द्रोणाभिषेक पर्व — धृतराष्ट्रका वचन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 10
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच एतत् पृष्ट्वा सूतपुत्रं हृच्छोकेनार्दितो भृशम्। जये निराशः पुत्राणां धृतराष्ट्रोऽपतत् क्षितौ॥
2तं विसंज्ञं निपतितं सिषिचुः परिचारिकाः। जलेनात्यर्थशीतेन वीजन्त्यः पुण्यगन्धिना॥
3पतितं चैनमालोक्य समन्ताद् भरतस्त्रियः। परिवर्महारुजमस्पृशंश्चैव पाणिभिः॥
4उत्थाप्य चैनं शनकै राजानं पृथिवीतलात्। आसनं प्रापयामासुर्वाष्पकण्ठ्यो वराननाः॥
5आसनं प्राप्य राजा तु मूर्छयाभिपरिप्लुतः। निश्चेष्टोऽतिष्ठत तदा वीज्यमानः समन्ततः॥
6स लब्वा शनकैः संज्ञां वेपमानो महीपतिः। पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद् यथातथम्॥
7धृतराष्ट्र उवाच यः स उद्यन्निवादित्यो ज्योतिषा प्रणुदंस्तमः। अजातशत्रुमायान्तं कस्तं द्रोणादवारयत्॥ प्रभिन्नमिव मातङ्गं यथा क्रुद्धं तरस्विनम्। प्रसन्नवदनं दृष्ट्वा प्रतिद्विरदगामिनम्॥ वासितासंगमे यद्वदजय्यं प्रति यूथपैः। निजधान रणे वीरान् वीरः पुरुषसत्तमः॥
8यो होको हि महावीर्यो निर्दहेद् घोरचक्षुषा। कृत्त्रं दुर्योधनबलं धृतिमान् सत्यसंगरः॥
9चक्षुर्हणं जये सक्त मिष्वासधरमच्युतम्। दान्तं बहुमतं लोके के शूराः पर्यवारयन्॥
10के दुष्प्रधर्षे राजानमिष्वासधरमच्युतम्। समासेदुनरव्याघ्रं कौन्तेयं तत्र मामकाः॥
11तरसैवाभिपद्याथ यो वै द्रोणमुपाद्रवत्। यः करोति महत् कर्म शत्रूणां वै महाबलः॥ महाकायो महोत्साहो नागायुतसमो बले। तं भीमसेनमायान्तं के शूराः पर्यवारयन्॥
12यदाऽऽयाज्जलदप्रख्यो रथः परमवीर्यवान्। पर्जन्य इव वीभत्सुस्तुमुलामशनीं सृजन्॥
13विसृजञ्छरजालानि वर्षाणि मघवानिव। अवस्फूर्जन् दिशः सर्वास्तलनेमिस्वनेन च॥
14चापविद्युत्प्रभो घोरो रथगुल्मवलाहकः। स नेमिघोषस्तनितः शरशब्दातिबनधुरः॥
15रोषानिलसमुद्भूतो मनोऽभिप्रायशीघ्रगः। मर्मातिगो वाणधरस्तुमुलः शोणितोदकैः॥ सम्लावयन् दिशः सर्वा मानवैरास्तरन् महीम्। भीमनि: स्वनितो रौद्रो दुर्योधनपुरोगमान्॥ युद्धेऽभ्यषिञ्चद् विजयो गापत्रैः शिलाशितैः। गाण्डीवं धारयन् धीमान् कीदृशं वो मनस्तदा।॥
16इघुसम्बाधमाकाशं कुर्वन् कपिवरध्वजः। यदाऽऽयात् कथमासीत् तु तदा पार्थं समीक्षताम्॥
17कच्चिद् गाण्डीवशब्देन न प्रणश्यति वैबलम्। यद्वः सभैरवं कुर्वन्नर्जुनो भृशमन्वयात्॥
18कच्चिन्नापानुदत् प्राणानिषुभिवों धनंजयः। वातो वेगादिवाविध्यन्मेधाशरगणैर्नृपान्॥
19को हि गाण्डीवधन्वानं रणे सोढुं नरोऽर्हति। यमुपश्रुत्य सेनाग्रे जन: सर्वो विदीर्यते॥
20यत्सेनाः समकम्पन्त यद्वीरानस्पृशद् भयम्। के तत्र नाजहुर्दोणं के क्षुद्राः प्राद्रवन् भयात्॥
21के वा तत्र तनूंस्त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन्। अमानुषाणां जेतारं युद्धेष्वपि धनंजयम्॥
22न च वेगं सिताश्वस्य विसहिष्यन्ति मामकाः। गाण्डीवस्य च निर्घोषं प्रावृड्जलदनि:स्वनम्॥
23विष्वक्सेनो यस्य यन्ता यस्य योद्धा धनंजयः। अशक्यः स रथो जेतुं मन्ये देवासुरैरपि॥
24सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवः। मेधावी निपुणो धीमान् युधि सत्यपराक्रमः॥
25आरावं विपुलं कुर्वन् व्यथयन् सर्वसैनिकान्। यदाऽऽयान्नकुलो द्रोणं के शूराः पर्यवारयन्॥
26आशीविष इव क्रुद्धः सहदेवो यदाभ्ययात्। कदनं करिष्यञ्छत्रूणां तेजसा दुर्जयो युधि॥
