कर्ण पर्व — शल्यले कर्णको सारथ्य स्वीकार गर्नु
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 32
संस्कृत
1संजय उवाच पुत्रस्तव महाराज मद्रराजं महारथम्। विनयेनोपसंगम्य प्रणयाद् वाक्यमब्रवीत्॥
2सत्यव्रत महाभाग तापवर्धन। मद्रेश्वर रणे शूर परसैन्यभयंकर।॥
3श्रुतवानसि कर्णस्य ब्रुवतो वदतां वर। यथा नृपतिसिंहानां मध्ये त्वां वरये स्वयम्॥
4तत्त्वामप्रतिवीर्याद्य शत्रुपक्षक्षयावह। मद्रेश्वर प्रयाचेऽहं शिरसा विनयेन च॥
5तस्मात् पार्थविनाशार्थं हितार्थं मम चैव हि। सारथ्यं रथिनां श्रेष्ठ प्रणयात् कर्तुमर्हसि॥
6त्वयि यन्तरि राधेयो विद्विषो मे विजेष्यते। अभीषूणां हि कर्णस्य ग्रहीतान्यो न विद्यते॥
7ऋते हि त्वां महाभाग वासुदेवसमं युधि। स पाहि सर्वथा कर्णं यथा ब्रह्मा महेश्वरम्॥
8यथा च सर्वथाऽऽपत्सु वार्ष्णेयः पाति पाण्डवम्। तथा मद्रेश्वराद्य त्वं राधेयं प्रतिपालय॥
9भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णो भवान् भोजश्च वीर्यवान्। शकुनिः सौबलो द्रौणिरहमेव च नो बलम्॥
10एवमेव कृतो भागो नवधा पृथिवीपते। न च भागोऽत्र भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः॥
11ताभ्यामतीत्य तौ भागौ निहता मम शत्रवः। वृद्धौ हि तौ महेष्वासौ छलेन निहतौ युधि॥
12कृत्वा नसुकरं कर्म गतौ स्वर्गमितोऽनघ। तथान्ये पुरुषव्याघ्राः परैर्विनिहता युधि॥
13अस्मदीयाश्च बहवः स्वर्गयोपगता रणे। त्यक्त्वा प्राणान् यथाशक्ति चेष्टां कृत्वा च पुष्कलाम्।।
14तदिदं हतभूयिष्ठं बलं मम नराधिप। पूर्वमष्यल्पकैः पार्थैर्हतं किमुत साम्प्रतम्॥
15बलवन्तो महात्मानः कौन्तेयाः सत्यविक्रमाः। बलं शेषं न हन्युर्मे यथा तत् कुरु पार्थिव॥
16हतवीरमिदं सैन्यं पाण्डवैः समरे विभो। कर्णो ोको महाबाहुरस्मत्प्रियहिते रतः॥
17भवांश्च पुरुषव्याघ्र सर्वलोकमहारथः। शल्य कर्णोऽर्जुनेनाद्य योद्भुमिच्छति संयुगे॥
18तस्मिञ्जयाशा विपुला मद्रराज नराधिप। तस्याभिषुग्रहवरो नान्योऽस्ति भुवि कश्चन॥
19पार्थस्य समरे कृष्णो यथाभीषुग्रहो वरः। तथा त्वमपि कर्णस्य रथेऽभीषुग्रहो भव॥
20तेन युक्तो रणे पार्थो रक्ष्यमाणश्च पार्थिव। यानि कर्माणि कुरुते प्रत्यक्षाणि तथैव तत्॥
21पूर्व न समरे ह्येवमवधीदर्जुनो रिपून्। इदानीं विक्रमो ह्यस्य कृष्णेन सहितस्य च॥
22कृष्णेन सहित: पार्थो धार्तराष्ट्री महाचमूम्। अहन्यहनि मद्रेश द्रावयन् दृश्यते युधि॥
23भागोऽवशिष्टः कर्णस्य तव चैव महाद्युते। तं भागं सह कर्णेन युगपन्नाशयाद्य हि॥
24अरुणेन यथा सार्धं तमः सूर्यो व्यपोहतिः। तथा कर्णेन सहितो जहि पार्थं महाहवे॥
25उद्यन्तौ च यथा सूर्यो बालसूर्यसमप्रभौ। कर्णशल्यौ रणे दृष्ट्वा विद्रवन्तु महारथाः॥
26सूर्यारुणौ यथा दृष्ट्वा तमो नश्यति मारिष। तता नश्यन्तु कौन्तेयाः : सपञ्चाला: ससुंजयाः॥
27रथिनां प्रवरः कर्णो यन्तॄणां प्रवरो भवान्। संयोगो युवयोलेकि नाभून्न च भविष्यति॥
28यथा सर्वास्ववस्थासु वार्ष्णेयः पाति पाण्डवम्। तथा भवान् परित्रातुं कर्ण वैकर्तनं रणे॥
29त्वया सारथिना ह्येष अप्रधृष्यो भविष्यति। देवतानामपि रणे सशक्राणां महीपते। किं पुनः पाण्डवेयानां मा विशंकीर्वचो मम॥
30संजय उवाच दुर्योधनः श्रुत्वा शल्यः क्रोधसमन्वितः। विशिखां भृकुटिं कृत्वा धुन्वन् हस्तौ पुनः पुनः॥३०
31क्रोधरक्ते महानेत्रे परिवृत्य महाभुजः। कुलैश्चर्यश्रुतबलैर्दृप्तः शल्योऽब्रवीदिदम्॥
32शल्य उवाच अवमन्यसि गान्धारे ध्रुवं च परिशङ्कसे। यन्मां ब्रवीषि विश्रब्धं सारथ्यं क्रियतामिति॥
33अस्मतोऽभयधिकं कर्णं मन्यमानः प्रशंससि। न चाहं युधि राधेय गणये तुल्यमात्मनः॥
34आदिश्यतामभ्यधिको ममांशः पृथिवीपते। तमहं समरे जित्वा गमिष्यामि यथागतम्॥
35अथवाष्येक एवाहं योत्स्यामि कुरुनन्दन। पश्य वीर्य ममाद्यत्वं संग्रामे दहतो रिपून्।॥
36न चापि कामान् कौरव्य निधाय हृदये पुमान्। अस्मद्विधः प्रवर्तेत मा मां त्वमभिशङ्किथाः॥
37युधि वाप्यवमानो मे न कर्तव्यः कथञ्चन। पश्य पीनौ मम भुजौ वज्रसंहननौ पमौ॥
38धनुः पश्य च मे चित्रं शरांश्चाशीविषोपमान्। रथं पश्य च मे कृप्तं सदश्चैर्वातवेगितैः॥ गदां च पश्य गान्धारे हेमपट्टविभूषिताम्।
39दारयेयं महीं कृत्स्नां विकिरेयं च पर्वतान्॥ शोषयेयं समुद्रांश्च तेजसा स्वेन पार्थिव।
40तं मामेवंविधं राजन् समर्थमरिनिग्रह॥ कस्माद् युनसि सारथ्ये नीचस्याधिरथे रणे। ह्यभ्युगतं
41न मामधुरि राजेन्द्र नियोक्तुं त्वमिहार्हसि॥ न हि पापीयसः श्रेयान् भूत्वा प्रेष्यत्वमुत्सहे।
42यो प्रीत्या गरीयांसं वशे स्थितम्॥ वशे पापीयसो धत्ते तत् पापमधरोत्तरम्।
43ब्रह्मणा ब्राह्मणाः सृष्टा मुखात् क्षत्रं च बाहुतः॥ ऊरुभ्यामसृजद् वैश्याशूद्रान पद्भ्यामिति श्रुतिः।
44तेभ्यो वर्णविशेषाश्च प्रतिलोमानुलोमजाः॥ अथान्योन्यस्य संयोगाचातुर्वर्ण्यस्य भारत।
45गोप्तारः संगृहीतारो दातारः क्षत्रिया:स्मृताः॥ याजनाध्यापनैर्विप्रा विशुद्धैश्च प्रतिग्रहैः। लोकस्युनुग्रहार्थाय स्थापित ब्राह्मण भुवि॥
46कृषिश्च पाशुपाल्यं च दिशां दानं च धर्मतः। ब्रह्मक्षत्रविशां शूद्रा विहिताः परिचारकाः॥
47ब्रह्मक्षत्रस्य विहिताः सूता वै परिचारकाः। न क्षत्रियोवै सूतानां शृणुयाच कथञ्चन॥
48अहं मूर्धाभिषिक्तो हि राजर्षिकुलजो नृपः। महारथः समाख्यातः सेव्यः स्तुत्यश्च वन्दिनाम्॥४९
49सोऽहमेतादृशो भूत्वा नेहारिबलसूदनः। सूतपुत्रस्य संग्रामे सारथ्यं कर्तुमुत्सहे॥
50अवमानमहं प्राप्य न योत्स्यामि कथञ्चन। आपृच्छे त्वाद्य गान्धारे गमिष्यामि गृहाय वै॥
51संजय उवाच एवमुक्त्वा महाराज शल्यः समितिशोभन:। उत्थाय प्रयसौ तूर्णे राजमध्यादमर्षितः॥
52प्रणयाद् बहुमानाश्च तं निगृह्य सुतस्तव। अब्रवीन्मधुरं वाक्यं साम्ना सर्वार्थसाधकम्॥
53यथा शल्य विजानीषे एवमेतदसंशयम्। अभिप्रायस्तु मे कश्चित् तं निबोध जनेश्वर॥
54न कर्णोऽभ्यधिकस्त्वत्तो न शके त्वां च पार्थिव। न हि मद्रेश्वरो राजा कुर्याद् यदनृतं भवेत्॥
55ऋतमेव हि पूर्वास्ते वदन्ति पुरुषोत्तमाः। तस्मादार्तायनिः प्रोक्तो भवानिति मतिर्मम॥
56शल्यभूतस्तु शत्रूणा यस्मात्त्वं युधि मानद। तस्माच्छल्यो हि ते नाम कथ्यते पृथिवीतले॥
57यदेतद् व्याहतं पूर्व भवता भूरिदक्षिण। तदेव कुरु धर्मज्ञ मदर्थे यद् यदुच्यते॥
58न त त्वत्तो हि राधेयो न चाहमपि वीर्यवान्। वृणेऽहं त्वां हयाग्र्याणां यन्तारमिह संयुगे॥
59मन्ये चाभ्यधिकं शल्य गुणैः कर्णं धनंजयात्। भवन्तं वासुदेवाश्च लोकोऽयमिति मन्यते॥
60कर्णो ह्यभ्यधिकः पार्थादस्त्रैरेव नरर्षभः। भवानभ्यधिकः कृष्णादश्वज्ञाने बले तथा॥
