
144Duryodhana said Thereupon, having obtained all the diverse kinds of weapons and boons desired in his heart, Rama performed the ceremony of bowing down his head to Shiva. Thus having received the command from the lord of the celestials, that great devotee went away.
145This is the old story, which then; the Rishi narrated (to my father). O foremost of persons, the son of Bhrigu handed over all that knowledge of archery to the high-souled Karna, being gratified in his inner heart.
146O ruler, of earth, if Karna had the slightest fault, in that case the descendant of Bhrigu's race would not have given him these celestial weapons.
147I do not think that Karna was ever born in the family of a charioteer. Rather I think that he is the son of a god, or he is come of the race of the Kshatriyas. My opinion is that he was abandoned (in his infancy), lest his race be ascertained.
148O Shalya, this one, namely Karna, is, indeed, by no means born of the family of a charioteer. This mighty car-warrior resembling the very Sun, is furnished with the (natural) ear-rings, armour and long arms; could is be possible that the she deer had given birth to a tiger.
149O monarch, Indeed, his two arms are very massive; and they are like the trunk of the prince of elephants. Do you behold his broad chest, which is powerful enough to resist all sorts of enemies. This Karna, the son of Vikartana, can never be an ordinary individual. O lord of kings, this high-souled disciple of Rama is really a very powerful warrior.
हिन्दी
1दुर्योधन ने कहा — जब उन महात्मा (ब्रह्मा) ने पितरों, देवताओं और ऋषियों के समस्त वर्ग को अभय प्रदान किया, तब उन्होंने (ब्रह्मा ने) शंकर की विधिपूर्वक स्तुति करके सम्पूर्ण विश्व के प्राणियों के हितकारी ये वचन कहे।
2'हे सर्वेश्वर, आपकी ही कृपा से मैं इस उच्च पद पर, अर्थात् समस्त प्राणियों के स्रष्टृत्व पर, प्रतिष्ठित हुआ हूँ। इसी पद को धारण करते हुए मैंने दानवों को वह अत्यन्त महान् वर दिया था।
3हे भूत और भविष्य के स्वामी, आपके अतिरिक्त और कोई ऐसा नहीं, जो उन लोगों का वध करने में समर्थ हो, जो समुचित आदर की मर्यादा लाँघ चुके हैं। वस्तुतः आप ही एकमात्र ऐसे पुरुष हैं, जो इन शत्रुओं का वध कर सकते हैं।
4हे देव, जब आप ऐसे हैं, तब आप उन देवताओं का कल्याण कीजिए, जो आसन्न संकट में जा पड़े हैं और जो आपकी कृपा के याचक हैं। हे देवेश्वर, हे त्रिशूलधारी, आप इन दानवों का संहार कीजिए।
5हे सर्वसम्माननीय, आपकी कृपा से समस्त लोक सुख प्राप्त करें। वस्तुतः आप ही शरण लेने योग्य हैं। हे जगदीश्वर, हम सब आपकी शरण में हैं।'
6स्थाणु ने कहा — मेरा भी यही मत है कि तुम्हारे समस्त शत्रुओं का वध होना चाहिए। किन्तु सहायता के बिना मैं उनका वध करने का साहस नहीं कर सकता; क्योंकि देवताओं के ये शत्रु वस्तुतः अत्यन्त बलवान् हैं।
7अतः तुम सब एक साथ मिलकर मुझमें विद्यमान बल के आधे भाग से रणभूमि में इन शत्रुओं का विनाश करो। क्योंकि एकता ही वस्तुतः महान् बल है।
8देवताओं ने कहा — हमने उनका (दानवों का) तेज और पराक्रम देखा है। इसी से हमारा यह मत है कि उनमें जितना तेज और बल है, वह हममें विद्यमान तेज और पराक्रम से दुगुना है।
9स्थाणु ने कहा — इन पापियों ने, जिन्होंने तुम्हारा अपमान किया है, सबका वध होना चाहिए। तुम मेरे तेज और पराक्रम के आधे भाग से इन समस्त शत्रुओं को मार डालो।
10देवताओं ने कहा — हे महेश्वर, हम आपके तेज का आधा भाग भी धारण करने में समर्थ नहीं हैं। आप ही हम सबमें विद्यमान समस्त बल के आधे भाग से इन शत्रुओं का वध कीजिए।
11स्थाणु ने कहा — यदि तुममें वस्तुतः मेरे पूर्ण बल को धारण करने की शक्ति नहीं है, तो मैं ही तुम्हारे संयुक्त तेज के आधे भाग से युक्त होकर उन सबका वध करूँगा।
12तदनन्तर, हे नृपश्रेष्ठ, देवताओं ने देवाधिदेव से 'ऐसा ही हो' कहा; और इस प्रकार वे उन सब (देवताओं) में विद्यमान समस्त तेज का आधा भाग अपने में मिलाकर सबसे श्रेष्ठ हो गए।
13वे देव वस्तुतः बल में अन्य सबसे कहीं अधिक शक्तिशाली हो गए। तदनन्तर उसी समय से शंकर 'महादेव' नाम से विख्यात हुए।
14इस पर धनुष-बाण धारण किए हुए महादेव ने ये वचन कहे — 'हे देवताओ, मैं रथ पर आरूढ़ होकर रणभूमि में तुम्हारे उन शत्रुओं का वध करूँगा।
15तुम सब अब मेरा रथ, धनुष और बाण देखो, और यह भी देखो कि मैं आज किस प्रकार इन शत्रुओं को पृथ्वी की सतह पर गिरा देता हूँ।'
16देवताओं ने कहा — हे देवेश्वर, हम तीनों लोकों के समस्त रूपों को लेकर आपके लिए एक ऐसे रथ का निर्माण करेंगे, जो अपार तेज से सम्पन्न होगा।
17तदनन्तर देवश्रेष्ठों ने उस रथ का निर्माण आरम्भ किया, जिसकी कल्पना अत्यन्त विशाल रूप में की गई थी और जिसका आकल्पन स्वयं विश्वकर्मा (देवशिल्पी) ने महती बुद्धि से किया था।
18तब उन्होंने उनके लिए ऐसे बाण तैयार किए, जो विष्णु, सोम और हुताशन (अग्नि) के ही स्वरूप थे। अग्नि उस बाण का दण्ड बने, सोम उसका फलक बना, हे पृथ्वीपते, और विष्णु उस श्रेष्ठ बाण की नोक बने।
19फिर उन्होंने उनके रथ को साक्षात् पृथ्वीदेवी के समान बनाया, जो भव्य नगरों और पुरों की मालाओं से अलंकृत है, जो पर्वतों, वनों और द्वीपों तथा उनमें रहने वाले प्राणियों से युक्त है और जो असंख्य उतार-चढ़ावों से सुशोभित है।
20मन्दर पर्वत उस रथ की धुरी बनाया गया; और महानदी (गंगा) उसकी जङ्घा बनी; तथा दिशाएँ और विदिशाएँ उसके नाना अलंकार बनीं।
21नक्षत्र उसके दण्ड बने; और कृतयुग उसका जुआ बना; तथा वासुकि (समस्त नागों में श्रेष्ठ, उस रथ का कूबर बने)। फिर देवश्रेष्ठों ने उस रथ के अपस्कर और अधिष्ठान को हिमवान् और विन्ध्य पर्वतों के समान बनाया, तथा उदय और अस्त पर्वतों को उस रथ के पहिए बनाया।
22दानवों का उत्तम निवास वह समुद्र उस रथ की दूसरी धुरी बनाया गया; तथा सप्तर्षियों के शरीर उस रथ के पहियों के रक्षक बने।
23गंगा, सरस्वती और सिन्धु तथा अन्तरिक्ष उस रथ के धार बने; और (पृथ्वी की सतह का) जल तथा अन्य समस्त नदियाँ उस रथ के उपस्कर (उसके विविध अंगों को बाँधने वाली शृंखलाएँ) बनीं।
24सम्पूर्ण दिन और रात तथा काल के अन्य विभाग — कलाएँ और काष्ठाएँ — एवं वर्ष की भिन्न-भिन्न ऋतुएँ उस रथ का आनकर्ष बनीं, और पुनः अत्यन्त देदीप्यमान ग्रह और तारे उसका वरूथ (काष्ठ-आवरण) बने।
25धर्म, अर्थ और काम — तीनों मिलकर उसकी त्रिवेणु बने। और वहाँ असंख्य पुष्पों और फलों से युक्त ओषधियाँ उसकी घण्टियों की पंक्तियाँ बनीं।
26सूर्य और चन्द्रमा को समान बनाकर उस श्रेष्ठ और उत्तम रथ के दो अन्य पहिए बनाया गया। दिन और रात उस रथ में दायीं और बायीं ओर के दो मंगलमय पक्ष बनाए गए।
27धृतराष्ट्र नामक नाग जिनके अग्रणी थे, वे दस नागराज, जो सब अत्यन्त बलशाली थे, उस रथ के दण्ड बने।
28आकाश उसका जुआ बनाया गया; और संवर्तक तथा बलाहक नाम से प्रसिद्ध मेघ उसके चर्ममय बन्धन बनाए गए। फिर कालपृष्ठ, नहुष, कर्कोटक और धनञ्जय तथा अन्य अनेक नाग उन अश्वों की अयालों को बाँधने वाली रज्जुएँ बने। दिशाएँ और विदिशाएँ उस रथ में जुते हुए उन अश्वों की लगामें बनीं।
29धृति, मेधा, स्थिति और सन्नति तथा ग्रहों, नक्षत्रों और तारों से आच्छादित अन्तरिक्ष उसके विचित्र चर्म-आवरण बनाए गए।
