कर्ण पर्व — दानवहरूका तीन नगरीको कथा
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 33
संस्कृत
1दुर्योधन उवाच भूय एव तु मद्रेश यत्ते वक्ष्यामि तच्छृणु। यथा पुरावृत्तमिदं युद्धे देवासुरे विभो॥
2यदुक्तवान् पितुर्मह्यं मार्कण्डेयो महानुषिः। तदशेषेण ब्रुवतो मम राजर्षिसत्तम॥ नितोध मनसा चात्र न ते कार्या विचारणा।
3देवानामसुराणां च परस्परजिगीषया॥ बभूव प्रथमो राजन् संग्रामस्तारकामयः।
4निर्जिताच तदा दैत्या दैवतैरिति नः श्रुतम्॥ निर्जितेषु च दैत्येषु तारकस्य सुतास्त्रयः। ताराक्षः कमलाक्षश्च विद्युन्माली च पार्थिव॥ तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिताः।
5तपसा कर्षयामसुर्देशन् स्वान् शत्रुतापन॥ दमेन तपसा चैव नियमेन समाधिना। तेषां पितामहः प्रीतो वरदः प्रददौ वरम्॥
6अवध्यत्वं च ते राजन् सर्वभूतस्य सर्वदा। सहिता वरयामासुः सर्वलोकपितामहम्॥
7तानब्रवीत्तदा देवो लोकानां प्रभुरीश्वरः। नास्ति सर्वामरत्वं वै निवर्तध्वमितोऽसुराः॥ अन्यं वरं वृणीध्वं वै यादृशं सम्प्ररोचते।
8ततस्ते सहिता राजन् सम्प्रधार्यासकृत प्रभुम्॥ सर्वलोकेश्वरं वाक्यं प्रणम्येदमथाब्रुवन्। अस्मभ्यं त्वं वरं देव सम्प्रयच्छ पितामह॥
9दैत्या ऊचुः वयं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम्। विचरिष्याम लोकेऽस्मिस्त्वत्प्रसाद पुरुस्कृताः॥
10ततो वर्षसहस्रे तु समेष्याम:परस्परम्। एकीभावं गमिष्यन्ति पुराण्येतानि चानघ॥ समागतानि चैतानि यो हन्याद् भगवंस्तदा। एकेषुणाः देववरः स नो मृत्युभविष्यति॥
11एवमस्त्विति तान् देवः प्रत्युक्त्वा प्राविशद् दिवम्। तु लब्धवराः प्रीताः सम्प्रधार्य परस्परम्॥ पुरत्रयबिसृष्टयर्थ मयं वदुर्महासुरम्। विश्वकर्माणमजरं दैत्यदानवपूजितम्॥
12ततो मयः स्वतपसा चक्रे धीमान् पुराणि च। त्रीणि काञ्चनमेकं वै रौप्यं कार्णायसं तथा॥ ते
13काञ्चनं दिवि तत्रासीदन्तरिक्षे च राजतम्। आयसं चाभवद् भौमं चक्रस्थं पृथिवीपते॥
14एकैकं योजनशतं विस्तारायामतः समम्। गृहाट्टालकसंयुक्तं बहुप्राकारतोरणम्॥
15गृहप्रवहसम्बाधमसम्बाधमहापथम्। प्रासादैर्विविधैश्चापि द्वारैश्चैवोपशोभितम्॥
16पुरेषु चाभवन् राजन् राजानो वै पृथक्-पृथक्। काञ्चनं तारकाक्षस्यचित्रमासीन्महात्मनः॥
17राजतं कमलाक्षस्य विद्युन्मालिन आयसम्। त्रयस्ते दैत्यराजानस्त्रील्लोकानस्त्रतेजसा॥ आक्रम्य तस्थुरूचुश्च कश्च नाम प्रजापतिः।
18तेषां दानवमुख्यानां प्रयुतान्तयर्बुदानि च॥ कोट्यश्चाप्रतिवीराणां समाजग्मुस्ततस्ततः।
19मांसाशिनः सुद्दप्ताश्च सुरैर्विनिकृताः पुरा॥ महदैश्चर्यमिच्छन्तस्त्रिपुरं दुर्गमाश्रिताः।
20सर्वेषां च पुनश्चैषां सर्वयोगवहो मयः॥ तमाश्रित्य हि ते सर्वे वर्तयन्तेऽकुतोभयाः।
21यो हि यन्मनसा कामं दध्यौ त्रिपुरसंश्रयः॥ तस्मै कामं मयस्तं त विदधे मायया तदा।
22तारकाक्षसुतो वीरो हरिर्नाम महाबलः॥ तपस्तेपे परमकं येनातुष्यत् पितामाहः।
23संतुष्टवृणोद् देवं वापी भवतु नः पुरे॥ शस्त्रैर्विनिहता यत्र क्षिप्ताः स्युर्बलवत्तरा।
24स तु लब्धा वरं वीरस्तारक्षसुतो हरिः॥ ससृजे तत्र वापी तां मृतानां जीविनीं प्रभो।
25येन रूपेण दैत्यस्यु येन वेषेण चैव ह॥ मृतस्तस्यां परिक्षिप्तस्तादृशेनैव जज्ञिवान्।
26तां प्राप्य तेपुनस्तास्तु लोकान् सर्वान् बबाधिरे॥ महता तपसा सिद्धाः सुराणां भय वर्धना। न तेषामभवद् राजन् क्षयो युद्धे कदाचन॥
27ततस्ते लोभमोहाभ्यामभिभूता विचेतसः। निर्टीका: संस्थिताः सर्वे स्थापिताः समलूलुपन्॥३३
28विद्राव्य सगणान् देवांस्तत्र तत्र तदा तदा। विचेसः स्वेन कामेन वरदानेन दर्पिताः॥
29देवोद्यानानि सर्वाणि प्रियाणि च दिवोकसाम्। ऋषीणामाश्रमान् पुण्यान् रभ्याजनपदांस्तथा॥ व्यनाशयन्नमर्यादा दानवा दुष्टचारिणः।
30पीड्यमानेषु लोकेषु ततः शक्रो मरुवृतः॥ पुराण्यायोधयांचक्रे वज्रपातैः समन्ततः।
31नाशकत् तान्यभेद्यानि यदा भेत्तुः पुरंदरः॥ पुराणि वरदत्तानि धात्रा तेन नराधिप। तदा भीतः सुरपतिर्मुक्त्वा तानि पुराण्यथ॥ तैरेव विबुधैः सार्ध पितामहमरिदम्। जगामाथ तदाख्यातुं विप्रकारं सुरेतरैः॥
32ते तत्त्वं सर्वमाख्याय शिरोभिः सम्प्रणम्य च। वधोपायमपृच्छन्त भगवन्तं पितामहम्॥
33श्रुत्वा तद् भगवान् देवो देवानिदमुवाच ह। ममापि सोऽपरानोति यो युष्माकामसौम्यकृत्य्॥
34असुरा हि दुरात्मानः सर्व एव सुरद्विष। अपराध्यन्ति सततं ये युष्मान् पीडयन्त्युत॥
35अहं हि तुल्यः सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः। अधार्मिकास्तु हन्तव्या इति मे व्रतमाहितम्॥
36एकेषुणा विभेद्यानि तानि दुर्गाणि नान्यथा। न च स्थाणुमते शक्तो भेत्तुमेकेषुणा पुरः॥
37ते यूयं स्थाणुमीशानं जिष्णुमक्लिष्टकारिणम्। योद्धारं वृणुतादित्याः स तान् हन्तासुरेतरान्॥
38इति तस्य वचः श्रुत्वा देवाः शक्रपुरोगमाः। ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा वृषाङ्कं शरणं ययुः॥
39तपो नियममास्थाय गृणन्तो ब्रह्म शाश्वतम्। ऋषिभिः सह धर्मज्ञा भवं सर्वात्मना गताः॥
40तुष्टवुर्वाग्भिरिष्टाभिर्भयेष्वभयदं नृप। सर्वात्मानं महात्मानं येनाप्तं सर्वमात्मना॥
41तपोविशेषैर्विविधैर्योगं यो वेद चात्मनः। यः सांख्यमात्मनो वेत्ति यस्य चात्मा वशे सदा॥४९ तं ते ददृशुरीनां तेजोराशिमुमापतिम्। अनन्यसदृशं लोके भगवन्तमकल्मषम्॥
42एकं भगवन्तं ते नानरूपमकल्पयन्। आत्मनः प्रतिरूपाणि रूपाण्यथ महात्मनि॥ परस्परस्य चापश्यन् सर्वे परमविस्मिताः।
43सर्वभूतमयंदृष्ट्वा तमजं जगतः पतिम्॥ देवा ब्रह्मर्षयश्चैव शिरोभिर्धरणीं गताः।
44तान् स्वतिवादेनाभ्यर्च्य समुत्थाप्य च शङ्करः॥ ब्रूत ब्रूतेति भगवान् स्मयमानोऽभ्यभाषत।
45त्र्यम्बकेणाभ्यनुज्ञातास्ततस्ते स्वस्थचेतसः॥ नमो नमो नमस्तेऽस्तु प्रभो इत्यब्रुवन् वचः।
46नमो देवाधिदेवाय धन्विने वनमालिने॥ प्रजापतिखध्नाय प्रजापतिभिरीड्यते। नमः स्तुताय स्तुत्याय स्तूयमानाय शम्भवे॥
47विलोहिताय रुद्राय नीहग्रीबाय शूलिने। अमोघाय मृगाक्षाय प्रवरायुधयोधिने॥
48अर्हाय चैव शुद्धाय क्षयाय क्रथनाय च। दुर्वारणाय शुक्राय ब्रह्मणे ब्रह्मचारिणे॥ ईशानायाप्रमेयाय नियन्त्रे चर्मवाससे। तपोरताय पिङ्गाय वतिने कृत्तिवाससे॥