61यथाश्वहृदयं वेद वासुदेवो महामनाः। द्विगुणं त्वं तथा वेत्सि मद्रराजेश्वरात्मज॥
62शल्य उवाच यन्मां ब्रवीषि गान्धारे मध्ये सैन्यस्य कौरव। विशिष्टं देवकीपुत्रात् प्रीतिमनम्यहं त्वहि॥
63एष सारथ्यमातिष्ठे राधेयस्य यशस्विनः। युध्यतः पाण्डवाग्र्येण यथा त्वं वीर मन्यसे॥
64समयश्च हि मे वीर कश्चिद् वैकर्तनं प्रति। उत्सृजेयं यथाश्रद्धमहं वाचोऽस्य संनिधौ॥
65संजय उवाच तथेति राजन् पुत्रस्ते सह कर्णेन भारत। अब्रबीन्मद्रराजस्य मतं भरतसत्तम्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said O great king, your son, approaching the prince of Madras, that very powerful carwarrior, with enough of humility, spoke these words to him out of affection.
2O you of truthful vows, O greatly fortunate one, O you who increase the sorrows of the antagonists, O lord of the Madras, O hero in battle, O you who instill terror in the hostile forces.
3O best of speakers, you have heard what Karna had said, namely that this hero (Karna) chooses you amongst all the foremost of princes.
4When such you are, O you of invincible prowess, O prince of the Madras, I solicit you today with enough of humility and bowing down my head in order to bring about the destruction of my enemies.
5In consequence thereof, O best of carwarriors, it is necessary that you should serve me, out of affection, as my charioteer in order to bring about the death of the sun of Pritha, as also to render me a real good.
6Having had you for his charioteer, the son of Radha will surely vanquish my antagonists.
7Indeed, O greatly fortunate one, these exists on one, who can restrain the horses belonging to Karna, excepting yourself, who are cruel to Vasudeva in battle. So do you protect Karna by all means, even as Brahma protects Maheshvara.
8Even as that descendant of the Vrishni race protects the son of Pandu all means in all his difficulties, so, O chief of the Madras, do you support today the son of Radha.
9Bhishma, Drona, Kripa, Karna, yourself and the most energetic king of the Bhojas as well as Shakuni, the son of Subala, the son of Drona and myself too, all had formed our army.
10O ruler of earth, thus nine divisions had : been made of the army, but no such division or allotted share does yet exist of either Bhishma or lofty-minded Drona.
11By those two (Bhishma and Drona), who had gone beyond their respective divisions, all my enemies were slain.
12Those two foremost of persons, who were very old, were slaughtered by stratagem in the field. O sinless one, they repaired to heaven from here, after having performed the most arduous tasks; as also other foremost of men, having been slain by the enemies in battle, departed to paradise.
13So again numerous other heroes, all belonging to our army, after having achieved the most difficult attempts to the best of their prowess and as also other having abandoned their lives in the battle, at last departed to heaven.
14O lord of men, this our army the large part of which has been slain have already been massacred by the sons of Pritha, who were at first very few in number. What would be done now?
15The sons of Kunti are all possessed of immense strength; they are lofty-minded; and also they are endued with undaunted course. O lord of earth, now act up in such a way that they may not slaughter the rest of my army.
16O lord, this my force has lost the most heroic warriors, who were all slain by the sons of Pandu in the field of battle.
17Indeed, Karna alone, that mighty-armed hero, is dear to us and attached to our good; as also, O foremost of persons you are, who are the mightiest car-warrior throughout the entire world.
18O Shalya, Karna desires to engage in battle today with Arjuna. But O chief of the people of Madras, I entertain very great hopes in that dreadful battle.
19There does none exist in the whole world, who can act as the best holder of the reins of Karna's horses; even as Krishna makes the foremost holder of reins of Partha's horses in the field of battle, so, O monarch, should you be the holder of reins of the car belonging to Karna.
20O sire, having been attended by him (Krishna) and also well guarded in battle, whatever deeds that the son of Pritha performs, will all be consequently done before your eyes.
21Formerly Arjuna, indeed, never slaughtered his enemies in battle; but now, as he is always attended by Krishna, he shows forth such a prowess.
22And now, O lord of the Madras, it is witnessed that day after day the son of Pritha causes the vast army of Dhritarashtra to retreat, because he is ever attended by Krishna in the field of battle.
23O most resplendent one, the rest of the share given to Karna as well as to yourself still remains. Being accompanied by Karna, do you at once proceed to the field of battle.
24Even as the Sun, being attended by the Arjuna, disposes the darkness, so you, being united with Karna, slaughter the son of Pritha in this dreadful battle.
25Let the greatest car-warriors, belonging to the hostile force, run away from the field, after seeing in the battle both Karna and Shalya, who are like two risen suns and who also are possessed of the splendour of the rising sun.
26As, O sire, the thick gloom is destroyed at the very view of both the Sun and Arjuna, even so let all the descendants of Kunti along with the Panchalas and the Srinjayas be destroyed (at the sight of Karna and Shalya in the battle).