27आर्यव्रतममोधेषु द्वीमन्तमपराजितम्। सहदेवं तमायान्तं के शूराः पर्यवारयन्॥
28यस्तु सौवीरराजस्य प्रमथ्य महतीं चमूम्। आदत्त महिषीं भोजां काम्यां सर्वाङ्गशोभनाम्॥
29सत्यं धृतिश्च शौर्ये च ब्रह्मचर्ये च केवलम्। सर्वाणि युयुधानेऽस्मिन् नित्यानि पुरुषर्षभे॥
30बलिनं सत्यकर्माणमदीनमपराजितम्। वासुदेवसमं युद्धे वासुदेवादनन्तरम्॥
31धनंजयोपदेशेन श्रेष्ठमिष्वस्त्रकर्मणि। पार्थेन सममस्त्रेषु कस्तं द्रोणादवारयत्॥
32वृष्णीनां प्रवरं वीरं शूरं सर्वधनुष्मताम्। रामेण सममस्त्रेषु यशसा विक्रमेण च॥
33सत्यं धृतिर्मतिः शौर्यं ब्राह्मं चास्त्रमनुत्तमम्। सात्वते तानि सर्वाणि त्रैलोक्यमिव केशवे॥
34तमेवंगुणसम्पन्नं दुर्धारमपि दैवतैः। समासाद्य महेष्वासं के शूराः पर्यवारयन्॥
35पञ्चालेषूत्तमं वीरमुत्तमाभिजनप्रियम्। नित्यमुत्तमकर्माणमुत्तमौजसमाहवे॥
36युक्तं धनंजयहिते ममानार्थमुत्थितम्। यमवैश्रवणादित्यमहेन्द्रवरुणोपमम्॥
37महारथं समाख्यातं द्रोणायोद्यतमाहवे। त्यजन्तं तुमुले प्राणान् के शूराः समवारयन्॥
38एकोऽपसृत्य चेदिभ्यः पाण्डवान् य: समाश्रितः। धृष्टकेतुं समायान्तं द्रोणं कस्तं न्यवारयत्॥
39योऽवधीत् केतुमान् वीरो राजपुत्रं दुरासदम्। अपरान्तगिरिद्वारे द्रोणात् कस्तं न्यवारयत्॥
40स्त्रीपुंसयोर्नरव्याघ्रो यः स वेद गुणागुणान्। शिखण्डिनं याज्ञसेनिमम्लानमनसं युधि॥ देवव्रतस्य समरे हेतुं मृत्योर्महात्मनः। द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूराः पर्यवारयन्॥
41यस्मिन्नभ्यधिका वीरे गुणाः सर्वे धनंजयात्। यस्मिन्नस्त्राणि सत्यं च ब्रह्मचर्ये च सर्वदा॥
42वासुदेवसमं वीर्ये धनंजयसमं बले। तेजसाऽऽदित्यसदृशं बृहस्पतिसमं मतौ॥
43अभिमन्युं महात्मानं व्यात्ताननमिवान्तकम्। द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूराः समवारयन्॥
44तरुणस्तरुणप्रज्ञः सौभद्रः परवीरहा। यदाभ्यधावद्वै द्रोणं तदाऽऽसीद् वो मनः कथम्॥
45द्रौपदेया नरव्याघ्राः समुद्रमिव सिन्धवः। यद् द्रोणमाद्रवन् संख्ये के शूरास्तान् न्यवारयन्॥५१ एते द्वादश वर्षाणि क्रीडामुत्सृज्य बालकाः। अस्त्रार्थमवसन् भीष्मे विभ्रतो व्रतमुत्तमम्॥
46क्षत्रंजयः क्षत्रदेवः क्षत्रवर्मा च मानदः। धृष्टद्युम्नात्मजा वीराः के तान् द्रोणादवारयन्॥
47शताद् विशिष्टं यं युद्धे सममन्यन्त वृष्णयः। चेकितानं महेष्वासं कस्तं द्रोणादवारयत्॥
48वार्धक्षेमिः कलिङ्गानां यः कन्यामाहरद् युधि। अनाधृष्टिरदीनात्मा कस्तं द्रोणादवारयत्॥
49वीराः
50भ्रातरः पञ्च कैकेया धार्मिका: सत्यविक्रमाः। इन्द्रगोपकसंकाशा रक्तवर्मायुधध्वजाः॥ मातृष्वसुः सुता पाण्डवानां जयार्थिनः। तान् द्रोणं हन्तुमायातान् के वीराः पर्यवारयन्॥
51यं योधयन्तो राजानो नाजयन् वारणावते। षण्मासानपि संरब्धा जिघांसन्तो युधाम्पतिम्॥ धनुष्मतां वरं शूरं सत्यसंघ महाबलम्। द्रोणात् कस्तं नरव्याघ्रं युयुत्सुं पर्यवारयत्॥
52यः पुत्रं काशिराजस्य वाराणस्यां महारथम्। समरे स्त्रीषु गृध्यन्तं भल्लेनापाहरद्रथात्॥ धृष्टद्युम्नं महेष्वासं पार्थानां मन्त्रधारिणम्। युक्तं दुर्योधनानथें सृष्टं द्रोणवधाय च॥ निर्दहन्तं रणे योधान् दारयन्तं च सर्वतः। द्रोणाभिमुखमायान्तं के शूराः पर्यवारयन्॥
53उत्सङ्ग इव संवृद्धं द्रुपदस्यास्त्रवित्तमम्। शैखण्डिनं शस्त्रगुप्तं के च द्रोणादवारयन्॥