49कुमारपित्रे त्र्यक्षाय प्रवकायुधधारिणे। प्रपन्नार्तिविनाशाय ब्रह्मद्विसंघघातिने॥
50वनस्पतीनां पतये नराणां पतये नमः। गवां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः॥
51नमोस्तुते ससैन्याय त्र्यम्बकायामितौजसे। मनोवाक्वर्मभिर्देव त्वां प्रपन्नान् भजस्व नः॥
52ततः प्रसन्नो भगवान् स्वागतेनाभिनन्द्य च। प्रोवाच व्येतु वस्त्रासो ब्रूतं किं करवाणि वः॥
अङ्ग्रेजी
1Duryodhana said Do you. again, O chief of the Madras, O lord, hear all that I will relate to you, namely what had taken place in the days of old in the great war between the celestials and the Asuras.
2O foremost of the royal sages, do you not listen to what the great sage Markandeya had related to me as well as to my father which I will, again describe to you in detail. No doubt should be made by you in this.
3O monarch, there had taken place a dreadful battle, that had its root in Taraka, between the celestials and the Asuras, each of which parties was most desirous of defeating : the other.
4Then it has been heard by us that the Daityas were subdued by the celestials. O monarch, when the Daityas were thus defeated by the celestials, the three sons of Taraka, named Taraksha, Kamalaksha and Vidyunmali. Who had place themselves under severe devotion.
5Who, also, had submitted themselves to the strictest rules liberated their bodies by means of that austere devotion, ( scorcher of enemies. Who was ever the giver of boons, became highly gratified with them on account of their devotion, self-restraint, observance of strict rules and also of divine contemplation and offered them numerous boons.
6O monarch, they, have united with one another, asked of the great grandsire of all the worlds that boon, namely that they would not attain death from all creatures always.
7Thereupon the lord, the God, that divine master of all the worlds, addressed to them, saying-"O Asuras, there exists no such thing, namely the freedom from death at the hands of all creatures, and therefore do you retain from such a solicitation. Indeed you ask another boon, that you like most.'
8Thereafter, O monarch, those Asuras after having brooded over the matter conjointly for a long while and settled amongst themselves and also having bowed down to that Lord of all the worlds, addressed him with these words-'O God, O grandsire, do you give us this boon.'
9Asuras said 'In this world having kept your grace always in the front we will, living in three different cities, wonder over this entire earth.
10Then after one thousand years we will again unite together; and ( faultless one, these three cities, belonging to ourselves, will also attain the similar condition once more. Whenever, O lord, any one of the celestials will penetrate with a single arrow those cities united into the one that most excellent of celestials will become the cause of our death."
11Then that god, having replied to them, saying-So be it, ascended to heaven. Thereupon they (the three Asuras), being highly gratified for having obtained the boons and also having settled everything amongst themselves, called Maya, who was a mighty Asura and who was the celestial architect and who was also without decay or death and highly respected by the whole lot of the Daityas and the Danavas with a view to have those three cities constructed.
12Thereupon Maya, who was of superior intelligence, constructed the three cities with the help of his own asceticism, the one of the three was inade of gold, the second of silver and the third of black iron.
13The city that was constructed of gold rested in the heaven; and that one of silver was placed in the firmament; and where as the third, that was made of black iron, was established upon the earth. But, O lord of earth, they all were made to rest upon a wheel.
14Each one of them (the three cities) were measured to be one hundred yojanas broad; and contained numerous buildings and houses, as also lofty walls and perches.
15Although the foremost of the buildings in them were very closely situated to one another yet the high roads were very spacious and far off from one another. They also were very excellently furnished with the diverse kinds of palaces and beautiful perches.
16O monarch, separate kings lived in those cities. The one of gold that was most beautiful had been in the possession of the high-souled Tarakaksha.
17And the other made of silver had been in the possession of Kamalaksha; and the third of black iron belonged to Vidyunmalin. And those three Dailya inonarchs immediately attacked the three worlds with the aid of their prowess and continued to reside; they said also these words, who is that one called Prajapati। (or the creator).
18Thereupon millions and millions of from all directions proceeded against those best of the Danavas who had no hordes to come against them.
19The greatly hanghty and flesh-eating Danavas, who were in the days of yore vanquished by the celestials, now having dwelt in those three well fortified cities, became highly desirous of obtaining immense property.