27Karna is superior to all the car-warriors, as also you are the foremost of all the charioteers; and there exists no one in the whole world, who is your peer in the field of battle.
28Even as that descendant of the Vrishni race protects the son of Pandu in all his vicissitudes, so do you guard Karna the son of Vikartana, in the battle.
29O ruler of earth, when you are his charioteer, this hero (Karna) will surely be invincible even in the war with all the celestials, headed by Shakra (Indra); and what again, need be said with all the Pandavas. O, do not doubt my sayings!
30Sanjaya said Having heard the words of Duryodhana, Shalya, who became highly enraged and who was stretching his bow to its extent and who, again, was waving his two arms often and often,
31And who, moreover, was rolling his two expensive eyes reddened with great rage and who himself was endued with the mighty arms and who also was greatly proud of the possession of his high-birth, properties, vast learning and physical capability, Shalya uttered these words.
32Shalya said O son of Gandhari, you are offending me; and also surely you are suspecting my conduct, when you ask me without hesitation by saying-Do you act as my charioteer.
33You praise Karna by considering that he is superior to ourselves. But I never reckon the son of Radha to be equal to myself in the field of battle.
34O ruler of earth, let a much greater share be permitted to me in the battle. Having slaughtered him in the field, who has come to contend with me, I will repair to the place where from I came.
35O descendant of the Kuru race, if it be desirable, I will fight alone. Do you witness today my energy in the field of battle, whilst I will engage in scorching the enemies.
36O descendant of the Kuru race, no person, who is like ourselves, ever engages himself in the execution of my duties, after having reflected in the heart such an insult. Do not doubt me (my prowess). In the battle, you should not at all attach such a great insult to me.
37See these two my mascular arms, that can smite down like thunder; as also do you behold my bow that is variegated with the excellent colors, as well as my shafts that are like snakes possessing virulent poison.
38See again, my car, to which are yoked the most beautiful horses endued with the swiftness of the wind. And O son of Gandhari, see my mace, that is ornamented with gold and threads of hemp.
39O lord of earth, when I am angry I can split up the very earth; and I can break as under the mountains, as also I can soak up even all the oceans by means of my own energy.
40Why do you, O king, being conscious of the fact that I am thus capable of striking down the enemies, employ me to the office of the charioteer in the field of battle to the son of Adhiratha, who is born of such low parentage.
41O lord of kings, you should not appoint me to this menial service. Having been indeed, thus superior to him, I cannot dare obey the commands of that sinful person.
42That person, who makes one, who is a guest out of love and who is most supreme and who, again, is already very obedient, submissive to a very sinful man, surely becomes subject to that sort of crime which is similar to one of confusing the superior with the inferior.
43This is a truth that Brahma created the twice-born persons from his mouth; and the Kshatriyas (or the people of the warrior class) from his arms, and also he created the Vaisyas (or the merchant class) from his thighs; and the Sudras (or the people of the servile class) from his feet.
44Thereupon, O descendant of the Bharata race, the particular classes of persons, that is these born of (superior father marrying an inferior mother, or of a inferior father marrying a superior mother), have all originated from these four classes by means of their union with one another.
45It has often been told that the Kshatriyas are the protectors of the rest of the classes, as also they are the possessors and givers of wealth. The Brahmana, or the regenerate persons, are characterised as presiding at sacrifices, teaching and also by the acceptance of pure gifts and again, the Brahmanas, that is, the twice-born persons, were established upon the earth in order that they would shower forth blessings upon all the people.
46According to the Dharma-Shastras the occupations of the Vaisyas are agriculture, the rearing of cattle and gift; whereas the Sudras are ordained to be the servants of the Brahmanas, Kshatriyas and Vaisyas.
47Then, again, the charioteers, indeed are servants to the Kshatriyas; but never the Kshatriyas, O sinless one, are servants to the charioteer class. Do you, therefore, listen to these my words.
48I am that person, who have his head (or hairs) washed off with sanctity and I am born of a high family of royal sage and I am a mighty car-warriors and I am person of great note; as, again, I am worshipped and praised by the eulogists.
49O slayer of the hostile force, when I am such a person as described, I cannot dare act as the charioteer of the son of Suta in the field.
50Thus having obtained this insult I will never battle in the field, O son of Gandhari, today. I ask your permission, as I am really willing to return home.
51Sanjaya said Having thus addressed, that foremost of persons, Shalya, who was the ornament of assemblies and who also became highly enraged, immediately went away from the midst of the kings, after having stood up.
52Then your son, having received him (Shalya) with great affection and high respect, addressed him in a friendly manner these sweet expressions, pregnant with very grave ideas.
53O Shalya, this what you utter is doubtlessly true. In this, I have some object in sight. Be you, therefore, O lord of men, acquainted with this,
54O lord of earth, Karna is in no way higher than what you are; nor that I doubt your conduct. It is sure also that the royal chief of the Madras will not achieve what should be unreal.
55Indeed, your ancestors, who were the best of persons, always told the truth; and hence it is my opinion that yourself is said to be the descendant of the truthful persons.
56O you who confer honors, you are like a barbed shaft to your enemies upon this earth. In consequence thereof you are called by the name of Shalya on the surface of the world.
57O you who award ample gifts (to the regenerate persons). O you who are acquainted with virtue, you now achieve for my sake what was told by you before, saying that you would achieve.
58Really neither the son of Radha, nor I am more powerful than you. Hence I solicit you to be the driver of these horses of the best species (yoked to the car of Karna) in this dreadful battle.
59O sire, even as Karna is reckoned to be superior to Dhananjaya regarding innumerable qualities, so this whole world is of opinion that you are superior to even Vasudeva.
60O foremost of persons, Karna is, indeed, far superior to the son of Pritha respecting the management of weapons; and you, too, are superior to Krishna both in the horse-lore and physical power.
61As that high-souled Vasudeva is thoroughly versed in the knowledge about horses, even so you, O royal chief of the Madras, is twice acquainted with that knowledge. There is no doubt about it.
62Shalya said O son of Gandhari, O descendant of the Kuru race, as you tell me that amongst all these troops there is none more accomplished than the son of Devaki, even so I am highly gratified with you.
63Thus I will act as the charioteer of that greatly famous son of Radha, while he will engage in battle with that foremost of the sons of Pandu, even as you, O hero, desire me.
64But O hero, this should really be my provision towards the son of Vikartana that I will sent froth in his presence such utterances as I will desire.
65Sanjaya said O king, O descendant of Bharata, O best of the Bharata race, your son, accompanied by Karna, replied to the son of the king of the Madras, saying-so be it.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे महाराज, आपके पुत्र ने उन महाबली महारथी मद्रराज के समीप जाकर, पर्याप्त विनय के साथ, स्नेहवश उनसे ये वचन कहे।
2"हे सत्यव्रत, हे परम भाग्यशाली, हे शत्रुओं के शोक को बढ़ाने वाले, हे मद्रराज, हे युद्ध के वीर, हे शत्रु-सेनाओं में भय उत्पन्न करने वाले!