30देवताओं ने उस रथ को खींचने के लिए चार लोकपालों — इन्द्र, वरुण, यम और कुबेर — को अश्व बनाया। पूजनीय देवियाँ सिनीवाली, अनुमति, कुहू और राका, जो सब महान् दृढ़व्रता थीं, उस रथ का जुआ बनाई गईं, और इन देवियों के अधिष्ठाता देव उन अश्वों को हाँकने वाली लगाम की कीलें बनाए गए।
31उस रथ की रज्जुएँ कर्म, सत्य, तप और अर्थ से बनीं। मन वह अधिष्ठान बना जिस पर रथ टिका था; और वाणी उसके कीलक बनी। नाना रंगों की सुन्दर पताकाएँ वायु में लहराती थीं और विद्युत् तथा इन्द्रधनुष दोनों उस देदीप्यमान रथ को आलोकित करते थे।
32वषट्कार (प्रधान वैदिक ध्वनि) उसका अंकुश बना; और गायत्री उस अंकुश में बँधी हुई रज्जु बनी।
33वह सम्पूर्ण संवत्सर, जो पूर्वकाल में उन महात्मा ईशान के यज्ञ में नियत किया गया था, अब उस रथ का धनुष बना; जबकि सावित्री उसकी उच्च-निनादिनी प्रत्यञ्चा बनी।
34एक दिव्य कवच का निर्माण किया गया, जो अत्यन्त बहुमूल्य रत्नों से अलंकृत था, जो अभेद्य था, जो परम देदीप्यमान था और जो कालचक्र से उत्पन्न हुआ था।
35मेरु नामक वह सुन्दर स्वर्णपर्वत उसका ध्वजदण्ड बना; और विद्युत् से अलंकृत रज्जुएँ उस रथ की पताकाएँ बनीं। इस प्रकार समस्त उपकरणों से सुसज्जित वह रथ यज्ञ में उपस्थित ऋत्विजों के मध्य प्रज्वलित अग्नि के समान परम देदीप्यमान प्रतीत होता था।
36उस उत्तम रूप से सज्जित रथ को देखकर देवता भी अत्यन्त विस्मित हुए। हे तात, सम्पूर्ण विश्व के तेज एक ही स्थान में संयुक्त हुए देखकर देवताओं ने उन महात्मा (ब्रह्मा) को सूचित किया कि रथ प्रस्तुत है।
37हे महाराज, हे नरश्रेष्ठ, जब समस्त देवताओं ने अपने शत्रुओं (दानवों) को कुचलने के उद्देश्य से वह श्रेष्ठ रथ इस प्रकार तैयार कर लिया, तब शंकर ने अपने दिव्य अस्त्र उस रथ पर रखे; और सम्पूर्ण अन्तरिक्ष को अपना ध्वजदण्ड बनाकर उस पर अपना वृषभ (देवता का चिह्न) स्थापित किया।
38तब ब्रह्मदण्ड, कालदण्ड और रुद्रदण्ड तथा ज्वर उस रथ के पार्श्वरक्षक बने, जो क्षितिज की समस्त दिशाओं की ओर उन्मुख थे।
39उन महात्मा के रथ के चक्रों के रक्षक अथर्वन् और अंगिरा बने; और ऋग्वेद, सामवेद तथा पुराण उस रथ के आगे खड़े हुए।
40समस्त इतिहास और यजुर्वेद उस रथ के पृष्ठभाग के रक्षक बने; और समस्त दिव्य वाणियाँ तथा भिन्न-भिन्न विद्याएँ उस रथ के चारों ओर स्थित हुईं।
41हे राजन्, स्तोत्र आदि तथा प्रधान वैदिक ध्वनियाँ, अर्थात् वषट्कार, उस रथ के चारों ओर खड़े हुए। और हे राजन्, ओंकार, जो उसके आगे स्थापित था, अत्यन्त शोभायमान हो उठा।
42तब छह ऋतुओं से अत्यन्त सुशोभित संवत्सर को अपना धनुष बनाकर उन्होंने अपनी ही छाया से उसकी प्रत्यञ्चा तैयार की, जो रणभूमि में अविनाशी थी।
43वस्तुतः वे यशस्वी रुद्र साक्षात् मृत्यु ही हैं। संवत्सर उनका धनुष था; और तदनुसार कालरात्रि, जो रुद्र की ही छाया थी, उस धनुष की अविनाशी प्रत्यञ्चा बनाई गई।
44विष्णु, अग्नि (अग्निदेव) और सोम उस धनुष के बाण बने। यह सम्पूर्ण विश्व अग्नि और सोम के अतिरिक्त और कुछ नहीं है। यह विश्व विष्णुमय भी कहा जाता है।
45उन यशस्वी और परम तेजस्वी भव की आत्मा विष्णु से अभिन्न है। इसीलिए वे (असुर) हर (भव) की प्रत्यञ्चा का स्पर्श भी सह न सके।
46तब अत्यन्त क्रुद्ध भगवान् ने अपने क्रोध की अग्नि उस बाण पर डाल दी — वह क्रोध परम अप्रतिरोध्य था और भृगु तथा अंगिरा दोनों के कोप से ही उत्पन्न हुआ था तथा अत्यन्त असह्य था।
47चर्मवस्त्र धारण किए हुए वे भयंकर देव, जो नील, रक्त और धूम्रवर्ण के थे और जो तेज में दस सहस्र सूर्यों के समान थे तथा जो तेज की ज्वालाओं से आच्छादित थे, अत्यन्त उज्ज्वल रूप से प्रज्वलित हो उठे।
48तब वे, जो कठिनाई से वश में आने वालों के भी दमनकर्ता हैं, जो विजयी हैं, जो ब्रह्मा के शत्रुओं के संहारक हैं, जो विश्व के रक्षक हैं, जो प्राणियों के संहारक हैं और जिनमें धर्म और अधर्म दोनों प्रतिष्ठित हैं — वे 'हर' नामक देव प्रकट हुए।
49तब असंख्य भूतों से घिरकर, जो सब शत्रुओं को कुचलने में परम समर्थ थे, जो प्रचण्ड पराक्रम और भयंकर रूप वाले थे, जो मन के समान वेगवान् थे और जो अन्ततः (चौदह) भिन्न-भिन्न इन्द्रियशक्तियों से सम्पन्न थे, यशस्वी स्थाणु महान् तेज से प्रज्वलित हो उठे।
50तब उनके शरीर की भिन्न-भिन्न कलाओं का आश्रय लेकर यह सम्पूर्ण चराचर विश्व उनके पास खड़ा होकर प्रज्वलित हो उठा और अत्यन्त अलौकिक रूप धारण कर बैठा, हे राजन्।
51समस्त उपकरणों से सज्जित उस रथ को देखकर उन्होंने कवच धारण किया और धनुष लेकर सोम, विष्णु और अग्नि — इन देवताओं से उत्पन्न वह दिव्य बाण उठा लिया।
52तदनन्तर, हे राजन्, समस्त देवताओं ने देवश्रेष्ठ वायु को आदेश दिया कि वे उन परम शक्तिशाली देव के लिए अपनी पवित्र और सुगन्धित वायु ले जाएँ।
53तब रथ को थामकर महादेव उस पर आरूढ़ हुए, जिससे देवता भी भयभीत हो उठे, और उससे उन्होंने सम्पूर्ण पृथ्वी को भय से कँपा दिया।
54जब वे रथ पर आरूढ़ होने को उद्यत हुए, तब महर्षियों, गन्धर्वों, समस्त देवसमुदाय तथा अप्सराओं के भिन्न-भिन्न गणों ने उन देवेश्वर की स्तुति की।
55तब ब्रह्मर्षियों ने भगवान् की उच्च स्तुति की; वन्दीजनों ने उनकी अर्चना की; तथा नृत्यकला में अत्यन्त निपुण अनेक अप्सराओं के नृत्य से वे प्रसन्न हुए।
56तदनन्तर खड्ग, बाण और धनुष से उत्तम रूप से सुसज्जित उन सुन्दर वरदाता ने मुस्कराते हुए देवताओं से कहा — 'मेरा सारथि कौन होगा?'
57देवताओं ने उन्हें उत्तर दिया — 'हे देवेश्वर, आप जिसे भी नियुक्त करने को प्रसन्न होंगे, वही आपका सारथि होगा। इसमें कोई सन्देह नहीं।'
58तब उन देव ने पुनः उन्हें (देवताओं को) उत्तर दिया — 'तुम स्वयं इस विषय पर विचार करके, तनिक भी संकोच किए बिना, उसी को मेरा सारथि नियुक्त करो, जो अपने को मुझसे भी श्रेष्ठ सिद्ध करे।'
59तदनन्तर देवताओं ने उन महात्मा देव के ये वचन सुनकर पितामह के पास जाकर उन्हें प्रसन्न किया और उनसे ये वचन कहे।
60'हे देव, देवताओं के शत्रुओं के विनाश के विषय में आपने जो उपदेश दिया था, उसका हम सबने पूर्ण रूप से पालन किया। वृषभचिह्नधारी वे देव हम पर प्रसन्न हुए।
61हमने एक ऐसे रथ का भी निर्माण किया है, जो अत्यन्त सुन्दर और नाना प्रकार के अस्त्रों से सुसज्जित है। किन्तु हम नहीं जानते कि इस श्रेष्ठ रथ का सर्वोत्तम सारथि कौन होगा।
62अतः आप ही किसी ऐसे देवश्रेष्ठ को सारथि नियुक्त कीजिए। हे यशस्वी, आपने हमसे जो वचन कहा था, उसे पूर्ण करना आपके लिए आवश्यक है।
63हे यशस्वी, आपने पहले हमसे यह कहा था कि आप हमारा कुछ कल्याण करेंगे। अब उस प्रतिज्ञा को पूर्ण करना आपके लिए आवश्यक है।
64वह परम अजेय और श्रेष्ठ रथ हमने समस्त देवताओं के उत्तम अंशों से इस प्रकार बनाया है कि वह हमारे शत्रुओं को खदेड़ने में समर्थ हो; और हाथ में पिनाक धारण करने वाले उन देव को उस पर लड़ने वाला योद्धा बनाया गया है। ये दानवों को भयभीत करके अब युद्ध के लिए उद्यत हैं।
65इसी प्रकार चारों वेद उन महात्मा देव के चार अश्व बने हैं, जो अपनी जाति में श्रेष्ठ हैं; और अनेक पर्वतों सहित पृथ्वी उनका रथ बनी है। नक्षत्र उस रथ के उपकरण हैं। (उस रथ से लड़ने वाले) योद्धा हर हैं। किन्तु सारथि कौन होगा, यह अब तक अज्ञात है।
66उस रथ के लिए ऐसा सारथि खोजना है, जो इन सब (देवताओं) में अपने को विशिष्ट सिद्ध करे। हे प्रभो, यह रथ इतने महत्त्व का बना है, और हर उस पर से लड़ने वाले योद्धा हैं।
67हे पितामह, अस्त्रों और धनुष सहित कवच भी प्राप्त हो चुके हैं। आपको छोड़कर और कोई ऐसा सारथि नहीं, जिसे हम खोज सकें। हे यशस्वी, आप वस्तुतः समस्त गुणों से सम्पन्न हैं; और आप समस्त देवताओं से श्रेष्ठ हैं।
68अतः तत्काल उस रथ पर आरूढ़ होकर देवताओं की विजय और उनके शत्रुओं के विनाश के उद्देश्य से आप उन श्रेष्ठ अश्वों का संचालन कीजिए।'