20Now Maya had became the supporter of them all, who have thus united together. Indeed, all of them having been under his protection (Maya's) lived there with perfect fearlessness.
21Thenceforth whoever amongst those dwelling in those cities entertained whatever wish in his heart it was then Maya who fulfilled their desires by aid of his illusory energy.
22The heroic and the most powerful son of Tarakaksha, who was known by the name of Hari, practised the most severe devotion, in consequence of which the Grandsire became highly satisfied with him.
23Thus when the God was satisfied with him, he (Hari) asked him the following boon-'Let there be a lake in our city, in which the persons, greatly struck by the weapons, having been dipped, will revive with resembled vigor.
24O lord, after having obtained the boon, that war-like son of Tarakaksha, named Hari, created a lake in that city, which possessed the power of reviving the dead.
25Indeed, the Daityas, in whatever form and whatever guise they were slaughtered, after having been dipped into that lake, had come back to their life in the same form and guise.
26Thus after having regained their dead, they (the Daityas), who attained to their ascetic success by means of great devotion and who also enhanced the terrors of all the celestials, now began to oppress all the different worlds. O monarch, there had never been the slightest diminution of their number in the field of battle.
27Thereupon they, who had been involved both by covetousness and insensibility and who also were deprived of their sense, now began to destroy the cities and the towns, that were settled upon the whole universe.
28Having routed all the celestials, along with their attendants, at all times and in all places, those Danavas, who had been rendered hanghty by the attainment of the boons, wandered, according to their option.
29All over the celestials, forests and different other regions that had been very dear to celestials themselves and the scared asylums belonging to the sages, as also the most excellent abodes of men. Moreover these Danavas, who behaved most cruelly, had damaged the honour of all.
30While thus all the worlds were very greatly oppressed (by the Danavas), then Shakra (Indra), who had been encompassed by all the Maruts, fought against those cities by hurling his thunder (upon them) from all sides.
31When, O foremost of monarchs, Purandara became incapable to pierce cities, which had been made impenetrable by that creator and which also had received the boons, Then, O subduer of enemies, the terror struck lord of the gods abandoning these cities and celestials, went to the Grandsire with a view to relate to him the great insults wrought out by the Asuras.
32They then, having described who whole history and also having bowed down to him with their heads, asked the lord grandsire the fitting means of their destruction.
33Having listened to all that, the lord god addressed all the celestials, saying this. That injurious fellow, who offends you, does surely offend me too.'
34Indeed the Asuras are all very wickedsouled; and also they are dead against the celestials. And when they commit oppressions against you; they thus afflict me always. can
35I am, indeed, equally disposed towards all the creatures. There is no doubt about it. My fixed vow is that the unrighteous ones should ever be slaughtered.
36Those three fortresses only be penetrated by means of a single shafts; but in no other way can they be pierced. There exists no other person cxcept Stana, who is able to pierce them with a single arrows.
37Then you, O Adityas, select that heroic warrior Stana, also called Ishana, as well as Jishnu, who can hardly be afflicted in the battle. He will surely slaughter these Asuras.
38Hearing this speech of his, all the celestials, under the leadership of Shakra, placing Brahman at their front, went to scek shelter of that god, who had a bull for his symbol.
39Being accompanied by these Rishis (sages), who practised severe devotion and who also uttered the eternal words of the Vedas, all these righteous gods repaired to Bhava with their whole soul directed towards him.
40Then, O monarch, they began to satisfy him with the high speeches (as found in the Vedas), who is the giver of fearlessness in all fears and who is the soul of all and who himself is highsouled and by whom, again, the entire universe is pervaded through with his eternal soul.
41That one, who knows how to meditate upon the Soul by means of special devotional performances and who also knows the capability of the soul, that is, the difference between soul and matter, as also whose soul is ever under his control. That one, named Ishana, that mass of fiery energy, that lord of Uma, that one having had no equal in the world, that cause of all causes, that faultless one, they (the celestials) saw.
42Then there lords conceived innumerable forms in him, although he was but one. Thereafter they all, after having found out all these numerous form as each of them had respectively conceived in their minds, became highly astonished.
43All the celestials, as well as all the regenerate sages, after having seen that embodiment of all creatures, that unborn person, who was the most supreme of the entire universe, touched the earth with their heads.
44Then having received them by uttering the worlds you are welcome and also having raised their heads, Lord Shankara smilingly addressed them, saying-do you tell me the purpose of your coming here.
45Thereupon having been commanded by the three-eyed deity, the celestials, who became highly gratified, uttered these words to hiin-O lord, let our repeated salutations be to you.
46Let our salutations be to you, who are the lord of all the celestials; let our salutations be to you, who are mighty bowman and to you, who are subject to great rage and also to you, who are the destroyer of the sacrifices of the creator; and to you, again, who are worshipped by all the lords of the creatures. Let our salutations be to you, who are ever present; and to you, who are worthy to be prayed; and to you, who are continuously praised; and to you, who are the death himself; and
47You are possessed of red splendour; and to you, who are dreadful; and to you who are endued with blue throat; and to you, who are furnished with the symbol of a trident; and to you, who are never to be prostrated; and to you, who are furnished with the eyes of a yazelle; and to you, who battle with the best weapons;
48And to you, who are worthy of all praises; and to you, who are pure; and to you, who are the very death himself; and to you also, who are the destroyer of all; and to you, who can with difficulty be resisted; and to you who are Shakra himself; and to you, who are also Brahman; and to you who behave like a Brahmachari; and to you who are Ishana; and to you, who are immeasurable; and to you, who are the leader of all; and to you, who are dressed with rages; and to you, who practise cternal vows; and to you, who are tawnycolored; and to you, who carry on severe vows; and to you, who are dressed with the skins of animal:
49And to you, who are the father of Kumara; and to you, who are furnished with the three eyes, and to you, who are armed with the best of weapons, and to you, who destroy the afflictions of those who have sought your protection; and to you, who bring about the death of those who are enemies to the regenerate persons;
50You are nourisher to vegetation and king to human-beings. You are the defender of cows and governor to all offerings (yajna). Frequent salute to you.
51Let our salutations be to you, who are the leader of the troops; and to you, who are furnished with three eyes; and to you, who are possessed of fierce energy; O god, let our salutations be to you with our whole heart, speech and acts. Be you kind to us, who seek your shelter.
52Thereupon the lord, who became highly gratified, having received them with the words you are welcome, addressed them, saying let your fears be all gone; tell me what am I to do for you all.