3हे वक्ताओं में श्रेष्ठ, आपने सुन लिया कि कर्ण ने क्या कहा — अर्थात् यह कि इन वीर (कर्ण) ने समस्त श्रेष्ठ राजकुमारों में से आपको ही चुना है।
4जब आप ऐसे हैं, हे अजेय पराक्रम वाले, हे मद्रराज, तब मैं आज अपने शत्रुओं का विनाश करने के लिए पर्याप्त विनय के साथ और सिर झुकाकर आपसे याचना करता हूँ।
5इसी कारण हे महारथियों में श्रेष्ठ, यह आवश्यक है कि आप स्नेहवश मेरे सारथि के रूप में मेरी सेवा करें, जिससे पृथापुत्र की मृत्यु हो सके और मेरा वास्तविक कल्याण भी हो।
6आपको अपना सारथि पाकर राधापुत्र निश्चय ही मेरे शत्रुओं को परास्त कर देंगे।
7वास्तव में हे परम भाग्यशाली, आपके अतिरिक्त ऐसा कोई नहीं है जो कर्ण के अश्वों को वश में रख सके — आप ही, जो युद्ध में वासुदेव के समान हैं। अतः आप सब प्रकार से कर्ण की रक्षा कीजिए, ठीक वैसे ही जैसे ब्रह्मा महेश्वर की रक्षा करते हैं।
8जिस प्रकार वे वृष्णिवंशी (कृष्ण) पाण्डुपुत्र की उसकी समस्त विपत्तियों में सब प्रकार से रक्षा करते हैं, उसी प्रकार हे मद्रराज, आप आज राधापुत्र का सहारा बनिए।
9भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, आप और भोजों के अत्यन्त तेजस्वी राजा (कृतवर्मा) तथा सुबलपुत्र शकुनि, द्रोणपुत्र और मैं भी — हम सबने अपनी सेना का गठन किया था।
10हे पृथ्वीपते, इस प्रकार सेना के नौ भाग किए गए थे, किन्तु भीष्म अथवा उदारचेता द्रोण — इनमें से किसी का ऐसा भाग या नियत अंश अब शेष नहीं रहा।
11उन दोनों (भीष्म और द्रोण) ने, जो अपने-अपने भागों से भी आगे बढ़ गए थे, मेरे समस्त शत्रुओं का वध किया।
12वे दोनों पुरुषश्रेष्ठ, जो अत्यन्त वृद्ध थे, युद्धभूमि में छल के द्वारा मारे गए। हे निष्पाप, अत्यन्त दुष्कर कार्य सम्पन्न करके वे यहाँ से स्वर्ग को चले गए; और इसी प्रकार अन्य पुरुषश्रेष्ठ भी युद्ध में शत्रुओं के द्वारा मारे जाकर स्वर्ग को प्रस्थान कर गए।
13इसी प्रकार हमारी सेना के अनेक अन्य वीर भी, अपने पराक्रम के अनुसार अत्यन्त कठिन प्रयत्न सम्पन्न करके और युद्ध में अपने प्राणों का त्याग करके, अन्ततः स्वर्ग को चले गए।
14हे नरेश्वर, हमारी यह सेना, जिसका बड़ा भाग मारा जा चुका है, पहले अत्यन्त थोड़ी संख्या वाले पृथापुत्रों के द्वारा ही संहृत कर दी गई है। अब क्या किया जाए?
15कुन्ती के पुत्र सब के सब अपार बल से सम्पन्न हैं; वे उदारचेता हैं; और वे अदम्य साहस से भी युक्त हैं। हे पृथ्वीपते, अब आप ऐसा उपाय कीजिए कि वे मेरी शेष सेना का संहार न कर सकें।
16हे स्वामी, मेरी इस सेना ने अपने अत्यन्त वीर योद्धाओं को खो दिया है, जो सब के सब युद्धभूमि में पाण्डुपुत्रों के द्वारा मारे गए।
17वास्तव में केवल कर्ण, वे महाबाहु वीर, हमें प्रिय हैं और हमारे हित में अनुरक्त हैं; और इसी प्रकार हे पुरुषश्रेष्ठ, आप भी, जो समस्त संसार में सर्वाधिक बलवान् महारथी हैं।
18हे शल्य, कर्ण आज अर्जुन से युद्ध में प्रवृत्त होना चाहते हैं। किन्तु हे मद्रवासियों के प्रधान, उस भयंकर युद्ध में मुझे बहुत बड़ी आशाएँ हैं।
19समस्त संसार में ऐसा कोई नहीं है जो कर्ण के अश्वों की रास सँभालने वाला सर्वश्रेष्ठ सारथि बन सके; जिस प्रकार कृष्ण युद्धभूमि में पार्थ के अश्वों की रास सँभालने वालों में श्रेष्ठ हैं, उसी प्रकार हे राजन्, आप कर्ण के रथ की रास सँभालने वाले बनिए।
20हे तात, उनके (कृष्ण के) साथ रहने के कारण और युद्ध में भली-भाँति रक्षित रहने के कारण पृथापुत्र जो भी कर्म करता है, वह सब फलतः आपकी आँखों के सामने ही किया जाएगा।
21पहले अर्जुन ने वास्तव में युद्ध में कभी अपने शत्रुओं का संहार नहीं किया था; किन्तु अब, क्योंकि वह सदा कृष्ण के साथ रहता है, वह ऐसा पराक्रम दिखा रहा है।
22और अब हे मद्रराज, यह प्रत्यक्ष देखा जा रहा है कि दिन-प्रतिदिन पृथापुत्र धृतराष्ट्र की विशाल सेना को पीछे हटने पर विवश कर देता है, क्योंकि युद्धभूमि में सदा कृष्ण उसके साथ रहते हैं।
23हे परम देदीप्यमान, कर्ण को तथा आपको दिया गया शेष भाग अब भी बचा हुआ है। कर्ण के साथ होकर आप तुरन्त युद्धभूमि को प्रस्थान कीजिए।
24जिस प्रकार अरुण के साथ रहकर सूर्य अन्धकार को दूर कर देता है, उसी प्रकार कर्ण के साथ मिलकर आप इस भयंकर युद्ध में पृथापुत्र का संहार कीजिए।
25कर्ण और शल्य दोनों को, जो दो उदित सूर्यों के समान हैं और जो उदयकालीन सूर्य की कान्ति से भी सम्पन्न हैं, युद्ध में देखकर शत्रु-सेना के महानतम महारथी युद्धभूमि से भाग खड़े हों।
26हे तात, जिस प्रकार सूर्य और अरुण दोनों को देखते ही घना अन्धकार नष्ट हो जाता है, उसी प्रकार पांचालों और सृंजयों सहित समस्त कुन्तीपुत्र (युद्ध में कर्ण और शल्य को देखते ही) नष्ट हो जाएँ।
27कर्ण समस्त महारथियों में श्रेष्ठ हैं, और इसी प्रकार आप समस्त सारथियों में श्रेष्ठ हैं; और समस्त संसार में ऐसा कोई नहीं है जो युद्धभूमि में आपकी बराबरी कर सके।
28जिस प्रकार वे वृष्णिवंशी (कृष्ण) पाण्डुपुत्र की उसकी समस्त विपत्तियों में रक्षा करते हैं, उसी प्रकार आप युद्ध में विकर्तनपुत्र कर्ण की रक्षा कीजिए।
29हे पृथ्वीपते, जब आप उनके सारथि होंगे, तब ये वीर (कर्ण) निश्चय ही शक्र (इन्द्र) के नेतृत्व वाले समस्त देवगणों के साथ हुए युद्ध में भी अजेय रहेंगे; फिर समस्त पाण्डवों की तो बात ही क्या। अहो, मेरे वचनों पर सन्देह न कीजिए!"