69हमने सुना है कि तीनों लोकों के स्वामी पितामह को अपने सिरों से प्रणाम करके समस्त देवता उन्हें (उस रथ का) सारथि नियुक्त करने के लिए प्रसन्न करने लगे।
70पितामह ने कहा — हे स्वर्गवासियो, तुम्हारे इन वचनों में असत्य जैसा कुछ भी नहीं है। वस्तुतः जब कपर्दी युद्ध में प्रवृत्त होंगे, तब मैं निश्चय ही उनके अश्वों की रास थामूँगा।
71तदनन्तर देवताओं ने उन यशस्वी पुरुष को, उन देव को, समस्त प्राणियों के स्रष्टा पितामह को, महात्मा ईशान के सारथिपद पर नियुक्त किया।
72इस प्रकार जब वे सबके द्वारा पूजित उस रथ पर तत्काल आरूढ़ होने लगे, तब वायु के समान वेगवान् वे अश्व अपने सिरों से भूमि पर झुक गए।
73उस रथ पर आरूढ़ होकर यशस्वी पितामह ने, उन देव ने, जो अपने ही तेज से देदीप्यमान थे, तब वस्तुतः अश्वों की रास तथा अंकुश ग्रहण किया।
74तदनन्तर उन यशस्वी देव ने वेग में वायु के समान उन अश्वों को हाँककर देवश्रेष्ठ स्थाणु से कहा — 'आप आरूढ़ हों।'
75इसके पश्चात् स्थाणु ने विष्णु, सोम और अग्नि से उत्पन्न उस बाण को उठाकर तथा अपने धनुष से अनेक शत्रुओं को कँपाकर उस रथ पर आरोहण किया।
76उस रथ पर आरूढ़ हो चुके उन देवेश्वर के लिए महर्षियों, गन्धर्वों, समस्त देवसमुदाय तथा अप्सराओं के बड़े-बड़े गणों ने स्तुतियाँ कीं।
77वे सुन्दर पुरुष, वे वरदाता, खड्ग, बाण और धनुष धारण करने वाले वे देव उस रथ पर विराजमान हुए और अपने ही तेज से तीनों लोकों पर प्रकाश बिखेरते हुए परम देदीप्यमान प्रतीत होने लगे।
78तदनन्तर उन देव ने स्वयं इन्द्र के नेतृत्व में स्थित समस्त देवताओं से पुनः कहा — 'तुम्हें यह सोचकर कभी शोक नहीं करना चाहिए कि मैं असुरों का वध नहीं करूँगा। अब तुम यह समझ लो कि असुर इस बाण से मारे ही जा चुके हैं।'
79तदनन्तर उन देवताओं ने इसे सत्य माना; और ये वचन कहे — 'वे (असुर) सब मारे जा चुके हैं।' तब वस्तुतः वे देवता, यह मानकर कि यशस्वी भगवान् ने जो वचन कहा वह असत्य नहीं हो सकता, परम सन्तोष को प्राप्त हुए।
80तदनन्तर, हे राजन्, समस्त देवसमुदाय से घिरे हुए वे देवेश्वर उस अनुपम महारथ पर आरूढ़ होकर आगे बढ़े।
81तब उन परम विख्यात देव की पूजा उनके समस्त पार्षदों ने तथा अन्यों ने भी की, जो उनके आगे नृत्य कर रहे थे, जो मांस पर जीवन-निर्वाह करते थे, जो युद्ध में अजेय थे, जो उन देव के चारों ओर दौड़ रहे थे और जो पुनः हर्ष से एक-दूसरे पर सिंहनाद कर रहे थे।
82इस प्रकार परम भाग्यशाली, तपोबल और उत्तम गुणों से सम्पन्न महर्षियों ने तथा समस्त देवताओं ने महादेव को सब प्रकार से विजय का आशीर्वाद दिया।
83हे नरश्रेष्ठ, जब सम्पूर्ण विश्व के समस्त प्राणियों के भय का नाश करने वाले वे वरदाता भगवान् इस प्रकार आगे बढ़ रहे थे, तब सम्पूर्ण विश्व तथा समस्त देवता अत्यन्त सन्तुष्ट हुए।
84वहाँ महर्षिगण नाना प्रकार के स्तोत्रों से उन देवेश्वर की स्तुति करने लगे; और वे बारम्बार उनके तेज की वृद्धि करते हुए वहाँ खड़े रहे, हे राजन्।
85जब भगवान् आगे बढ़ रहे थे, तब करोड़ों-करोड़ों गन्धर्व असंख्य प्रकार के वाद्य बजाने लगे।
86तदनन्तर जब वे वरदाता भगवान् रथ पर आरूढ़ होकर असुरों की ओर बढ़ रहे थे, तब जगदीश्वर ने मुस्कराते हुए उनसे कहा — 'साधु! साधु!'
87'हे प्रभो, आप उस स्थान की ओर बढ़िए जहाँ दैत्य प्रतीक्षा कर रहे हैं। अत्यन्त उत्साहित होकर आप वीरों को प्रेरित कीजिए। आज मेरी भुजाओं का बल देखिए, जब मैं रणभूमि में इन शत्रुओं का संहार करूँ।'
88तदनन्तर, हे राजन्, भगवान् ने वायु अथवा मन के समान वेगवान् उन अश्वों को उस त्रिपुर की ओर हाँका, जो दैत्यों और दानवों दोनों के द्वारा उत्तम रूप से रक्षित था।
89तीनों लोकों में परम पूजित तथा अपने वेग से मानो आकाश को पी जाने वाले उन अश्वों के साथ महातेजस्वी भगवान् स्वर्गवासियों की विजय सुनिश्चित करने के उद्देश्य से तत्काल प्रस्थित हुए।
90जब भव उस रथ पर आरूढ़ होकर उस त्रिपुर की ओर बढ़े, तब उनके वृषभ (भव के चिह्न) ने अत्यन्त उत्तम और उच्च गर्जना की, जिससे समस्त दिशाएँ उस निनाद से भर गईं।
91उनके (भगवान् के) वृषभ की वह भयंकर और उच्च गर्जना सुनकर वहाँ तारक के वे वंशज, जो सब देवताओं के शत्रु थे, विनाश को प्राप्त हुए (मर गए)।
92तब अन्य लोग भी युद्ध के उद्देश्य से उनके सम्मुख आ डटे। इस पर, हे महाराज, त्रिशूलधारी स्थाणु क्रोध से अचेत हो उठे।
93समस्त प्राणी भय से भर गए; और तीनों लोक काँपने लगे। और जब वे उस बाण का सन्धान कर रहे थे, तब वहाँ अनेक भयंकर अपशकुन प्रकट हुए।
94उस बाण में स्थित सोम, अग्नि और विष्णु के भार से, तथा ब्रह्मा और रुद्र दोनों के भार से, एवं उस विकराल धनुष के महान् भार से वह रथ धँसने लगा।
95तदनन्तर नारायण उस बाण के नुकीले अग्रभाग से निकल आए; और तब वृषभ का रूप धारण करके उन्होंने उस विशाल रथ को ऊपर उठा लिया।
96जब वस्तुतः वह रथ नीचे धँस रहा था और शत्रुगण उच्च गर्जना कर रहे थे, तब अपार पराक्रम से सम्पन्न उन यशस्वी भगवान् ने क्रोध से अत्यन्त भयंकर गर्जना की।
97हे मानदाता, जब वे यशस्वी भगवान् रुद्र इस प्रकार अपने वृषभ के मस्तक पर और अपने अश्वों की पीठ पर खड़े थे, तब उन्होंने दानवों के उस नगर को देखा।
98हे नरश्रेष्ठ, जब रुद्र इस प्रकार अपने वृषभ और अश्वों पर खड़े थे, तब उन्होंने अपने अश्वों के स्तनों को काट डाला और अपने वृषभ के खुरों को दो भागों में विभक्त कर दिया।
99आपका कल्याण हो; उसी समय से गोजातीय समस्त पशुओं के खुर द्विधा विभक्त (दो भागों में विभक्त) हो गए। हे राजन्, उसी समय से चमत्कारपूर्ण कर्म करने वाले उन परम शक्तिशाली रुद्र द्वारा अत्यन्त पीड़ित हुए अश्वों के स्तन भी दिखाई देने बन्द हो गए।
100तब अपने धनुष पर प्रत्यञ्चा चढ़ाकर तथा उस बाण का सन्धान करके और पुनः अपने पाशुपत अस्त्र को उस बाण के साथ संयुक्त करके हर ने कुछ काल तक उस त्रिपुर पर ध्यान लगाया।
101हे परम शक्तिशाली राजन्, जब रुद्र इस प्रकार धनुष थामे खड़े थे, तब उसी समय वे तीनों नगर परस्पर संयुक्त हो गए।
102इस प्रकार जब वे तीनों नगर अपने पृथक् लक्षण खोकर एकरूप हो गए, तब महात्मा देवताओं के बीच हर्ष के उच्च घोष उठे।
103तदनन्तर समस्त देवताओं, सिद्धों और श्रेष्ठ ऋषियों ने महेश्वर की प्रार्थना करते हुए 'जय' शब्द का उच्चारण किया।
104तत्पश्चात् वह त्रिपुर उन असुरसंहारक के ठीक सम्मुख प्रकट हुआ — उन देव के, जिनका रूप भयंकर और अवर्णनीय था, जिनका स्वरूप वाणी से परे था, और जो ऐसे तेज से सम्पन्न थे जिसे वे स्वयं भी बड़ी कठिनाई से धारण करते थे।
105तब तीनों लोकों के उन यशस्वी स्वामी ने उस दिव्य धनुष को खींचकर वह बाण त्रिपुर पर छोड़ा, जो तीनों लोकों के सार से बना था।
106हे परम भाग्यशाली, जब वह श्रेष्ठ बाण त्रिपुर पर छोड़ा गया, तब वहाँ शोक के उच्च विलाप उठे, क्योंकि वे तीनों नगर काँपते हुए पृथ्वी पर गिर रहे थे। तब उन असुरों को जलाकर उन्होंने उन्हें पश्चिमी समुद्र में डाल दिया।
107इस प्रकार क्रुद्ध महेश्वर ने, जिन्होंने यह सब तीनों लोकों के कल्याण की इच्छा से किया था, तीनों नगरों को भस्म कर दिया और समस्त दानवों का विनाश कर डाला।
108उनके अपने ही क्रोध से उत्पन्न वह अग्नि 'रुक जा, रुक जा' — ऐसा कहकर उन देव द्वारा शीघ्र ही शान्त कर दी गई। तब त्रिनेत्रधारी देव ने उस अग्नि से कहा — 'तू तीनों लोकों को भस्म मत कर।'
109तदनन्तर समस्त देवता, सम्पूर्ण विश्व तथा महर्षिगण, जो अब अपनी स्वाभाविक अवस्था को प्राप्त हो चुके थे, अनुपम पराक्रम से सम्पन्न स्थाणु की परम उत्तम वाणियों से महती स्तुति करने लगे।