हिन्दी
1दुर्योधन ने कहा — हे मद्रराज, हे प्रभो, आप पुनः वह सब सुनिए जो मैं आपसे कहूँगा, अर्थात् जो प्राचीन काल में देवताओं और असुरों के महायुद्ध में घटित हुआ था।
2हे राजर्षिश्रेष्ठ, आप वह सुनिए जो महर्षि मार्कण्डेय ने मुझसे तथा मेरे पिता से कहा था, और जिसे मैं पुनः आपसे विस्तारपूर्वक वर्णन करूँगा। इसमें आपको कोई सन्देह नहीं करना चाहिए।
3हे राजन्, देवताओं और असुरों के बीच एक भयंकर युद्ध हुआ था, जिसका मूल तारक था, और जिसमें दोनों पक्ष एक-दूसरे को परास्त करने के अत्यन्त इच्छुक थे।
4तब हमने सुना है कि दैत्य देवताओं द्वारा परास्त कर दिए गए। हे राजन्, जब दैत्य इस प्रकार देवताओं द्वारा पराजित हुए, तब तारक के तीन पुत्रों — ताराक्ष, कमलाक्ष और विद्युन्माली — ने अपने को कठोर तपस्या में लगा दिया।
5उन्होंने, जिन्होंने कठोरतम नियमों को भी अंगीकार किया था, उस उग्र तपस्या से अपने शरीरों को तपा डाला, हे शत्रुतापन। सदा वरदान देने वाले (पितामह) उनकी तपस्या, आत्मसंयम, कठोर नियमों के पालन तथा दिव्य चिन्तन से अत्यन्त प्रसन्न हुए और उन्हें अनेक वर प्रदान किए।
6हे राजन्, उन्होंने परस्पर मिलकर समस्त लोकों के महान् पितामह से वह वर माँगा कि उन्हें किसी भी प्राणी से कभी मृत्यु प्राप्त न हो।
7तब भगवान्, समस्त लोकों के उन दिव्य स्वामी ने उनसे कहा — 'हे असुरो, समस्त प्राणियों के हाथों से मृत्यु का अभाव — ऐसी कोई वस्तु है ही नहीं; अतः तुम इस याचना से विरत हो जाओ। तुम कोई दूसरा वर माँगो, जो तुम्हें सबसे अधिक प्रिय हो।'
8तदनन्तर, हे राजन्, उन असुरों ने बहुत काल तक मिलकर इस विषय पर विचार किया और आपस में निश्चय करके समस्त लोकों के उन स्वामी को प्रणाम किया और उनसे ये वचन कहे — 'हे देव, हे पितामह, आप हमें यह वर दीजिए।'
9असुरों ने कहा — 'इस लोक में आपकी कृपा को सदा आगे रखकर हम तीन भिन्न-भिन्न नगरों में निवास करते हुए इस समस्त पृथ्वी पर विचरेंगे।
10फिर एक सहस्र वर्ष के पश्चात् हम पुनः एक साथ मिल जाएँगे; और हे निष्पाप, हमारे ये तीनों नगर भी पुनः वैसी ही स्थिति को प्राप्त होंगे। हे प्रभो, जब कभी देवताओं में से कोई एक ही बाण से उन एक में मिले हुए नगरों को बेध देगा, तब वही देवश्रेष्ठ हमारी मृत्यु का कारण बनेगा।'
11तब उन देव ने उनसे 'ऐसा ही हो' कहकर उत्तर दिया और स्वर्ग को चले गए। तदनन्तर वे (तीनों असुर) वर पाकर अत्यन्त प्रसन्न हुए और आपस में सब कुछ निश्चित करके उन तीन नगरों का निर्माण कराने के उद्देश्य से मय को बुलाया, जो महाबली असुर था, दानवों का शिल्पी था, जरा और मृत्यु से रहित था तथा समस्त दैत्यों और दानवों द्वारा अत्यन्त सम्मानित था।
12तब परम बुद्धिमान् मय ने अपनी ही तपस्या के बल से तीन नगरों का निर्माण किया — उनमें से एक स्वर्ण का, दूसरा चाँदी का और तीसरा काले लोहे का था।
13जो नगर स्वर्ण का बना था वह स्वर्ग में स्थित था; चाँदी का नगर अन्तरिक्ष में रखा गया था; और तीसरा, जो काले लोहे का बना था, पृथ्वी पर स्थापित था। किन्तु हे पृथ्वीपते, वे सब एक चक्र पर टिके हुए बनाए गए थे।
14उनमें से (तीनों नगरों में से) प्रत्येक सौ योजन चौड़ा था; और उनमें अनेक भवन तथा गृह थे, साथ ही ऊँची प्राचीरें और अट्टालिकाएँ भी थीं।
15यद्यपि उनमें के श्रेष्ठ भवन एक-दूसरे से अत्यन्त सटे हुए थे, तथापि राजमार्ग बहुत विस्तृत और एक-दूसरे से दूर-दूर थे। वे नगर नाना प्रकार के प्रासादों और सुन्दर अट्टालिकाओं से अत्यन्त उत्तम रूप से सुसज्जित थे।
16हे राजन्, उन नगरों में पृथक्-पृथक् राजा निवास करते थे। स्वर्ण का वह नगर, जो सबसे सुन्दर था, महात्मा ताराक्ष के अधिकार में था।
17और चाँदी का दूसरा नगर कमलाक्ष के अधिकार में था; तथा काले लोहे का तीसरा विद्युन्मालिन् का था। उन तीनों दैत्यराजों ने अपने पराक्रम के बल से तत्काल तीनों लोकों पर आक्रमण किया और वहीं निवास करते रहे; वे यह भी कहते थे — 'वह प्रजापति (अर्थात् सृष्टिकर्ता) कहलाने वाला कौन है?'