30सञ्जय ने कहा — दुर्योधन के वचन सुनकर शल्य, जो अत्यन्त क्रुद्ध हो उठे और जो अपने धनुष को उसकी पूरी सीमा तक तान रहे थे और जो पुनः अपनी दोनों भुजाएँ बारम्बार हिला रहे थे —
31और जो इसके अतिरिक्त महान् क्रोध से लाल हुए अपने दोनों विशाल नेत्र घुमा रहे थे और जो स्वयं महाबाहु थे और जो अपने उच्च कुल, सम्पत्ति, विपुल विद्या और शारीरिक सामर्थ्य पर अत्यन्त गर्व करते थे — उन शल्य ने ये वचन कहे।
32शल्य ने कहा — हे गान्धारीपुत्र, तुम मेरा अपमान कर रहे हो; और निश्चय ही मेरे आचरण पर सन्देह भी कर रहे हो, जब तुम बिना किसी संकोच के यह कहकर मुझसे याचना करते हो — "आप मेरे सारथि का कार्य कीजिए।"
33तुम यह मानकर कर्ण की प्रशंसा करते हो कि वह हमसे श्रेष्ठ है। किन्तु मैं तो राधापुत्र को युद्धभूमि में कभी अपने समान भी नहीं मानता।
34हे पृथ्वीपते, युद्ध में मुझे इससे कहीं बड़ा भाग दिया जाए। जो मुझसे भिड़ने आएगा, उसका युद्धभूमि में वध करके मैं वहीं लौट जाऊँगा जहाँ से आया हूँ।
35हे कुरुवंशी, यदि यही अभीष्ट हो तो मैं अकेला ही युद्ध करूँगा। आज तुम युद्धभूमि में मेरा तेज देख लो, जब मैं शत्रुओं को जलाने में प्रवृत्त हूँगा।
36हे कुरुवंशी, हम जैसा कोई भी पुरुष हृदय में ऐसे अपमान पर विचार करने के पश्चात् कभी अपने कर्तव्यों के निर्वाह में प्रवृत्त नहीं होता। मुझ पर (मेरे पराक्रम पर) सन्देह न करो। युद्ध में तुम्हें मेरे साथ ऐसा महान् अपमान कदापि नहीं जोड़ना चाहिए।
37मेरी इन दोनों बलिष्ठ भुजाओं को देखो, जो वज्र के समान प्रहार कर सकती हैं; और मेरे उस धनुष को भी देखो जो उत्तम रंगों से विचित्र है, तथा मेरे उन बाणों को भी जो तीव्र विष वाले सर्पों के समान हैं।
38फिर मेरे उस रथ को देखो, जिसमें वायु के समान वेग से सम्पन्न अत्यन्त सुन्दर अश्व जुते हुए हैं। और हे गान्धारीपुत्र, मेरी उस गदा को देखो, जो सुवर्ण और सन के तारों से अलंकृत है।
39हे पृथ्वीपते, जब मैं क्रुद्ध होता हूँ तब साक्षात् पृथ्वी को भी विदीर्ण कर सकता हूँ; और पर्वतों को भी चूर-चूर कर सकता हूँ, तथा अपने ही तेज के द्वारा समस्त समुद्रों को भी सोख सकता हूँ।
40हे राजन्, यह जानते हुए भी कि मैं इस प्रकार शत्रुओं को मार गिराने में समर्थ हूँ, तुम मुझे युद्धभूमि में अधिरथपुत्र के सारथि के पद पर क्यों नियुक्त करते हो, जो ऐसे नीच कुल में उत्पन्न है?
41हे राजाओं के स्वामी, तुम्हें मुझे इस निम्न सेवा में नियुक्त नहीं करना चाहिए। वास्तव में उससे इस प्रकार श्रेष्ठ होते हुए मैं उस पापी पुरुष की आज्ञाओं का पालन करने का साहस नहीं कर सकता।
42जो पुरुष किसी ऐसे व्यक्ति को, जो स्नेहवश अतिथि हो और जो परम श्रेष्ठ हो और जो पुनः पहले से ही अत्यन्त आज्ञाकारी हो, किसी अत्यन्त पापी मनुष्य के अधीन कर देता है, वह निश्चय ही उस प्रकार के अपराध का भागी बन जाता है जो श्रेष्ठ को निकृष्ट के साथ मिला देने के समान है।
43यह सत्य है कि ब्रह्मा ने द्विजों को अपने मुख से उत्पन्न किया; और क्षत्रियों (अर्थात् योद्धा वर्ग के लोगों) को अपनी भुजाओं से, और वैश्यों (अर्थात् वणिक् वर्ग) को उन्होंने अपनी जंघाओं से उत्पन्न किया; तथा शूद्रों (अर्थात् सेवक वर्ग के लोगों) को अपने चरणों से।
44तत्पश्चात् हे भरतवंशी, वे विशेष वर्ग, जो (श्रेष्ठ पिता और निम्न माता के अथवा निम्न पिता और श्रेष्ठ माता के संयोग से) उत्पन्न होते हैं, ये सब इन्हीं चार वर्णों से उनके परस्पर संयोग के द्वारा उत्पन्न हुए हैं।
45बारम्बार कहा गया है कि क्षत्रिय शेष वर्णों के रक्षक हैं, और वे धन के स्वामी तथा दाता भी हैं। ब्राह्मण अथवा द्विजगण यज्ञों में पौरोहित्य करने, अध्यापन करने और पवित्र दान ग्रहण करने से लक्षित होते हैं; और फिर ब्राह्मण, अर्थात् द्विज, इसीलिए पृथ्वी पर प्रतिष्ठित किए गए कि वे समस्त लोगों पर आशीर्वादों की वर्षा करें।
46धर्मशास्त्रों के अनुसार वैश्यों के कर्म कृषि, पशुपालन और दान हैं; जबकि शूद्रों को ब्राह्मणों, क्षत्रियों और वैश्यों की सेवा करने का विधान है।
47तब फिर सारथि वास्तव में क्षत्रियों के सेवक हैं; किन्तु हे निष्पाप, क्षत्रिय कभी सारथि-वर्ग के सेवक नहीं होते। अतः तुम मेरे ये वचन सुनो।
48मैं वह पुरुष हूँ जिसका मस्तक (अथवा केश) पवित्र जल से अभिषिक्त हुआ है और मैं राजर्षि के उच्च कुल में उत्पन्न हूँ और मैं महारथी हूँ और मैं अत्यन्त विख्यात पुरुष हूँ; और फिर मैं वन्दीजनों के द्वारा पूजित तथा प्रशंसित हूँ।
49हे शत्रु-सेना के संहारक, जब मैं ऐसा पुरुष हूँ जैसा वर्णन किया गया, तब मैं युद्धभूमि में सूतपुत्र के सारथि का कार्य करने का साहस नहीं कर सकता।
50इस प्रकार यह अपमान पाकर हे गान्धारीपुत्र, मैं आज युद्धभूमि में युद्ध ही नहीं करूँगा। मैं तुमसे अनुमति माँगता हूँ, क्योंकि मैं वास्तव में घर लौट जाना चाहता हूँ।
51सञ्जय ने कहा — इस प्रकार कहकर वे पुरुषश्रेष्ठ शल्य, जो सभाओं के आभूषण थे और जो अत्यन्त क्रुद्ध हो उठे थे, उठ खड़े होकर तत्काल ही राजाओं के बीच से चले गए।