110जब इस प्रकार महान् प्रयत्नों से उनकी समस्त कामनाएँ पूर्ण हो गईं, तब स्रष्टा के नेतृत्व में देवता उन यशस्वी भगवान् की अनुमति लेकर अपने-अपने उन धामों को चले गए जहाँ से वे आए थे।
111इस प्रकार उन यशस्वी देव ने, उन जगत्स्रष्टा ने, देवताओं और असुरों के परम स्वामी महेश्वर ने समस्त लोकों का कल्याण सम्पन्न किया।
112जिस प्रकार यशस्वी ब्रह्मा ने, जगत्स्रष्टा पितामह ने, उन परम पुरुष ने, उन दिव्य देव ने रुद्र के सारथि का कार्य किया, उसी प्रकार आप भी तत्काल राधा के उन महात्मा पुत्र के अश्वों की रास थामिए, जैसे पितामह ने रुद्र के अश्वों की रास थामी थी।
113हे नृपश्रेष्ठ, आप वस्तुतः कृष्ण से, कर्ण से तथा फाल्गुन से भी श्रेष्ठ हैं — इसमें कोई सन्देह नहीं।
114रणभूमि में ये (कर्ण) वस्तुतः रुद्र के समान हैं; और नीति में आप ब्रह्मा के समान हैं। इस कारण आप दोनों एक साथ मिलकर हमारे उन शत्रुओं को जीतने में समर्थ हैं, जो उन असुरों के समान हैं।
115हे शल्य, यही कार्य तत्काल किया जाना चाहिए, जिससे आज ये कर्ण कुन्ती के उस पुत्र को, जिसके श्वेत अश्व हैं और जिसके सारथि कृष्ण हैं, कुचलकर उसका वध कर सकें।
116हे मद्रराज! मैं राज्य की रक्षा की अभिलाषा और जीवित रहने की आशा लिए आप पर ही आश्रित हूँ। कर्ण के सारथि के रूप में आपके युद्ध में सम्मिलित होने से जो विजय निश्चित है, वह भी आपके कुशल संचालन पर ही निर्भर है।
117कर्ण का, हमारे राज्य का और स्वयं हमारा भाग्य, तथा रणभूमि में हमारी विजय — यह सब पूर्णतः आप पर ही टिका है। अतः आप इस योद्धा के इन श्रेष्ठ अश्वों की रास थामिए।
118अब आप एक दूसरी कथा सुनिए, जिसे मैं पुनः आपसे कहूँगा। यह (कथा) एक धर्मात्मा ब्राह्मण ने मेरे पिता के समक्ष कही थी।
119हे शल्य, कर्मों के कारणों और परिणामों से भरी उस सुन्दर कथा को सुनकर तथा सब कुछ निश्चित करके आप तत्काल यह कार्य कीजिए। इसमें कोई सन्देह नहीं करना चाहिए।
120भृगु के वंश में उत्पन्न जमदग्नि नामक एक ऋषि थे, जो कठोर तपस्या करते थे। उनका एक पुत्र था, जो राम नाम से विख्यात था और जो तेज तथा उत्तम गुणों से सम्पन्न था।
121अत्यन्त कठोर तपस्या करके उन प्रसन्नचित्त पुरुष ने, जो सदा कठोर व्रतों का पालन करते थे और जिनकी आत्मा वश में थी, अस्त्र प्राप्त करने के लिए भव को प्रसन्न करना आरम्भ किया।
122महादेव उनकी तपस्या और चित्त की शान्ति से अत्यन्त प्रसन्न हुए और शंकर ने उनके मन का अभिप्राय जानकर स्वयं को उन्हें दिखा दिया।
123महादेव ने कहा — हे राम, क्या तुम सुखी हो? मैं तुमसे अत्यन्त सन्तुष्ट हूँ; और तुम जो चाहते हो वह मुझे ज्ञात है। तुम अपनी आत्मा को पवित्र करो। तुम्हें अपनी समस्त कामना प्राप्त होगी।
124जब तुम शुद्ध हो जाओगे, तब मैं तुम्हें ये सब अस्त्र दूँगा। क्योंकि हे भृगुनन्दन, ये अस्त्र उस पुरुष को जला डालते हैं, जो अयोग्य और असमर्थ है।
125देवेश्वर, उन त्रिशूलधारी के ये वचन सुनकर जमदग्नि के पुत्र ने उन महात्मा प्रभु को अपना सिर झुकाकर प्रणाम किया और उनसे कहा —
126'मैंने सदा आपकी उपासना की है, अतः हे देवेश्वर, आप भली-भाँति जानते हैं कि मैं उन अस्त्रों को धारण करने में समर्थ हूँ। अतः आपको ये अस्त्र मुझे देना ही चाहिए।'
127दुर्योधन ने कहा — तदनन्तर उन्होंने कठोर तपस्या से, आत्मसंयम से और व्रतों के पालन से, तथा पूजा, अर्पण और यज्ञों के अनुष्ठान से एवं मन्त्रोच्चार सहित हवन के सम्पादन से अनेक दीर्घ वर्षों तक भव की आराधना की।
128तब भृगुवंश के उन उदारचेता वंशज से अत्यन्त प्रसन्न हुए महादेव ने अपनी दिव्य पत्नी के ही समक्ष उनके असंख्य गुणों का वर्णन किया — 'ये राम सदा मेरे प्रति अत्यन्त भक्तिमान् और दृढ़व्रत हैं।'
129अतः इस प्रकार उनसे सन्तुष्ट हुए भगवान् ने समस्त देवताओं और पितरों के समक्ष उनके अनेक गुणों का वर्णन किया, हे शत्रुसूदन।
130इसी काल में समस्त दैत्य वस्तुतः अत्यन्त बलवान् हो गए थे। अभिमान और मूढ़ता से अन्धे हुए उन दैत्यों द्वारा समस्त स्वर्गवासी अत्यन्त पीड़ित किए गए।
131तदनन्तर समस्त देवताओं ने एकत्र होकर उनके वध का निश्चय किया; और इन शत्रुओं का विनाश करने के प्रयत्न भी किए। किन्तु वे उन्हें जीतने में असमर्थ रहे।
132तब समस्त देवता उमापति महेश्वर के समीप पहुँचे और गहन भक्ति के साथ प्रणाम करके उनकी कृपा प्राप्त की और निवेदन किया — 'हे देवाधिदेव! कृपया हमारे शत्रुओं का वध कीजिए।'
133तदनन्तर उन देव शंकर ने समस्त देवताओं को उनके शत्रुओं के विनाश की प्रतिज्ञा करके तथा भृगुवंश के वंशज राम को अपने सम्मुख बुलाकर उनसे ये वचन कहे।
134'हे भृगुवंशी, समस्त लोकों के कल्याण की इच्छा से तथा मेरी ही सन्तुष्टि के लिए तुम यहाँ एकत्र हुए देवताओं के समस्त शत्रुओं का वध करो।'
135इस प्रकार कहे जाने पर उन्होंने (भार्गव ने) उन वरदाता त्रिनेत्रधारी भगवान् को उत्तर दिया।
136राम ने कहा — हे देवेश्वर, मुझ में ऐसा कौन-सा बल है, जो समस्त अस्त्रों के संचालन के लिए सर्वथा अयोग्य हूँ, कि मैं उन समस्त दानवों का वध कर सकूँ, जो अस्त्रों के प्रयोग में अत्यन्त निपुण हैं और जो रणभूमि में परम अजेय हैं?
137महेश्वर ने कहा — मेरी आज्ञा पाकर तुम तत्काल प्रस्थान करो। तुम इन शत्रुओं का वध करोगे। इस प्रकार इन समस्त शत्रुओं को परास्त करके तुम निश्चय ही असंख्य उत्तम गुण प्राप्त करोगे।
138ये वचन सुनकर और उन्हें सब प्रकार से स्वीकार करके राम ने समस्त मंगलकार्य सम्पन्न किए; और दानवों के विरुद्ध प्रस्थान किया। तब उन्होंने देवताओं के उन शत्रुओं से, जो मूढ़ता, अभिमान और अपार बल से युक्त थे, कहा —
139'हे दैत्यो, तुम रणभूमि में परम अजेय हो — मुझसे युद्ध करो। मैं महाबली असुरों का दमन करने के लिए देवेश्वर द्वारा भेजा गया हूँ।'
140भृगुवंश के उन वंशज के ये वचन सुनकर समस्त दैत्य उनसे (भार्गव से) युद्ध करने लगे। तब भृगुवंश के उन वंशज ने, भृगुकुल के उन आनन्दवर्धक ने, इन्द्र के वज्र के स्पर्श के समान प्रहारों से रणभूमि में उन दैत्यों का संहार किया —
141किन्तु दानवों द्वारा उनका शरीर बुरी तरह क्षत-विक्षत कर दिया गया। तथापि तत्पश्चात् जमदग्नि के उन पुत्र, उन द्विजश्रेष्ठ को स्थाणु ने तत्काल स्पर्श किया, जिससे वे उन घावों से पूर्णतः मुक्त हो गए।
142तदनन्तर उनके इस कर्म से प्रसन्न हुए यशस्वी भगवान् ने भृगुवंश के उन महात्मा वंशज को नाना प्रकार के वर प्रदान किए।
143'असंख्य अस्त्रों के गिरने से तुम्हारे शरीर पर हुए ये घाव तुम्हारे द्वारा किए गए अलौकिक कर्म के साक्षी हैं। अतः हे भृगुकुलनन्दन, तुम अपनी इच्छा के अनुसार मुझसे ये अनेक दिव्य अस्त्र ग्रहण करो।'
144दुर्योधन ने कहा — तदनन्तर नाना प्रकार के समस्त अस्त्र तथा हृदय में वाञ्छित वर प्राप्त करके राम ने शिव को सिर झुकाकर प्रणाम किया। इस प्रकार देवेश्वर की आज्ञा पाकर वे महान् भक्त वहाँ से चले गए।
145यह वही पुरातन कथा है, जो तब उन ऋषि ने (मेरे पिता से) सुनाई थी। हे नरश्रेष्ठ, भृगुनन्दन ने अपने अन्तःकरण में सन्तुष्ट होकर धनुर्विद्या का वह समस्त ज्ञान महात्मा कर्ण को सौंप दिया।
146हे पृथ्वीपते, यदि कर्ण में तनिक भी दोष होता, तो भृगुवंश के वंशज उन्हें ये दिव्य अस्त्र कदापि न देते।
147मैं नहीं मानता कि कर्ण कभी सूतकुल में उत्पन्न हुए थे। बल्कि मेरा विचार है कि ये किसी देवता के पुत्र हैं, अथवा क्षत्रियकुल में उत्पन्न हुए हैं। मेरा मत है कि उनका कुल ज्ञात न हो जाए, इसीलिए वे (शैशव में) त्याग दिए गए थे।
148हे शल्य, ये कर्ण वस्तुतः किसी प्रकार भी सूतकुल में उत्पन्न नहीं हैं। साक्षात् सूर्य के समान ये महारथी (जन्मजात) कुण्डलों, कवच और विशाल भुजाओं से युक्त हैं; क्या यह सम्भव है कि मृगी ने बाघ को जन्म दिया हो?