18तदनन्तर सब दिशाओं से करोड़ों-करोड़ों (दानव) उन दानवश्रेष्ठों के पास आ पहुँचे, जिनके विरुद्ध खड़ा होने वाला कोई दल ही न था।
19वे अत्यन्त अभिमानी और मांसभक्षी दानव, जो प्राचीन काल में देवताओं द्वारा पराजित हुए थे, अब उन तीन सुदृढ़ दुर्गों वाले नगरों में निवास करते हुए अपार सम्पत्ति प्राप्त करने के अत्यन्त इच्छुक हो गए।
20अब मय इस प्रकार एकत्र हुए उन सबका आश्रयदाता बन गया था। वस्तुतः वे सब उसके (मय के) संरक्षण में रहकर वहाँ पूर्ण निर्भयता से रहते थे।
21तब से उन नगरों में रहने वालों में से जो कोई अपने हृदय में जो भी इच्छा करता, मय अपनी माया-शक्ति के बल से उनकी वह कामना पूर्ण कर देता था।
22ताराक्ष के वीर और परम बलशाली पुत्र ने, जो हरि नाम से विख्यात था, अत्यन्त कठोर तपस्या की, जिसके फलस्वरूप पितामह उससे अत्यन्त सन्तुष्ट हुए।
23इस प्रकार जब भगवान् उससे सन्तुष्ट हुए, तब उसने (हरि ने) उनसे यह वर माँगा — 'हमारे नगर में एक ऐसा सरोवर हो, जिसमें शस्त्रों से अत्यन्त आहत हुए पुरुष डुबाए जाने पर उसी पूर्व-बल के साथ पुनर्जीवित हो उठें।'
24हे प्रभो, वर प्राप्त करके ताराक्ष के उस युद्धप्रिय पुत्र हरि ने उस नगर में एक ऐसा सरोवर बनाया, जिसमें मृतकों को जीवित कर देने की शक्ति थी।
25वस्तुतः दैत्य जिस रूप और जिस वेश में मारे जाते थे, उस सरोवर में डुबाए जाने पर उसी रूप और उसी वेश में पुनः जीवित हो जाते थे।
26इस प्रकार अपने मृतकों को पुनः प्राप्त करके वे (दैत्य), जिन्होंने महान् तपस्या से तपःसिद्धि प्राप्त की थी और जो समस्त देवताओं का भय बढ़ाते थे, अब सब भिन्न-भिन्न लोकों को पीड़ित करने लगे। हे राजन्, रणभूमि में उनकी संख्या में कभी तनिक भी कमी नहीं होती थी।
27तदनन्तर वे, जो लोभ और मूढ़ता दोनों से ग्रस्त थे तथा जिनकी बुद्धि नष्ट हो चुकी थी, समस्त विश्व में बसे हुए नगरों और ग्रामों का विनाश करने लगे।
28सब समय और सब स्थानों में समस्त देवताओं को उनके अनुचरों सहित परास्त करके वे दानव, जो वरदान पाकर अभिमानी हो गए थे, अपनी इच्छानुसार विचरने लगे।
29वे देवताओं के उपवनों, वनों तथा उन अन्य प्रदेशों में, जो देवताओं को अत्यन्त प्रिय थे, ऋषियों के पवित्र आश्रमों में तथा मनुष्यों के उत्तम निवासों में सर्वत्र विचरते रहे। इसके अतिरिक्त अत्यन्त क्रूर आचरण करने वाले इन दानवों ने सबके सम्मान को नष्ट कर दिया।
30जब इस प्रकार समस्त लोक (दानवों द्वारा) अत्यन्त पीड़ित हो रहे थे, तब समस्त मरुतों से घिरे शक्र (इन्द्र) ने चारों ओर से उन नगरों पर अपना वज्र चलाकर उनसे युद्ध किया।
31हे नृपश्रेष्ठ, जब पुरन्दर उन नगरों को बेधने में असमर्थ हो गए, जो उस स्रष्टा द्वारा अभेद्य बनाए गए थे और जिन्हें वरदान भी प्राप्त थे, तब हे शत्रुदमन, भयभीत देवराज उन नगरों और देवताओं को छोड़कर पितामह के पास गए, जिससे असुरों द्वारा किए गए महान् अपमानों का वर्णन उनसे कर सकें।
32तब उन्होंने सारा वृत्तान्त कह सुनाया और अपने सिरों से उन्हें प्रणाम करके भगवान् पितामह से उनके (दानवों के) विनाश का उपयुक्त उपाय पूछा।
33यह सब सुनकर भगवान् ने समस्त देवताओं से यह कहा — 'जो दुष्ट तुम्हारा अपकार करता है, वह निश्चय ही मेरा भी अपकार करता है।
34वस्तुतः वे असुर सब अत्यन्त दुष्टात्मा हैं; और वे देवताओं के घोर विरोधी भी हैं। और जब वे तुम पर अत्याचार करते हैं, तब वे सदा मुझे भी पीड़ित करते हैं।
35मैं वस्तुतः समस्त प्राणियों के प्रति समान भाव रखता हूँ। इसमें कोई सन्देह नहीं। मेरा दृढ़ व्रत यह है कि अधर्मियों का सदा वध होना चाहिए।
36वे तीनों दुर्ग केवल एक ही बाण से बेधे जा सकते हैं; अन्य किसी प्रकार से उनका भेदन सम्भव नहीं। स्थाणु (शिव) के अतिरिक्त और कोई ऐसा पुरुष नहीं, जो उन्हें एक ही बाण से बेध सके।
37अतः हे आदित्यो, तुम उन वीर योद्धा स्थाणु को, जो ईशान तथा जिष्णु भी कहलाते हैं और जिन्हें युद्ध में पीड़ित करना अत्यन्त कठिन है, अपना आश्रय चुनो। वे निश्चय ही इन असुरों का वध करेंगे।'
38उनके ये वचन सुनकर समस्त देवता शक्र के नेतृत्व में, ब्रह्मा को आगे करके, उन देव की शरण में गए, जिनका चिह्न वृषभ है।
39कठोर तपस्या करने वाले तथा वेदों के सनातन वचनों का उच्चारण करने वाले उन ऋषियों के साथ वे सब धर्मात्मा देवता सम्पूर्ण अन्तःकरण से भव (शिव) की ओर उन्मुख होकर उनके पास पहुँचे।
40तब, हे राजन्, वे उन्हें (वेदों में प्राप्त) उदात्त स्तुतियों से प्रसन्न करने लगे — जो समस्त भयों में अभय के दाता हैं, जो सबकी आत्मा हैं, जो स्वयं महात्मा हैं और जिनके द्वारा अपनी सनातन आत्मा से यह सम्पूर्ण विश्व व्याप्त है।
41जो विशेष योगसाधनों द्वारा आत्मा का ध्यान करना जानते हैं और जो आत्मा के सामर्थ्य को, अर्थात् आत्मा और प्रकृति के भेद को भी जानते हैं, तथा जिनकी आत्मा सदा उनके वश में है — उन ईशान नामक, उस तेजोराशि, उमापति, संसार में जिनका कोई समान नहीं, समस्त कारणों के कारण, उस निष्पाप को उन्होंने (देवताओं ने) देखा।
42तब उन देवताओं ने उनमें असंख्य रूपों की कल्पना की, यद्यपि वे एक ही थे। तदनन्तर वे सब, जिन-जिन अनेक रूपों की कल्पना उनमें से प्रत्येक ने अपने मन में की थी, उन सबको वहाँ पाकर अत्यन्त विस्मित हुए।
43समस्त देवताओं ने तथा समस्त द्विजश्रेष्ठ ऋषियों ने उन सर्वभूतस्वरूप, अजन्मा पुरुष को, जो सम्पूर्ण विश्व में सर्वोपरि हैं, देखकर अपने सिरों से पृथ्वी का स्पर्श किया।
44तब 'तुम्हारा स्वागत है' — ये वचन कहकर उनका सत्कार करते हुए और उनके सिर ऊपर उठाकर भगवान् शंकर ने मुस्कराते हुए उनसे कहा — 'तुम मुझे यहाँ आने का प्रयोजन बताओ।'
45तब त्रिनेत्रधारी देव के इस आदेश से अत्यन्त प्रसन्न हुए देवताओं ने उनसे ये वचन कहे — 'हे प्रभो, आपको हमारा बारम्बार नमस्कार हो।
46आपको नमस्कार हो, जो समस्त देवताओं के स्वामी हैं; आपको नमस्कार हो, जो महान् धनुर्धर हैं; और आपको, जो महाक्रोध से युक्त हैं; तथा आपको, जो स्रष्टा के यज्ञ के विनाशक हैं; और पुनः आपको, जो समस्त प्रजापतियों द्वारा पूजित हैं। आपको नमस्कार हो, जो सदा विद्यमान हैं; और आपको, जो प्रार्थना के योग्य हैं; और आपको, जिनकी निरन्तर स्तुति होती है; और आपको, जो स्वयं मृत्यु हैं;