52तब आपके पुत्र ने उन्हें (शल्य को) महान् स्नेह और उच्च आदर के साथ रोककर, मैत्रीपूर्ण ढंग से ये मधुर वचन कहे, जो अत्यन्त गम्भीर अर्थ से भरे हुए थे।
53"हे शल्य, आप जो कह रहे हैं वह निःसन्देह सत्य है। इसमें मेरा कोई और ही अभिप्राय है। अतः हे नरेश्वर, आप उसे भी जान लीजिए।
54हे पृथ्वीपते, कर्ण किसी भी प्रकार से आपसे बढ़कर नहीं है; और न ही मैं आपके आचरण पर सन्देह करता हूँ। यह भी निश्चित है कि मद्रों के राजाधिराज ऐसा कुछ नहीं करेंगे जो असत्य हो।
55वास्तव में आपके पूर्वज, जो पुरुषों में श्रेष्ठ थे, सदा सत्य बोलते थे; और इसी कारण मेरा यह मत है कि आप सत्यवादी पुरुषों के वंशज कहे जाते हैं।
56हे सम्मान देने वाले, आप इस पृथ्वी पर अपने शत्रुओं के लिए कर्णी बाण के समान हैं। इसी कारण संसार के तल पर आप शल्य नाम से पुकारे जाते हैं।
57हे (द्विजों को) प्रचुर दान देने वाले, हे धर्म के ज्ञाता, अब आप मेरे लिए वह कर दिखाइए जो आपने पहले यह कहते हुए कहा था कि आप कर दिखाएँगे।
58वास्तव में न राधापुत्र, न मैं ही आपसे अधिक बलवान् है। अतः मैं आपसे याचना करता हूँ कि आप इस भयंकर युद्ध में (कर्ण के रथ में जुते हुए) श्रेष्ठ जाति के इन अश्वों के संचालक बनिए।
59हे तात, जिस प्रकार कर्ण असंख्य गुणों के विषय में धनंजय से श्रेष्ठ माने जाते हैं, उसी प्रकार यह समस्त संसार यह मानता है कि आप वासुदेव से भी श्रेष्ठ हैं।
60हे पुरुषश्रेष्ठ, कर्ण वास्तव में अस्त्र-संचालन के विषय में पृथापुत्र से कहीं श्रेष्ठ हैं; और आप भी अश्वविद्या और शारीरिक बल दोनों में कृष्ण से श्रेष्ठ हैं।
61जिस प्रकार वे महात्मा वासुदेव अश्वविद्या में पूर्ण रूप से निपुण हैं, उसी प्रकार हे मद्रों के राजाधिराज, आप उस विद्या के दुगुने ज्ञाता हैं। इसमें कोई सन्देह नहीं है।"
62शल्य ने कहा — हे गान्धारीपुत्र, हे कुरुवंशी, तुम मुझसे यह कहते हो कि इन समस्त सेनाओं के बीच देवकीपुत्र से बढ़कर निपुण कोई नहीं है — यह सुनकर भी मैं तुमसे अत्यन्त सन्तुष्ट हूँ।
63इस प्रकार मैं उन परम विख्यात राधापुत्र के सारथि का कार्य करूँगा, जब वे पाण्डुपुत्रों में श्रेष्ठ उस वीर से युद्ध में प्रवृत्त होंगे — ठीक वैसे ही जैसे हे वीर, आप मुझसे चाहते हैं।
64किन्तु हे वीर, विकर्तनपुत्र के प्रति मेरी वास्तव में यही शर्त होनी चाहिए कि मैं उनके समक्ष वे ही वचन कहूँगा जो मैं चाहूँगा।
65सञ्जय ने कहा — हे राजन्, हे भरतवंशी, हे भरतवंश-श्रेष्ठ, कर्ण सहित आपके पुत्र ने मद्रराज को उत्तर देते हुए कहा — "ऐसा ही हो।"
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे महाराज, तपाईंका छोराले ती महाबली महारथी मद्रराजको नजिक गएर, पर्याप्त विनयसाथ, स्नेहवश उनलाई यी वचन भने।
2"हे सत्यव्रत, हे परम भाग्यशाली, हे शत्रुहरूको शोक बढाउने, हे मद्रराज, हे युद्धका वीर, हे शत्रुसेनाहरूमा भय उत्पन्न गर्ने!
3हे वक्ताहरूमा श्रेष्ठ, तपाईंले सुनिसक्नुभयो कि कर्णले के भने — अर्थात् यो कि यी वीर (कर्ण)ले सम्पूर्ण श्रेष्ठ राजकुमारहरूमध्ये तपाईंलाई नै छान्नुभयो।
4जब तपाईं यस्तो हुनुहुन्छ, हे अजेय पराक्रम भएका, हे मद्रराज, तब म आज आफ्ना शत्रुहरूको विनाश गर्न पर्याप्त विनयसाथ र शिर निहुराएर तपाईंसँग याचना गर्छु।
5यसै कारण हे महारथीहरूमा श्रेष्ठ, यो आवश्यक छ कि तपाईं स्नेहवश मेरा सारथिका रूपमा मेरो सेवा गर्नुहोस्, जसबाट पृथापुत्रको मृत्यु हुन सकोस् र मेरो वास्तविक कल्याण पनि होस्।
6तपाईंलाई आफ्नो सारथि पाएपछि राधापुत्रले निश्चय नै मेरा शत्रुहरूलाई परास्त पारिदिनेछन्।
7वास्तवमा हे परम भाग्यशाली, तपाईंबाहेक यस्तो कोही छैन जसले कर्णका घोडाहरूलाई वशमा राख्न सकोस् — तपाईं नै, जो युद्धमा वासुदेवजस्तै हुनुहुन्छ। त्यसैले तपाईं सबै किसिमले कर्णको रक्षा गर्नुहोस्, ठीक त्यसै गरी जसरी ब्रह्माले महेश्वरको रक्षा गर्छन्।
8जसरी ती वृष्णिवंशी (कृष्ण)ले पाण्डुपुत्रको उसका सम्पूर्ण विपत्तिमा सबै किसिमले रक्षा गर्छन्, त्यसै गरी हे मद्रराज, तपाईं आज राधापुत्रको सहारा बन्नुहोस्।
9भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, तपाईं र भोजहरूका अत्यन्त तेजस्वी राजा (कृतवर्मा) तथा सुबलपुत्र शकुनि, द्रोणपुत्र र म पनि — हामी सबैले आफ्नो सेनाको गठन गरेका थियौँ।
10हे पृथ्वीपति, यसरी सेनाका नौ भाग गरिएका थिए, तर भीष्म अथवा उदारचेता द्रोण — यीमध्ये कसैको त्यस्तो भाग वा नियत अंश अब बाँकी छैन।
11ती दुवै (भीष्म र द्रोण)ले, जो आ-आफ्ना भागभन्दा पनि अगाडि बढेका थिए, मेरा सम्पूर्ण शत्रुहरूको वध गरे।
12ती दुवै पुरुषश्रेष्ठ, जो अत्यन्त वृद्ध थिए, युद्धभूमिमा छलद्वारा मारिए। हे निष्पाप, अत्यन्त दुष्कर कार्य सम्पन्न गरेर उनीहरू यहाँबाट स्वर्ग गए; र त्यसै गरी अरू पुरुषश्रेष्ठहरू पनि युद्धमा शत्रुहरूद्वारा मारिएर स्वर्ग प्रस्थान गरे।
13त्यसै गरी हाम्रो सेनाका अरू धेरै वीरहरू पनि, आफ्नो पराक्रमअनुसार अत्यन्त कठिन प्रयत्न सम्पन्न गरेर र युद्धमा आफ्ना प्राणको त्याग गरेर, अन्ततः स्वर्ग गए।
14हे नरेश्वर, हाम्रो यो सेना, जसको ठूलो भाग मारिइसकेको छ, पहिले अत्यन्त थोरै सङ्ख्या भएका पृथापुत्रहरूद्वारा नै संहृत पारिइसकेको छ। अब के गरियोस्?