149हे राजन्, वस्तुतः इनकी दोनों भुजाएँ अत्यन्त विशाल हैं; और वे गजराज की सूँड़ के समान हैं। इनका विस्तीर्ण वक्षःस्थल देखिए, जो सब प्रकार के शत्रुओं का प्रतिरोध करने में समर्थ है। ये विकर्तन के पुत्र कर्ण कदापि कोई साधारण पुरुष नहीं हो सकते। हे राजाधिराज, राम के ये महात्मा शिष्य वस्तुतः अत्यन्त शक्तिशाली योद्धा हैं।
नेपाली
1दुर्योधनले भने — जब ती महात्मा (ब्रह्मा)ले पितृ, देवता र ऋषिहरूको सम्पूर्ण वर्गलाई अभय प्रदान गरे, तब उनले (ब्रह्माले) शङ्करको विधिपूर्वक स्तुति गरेर सम्पूर्ण विश्वका प्राणीका हितकारी यी वचन भने।
2'हे सर्वेश्वर, तपाईंकै कृपाले म यस उच्च पदमा, अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीको स्रष्टृत्वमा, प्रतिष्ठित भएको हुँ। यही पद धारण गर्दै मैले दानवहरूलाई त्यो अत्यन्त महान् वर दिएको थिएँ।
3हे भूत र भविष्यका स्वामी, तपाईंबाहेक अरू कोही यस्तो छैन, जो ती व्यक्तिको वध गर्न समर्थ होस्, जो समुचित आदरको मर्यादा नाघिसकेका छन्। वास्तवमा तपाईं नै एकमात्र यस्ता पुरुष हुनुहुन्छ, जसले यी शत्रुहरूको वध गर्न सक्नुहुन्छ।
4हे देव, जब तपाईं यस्तो हुनुहुन्छ, तब तपाईं ती देवताको कल्याण गर्नुहोस्, जो आसन्न सङ्कटमा परेका छन् र जो तपाईंको कृपाका याचक छन्। हे देवेश्वर, हे त्रिशूलधारी, तपाईं यी दानवहरूको संहार गर्नुहोस्।
5हे सर्वसम्माननीय, तपाईंको कृपाले सम्पूर्ण लोकले सुख प्राप्त गरून्। वास्तवमा तपाईं नै शरण लिनयोग्य हुनुहुन्छ। हे जगदीश्वर, हामी सबै तपाईंकै शरणमा छौँ।'
6स्थाणुले भने — मेरो पनि यही मत छ कि तिमीहरूका सम्पूर्ण शत्रुको वध हुनुपर्दछ। तर सहायताविना म तिनीहरूको वध गर्ने साहस गर्न सक्दिनँ; किनभने देवताका यी शत्रु वास्तवमा अत्यन्त बलवान् छन्।
7त्यसैले तिमीहरू सबै एकसाथ मिलेर ममा विद्यमान बलको आधा भागले रणभूमिमा यी शत्रुहरूको विनाश गर। किनभने एकता नै वास्तवमा महान् बल हो।
8देवताहरूले भने — हामीले उनीहरूको (दानवहरूको) तेज र पराक्रम देखेका छौँ। यसैबाट हाम्रो यो मत छ कि उनीहरूमा जति तेज र बल छ, त्यो हामीमा विद्यमान तेज र पराक्रमभन्दा दोब्बर छ।
9स्थाणुले भने — यी पापीहरूले, जसले तिमीहरूको अपमान गरेका छन्, सबैको वध हुनुपर्दछ। तिमीहरू मेरो तेज र पराक्रमको आधा भागले यी सम्पूर्ण शत्रुलाई मारिदेओ।
10देवताहरूले भने — हे महेश्वर, हामी तपाईंको तेजको आधा भाग पनि धारण गर्न समर्थ छैनौँ। तपाईं नै हामी सबैमा विद्यमान सम्पूर्ण बलको आधा भागले यी शत्रुहरूको वध गर्नुहोस्।
11स्थाणुले भने — यदि तिमीहरूमा वास्तवमा मेरो पूर्ण बल धारण गर्ने शक्ति छैन भने, म नै तिमीहरूको संयुक्त तेजको आधा भागले युक्त भई ती सबैको वध गर्नेछु।
12त्यसपछि, हे नृपश्रेष्ठ, देवताहरूले देवाधिदेवलाई 'त्यस्तै होस्' भने; र यसरी उनी ती सबै (देवता)मा विद्यमान सम्पूर्ण तेजको आधा भाग आफूमा मिलाएर सबैभन्दा श्रेष्ठ भए।
13ती देव वास्तवमा बलमा अरू सबैभन्दा धेरै शक्तिशाली भए। त्यसपछि त्यही समयदेखि शङ्कर 'महादेव' नामले विख्यात भए।
14यसमा धनुष-बाण धारण गरेका महादेवले यी वचन भने — 'हे देवताहरू, म रथमा आरूढ भई रणभूमिमा तिमीहरूका ती शत्रुको वध गर्नेछु।
15तिमीहरू सबै अब मेरो रथ, धनुष र बाण हेर, र यो पनि हेर कि म आज कसरी यी शत्रुहरूलाई पृथ्वीको सतहमा ढालिदिन्छु।'
16देवताहरूले भने — हे देवेश्वर, हामी तीनै लोकका सम्पूर्ण रूप लिएर तपाईंका लागि एउटा यस्तो रथको निर्माण गर्नेछौँ, जो अपार तेजले सम्पन्न हुनेछ।
17त्यसपछि देवश्रेष्ठहरूले त्यस रथको निर्माण सुरु गरे, जसको कल्पना अत्यन्त विशाल रूपमा गरिएको थियो र जसको आकल्पन स्वयं विश्वकर्मा (देवशिल्पी)ले महती बुद्धिले गरेका थिए।
18तब उनीहरूले उनका लागि यस्ता बाण तयार पारे, जो विष्णु, सोम र हुताशन (अग्नि)कै स्वरूप थिए। अग्नि त्यस बाणका दण्ड बने, सोम त्यसको फलक बने, हे पृथ्वीपति, र विष्णु त्यस श्रेष्ठ बाणको टुप्पो बने।
19त्यसपछि उनीहरूले उनको रथलाई साक्षात् पृथ्वीदेवीसमान बनाए, जो भव्य नगर र पुरका मालाले अलङ्कृत छिन्, जो पर्वत, वन र द्वीप तथा तिनमा बस्ने प्राणीले युक्त छिन् र जो असङ्ख्य उकाली-ओरालीले सुशोभित छिन्।
20मन्दर पर्वत त्यस रथको धुरी बनाइयो; र महानदी (गङ्गा) त्यसको जङ्घा बनिन्; तथा दिशा र विदिशाहरू त्यसका नाना अलङ्कार बने।
21नक्षत्रहरू त्यसका दण्ड बने; र कृतयुग त्यसको जुवा बन्यो; तथा वासुकि (सम्पूर्ण नागमा श्रेष्ठ, त्यस रथको कूबर बने)। त्यसपछि देवश्रेष्ठहरूले त्यस रथको अपस्कर र अधिष्ठानलाई हिमवान् र विन्ध्य पर्वतसमान बनाए, तथा उदय र अस्त पर्वतलाई त्यस रथका पाङ्ग्रा बनाए।
22दानवहरूको उत्तम निवास त्यो समुद्र त्यस रथको दोस्रो धुरी बनाइयो; तथा सप्तर्षिका शरीर त्यस रथका पाङ्ग्राका रक्षक बने।
23गङ्गा, सरस्वती र सिन्धु तथा अन्तरिक्ष त्यस रथका धार बने; र (पृथ्वीको सतहको) जल तथा अन्य सम्पूर्ण नदी त्यस रथका उपस्कर (त्यसका विविध अङ्ग बाँध्ने साङ्लाहरू) बने।
24सम्पूर्ण दिन र रात तथा कालका अन्य विभाग — कला र काष्ठा — एवं वर्षका भिन्न-भिन्न ऋतु त्यस रथको आनकर्ष बने, र पुनः अत्यन्त देदीप्यमान ग्रह र तारा त्यसको वरूथ (काठको आवरण) बने।
25धर्म, अर्थ र काम — तीनै मिलेर त्यसको त्रिवेणु बने। र त्यहाँ असङ्ख्य पुष्प र फलले युक्त ओषधिहरू त्यसका घण्टीका पङ्क्ति बने।
26सूर्य र चन्द्रमालाई समान बनाएर त्यस श्रेष्ठ र उत्तम रथका दुई अन्य पाङ्ग्रा बनाइयो। दिन र रात त्यस रथमा दायाँ र बायाँतिरका दुई मङ्गलमय पक्ष बनाइए।
27धृतराष्ट्र नामक नाग जसका अग्रणी थिए, ती दस नागराज, जो सबै अत्यन्त बलशाली थिए, त्यस रथका दण्ड बने।
28आकाश त्यसको जुवा बनाइयो; र संवर्तक तथा बलाहक नामले प्रसिद्ध मेघ त्यसका चर्ममय बन्धन बनाइए। त्यसपछि कालपृष्ठ, नहुष, कर्कोटक र धनञ्जय तथा अन्य अनेक नाग ती अश्वका जुँगा बाँध्ने डोरी बने। दिशा र विदिशाहरू त्यस रथमा जोतिएका ती अश्वका लगाम बने।
29धृति, मेधा, स्थिति र सन्नति तथा ग्रह, नक्षत्र र ताराले आच्छादित अन्तरिक्ष त्यसका विचित्र चर्म-आवरण बनाइए।
30देवताहरूले त्यस रथ तान्नका लागि चार लोकपाल — इन्द्र, वरुण, यम र कुबेर — लाई अश्व बनाए। पूजनीय देवी सिनीवाली, अनुमति, कुहू र राका, जो सबै महान् दृढव्रता थिइन्, त्यस रथको जुवा बनाइए, र यी देवीका अधिष्ठाता देवहरू ती अश्व हाँक्ने लगामका किला बनाइए।
31त्यस रथका डोरी कर्म, सत्य, तप र अर्थबाट बने। मन त्यो अधिष्ठान बन्यो जसमा रथ अडेको थियो; र वाणी त्यसका कीलक बनिन्। नाना रङका सुन्दर पताका वायुमा लहराउँथे र विद्युत् तथा इन्द्रधनुष दुवैले त्यस देदीप्यमान रथलाई आलोकित गर्दथे।
32वषट्कार (प्रधान वैदिक ध्वनि) त्यसको अङ्कुश बन्यो; र गायत्री त्यस अङ्कुशमा बाँधिएको डोरी बनिन्।
33त्यो सम्पूर्ण संवत्सर, जो पूर्वकालमा ती महात्मा ईशानको यज्ञमा नियत गरिएको थियो, अब त्यस रथको धनुष बन्यो; जबकि सावित्री त्यसको उच्च-निनादिनी प्रत्यञ्चा बनिन्।
34एउटा दिव्य कवचको निर्माण गरियो, जो अत्यन्त बहुमूल्य रत्नले अलङ्कृत थियो, जो अभेद्य थियो, जो परम देदीप्यमान थियो र जो कालचक्रबाट उत्पन्न भएको थियो।
35मेरु नामक त्यो सुन्दर स्वर्णपर्वत त्यसको ध्वजदण्ड बन्यो; र विद्युत्ले अलङ्कृत डोरीहरू त्यस रथका पताका बने। यसरी सम्पूर्ण उपकरणले सुसज्जित त्यो रथ यज्ञमा उपस्थित ऋत्विज्हरूका बीचमा प्रज्वलित अग्निसमान परम देदीप्यमान देखिन्थ्यो।
36त्यस उत्तम रूपमा सजिएको रथ देखेर देवता पनि अत्यन्त विस्मित भए। हे तात, सम्पूर्ण विश्वका तेज एउटै स्थानमा संयुक्त भएको देखेर देवताहरूले ती महात्मा (ब्रह्मा)लाई सूचित गरे कि रथ तयार छ।
37हे महाराज, हे नरश्रेष्ठ, जब सम्पूर्ण देवताले आफ्ना शत्रु (दानवहरू)लाई कुल्चने उद्देश्यले त्यो श्रेष्ठ रथ यसरी तयार पारे, तब शङ्करले आफ्ना दिव्य अस्त्र त्यस रथमा राखे; र सम्पूर्ण अन्तरिक्षलाई आफ्नो ध्वजदण्ड बनाएर त्यसमा आफ्नो वृषभ (देवताको चिह्न) स्थापित गरे।
38तब ब्रह्मदण्ड, कालदण्ड र रुद्रदण्ड तथा ज्वर त्यस रथका पार्श्वरक्षक बने, जो क्षितिजका सम्पूर्ण दिशातिर उन्मुख थिए।
39ती महात्माको रथका चक्रका रक्षक अथर्वन् र अङ्गिरा बने; र ऋग्वेद, सामवेद तथा पुराण त्यस रथको अगाडि उभिए।
40सम्पूर्ण इतिहास र यजुर्वेद त्यस रथको पछाडिका रक्षक बने; र सम्पूर्ण दिव्य वाणी तथा भिन्न-भिन्न विद्या त्यस रथको चारैतिर स्थित भए।
41हे राजन्, स्तोत्र आदि तथा प्रधान वैदिक ध्वनि, अर्थात् वषट्कार, त्यस रथको चारैतिर उभिए। र हे राजन्, ओङ्कार, जो त्यसको अगाडि स्थापित थियो, अत्यन्त शोभायमान भइउठ्यो।