47आप रक्तवर्ण तेज से युक्त हैं; और आपको नमस्कार, जो भयंकर हैं; और आपको, जो नीलकण्ठ हैं; और आपको, जो त्रिशूल के चिह्न से युक्त हैं; और आपको, जो कभी पराभूत नहीं होते; और आपको, जिनके नेत्र मृग के समान हैं; और आपको, जो श्रेष्ठ अस्त्रों से युद्ध करते हैं;
48और आपको, जो समस्त स्तुतियों के योग्य हैं; और आपको, जो पवित्र हैं; और आपको, जो साक्षात् मृत्यु हैं; और आपको भी, जो सबके संहारक हैं; और आपको, जिनका प्रतिरोध कठिनाई से ही किया जा सकता है; और आपको, जो स्वयं शक्र हैं; और आपको, जो ब्रह्मा भी हैं; और आपको, जो ब्रह्मचारी के समान आचरण करते हैं; और आपको, जो ईशान हैं; और आपको, जो अप्रमेय हैं; और आपको, जो सबके नेता हैं; और आपको, जो चीथड़ों से वस्त्रित हैं; और आपको, जो सनातन व्रतों का पालन करते हैं; और आपको, जो पिङ्गलवर्ण हैं; और आपको, जो कठोर व्रत धारण करते हैं; और आपको, जो पशुचर्म से वस्त्रित हैं;
49और आपको, जो कुमार के पिता हैं; और आपको, जो त्रिनेत्रधारी हैं; और आपको, जो श्रेष्ठ अस्त्रों से सुसज्जित हैं; और आपको, जो शरणागतों के कष्टों का नाश करते हैं; और आपको, जो द्विजों के शत्रुओं की मृत्यु के कारण बनते हैं;
50आप वनस्पतियों के पोषक और मनुष्यों के राजा हैं। आप गौओं के रक्षक और समस्त यज्ञों (हविष्यों) के अधिपति हैं। आपको बारम्बार नमस्कार।'
51आपको नमस्कार हो, जो गणों के नायक हैं; और आपको, जो त्रिनेत्रधारी हैं; और आपको, जो प्रचण्ड तेज से सम्पन्न हैं; हे देव, हमारे सम्पूर्ण मन, वाणी और कर्म से आपको नमस्कार हो। हम आपकी शरण में आए हैं; आप हम पर प्रसन्न हों।'
52तब अत्यन्त प्रसन्न हुए भगवान् ने 'तुम्हारा स्वागत है' — इन वचनों से उनका सत्कार करके उनसे कहा — 'तुम्हारे समस्त भय दूर हो जाएँ; मुझे बताओ कि मैं तुम सबके लिए क्या करूँ।'
नेपाली
1दुर्योधनले भने — हे मद्रराज, हे प्रभो, तपाईं पुनः त्यो सबै सुन्नुहोस् जो म तपाईंलाई भन्नेछु, अर्थात् जो प्राचीन कालमा देवता र असुरहरूको महायुद्धमा घटेको थियो।
2हे राजर्षिश्रेष्ठ, तपाईं त्यो सुन्नुहोस् जो महर्षि मार्कण्डेयले मलाई तथा मेरा पितालाई भनेका थिए, र जसलाई म पुनः तपाईंलाई विस्तारपूर्वक वर्णन गर्नेछु। यसमा तपाईंले कुनै सन्देह गर्नु हुँदैन।
3हे राजन्, देवता र असुरहरूका बीचमा एउटा भयंकर युद्ध भएको थियो, जसको मूल तारक थियो, र जसमा दुवै पक्ष एक-अर्कालाई परास्त गर्न अत्यन्त इच्छुक थिए।
4तब हामीले सुनेका छौँ कि दैत्यहरू देवताहरूद्वारा परास्त गरिए। हे राजन्, जब दैत्यहरू यसरी देवताहरूद्वारा पराजित भए, तब तारकका तीन पुत्र — ताराक्ष, कमलाक्ष र विद्युन्माली — ले आफूलाई कठोर तपस्यामा लगाए।
5उनीहरूले, जसले कठोरतम नियमलाई पनि अङ्गीकार गरेका थिए, त्यस उग्र तपस्याले आफ्ना शरीरलाई तपाइदिए, हे शत्रुतापन। सदा वरदान दिने (पितामह) उनीहरूको तपस्या, आत्मसंयम, कठोर नियमको पालन तथा दिव्य चिन्तनबाट अत्यन्त प्रसन्न भए र उनीहरूलाई अनेक वर प्रदान गरे।
6हे राजन्, उनीहरूले आपसमा मिलेर सम्पूर्ण लोकका महान् पितामहसँग त्यो वर मागे कि उनीहरूलाई कुनै पनि प्राणीबाट कहिल्यै मृत्यु प्राप्त नहोस्।
7तब भगवान्, सम्पूर्ण लोकका ती दिव्य स्वामीले उनीहरूलाई भने — 'हे असुरहरू, सम्पूर्ण प्राणीका हातबाट मृत्युको अभाव — त्यस्तो कुनै वस्तु छँदै छैन; त्यसैले तिमीहरू यस याचनाबाट विरत होऊ। तिमीहरू अर्को कुनै वर माग, जो तिमीहरूलाई सबैभन्दा बढी प्रिय होस्।'
8त्यसपछि, हे राजन्, ती असुरहरूले धेरै काल मिलेर यस विषयमा विचार गरे र आपसमा निश्चय गरेर सम्पूर्ण लोकका ती स्वामीलाई प्रणाम गरे र उनलाई यी वचन भने — 'हे देव, हे पितामह, तपाईं हामीलाई यो वर दिनुहोस्।'
9असुरहरूले भने — 'यस लोकमा तपाईंको कृपालाई सधैँ अगाडि राखेर हामी तीन फरक-फरक नगरमा बस्दै यस सम्पूर्ण पृथ्वीमा विचरण गर्नेछौँ।
10त्यसपछि एक हजार वर्षपछि हामी पुनः एकसाथ मिल्नेछौँ; र हे निष्पाप, हाम्रा यी तीनै नगर पनि पुनः त्यस्तै स्थिति प्राप्त गर्नेछन्। हे प्रभो, जुनसुकै बेला देवताहरूमध्ये कसैले एउटै बाणले ती एकमा मिलेका नगरलाई बेधिदिनेछ, तब त्यही देवश्रेष्ठ हाम्रो मृत्युको कारण बन्नेछ।'
11तब ती देवले उनीहरूलाई 'त्यस्तै होस्' भनी उत्तर दिए र स्वर्गतिर गए। त्यसपछि उनीहरू (तीनै असुर) वर पाएर अत्यन्त प्रसन्न भए र आपसमा सबै कुरा निश्चित गरेर ती तीन नगरको निर्माण गराउने उद्देश्यले मयलाई बोलाए, जो महाबली असुर थिए, दानवहरूका शिल्पी थिए, जरा र मृत्युरहित थिए तथा सम्पूर्ण दैत्य र दानवद्वारा अत्यन्त सम्मानित थिए।
12तब परम बुद्धिमान् मयले आफ्नै तपस्याको बलले तीन नगरको निर्माण गरे — तीमध्ये एउटा सुनको, दोस्रो चाँदीको र तेस्रो कालो फलामको थियो।
13जुन नगर सुनको बनेको थियो त्यो स्वर्गमा स्थित थियो; चाँदीको नगर अन्तरिक्षमा राखिएको थियो; र तेस्रो, जो कालो फलामको बनेको थियो, पृथ्वीमा स्थापित थियो। तर हे पृथ्वीपति, ती सबै एउटा चक्रमा अडिएका बनाइएका थिए।
14तीमध्ये (तीनै नगरमध्ये) प्रत्येक सय योजन चौडा थियो; र तिनमा अनेक भवन तथा गृह थिए, साथै अग्ला प्राचीर र अट्टालिका पनि थिए।
15यद्यपि तिनमा भएका श्रेष्ठ भवन एक-अर्कासँग अत्यन्त टाँसिएका थिए, तथापि राजमार्ग निकै विस्तृत र एक-अर्काबाट टाढा-टाढा थिए। ती नगर नाना प्रकारका प्रासाद र सुन्दर अट्टालिकाले अत्यन्त उत्तम रूपमा सुसज्जित थिए।
16हे राजन्, ती नगरमा छुट्टाछुट्टै राजा बस्दथे। सुनको त्यो नगर, जो सबैभन्दा सुन्दर थियो, महात्मा ताराक्षको अधिकारमा थियो।
17र चाँदीको दोस्रो नगर कमलाक्षको अधिकारमा थियो; तथा कालो फलामको तेस्रो विद्युन्मालिन्को थियो। ती तीनै दैत्यराजले आफ्नो पराक्रमको बलले तत्काल तीनै लोकमाथि आक्रमण गरे र त्यहीँ बस्दै रहे; उनीहरू यो पनि भन्दथे — 'त्यो प्रजापति (अर्थात् सृष्टिकर्ता) भनिने को हो?'