15कुन्तीका छोरा सबै अपार बलले सम्पन्न छन्; तिनीहरू उदारचेता छन्; र तिनीहरू अदम्य साहसले पनि युक्त छन्। हे पृथ्वीपति, अब तपाईं यस्तो उपाय गर्नुहोस् कि तिनीहरूले मेरो बाँकी सेनाको संहार गर्न नसकून्।
16हे स्वामी, मेरो यस सेनाले आफ्ना अत्यन्त वीर योद्धाहरू गुमाइसकेको छ, जो सबै युद्धभूमिमा पाण्डुपुत्रहरूद्वारा मारिए।
17वास्तवमा केवल कर्ण, ती महाबाहु वीर, हामीलाई प्रिय छन् र हाम्रो हितमा अनुरक्त छन्; र त्यसै गरी हे पुरुषश्रेष्ठ, तपाईं पनि, जो सम्पूर्ण संसारमा सर्वाधिक बलवान् महारथी हुनुहुन्छ।
18हे शल्य, कर्ण आज अर्जुनसँग युद्धमा प्रवृत्त हुन चाहन्छन्। तर हे मद्रवासीहरूका प्रधान, त्यस भयंकर युद्धमा मलाई धेरै ठूला आशा छन्।
19सम्पूर्ण संसारमा यस्तो कोही छैन जो कर्णका घोडाहरूको लगाम सम्हाल्ने सर्वश्रेष्ठ सारथि बन्न सकोस्; जसरी कृष्ण युद्धभूमिमा पार्थका घोडाहरूको लगाम सम्हाल्नेहरूमा श्रेष्ठ छन्, त्यसै गरी हे राजन्, तपाईं कर्णको रथको लगाम सम्हाल्ने बन्नुहोस्।
20हे तात, उनी (कृष्ण)सँग रहेका कारण र युद्धमा राम्ररी रक्षित रहेका कारण पृथापुत्रले जे-जे कर्म गर्छ, त्यो सबै फलस्वरूप तपाईंकै आँखाअगाडि गरिनेछ।
21पहिले अर्जुनले वास्तवमै युद्धमा कहिल्यै आफ्ना शत्रुहरूको संहार गरेको थिएन; तर अब, किनभने ऊ सधैँ कृष्णसँग रहन्छ, ऊ यस्तो पराक्रम देखाइरहेको छ।
22र अब हे मद्रराज, यो प्रत्यक्ष देखिँदै छ कि दिनप्रतिदिन पृथापुत्रले धृतराष्ट्रको विशाल सेनालाई पछि हट्न बाध्य पारिदिन्छ, किनभने युद्धभूमिमा सधैँ कृष्ण उसैसँग रहन्छन्।
23हे परम देदीप्यमान, कर्णलाई तथा तपाईंलाई दिइएको बाँकी भाग अझै बाँकी छ। कर्णसँगै तपाईं तुरुन्तै युद्धभूमि प्रस्थान गर्नुहोस्।
24जसरी अरुणसँग रहेर सूर्यले अन्धकार हटाइदिन्छ, त्यसै गरी कर्णसँग मिलेर तपाईं यस भयंकर युद्धमा पृथापुत्रको संहार गर्नुहोस्।
25कर्ण र शल्य दुवैलाई, जो दुई उदित सूर्यजस्ता छन् र जो उदयकालीन सूर्यको कान्तिले पनि सम्पन्न छन्, युद्धमा देखेर शत्रुसेनाका महानतम महारथीहरू युद्धभूमिबाट भागून्।
26हे तात, जसरी सूर्य र अरुण दुवैलाई देख्नासाथ बाक्लो अन्धकार नष्ट हुन्छ, त्यसै गरी पाञ्चाल र सृञ्जयसहित सम्पूर्ण कुन्तीपुत्र (युद्धमा कर्ण र शल्यलाई देख्नासाथ) नष्ट होऊन्।
27कर्ण सम्पूर्ण महारथीहरूमा श्रेष्ठ छन्, र त्यसै गरी तपाईं सम्पूर्ण सारथिहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ; र सम्पूर्ण संसारमा यस्तो कोही छैन जसले युद्धभूमिमा तपाईंको बराबरी गर्न सकोस्।
28जसरी ती वृष्णिवंशी (कृष्ण)ले पाण्डुपुत्रको उसका सम्पूर्ण विपत्तिमा रक्षा गर्छन्, त्यसै गरी तपाईं युद्धमा विकर्तनपुत्र कर्णको रक्षा गर्नुहोस्।
29हे पृथ्वीपति, जब तपाईं उनका सारथि हुनुहुनेछ, तब यी वीर (कर्ण) निश्चय नै शक्र (इन्द्र)को नेतृत्व भएका सम्पूर्ण देवताहरूसँगको युद्धमा पनि अजेय रहनेछन्; फेरि सम्पूर्ण पाण्डवहरूको त कुरै के। अहो, मेरा वचनमा सन्देह नगर्नुहोस्!"
30सञ्जयले भने — दुर्योधनका वचन सुनेर शल्य, जो अत्यन्त क्रुद्ध भए र जो आफ्नो धनुषलाई त्यसको पूरा सीमासम्म तानिरहेका थिए र जो फेरि आफ्ना दुवै पाखुरा बारम्बार हल्लाइरहेका थिए —
31र जो यसबाहेक ठूलो क्रोधले राता भएका आफ्ना दुवै विशाल नेत्र घुमाइरहेका थिए र जो आफैँ महाबाहु थिए र जो आफ्नो उच्च कुल, सम्पत्ति, विपुल विद्या र शारीरिक सामर्थ्यमा अत्यन्त गर्व गर्थे — ती शल्यले यी वचन भने।
32शल्यले भने — हे गान्धारीपुत्र, तिमी मेरो अपमान गर्दै छौ; र निश्चय नै मेरो आचरणमाथि सन्देह पनि गर्दै छौ, जब तिमी कुनै सङ्कोचविना यसो भनेर मसँग याचना गर्छौ — "तपाईं मेरा सारथिको कार्य गर्नुहोस्।"
33तिमी यो ठानेर कर्णको प्रशंसा गर्छौ कि ऊ हामीभन्दा श्रेष्ठ छ। तर म त राधापुत्रलाई युद्धभूमिमा कहिल्यै आफूसमान पनि मान्दिनँ।
34हे पृथ्वीपति, युद्धमा मलाई यसभन्दा धेरै ठूलो भाग दिइयोस्। जो मसँग जुध्न आउनेछ, उसको युद्धभूमिमा वध गरेर म त्यहीँ फर्कनेछु जहाँबाट आएको छु।
35हे कुरुवंशी, यदि यही अभीष्ट हो त म एक्लै युद्ध गर्नेछु। आज तिमी युद्धभूमिमा मेरो तेज हेर, जब म शत्रुहरूलाई जलाउनमा प्रवृत्त हुनेछु।
36हे कुरुवंशी, हामीजस्तै कुनै पनि पुरुष हृदयमा यस्तो अपमानमाथि विचार गरिसकेपछि कहिल्यै आफ्ना कर्तव्यको निर्वाहमा प्रवृत्त हुँदैन। ममाथि (मेरो पराक्रममाथि) सन्देह नगर। युद्धमा तिमीले मसँग यस्तो ठूलो अपमान कदापि जोड्नुहुँदैन।
37मेरा यी दुवै बलिया पाखुरा हेर, जसले वज्रजस्तै प्रहार गर्न सक्छन्; र मेरो त्यो धनुष पनि हेर जो उत्तम रङले विचित्र छ, तथा मेरा ती बाण पनि जो तीव्र विष भएका सर्पजस्ता छन्।
38फेरि मेरो त्यो रथ हेर, जसमा वायुजस्तै वेगले सम्पन्न अत्यन्त सुन्दर घोडा नारिएका छन्। र हे गान्धारीपुत्र, मेरो त्यो गदा हेर, जो सुन र सनका तारले अलंकृत छ।
39हे पृथ्वीपति, जब म क्रुद्ध हुन्छु तब साक्षात् पृथ्वीलाई पनि विदीर्ण पार्न सक्छु; र पर्वतहरूलाई पनि चूरचूर पार्न सक्छु, तथा आफ्नै तेजद्वारा सम्पूर्ण समुद्रलाई पनि सुकाउन सक्छु।
40हे राजन्, यो जान्दाजान्दै पनि कि म यसरी शत्रुहरूलाई ढाल्न समर्थ छु, तिमी मलाई युद्धभूमिमा अधिरथपुत्रका सारथिको पदमा किन नियुक्त गर्छौ, जो यस्तो नीच कुलमा जन्मेको छ?