42तब छ ऋतुले अत्यन्त सुशोभित संवत्सरलाई आफ्नो धनुष बनाएर उनले आफ्नै छायाबाट त्यसको प्रत्यञ्चा तयार पारे, जो रणभूमिमा अविनाशी थियो।
43वास्तवमा ती यशस्वी रुद्र साक्षात् मृत्यु नै हुन्। संवत्सर उनको धनुष थियो; र तदनुसार कालरात्रि, जो रुद्रकै छाया थिइन्, त्यस धनुषको अविनाशी प्रत्यञ्चा बनाइइन्।
44विष्णु, अग्नि (अग्निदेव) र सोम त्यस धनुषका बाण बने। यो सम्पूर्ण विश्व अग्नि र सोमबाहेक अरू केही होइन। यो विश्व विष्णुमय पनि भनिन्छ।
45ती यशस्वी र परम तेजस्वी भवको आत्मा विष्णुसँग अभिन्न छ। त्यसैले तिनीहरू (असुरहरू) हर (भव)को प्रत्यञ्चाको स्पर्श पनि सहन सकेनन्।
46तब अत्यन्त क्रुद्ध भगवान्ले आफ्नो क्रोधको अग्नि त्यस बाणमाथि हालिदिए — त्यो क्रोध परम अप्रतिरोध्य थियो र भृगु तथा अङ्गिरा दुवैको कोपबाटै उत्पन्न भएको थियो तथा अत्यन्त असह्य थियो।
47चर्मवस्त्र धारण गरेका ती भयंकर देव, जो नील, रक्त र धूम्रवर्णका थिए र जो तेजमा दस हजार सूर्यसमान थिए तथा जो तेजका ज्वालाले आच्छादित थिए, अत्यन्त उज्ज्वल रूपमा प्रज्वलित भइउठे।
48तब उनी, जो कठिनाइले वशमा आउनेहरूका पनि दमनकर्ता हुन्, जो विजयी हुन्, जो ब्रह्माका शत्रुहरूका संहारक हुन्, जो विश्वका रक्षक हुन्, जो प्राणीका संहारक हुन् र जसमा धर्म र अधर्म दुवै प्रतिष्ठित छन् — ती 'हर' नामक देव प्रकट भए।
49तब असङ्ख्य भूतले घेरिएर, जो सबै शत्रुलाई कुल्चनमा परम समर्थ थिए, जो प्रचण्ड पराक्रम र भयंकर रूपका थिए, जो मनसमान वेगवान् थिए र जो अन्ततः (चौध) भिन्न-भिन्न इन्द्रियशक्तिले सम्पन्न थिए, यशस्वी स्थाणु महान् तेजले प्रज्वलित भइउठे।
50तब उनको शरीरका भिन्न-भिन्न कलाको आश्रय लिएर यो सम्पूर्ण चराचर विश्व उनको छेउमा उभिएर प्रज्वलित भइउठ्यो र अत्यन्त अलौकिक रूप धारण गर्यो, हे राजन्।
51सम्पूर्ण उपकरणले सजिएको त्यस रथ देखेर उनले कवच धारण गरे र धनुष लिएर सोम, विष्णु र अग्नि — यी देवताबाट उत्पन्न त्यो दिव्य बाण उठाए।
52त्यसपछि, हे राजन्, सम्पूर्ण देवताले देवश्रेष्ठ वायुलाई आदेश दिए कि उनले ती परम शक्तिशाली देवका लागि आफ्नो पवित्र र सुगन्धित वायु लगून्।
53तब रथलाई समातेर महादेव त्यसमा आरूढ भए, जसले देवता पनि भयभीत भइउठे, र त्यसबाट उनले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई भयले कँपाइदिए।
54जब उनी रथमा आरूढ हुन उद्यत भए, तब महर्षि, गन्धर्व, सम्पूर्ण देवसमुदाय तथा अप्सराका भिन्न-भिन्न गणले ती देवेश्वरको स्तुति गरे।
55तब ब्रह्मर्षिहरूले भगवान्को उच्च स्तुति गरे; वन्दीजनहरूले उनको अर्चना गरे; तथा नृत्यकलामा अत्यन्त निपुण अनेक अप्सराको नृत्यले उनी प्रसन्न भए।
56त्यसपछि खड्ग, बाण र धनुषले उत्तम रूपमा सुसज्जित ती सुन्दर वरदाताले मुस्कुराउँदै देवताहरूलाई भने — 'मेरो सारथि को हुनेछ?'
57देवताहरूले उनलाई उत्तर दिए — 'हे देवेश्वर, तपाईं जसलाई पनि नियुक्त गर्न प्रसन्न हुनुहुनेछ, उही तपाईंको सारथि हुनेछ। यसमा कुनै सन्देह छैन।'
58तब ती देवले पुनः उनीहरूलाई (देवताहरूलाई) उत्तर दिए — 'तिमीहरू आफैँ यस विषयमा विचार गरेर, अलिकति पनि सङ्कोच नगरी, उसैलाई मेरो सारथि नियुक्त गर, जसले आफूलाई मभन्दा पनि श्रेष्ठ सिद्ध गरोस्।'
59त्यसपछि देवताहरूले ती महात्मा देवका यी वचन सुनेर पितामहकहाँ गएर उनलाई प्रसन्न पारे र उनलाई यी वचन भने।
60'हे देव, देवताका शत्रुहरूको विनाशका विषयमा तपाईंले जुन उपदेश दिनुभएको थियो, त्यसको हामी सबैले पूर्ण रूपमा पालन गर्यौँ। वृषभचिह्नधारी ती देव हामीमाथि प्रसन्न भए।
61हामीले एउटा यस्तो रथको पनि निर्माण गरेका छौँ, जो अत्यन्त सुन्दर र नाना प्रकारका अस्त्रले सुसज्जित छ। तर हामीलाई थाहा छैन कि यस श्रेष्ठ रथको सर्वोत्तम सारथि को हुनेछ।
62त्यसैले तपाईं नै कुनै यस्ता देवश्रेष्ठलाई सारथि नियुक्त गर्नुहोस्। हे यशस्वी, तपाईंले हामीलाई जुन वचन भन्नुभएको थियो, त्यसलाई पूरा गर्नु तपाईंका लागि आवश्यक छ।
63हे यशस्वी, तपाईंले पहिले हामीलाई यो भन्नुभएको थियो कि तपाईं हाम्रो केही कल्याण गर्नुहुनेछ। अब त्यस प्रतिज्ञालाई पूरा गर्नु तपाईंका लागि आवश्यक छ।
64त्यो परम अजेय र श्रेष्ठ रथ हामीले सम्पूर्ण देवताका उत्तम अंशले यसरी बनाएका छौँ कि त्यसले हाम्रा शत्रुलाई खेद्न सकोस्; र हातमा पिनाक धारण गर्ने ती देवलाई त्यसमा लड्ने योद्धा बनाइएको छ। उनी दानवहरूलाई भयभीत पारेर अब युद्धका लागि उद्यत छन्।
65यसै गरी चारै वेद ती महात्मा देवका चार अश्व बनेका छन्, जो आफ्नो जातिमा श्रेष्ठ छन्; र अनेक पर्वतसहित पृथ्वी उनको रथ बनेकी छिन्। नक्षत्रहरू त्यस रथका उपकरण हुन्। (त्यस रथबाट लड्ने) योद्धा हर हुन्। तर सारथि को हुनेछ, यो अहिलेसम्म अज्ञात छ।
66त्यस रथका लागि यस्तो सारथि खोज्नुपर्दछ, जसले यी सबै (देवता)मा आफूलाई विशिष्ट सिद्ध गरोस्। हे प्रभो, यो रथ यति महत्त्वको बनेको छ, र हर त्यसबाट लड्ने योद्धा हुन्।
67हे पितामह, अस्त्र र धनुषसहित कवच पनि प्राप्त भइसकेका छन्। तपाईंलाई छोडेर अरू कुनै यस्तो सारथि छैन, जसलाई हामी खोज्न सकौँ। हे यशस्वी, तपाईं वास्तवमा सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न हुनुहुन्छ; र तपाईं सम्पूर्ण देवताभन्दा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
68त्यसैले तत्काल त्यस रथमा आरूढ भई देवताको विजय र उनीहरूका शत्रुको विनाशको उद्देश्यले तपाईं ती श्रेष्ठ अश्वको सञ्चालन गर्नुहोस्।'
69हामीले सुनेका छौँ कि तीनै लोकका स्वामी पितामहलाई आफ्ना शिरले प्रणाम गरेर सम्पूर्ण देवताले उनलाई (त्यस रथको) सारथि नियुक्त गर्न प्रसन्न पार्न थाले।
70पितामहले भने — हे स्वर्गवासीहरू, तिमीहरूका यी वचनमा असत्यजस्तो केही पनि छैन। वास्तवमा जब कपर्दी युद्धमा प्रवृत्त हुनेछन्, तब म निश्चय नै उनका अश्वको लगाम समात्नेछु।
71त्यसपछि देवताहरूले ती यशस्वी पुरुषलाई, ती देवलाई, सम्पूर्ण प्राणीका स्रष्टा पितामहलाई, महात्मा ईशानको सारथिपदमा नियुक्त गरे।
72यसरी जब उनी सबैद्वारा पूजित त्यस रथमा तत्काल आरूढ हुन थाले, तब वायुसमान वेगवान् ती अश्व आफ्ना शिरले भूमिमा निहुरे।
73त्यस रथमा आरूढ भएर यशस्वी पितामहले, ती देवले, जो आफ्नै तेजले देदीप्यमान थिए, तब वास्तवमा अश्वको लगाम तथा अङ्कुश ग्रहण गरे।
74त्यसपछि ती यशस्वी देवले वेगमा वायुसमान ती अश्वलाई हाँकेर देवश्रेष्ठ स्थाणुलाई भने — 'तपाईं आरूढ हुनुहोस्।'
75यसपछि स्थाणुले विष्णु, सोम र अग्निबाट उत्पन्न त्यस बाणलाई उठाएर तथा आफ्नो धनुषले अनेक शत्रुलाई कँपाएर त्यस रथमा आरोहण गरे।
76त्यस रथमा आरूढ भइसकेका ती देवेश्वरका लागि महर्षि, गन्धर्व, सम्पूर्ण देवसमुदाय तथा अप्सराका ठूला-ठूला गणले स्तुति गरे।
77ती सुन्दर पुरुष, ती वरदाता, खड्ग, बाण र धनुष धारण गर्ने ती देव त्यस रथमा विराजमान भए र आफ्नै तेजले तीनै लोकमा प्रकाश छर्दै परम देदीप्यमान देखिन थाले।
78त्यसपछि ती देवले स्वयं इन्द्रको नेतृत्वमा रहेका सम्पूर्ण देवतालाई पुनः भने — 'तिमीहरूले यो सोचेर कहिल्यै शोक गर्नु हुँदैन कि म असुरहरूको वध गर्दिनँ। अब तिमीहरू यो बुझ कि असुरहरू यस बाणले मारिइसकेका छन्।'
79त्यसपछि ती देवताहरूले यसलाई सत्य माने; र यी वचन भने — 'ती (असुरहरू) सबै मारिइसकेका छन्।' तब वास्तवमा ती देवता, यो मानेर कि यशस्वी भगवान्ले जुन वचन भने त्यो असत्य हुन सक्दैन, परम सन्तोष प्राप्त गरे।
80त्यसपछि, हे राजन्, सम्पूर्ण देवसमुदायले घेरिएका ती देवेश्वर त्यस अनुपम महारथमा आरूढ भई अगाडि बढे।
81तब ती परम विख्यात देवको पूजा उनका सम्पूर्ण पार्षदले तथा अरूले पनि गरे, जो उनको अगाडि नृत्य गरिरहेका थिए, जो मासुमा जीवन-निर्वाह गर्दथे, जो युद्धमा अजेय थिए, जो ती देवको चारैतिर दौडिरहेका थिए र जो पुनः हर्षले एक-अर्कामाथि सिंहनाद गरिरहेका थिए।
82यसरी परम भाग्यशाली, तपोबल र उत्तम गुणले सम्पन्न महर्षिहरूले तथा सम्पूर्ण देवताले महादेवलाई सबै प्रकारले विजयको आशीर्वाद दिए।
83हे नरश्रेष्ठ, जब सम्पूर्ण विश्वका सम्पूर्ण प्राणीको भयको नाश गर्ने ती वरदाता भगवान् यसरी अगाडि बढिरहेका थिए, तब सम्पूर्ण विश्व तथा सम्पूर्ण देवता अत्यन्त सन्तुष्ट भए।
84त्यहाँ महर्षिगणले नाना प्रकारका स्तोत्रले ती देवेश्वरको स्तुति गर्न थाले; र उनीहरू बारम्बार उनको तेजको वृद्धि गर्दै त्यहाँ उभिइरहे, हे राजन्।
85जब भगवान् अगाडि बढिरहेका थिए, तब करोडौँ-करोडौँ गन्धर्वले असङ्ख्य प्रकारका वाद्य बजाउन थाले।
86त्यसपछि जब ती वरदाता भगवान् रथमा आरूढ भई असुरहरूतिर बढिरहेका थिए, तब जगदीश्वरले मुस्कुराउँदै उनलाई भने — 'साधु! साधु!'