54य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत् समवेष्टयत्। महता रथघोषेण मुख्यारिनो महारथः॥ दशाश्वमेधानाजहे स्वन्नपानाप्तदक्षिणान्। निरर्गलान् सर्वमेधान् पुत्रवत् पालयन् प्रजाः॥ गङ्गस्रोतसि यावन्यः सिकता अप्यशेषतः। तावतीर्गा ददौ वीर उशीनरसुतोऽध्वरे॥
55न पूर्वे नापरे चकुरिदं केचन मानवाः। इतीदं चुकुशुर्देवाः कृते कर्मणि दुष्करे॥
56पश्यामस्त्रिषु लोकेषु न तं संस्थास्नुचारिषु। जातं चापि जनिष्यन्तं द्वितीयं चापि साम्प्रतम्॥ अन्यमौशीनराच्छैव्याद् धुरो वोढारमित्युत। गतिं यस्य न यास्यन्ति मानुषा लोकवासिन.॥
57तस्य सप्तारमायान्तं शैब्यं कः समवारयत्। द्रोणायाभिमुखं यत्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्॥
58विराटस्य रथानीकं मत्स्यस्यामित्रघातिनः। प्रेप्सन्तं समरे द्रोणं के वीराः पर्यवारयन्॥
59सद्यो वृकोदराज्जातो महाबलपराक्रमः। मायावी राक्षसो वीरो यस्मान्मम महद् भयम्॥ पार्थानां जयकामं तं पुत्राणां मम कण्टकम्। घटोत्कचं महात्मानं कस्तं द्रोणादवारयत्॥
60एते चान्ये च बहवो येषामर्थाय संजय। त्यक्तारः संयुगे प्राणान् किं तेषामजितं युधि॥
61येषां च पुरुषव्याघ्रः शाईधन्वा व्यपाश्रयः। हितार्थी चापि पार्थानां कथं तेषां पराजयः॥
62लोकानां गुरुरत्यर्थं लोकनाथः सनातनः। नारायणो रणे नाथोदिव्यो दिव्यात्मकः प्रभुः॥
63यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिणः। तान्यहं कीर्तयिष्यामिभक्त्या स्थैर्यार्थमात्मनः॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said Thus having questioned the son of Suta, Dhritarashtra, sorely oppressed with the sorrow of his heart and despondent of the victory of his sons, dropped down on the ground.
2Seeing him unconscious and fallen down on the ground, the attendants sprinkled him with very cold and holy-scented water, fanning him all the while.
3Beholding that great king fallen down, the Bharata ladies surrounded him on all sides and began to chafe him (gently) with their hands.
4Then those beautiful ladies, with their voices choked up with the vapour of grief, gently raised the monarch from the surface of the earth and placed him on his throne.
5Placed the throne, the monarch overwhelmed by the influence of the swoon, remained motionless, while he was fanned from all sides.
6Slowly regaining consciousness, that ruler of carth began to quake and he again questioned the son of Gavalgani, of the Suta tribe, regarding the events of the battle, as they occurred. on
7Dhritarashtra said That Ajatasatru (Yudhishthira) who like the rising sun drives awake darkness by his own radiance, who (charges an enemy), like a tremendous and infuriated elephant in rut, incapable of being defeated by a rival leader of herds, charging a rival proceeding with cheerful face towards a female of the species, what great warrior of my host faced that Ajatasatru, as he charged, in order to keep him away from Drona? That foremost of men, that hero, who has slain in battle many brave warriors.