41हे राजाहरूका स्वामी, तिमीले मलाई यस निम्न सेवामा नियुक्त गर्नुहुँदैन। वास्तवमा उसभन्दा यसरी श्रेष्ठ हुँदाहुँदै म त्यस पापी पुरुषका आज्ञाको पालन गर्ने साहस गर्न सक्दिनँ।
42जुन पुरुषले कुनै त्यस्तो व्यक्तिलाई, जो स्नेहवश अतिथि होस् र जो परम श्रेष्ठ होस् र जो फेरि पहिल्यैदेखि अत्यन्त आज्ञाकारी होस्, कुनै अत्यन्त पापी मानिसको अधीनमा पारिदिन्छ, ऊ निश्चय नै त्यस किसिमको अपराधको भागी बन्छ जो श्रेष्ठलाई निकृष्टसँग मिसाइदिनुजस्तै हो।
43यो सत्य हो कि ब्रह्माले द्विजहरूलाई आफ्नो मुखबाट उत्पन्न गरे; र क्षत्रियहरू (अर्थात् योद्धा वर्गका मानिसहरू)लाई आफ्ना पाखुराबाट, र वैश्यहरू (अर्थात् वणिक् वर्ग)लाई उनले आफ्ना तिघ्राबाट उत्पन्न गरे; तथा शूद्रहरू (अर्थात् सेवक वर्गका मानिसहरू)लाई आफ्ना चरणबाट।
44त्यसपछि हे भरतवंशी, ती विशेष वर्ग, जो (श्रेष्ठ पिता र निम्न माता वा निम्न पिता र श्रेष्ठ माताको संयोगबाट) उत्पन्न हुन्छन्, यी सबै यिनै चार वर्णबाट तिनका परस्पर संयोगद्वारा उत्पन्न भएका हुन्।
45बारम्बार भनिएको छ कि क्षत्रिय बाँकी वर्णहरूका रक्षक हुन्, र तिनीहरू धनका स्वामी तथा दाता पनि हुन्। ब्राह्मण अथवा द्विजहरू यज्ञमा पौरोहित्य गर्ने, अध्यापन गर्ने र पवित्र दान ग्रहण गर्नेबाट लक्षित हुन्छन्; र फेरि ब्राह्मण, अर्थात् द्विजहरू, यसैका लागि पृथ्वीमा प्रतिष्ठित गरिए कि तिनीहरूले सम्पूर्ण मानिसमाथि आशीर्वादको वर्षा गरून्।
46धर्मशास्त्रअनुसार वैश्यहरूका कर्म कृषि, पशुपालन र दान हुन्; जबकि शूद्रहरूलाई ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यहरूको सेवा गर्ने विधान छ।
47तब फेरि सारथिहरू वास्तवमै क्षत्रियहरूका सेवक हुन्; तर हे निष्पाप, क्षत्रिय कहिल्यै सारथिवर्गका सेवक हुँदैनन्। त्यसैले तिमी मेरा यी वचन सुन।
48म त्यो पुरुष हुँ जसको शिर (अथवा केश) पवित्र जलले अभिषिक्त भएको छ र म राजर्षिको उच्च कुलमा जन्मेको छु र म महारथी हुँ र म अत्यन्त विख्यात पुरुष हुँ; र फेरि म वन्दीजनहरूद्वारा पूजित तथा प्रशंसित छु।
49हे शत्रुसेनाका संहारक, जब म वर्णन गरिएजस्तै पुरुष हुँ, तब म युद्धभूमिमा सूतपुत्रका सारथिको कार्य गर्ने साहस गर्न सक्दिनँ।
50यसरी यो अपमान पाएर हे गान्धारीपुत्र, म आज युद्धभूमिमा युद्धै गर्ने छैन। म तिमीसँग अनुमति माग्छु, किनभने म वास्तवमै घर फर्कन चाहन्छु।
51सञ्जयले भने — यसरी भनेर ती पुरुषश्रेष्ठ शल्य, जो सभाहरूका आभूषण थिए र जो अत्यन्त क्रुद्ध भइसकेका थिए, उठेर तत्कालै राजाहरूका बीचबाट गए।
52तब तपाईंका छोराले उनलाई (शल्यलाई) ठूलो स्नेह र उच्च आदरसाथ रोकेर, मैत्रीपूर्ण ढङ्गले यी मधुर वचन भने, जो अत्यन्त गम्भीर अर्थले भरिएका थिए।
53"हे शल्य, तपाईं जे भन्दै हुनुहुन्छ त्यो निःसन्देह सत्य हो। यसमा मेरो अरू नै कुनै अभिप्राय छ। त्यसैले हे नरेश्वर, तपाईंले त्यो पनि थाहा पाउनुहोस्।
54हे पृथ्वीपति, कर्ण कुनै पनि किसिमले तपाईंभन्दा बढी छैनन्; न त म तपाईंको आचरणमाथि सन्देह गर्छु। यो पनि निश्चित छ कि मद्रहरूका राजाधिराजले त्यस्तो केही गर्ने छैनन् जो असत्य होस्।
55वास्तवमा तपाईंका पुर्खा, जो पुरुषहरूमा श्रेष्ठ थिए, सधैँ सत्य बोल्थे; र यसै कारण मेरो यो मत छ कि तपाईं सत्यवादी पुरुषहरूका वंशज भनिनुहुन्छ।
56हे सम्मान दिने, तपाईं यस पृथ्वीमा आफ्ना शत्रुहरूका लागि कर्णी बाणजस्तै हुनुहुन्छ। यसै कारण संसारको सतहमा तपाईं शल्य नामले पुकारिनुहुन्छ।
57हे (द्विजहरूलाई) प्रचुर दान दिने, हे धर्मका ज्ञाता, अब तपाईं मेरा लागि त्यो गरेर देखाउनुहोस् जो तपाईंले पहिले यसो भन्दै भन्नुभएको थियो कि तपाईं गरेर देखाउनुहुनेछ।
58वास्तवमा न राधापुत्र, न म नै तपाईंभन्दा बढी बलवान् छु। त्यसैले म तपाईंसँग याचना गर्छु कि तपाईं यस भयंकर युद्धमा (कर्णको रथमा नारिएका) श्रेष्ठ जातिका यी घोडाहरूका सञ्चालक बन्नुहोस्।
59हे तात, जसरी कर्ण असंख्य गुणहरूको विषयमा धनञ्जयभन्दा श्रेष्ठ मानिन्छन्, त्यसै गरी यो सम्पूर्ण संसार यो मान्छ कि तपाईं वासुदेवभन्दा पनि श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
60हे पुरुषश्रेष्ठ, कर्ण वास्तवमै अस्त्रसञ्चालनको विषयमा पृथापुत्रभन्दा धेरै श्रेष्ठ छन्; र तपाईं पनि अश्वविद्या र शारीरिक बल दुवैमा कृष्णभन्दा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
61जसरी ती महात्मा वासुदेव अश्वविद्यामा पूर्ण रूपमा निपुण छन्, त्यसै गरी हे मद्रहरूका राजाधिराज, तपाईं त्यस विद्याका दोब्बर ज्ञाता हुनुहुन्छ। यसमा कुनै सन्देह छैन।"
62शल्यले भने — हे गान्धारीपुत्र, हे कुरुवंशी, तिमी मलाई यो भन्छौ कि यी सम्पूर्ण सेनाहरूका बीच देवकीपुत्रभन्दा बढी निपुण कोही छैन — यो सुनेर पनि म तिमीसँग अत्यन्त सन्तुष्ट छु।
63यसरी म ती परम विख्यात राधापुत्रका सारथिको कार्य गर्नेछु, जब उनी पाण्डुपुत्रहरूमा श्रेष्ठ त्यस वीरसँग युद्धमा प्रवृत्त हुनेछन् — ठीक त्यसै गरी जसरी हे वीर, तपाईं मबाट चाहनुहुन्छ।
64तर हे वीर, विकर्तनपुत्रप्रति मेरो वास्तवमै यही सर्त हुनुपर्छ कि म उनको सामु ती नै वचन भन्नेछु जो म चाहनेछु।
65सञ्जयले भने — हे राजन्, हे भरतवंशी, हे भरतवंश-श्रेष्ठ, कर्णसहित तपाईंका छोराले मद्रराजलाई जवाफ दिँदै भने — "त्यस्तै होस्।"