18त्यसपछि सबै दिशाबाट करोडौँ-करोडौँ (दानव) ती दानवश्रेष्ठकहाँ आइपुगे, जसका विरुद्ध उभिने कुनै दल नै थिएन।
19ती अत्यन्त अभिमानी र मांसभक्षी दानव, जो प्राचीन कालमा देवताहरूद्वारा पराजित भएका थिए, अब ती तीन सुदृढ किल्लायुक्त नगरमा बस्दै अपार सम्पत्ति प्राप्त गर्न अत्यन्त इच्छुक भए।
20अब मय यसरी एकत्र भएका ती सबैको आश्रयदाता बनेका थिए। वास्तवमा ती सबै उनको (मयको) संरक्षणमा रहेर त्यहाँ पूर्ण निर्भयतासाथ बस्दथे।
21त्यसपछि ती नगरमा बस्नेहरूमध्ये जसले आफ्नो हृदयमा जुनसुकै इच्छा गर्दथ्यो, मयले आफ्नो माया-शक्तिको बलले उनीहरूको त्यो कामना पूरा गरिदिन्थे।
22ताराक्षका वीर र परम बलशाली पुत्रले, जो हरि नामले विख्यात थिए, अत्यन्त कठोर तपस्या गरे, जसको फलस्वरूप पितामह उनीसँग अत्यन्त सन्तुष्ट भए।
23यसरी जब भगवान् उनीसँग सन्तुष्ट भए, तब उनले (हरिले) उनीसँग यो वर मागे — 'हाम्रो नगरमा एउटा यस्तो सरोवर होस्, जसमा शस्त्रले अत्यन्त आहत भएका पुरुष डुबाइँदा उही पूर्व-बलसहित पुनर्जीवित भई उठून्।'
24हे प्रभो, वर प्राप्त गरेर ताराक्षका ती युद्धप्रिय पुत्र हरिले त्यस नगरमा एउटा यस्तो सरोवर बनाए, जसमा मृतकलाई जीवित पारिदिने शक्ति थियो।
25वास्तवमा दैत्यहरू जुन रूप र जुन वेशमा मारिन्थे, त्यस सरोवरमा डुबाइएपछि उही रूप र उही वेशमा पुनः जीवित भइहाल्थे।
26यसरी आफ्ना मृतकलाई पुनः प्राप्त गरेर तिनीहरू (दैत्यहरू), जसले महान् तपस्याले तपःसिद्धि प्राप्त गरेका थिए र जसले सम्पूर्ण देवताको भय बढाउँथे, अब सबै भिन्न-भिन्न लोकलाई पीडित गर्न थाले। हे राजन्, रणभूमिमा उनीहरूको सङ्ख्यामा कहिल्यै अलिकति पनि कमी हुँदैनथ्यो।
27त्यसपछि तिनीहरू, जो लोभ र मूढता दुवैले ग्रस्त थिए तथा जसको बुद्धि नष्ट भइसकेको थियो, सम्पूर्ण विश्वमा बसेका नगर र गाउँको विनाश गर्न थाले।
28सबै समय र सबै स्थानमा सम्पूर्ण देवतालाई उनीहरूका अनुचरसहित परास्त गरेर ती दानव, जो वरदान पाएर अभिमानी भएका थिए, आफ्नो इच्छाअनुसार विचरण गर्न थाले।
29तिनीहरू देवताका उपवन, वन तथा ती अन्य प्रदेशमा, जो देवतालाई अत्यन्त प्रिय थिए, ऋषिहरूका पवित्र आश्रममा तथा मनुष्यका उत्तम निवासमा सर्वत्र विचरण गरिरहे। यसबाहेक अत्यन्त क्रूर आचरण गर्ने यी दानवले सबैको सम्मान नष्ट गरिदिए।
30जब यसरी सम्पूर्ण लोक (दानवहरूद्वारा) अत्यन्त पीडित भइरहेका थिए, तब सम्पूर्ण मरुत्हरूले घेरिएका शक्र (इन्द्र)ले चारै दिशाबाट ती नगरमाथि आफ्नो वज्र चलाएर तिनीसँग युद्ध गरे।
31हे नृपश्रेष्ठ, जब पुरन्दर ती नगरलाई बेध्न असमर्थ भए, जो त्यस स्रष्टाद्वारा अभेद्य बनाइएका थिए र जसलाई वरदान पनि प्राप्त थियो, तब हे शत्रुदमन, भयभीत देवराज ती नगर र देवतालाई छोडेर पितामहकहाँ गए, जसबाट असुरहरूले गरेका महान् अपमानको वर्णन उनीसँग गर्न सकून्।
32तब उनीहरूले सारा वृत्तान्त सुनाए र आफ्ना शिरले उनलाई प्रणाम गरेर भगवान् पितामहसँग तिनीहरू (दानवहरू)को विनाशको उपयुक्त उपाय सोधे।
33यो सबै सुनेर भगवान्ले सम्पूर्ण देवतालाई यो भने — 'जुन दुष्टले तिमीहरूको अपकार गर्दछ, उसले निश्चय नै मेरो पनि अपकार गर्दछ।
34वास्तवमा ती असुर सबै अत्यन्त दुष्टात्मा छन्; र तिनीहरू देवताका घोर विरोधी पनि छन्। र जब तिनीहरूले तिमीहरूमाथि अत्याचार गर्दछन्, तब तिनीहरूले सधैँ मलाई पनि पीडित गर्दछन्।
35म वास्तवमा सम्पूर्ण प्राणीप्रति समान भाव राख्दछु। यसमा कुनै सन्देह छैन। मेरो दृढ व्रत यो हो कि अधर्मीहरूको सधैँ वध हुनुपर्दछ।
36ती तीनै दुर्ग एउटै बाणले मात्र बेध्न सकिन्छ; अन्य कुनै प्रकारले तिनको भेदन सम्भव छैन। स्थाणु (शिव)बाहेक अरू कुनै यस्तो पुरुष छैन, जसले तिनलाई एउटै बाणले बेध्न सकोस्।
37त्यसैले हे आदित्यहरू, तिमीहरू ती वीर योद्धा स्थाणुलाई, जो ईशान तथा जिष्णु पनि भनिन्छन् र जसलाई युद्धमा पीडित गर्न अत्यन्त कठिन छ, आफ्नो आश्रय छान। उनले निश्चय नै यी असुरहरूको वध गर्नेछन्।'
38उनका यी वचन सुनेर सम्पूर्ण देवता शक्रको नेतृत्वमा, ब्रह्मालाई अगाडि राखेर, ती देवको शरणमा गए, जसको चिह्न वृषभ हो।
39कठोर तपस्या गर्ने तथा वेदका सनातन वचन उच्चारण गर्ने ती ऋषिहरूसँगै ती सबै धर्मात्मा देवता सम्पूर्ण अन्तःकरणले भव (शिव)तिर उन्मुख भई उनीकहाँ पुगे।
40तब, हे राजन्, उनीहरूले उनलाई (वेदमा पाइने) उदात्त स्तुतिहरूले प्रसन्न पार्न थाले — जो सम्पूर्ण भयमा अभयका दाता हुन्, जो सबैका आत्मा हुन्, जो स्वयं महात्मा हुन् र जसद्वारा आफ्नो सनातन आत्माले यो सम्पूर्ण विश्व व्याप्त छ।
41जसले विशेष योगसाधनद्वारा आत्माको ध्यान गर्न जान्दछन् र जसले आत्माको सामर्थ्यलाई, अर्थात् आत्मा र प्रकृतिको भेदलाई पनि जान्दछन्, तथा जसको आत्मा सधैँ उनकै वशमा छ — ती ईशान नामक, त्यस तेजोराशि, उमापति, संसारमा जसको कोही समान छैन, सम्पूर्ण कारणका कारण, त्यस निष्पापलाई उनीहरूले (देवताहरूले) देखे।