87'हे प्रभो, तपाईं त्यस स्थानतिर बढ्नुहोस् जहाँ दैत्यहरू प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। अत्यन्त उत्साहित भई तपाईं वीरहरूलाई प्रेरित गर्नुहोस्। आज मेरा पाखुराको बल हेर्नुहोस्, जब म रणभूमिमा यी शत्रुहरूको संहार गरूँ।'
88त्यसपछि, हे राजन्, भगवान्ले वायु अथवा मनसमान वेगवान् ती अश्वलाई त्यस त्रिपुरतिर हाँके, जो दैत्य र दानव दुवैद्वारा उत्तम रूपमा रक्षित थियो।
89तीनै लोकमा परम पूजित तथा आफ्नो वेगले मानौँ आकाशलाई पिइदिने ती अश्वसँगै महातेजस्वी भगवान् स्वर्गवासीहरूको विजय सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यले तत्काल प्रस्थान गरे।
90जब भव त्यस रथमा आरूढ भई त्यस त्रिपुरतिर बढे, तब उनको वृषभ (भवको चिह्न)ले अत्यन्त उत्तम र उच्च गर्जन गर्यो, जसबाट सम्पूर्ण दिशा त्यस निनादले भरिए।
91उनको (भगवान्को) वृषभको त्यो भयंकर र उच्च गर्जन सुनेर त्यहाँ तारकका ती वंशज, जो सबै देवताका शत्रु थिए, विनाश प्राप्त गरे (मरे)।
92तब अरूहरू पनि युद्धको उद्देश्यले उनको सामु आइ डटे। यसमा, हे महाराज, त्रिशूलधारी स्थाणु क्रोधले अचेत भइउठे।
93सम्पूर्ण प्राणी भयले भरिए; र तीनै लोक काँप्न थाले। र जब उनी त्यस बाणको सन्धान गर्दै थिए, तब त्यहाँ अनेक भयंकर अपशकुन प्रकट भए।
94त्यस बाणमा रहेका सोम, अग्नि र विष्णुको भारले, तथा ब्रह्मा र रुद्र दुवैको भारले, एवं त्यस विकराल धनुषको महान् भारले त्यो रथ धस्न थाल्यो।
95त्यसपछि नारायण त्यस बाणको धारिलो अग्रभागबाट निस्किए; र तब वृषभको रूप धारण गरेर उनले त्यस विशाल रथलाई माथि उठाइदिए।
96जब वास्तवमा त्यो रथ तल धस्दै थियो र शत्रुहरू उच्च गर्जन गरिरहेका थिए, तब अपार पराक्रमले सम्पन्न ती यशस्वी भगवान्ले क्रोधले अत्यन्त भयंकर गर्जन गरे।
97हे मानदाता, जब ती यशस्वी भगवान् रुद्र यसरी आफ्नो वृषभको शिरमा र आफ्ना अश्वको ढाडमा उभिएका थिए, तब उनले दानवहरूको त्यो नगर देखे।
98हे नरश्रेष्ठ, जब रुद्र यसरी आफ्नो वृषभ र अश्वहरूमाथि उभिएका थिए, तब उनले आफ्ना अश्वका स्तनलाई काटिदिए र आफ्नो वृषभका खुरलाई दुई भागमा विभक्त गरिदिए।
99तपाईंको कल्याण होस्; त्यही समयदेखि गोजातीय सम्पूर्ण पशुका खुर द्विधा विभक्त (दुई भागमा विभक्त) भए। हे राजन्, त्यही समयदेखि चमत्कारपूर्ण कर्म गर्ने ती परम शक्तिशाली रुद्रद्वारा अत्यन्त पीडित भएका अश्वका स्तन पनि देखिन बन्द भए।
100तब आफ्नो धनुषमा प्रत्यञ्चा चढाएर तथा त्यस बाणको सन्धान गरेर र पुनः आफ्नो पाशुपत अस्त्रलाई त्यस बाणसँग संयुक्त गरेर हरले केही कालसम्म त्यस त्रिपुरमा ध्यान लगाए।
101हे परम शक्तिशाली राजन्, जब रुद्र यसरी धनुष समातेर उभिएका थिए, तब त्यही समय ती तीनै नगर आपसमा संयुक्त भए।
102यसरी जब ती तीनै नगर आफ्ना पृथक् लक्षण गुमाएर एकरूप भए, तब महात्मा देवताहरूका बीचमा हर्षका उच्च घोष उठे।
103त्यसपछि सम्पूर्ण देवता, सिद्ध र श्रेष्ठ ऋषिहरूले महेश्वरको प्रार्थना गर्दै 'जय' शब्दको उच्चारण गरे।
104त्यसपछि त्यो त्रिपुर ती असुरसंहारकको ठीक सामु प्रकट भयो — ती देवको, जसको रूप भयंकर र अवर्णनीय थियो, जसको स्वरूप वाणीभन्दा पर थियो, र जो यस्तो तेजले सम्पन्न थिए जसलाई उनी स्वयं पनि ठूलो कठिनाइले धारण गर्दथे।
105तब तीनै लोकका ती यशस्वी स्वामीले त्यस दिव्य धनुष तानेर त्यो बाण त्रिपुरमाथि छोडे, जो तीनै लोकको सारबाट बनेको थियो।
106हे परम भाग्यशाली, जब त्यो श्रेष्ठ बाण त्रिपुरमाथि छोडियो, तब त्यहाँ शोकका उच्च विलाप उठे, किनभने ती तीनै नगर काँप्दै पृथ्वीमा खस्दै थिए। तब ती असुरहरूलाई जलाएर उनले तिनीहरूलाई पश्चिमी समुद्रमा फालिदिए।
107यसरी क्रुद्ध महेश्वरले, जसले यो सबै तीनै लोकको कल्याणको इच्छाले गरेका थिए, तीनै नगरलाई भस्म पारिदिए र सम्पूर्ण दानवको विनाश गरिदिए।
108उनकै क्रोधबाट उत्पन्न त्यो अग्नि 'रोकिजा, रोकिजा' — यसो भनेर ती देवद्वारा चाँडै नै शान्त पारियो। तब त्रिनेत्रधारी देवले त्यस अग्निलाई भने — 'तैँले तीनै लोकलाई भस्म नगर्।'
109त्यसपछि सम्पूर्ण देवता, सम्पूर्ण विश्व तथा महर्षिगण, जो अब आफ्नो स्वाभाविक अवस्था प्राप्त गरिसकेका थिए, अनुपम पराक्रमले सम्पन्न स्थाणुको परम उत्तम वाणीले महती स्तुति गर्न थाले।
110जब यसरी महान् प्रयत्नले उनीहरूका सम्पूर्ण कामना पूरा भए, तब स्रष्टाको नेतृत्वमा देवताहरू ती यशस्वी भगवान्को अनुमति लिएर आ-आफ्ना ती धाममा गए जहाँबाट उनीहरू आएका थिए।
111यसरी ती यशस्वी देवले, ती जगत्स्रष्टाले, देवता र असुरहरूका परम स्वामी महेश्वरले सम्पूर्ण लोकको कल्याण सम्पन्न गरे।
112जुन प्रकारले यशस्वी ब्रह्माले, जगत्स्रष्टा पितामहले, ती परम पुरुषले, ती दिव्य देवले रुद्रको सारथिको कार्य गरे, त्यसै गरी तपाईं पनि तत्काल राधाका ती महात्मा पुत्रका अश्वको लगाम समात्नुहोस्, जसरी पितामहले रुद्रका अश्वको लगाम समातेका थिए।
113हे नृपश्रेष्ठ, तपाईं वास्तवमा कृष्णभन्दा, कर्णभन्दा तथा फाल्गुनभन्दा पनि श्रेष्ठ हुनुहुन्छ — यसमा कुनै सन्देह छैन।
114रणभूमिमा यिनी (कर्ण) वास्तवमा रुद्रसमान छन्; र नीतिमा तपाईं ब्रह्मासमान हुनुहुन्छ। यही कारण तपाईं दुवै एकसाथ मिलेर हाम्रा ती शत्रुलाई जित्न समर्थ हुनुहुन्छ, जो ती असुरसमान छन्।
115हे शल्य, यही कार्य तत्काल गरिनुपर्दछ, जसबाट आज यी कर्णले कुन्तीका ती पुत्रलाई, जसका श्वेत अश्व छन् र जसका सारथि कृष्ण छन्, कुल्चेर उसको वध गर्न सकून्।
116हे मद्रराज! म राज्यको रक्षाको अभिलाषा र जीवित रहने आशा लिएर तपाईंमै आश्रित छु। कर्णका सारथिका रूपमा तपाईं युद्धमा सम्मिलित हुनुभएकोले जुन विजय निश्चित छ, त्यो पनि तपाईंकै कुशल सञ्चालनमा निर्भर छ।
117कर्णको, हाम्रो राज्यको र स्वयं हाम्रो भाग्य, तथा रणभूमिमा हाम्रो विजय — यो सबै पूर्णतः तपाईंमै अडेको छ। त्यसैले तपाईं यस योद्धाका यी श्रेष्ठ अश्वको लगाम समात्नुहोस्।
118अब तपाईं अर्को एउटा कथा सुन्नुहोस्, जसलाई म पुनः तपाईंलाई भन्नेछु। यो (कथा) एक धर्मात्मा ब्राह्मणले मेरा पिताको सामु भनेका थिए।
119हे शल्य, कर्मका कारण र परिणामले भरिएको त्यस सुन्दर कथा सुनेर तथा सबै कुरा निश्चित गरेर तपाईं तत्काल यो कार्य गर्नुहोस्। यसमा कुनै सन्देह गर्नु हुँदैन।
120भृगुको वंशमा उत्पन्न जमदग्नि नामक एक ऋषि थिए, जो कठोर तपस्या गर्दथे। उनको एउटा पुत्र थियो, जो राम नामले विख्यात थियो र जो तेज तथा उत्तम गुणले सम्पन्न थियो।
121अत्यन्त कठोर तपस्या गरेर ती प्रसन्नचित्त पुरुषले, जो सधैँ कठोर व्रतको पालन गर्दथे र जसको आत्मा वशमा थियो, अस्त्र प्राप्त गर्नका लागि भवलाई प्रसन्न पार्न सुरु गरे।
122महादेव उनको तपस्या र चित्तको शान्तिबाट अत्यन्त प्रसन्न भए र शङ्करले उनको मनको अभिप्राय जानेर आफूलाई उनलाई देखाइदिए।
123महादेवले भने — हे राम, के तिमी सुखी छौ? म तिमीसँग अत्यन्त सन्तुष्ट छु; र तिमी जे चाहन्छौ त्यो मलाई थाहा छ। तिमी आफ्नो आत्मालाई पवित्र गर। तिमीले आफ्ना सम्पूर्ण कामना प्राप्त गर्नेछौ।
124जब तिमी शुद्ध हुनेछौ, तब म तिमीलाई यी सबै अस्त्र दिनेछु। किनभने हे भृगुनन्दन, यी अस्त्रले त्यस पुरुषलाई जलाइदिन्छन्, जो अयोग्य र असमर्थ हुन्छ।
125देवेश्वर, ती त्रिशूलधारीका यी वचन सुनेर जमदग्निका पुत्रले ती महात्मा प्रभुलाई आफ्नो शिर निहुराएर प्रणाम गरे र उनलाई भने —
126'मैले सधैँ तपाईंको उपासना गरेको छु, त्यसैले हे देवेश्वर, तपाईं राम्ररी जान्नुहुन्छ कि म ती अस्त्र धारण गर्न समर्थ छु। त्यसैले तपाईंले यी अस्त्र मलाई दिनै पर्दछ।'
127दुर्योधनले भने — त्यसपछि उनले कठोर तपस्याले, आत्मसंयमले र व्रतको पालनले, तथा पूजा, अर्पण र यज्ञको अनुष्ठानले एवं मन्त्रोच्चारसहित हवनको सम्पादनले अनेक दीर्घ वर्षसम्म भवको आराधना गरे।
128तब भृगुवंशका ती उदारचेता वंशजसँग अत्यन्त प्रसन्न भएका महादेवले आफ्नी दिव्य पत्नीकै सामु उनका असङ्ख्य गुणको वर्णन गरे — 'यी राम सधैँ मप्रति अत्यन्त भक्तिमान् र दृढव्रत छन्।'
129त्यसैले यसरी उनीसँग सन्तुष्ट भएका भगवान्ले सम्पूर्ण देवता र पितृहरूको सामु उनका अनेक गुणको वर्णन गरे, हे शत्रुसूदन।
130यसै कालमा सम्पूर्ण दैत्य वास्तवमा अत्यन्त बलवान् भइसकेका थिए। अभिमान र मूढताले अन्धो भएका ती दैत्यहरूद्वारा सम्पूर्ण स्वर्गवासी अत्यन्त पीडित पारिए।
131त्यसपछि सम्पूर्ण देवताले एकत्र भई तिनीहरूको वधको निश्चय गरे; र यी शत्रुहरूको विनाश गर्ने प्रयत्न पनि गरे। तर उनीहरू तिनीहरूलाई जित्न असमर्थ रहे।
132तब सम्पूर्ण देवता उमापति महेश्वरको समीप पुगे र गहन भक्तिसाथ प्रणाम गरेर उनको कृपा प्राप्त गरे र निवेदन गरे — 'हे देवाधिदेव! कृपया हाम्रा शत्रुहरूको वध गर्नुहोस्।'
133त्यसपछि ती देव शङ्करले सम्पूर्ण देवतालाई उनीहरूका शत्रुको विनाशको प्रतिज्ञा गरेर तथा भृगुवंशका वंशज रामलाई आफ्नो सामु बोलाएर उनलाई यी वचन भने।
134'हे भृगुवंशी, सम्पूर्ण लोकको कल्याणको इच्छाले तथा मेरै सन्तुष्टिका लागि तिमी यहाँ एकत्र भएका देवताका सम्पूर्ण शत्रुको वध गर।'
135यसरी भनिएपछि उनले (भार्गवले) ती वरदाता त्रिनेत्रधारी भगवान्लाई उत्तर दिए।
136रामले भने — हे देवेश्वर, ममा त्यस्तो कुन बल छ, जो सम्पूर्ण अस्त्रको सञ्चालनका लागि सर्वथा अयोग्य छु, कि म ती सम्पूर्ण दानवको वध गर्न सकूँ, जो अस्त्रको प्रयोगमा अत्यन्त निपुण छन् र जो रणभूमिमा परम अजेय छन्?
137महेश्वरले भने — मेरो आज्ञा पाएर तिमी तत्काल प्रस्थान गर। तिमीले यी शत्रुहरूको वध गर्नेछौ। यसरी यी सम्पूर्ण शत्रुलाई परास्त गरेर तिमीले निश्चय नै असङ्ख्य उत्तम गुण प्राप्त गर्नेछौ।
138यी वचन सुनेर र तिनलाई सबै प्रकारले स्वीकार गरेर रामले सम्पूर्ण मङ्गलकार्य सम्पन्न गरे; र दानवहरूविरुद्ध प्रस्थान गरे। तब उनले देवताका ती शत्रुहरूलाई, जो मूढता, अभिमान र अपार बलले युक्त थिए, भने —
139'हे दैत्यहरू, तिमीहरू रणभूमिमा परम अजेय छौ — मसँग युद्ध गर। म महाबली असुरहरूको दमन गर्न देवेश्वरद्वारा पठाइएको हुँ।'
140भृगुवंशका ती वंशजका यी वचन सुनेर सम्पूर्ण दैत्यहरू उनीसँग (भार्गवसँग) युद्ध गर्न थाले। तब भृगुवंशका ती वंशजले, भृगुकुलका ती आनन्दवर्धकले, इन्द्रको वज्रको स्पर्शसमान प्रहारले रणभूमिमा ती दैत्यहरूको संहार गरे —
141तर दानवहरूद्वारा उनको शरीर नराम्ररी क्षतविक्षत पारियो। तथापि त्यसपछि जमदग्निका ती पुत्र, ती द्विजश्रेष्ठलाई स्थाणुले तत्काल स्पर्श गरे, जसबाट उनी ती घाउबाट पूर्णतः मुक्त भए।
142त्यसपछि उनको यस कर्मबाट प्रसन्न भएका यशस्वी भगवान्ले भृगुवंशका ती महात्मा वंशजलाई नाना प्रकारका वर प्रदान गरे।
143'असङ्ख्य अस्त्र खसेर तिम्रो शरीरमा भएका यी घाउ तिमीले गरेको अलौकिक कर्मका साक्षी हुन्। त्यसैले हे भृगुकुलनन्दन, तिमी आफ्नो इच्छाअनुसार मबाट यी अनेक दिव्य अस्त्र ग्रहण गर।'
144दुर्योधनले भने — त्यसपछि नाना प्रकारका सम्पूर्ण अस्त्र तथा हृदयमा वाञ्छित वर प्राप्त गरेर रामले शिवलाई शिर निहुराएर प्रणाम गरे। यसरी देवेश्वरको आज्ञा पाएर ती महान् भक्त त्यहाँबाट गए।
145यो त्यही पुरातन कथा हो, जो तब ती ऋषिले (मेरा पितालाई) सुनाएका थिए। हे नरश्रेष्ठ, भृगुनन्दनले आफ्नो अन्तःकरणमा सन्तुष्ट भई धनुर्विद्याको त्यो सम्पूर्ण ज्ञान महात्मा कर्णलाई सुम्पिदिए।
146हे पृथ्वीपति, यदि कर्णमा अलिकति पनि दोष हुँदो हो त, भृगुवंशका वंशजले उनलाई यी दिव्य अस्त्र कहिल्यै दिने थिएनन्।
147म मान्दिनँ कि कर्ण कहिल्यै सूतकुलमा उत्पन्न भएका थिए। बरु मेरो विचार छ कि यिनी कुनै देवताका पुत्र हुन्, अथवा क्षत्रियकुलमा उत्पन्न भएका हुन्। मेरो मत छ कि उनको कुल थाहा नहोस् भनेर नै उनी (शैशवमा) त्यागिएका थिए।
148हे शल्य, यी कर्ण वास्तवमा कुनै प्रकारले पनि सूतकुलमा उत्पन्न होइनन्। साक्षात् सूर्यसमान यी महारथी (जन्मजात) कुण्डल, कवच र विशाल पाखुराले युक्त छन्; के यो सम्भव छ कि मृगीले बाघलाई जन्म दिएको होस्?
149हे राजन्, वास्तवमा यिनका दुवै पाखुरा अत्यन्त विशाल छन्; र ती गजराजको सुँडसमान छन्। यिनको विस्तीर्ण छाती हेर्नुहोस्, जो सबै प्रकारका शत्रुको प्रतिरोध गर्न समर्थ छ। यी विकर्तनका पुत्र कर्ण कहिल्यै कुनै साधारण पुरुष हुन सक्दैनन्। हे राजाधिराज, रामका यी महात्मा शिष्य वास्तवमा अत्यन्त शक्तिशाली योद्धा हुन्।