42तब ती देवताहरूले उनमा असङ्ख्य रूपको कल्पना गरे, यद्यपि उनी एउटै थिए। त्यसपछि ती सबै, जुन-जुन अनेक रूपको कल्पना तीमध्ये प्रत्येकले आफ्नो मनमा गरेको थियो, ती सबै त्यहाँ पाएर अत्यन्त विस्मित भए।
43सम्पूर्ण देवताले तथा सम्पूर्ण द्विजश्रेष्ठ ऋषिहरूले ती सर्वभूतस्वरूप, अजन्मा पुरुषलाई, जो सम्पूर्ण विश्वमा सर्वोपरि हुन्, देखेर आफ्ना शिरले पृथ्वीको स्पर्श गरे।
44तब 'तिमीहरूको स्वागत छ' — यी वचन भनेर उनीहरूको सत्कार गर्दै र उनीहरूका शिर उठाएर भगवान् शङ्करले मुस्कुराउँदै उनीहरूलाई भने — 'तिमीहरू मलाई यहाँ आउनुको प्रयोजन बताओ।'
45तब त्रिनेत्रधारी देवको यस आदेशले अत्यन्त प्रसन्न भएका देवताहरूले उनलाई यी वचन भने — 'हे प्रभो, तपाईंलाई हाम्रो बारम्बार नमस्कार होस्।
46तपाईंलाई नमस्कार होस्, जो सम्पूर्ण देवताका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईंलाई नमस्कार होस्, जो महान् धनुर्धर हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो महाक्रोधले युक्त हुनुहुन्छ; तथा तपाईंलाई, जो स्रष्टाको यज्ञका विनाशक हुनुहुन्छ; र पुनः तपाईंलाई, जो सम्पूर्ण प्रजापतिद्वारा पूजित हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार होस्, जो सदा विद्यमान हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो प्रार्थनायोग्य हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जसको निरन्तर स्तुति हुन्छ; र तपाईंलाई, जो स्वयं मृत्यु हुनुहुन्छ;
47तपाईं रक्तवर्ण तेजले युक्त हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई नमस्कार, जो भयंकर हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो नीलकण्ठ हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो त्रिशूलको चिह्नले युक्त हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो कहिल्यै पराभूत हुनुहुन्न; र तपाईंलाई, जसका नेत्र मृगका समान छन्; र तपाईंलाई, जो श्रेष्ठ अस्त्रले युद्ध गर्नुहुन्छ;
48र तपाईंलाई, जो सम्पूर्ण स्तुतिका योग्य हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो पवित्र हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो साक्षात् मृत्यु हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई पनि, जो सबैका संहारक हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जसको प्रतिरोध कठिनाइले मात्र गर्न सकिन्छ; र तपाईंलाई, जो स्वयं शक्र हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो ब्रह्मा पनि हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो ब्रह्मचारीसमान आचरण गर्नुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो ईशान हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो अप्रमेय हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो सबैका नेता हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो झुत्रा वस्त्र धारण गर्नुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो सनातन व्रतको पालन गर्नुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो पिङ्गलवर्ण हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो कठोर व्रत धारण गर्नुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो पशुचर्मले वस्त्रित हुनुहुन्छ;
49र तपाईंलाई, जो कुमारका पिता हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो त्रिनेत्रधारी हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो श्रेष्ठ अस्त्रले सुसज्जित हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो शरणागतका कष्टको नाश गर्नुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो द्विजका शत्रुहरूको मृत्युको कारण बन्नुहुन्छ;
50तपाईं वनस्पतिका पोषक र मनुष्यका राजा हुनुहुन्छ। तपाईं गाईका रक्षक र सम्पूर्ण यज्ञ (हविष्य)का अधिपति हुनुहुन्छ। तपाईंलाई बारम्बार नमस्कार।'
51तपाईंलाई नमस्कार होस्, जो गणहरूका नायक हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो त्रिनेत्रधारी हुनुहुन्छ; र तपाईंलाई, जो प्रचण्ड तेजले सम्पन्न हुनुहुन्छ; हे देव, हाम्रा सम्पूर्ण मन, वाणी र कर्मले तपाईंलाई नमस्कार होस्। हामी तपाईंको शरणमा आएका छौँ; तपाईं हामीमाथि प्रसन्न हुनुहोस्।'
52तब अत्यन्त प्रसन्न भएका भगवान्ले 'तिमीहरूको स्वागत छ' — यी वचनले उनीहरूको सत्कार गरेर उनीहरूलाई भने — 'तिमीहरूका सम्पूर्ण भय टाढा होऊन्; मलाई बताओ कि म तिमीहरू सबैका लागि के गरूँ।'