8That mighty-armed, intelligent and brave hero of invincible might, who, singled-handed, can consume the whole host of Duryodhana by means of his terrible glances.
9That destroyer by his glances, that one ever inclined to gain victory, that wielder of bow, that hero of eternal renown, that self-controlled warrior held in high respect by the whole world-what warriors of my army did surround that hero?
10Who were those warriors of my host that encountered that irrepressible prince, that wielder of bow, that hero of unfading glory, that foremost of men, that son of Kunti?
11That hero who rushing with headlong speed charged Drona, who achieves grand feats at the expense of the enemy, that most puissant one of gigantic stature and great vigour, who equals ten thousand elephants in strength, what warrior surrounded that Bhimasena as he charged my army?
12As that mighty car-warrior of excessive energy, Vibhatsu, resembling a dense mass of rain-clouds, came, creating terrible sounds like the clappings of the thunder-bolt, like Parjanya itself.
13Showering torrents of arrows like Indra showering rain and causing the cardinal quarters to reverberate with the sound of his palms and rattle of his chariot-wheels.
14(When that terrible hero) whose bow was effulgent like a flash of lightning, whose chariot resembled a cloud having for its thunder the rattle of its wheels, (that hero) the whizz of whose arrows made him all the more fierce.
15Whose ire is like a dreadful cloud, who is fleet like the mind or the wind, who always pierces the enemy to the very core of his heart, who, armed with shafts, is dreadful to gaze at, who profusely fills all the cardinal quarters with human blood like Death himself, who, with a terrific roar and a dreadful countenance, wielding the Gandiva, pours, in one continuous shower, on the head of my warriors led by Duryodhana, shafts whetted on stone and decked with the feathers of vultures, when that intelligent Vijaya came, what became the state of your mind.
16When that son of Pritha bearing the device of the foremost of apes on his banner, came, overspreading the sky with his shower of shafts, what became the state of your mind at the sight of him?
17Did Arjuna rush to battle, killing your warriors by the very twang of his bow Gandiva and achieving dreadful feat (as he advanced).
18Did Dhananjaya deprived you of your lives with his arrows, like the hurricane scattering masses of gathering clouds or felling forest of reed by blowing through them?
19What man is powerful enough to encounter the wielder of the Gandiva bow in battle? Even hearing him to be on the head of the (hostile) array, all ranks of soldiers give way.
20In that battle, in which soldiers trembled and even heroes were inspired with fear, who were they that did not forsake Drona and who were those mean fellows that fled out terror?
21Who were they that battle, shuffling this mortal coil, courted Death standing before them in the shape of Dhananjaya who had obtained victory even over superhuman combatants?
22My warriors cannot withstand the impetus of that one having white horses harnessed to chariot, nor can they bear to twang of the I Gandiva, that resembles the rumbling of clouds in the rainy season.
23consider that chariot which has Vishvaksena for its driver and Dhananjaya for its warrior, to be unconquerable even be the celestials and Asuras united together.
24Delicate, youthful, brave, of a handsome appearance, that son of Pandu who is intelligent, skillful, accurate in his memory, of prowess incapable of being thwarted, in battle.
25When that Nakula giving forth a loud roar and afflicting the whole army, rushed upon Drona, what warriors tried to check his career?
26When Sahadeva, resembling an infuriated snake of mortal poison, rushed at Drona, afflicting his enemies, when that one owning white horses and incapable of being conquered in battle.
27When that one of illustrious vows, of neverfailing aim, of bashful nature and invincible prowess, when that Sahadeva charged, who were those heroes that withstood him?
28That hero who having completely crushed the army of king Sauvira, took for his consort the desirable princess of the Bhojas and graceful in limbs of the body.
29That foremost of men Yayudhana who is ever endued with truthfulness, resoulteness, bravery and Brahmacharya.
30That warrior possessed of great physical strength, who always does what is true, who is never depressed and who is invincible and equals Vasudeva in battle and is considered to be a second Vasudeva.
31Who, by the teachings of Dhananjaya has become foremost in the act of using arrows, who is equal to the son of Pritha in the use of weapon, what warrior of my army kept him away from Drona?
32That foremost hero among the Vrishnis that bravest among all wielders of bow, who is equal to Rama himself in the use of weapons, in glory and in prowess.
33That one of the Satvata race in who there are truth, firmness, intelligence, prowess, the knowledge of the Vedas and the most excellent weapons, as the triune world is in Keshava himself.
34That mighty champion who is endued with all virtues and who is incapable of being opposed even by the celestials, what warriors (of my army) approaching him, surrounded him on all sides?
35That foremost among the Panchalas, that hero of noble extraction and a favourite of all high-born person, always achieving excellent feats in battle, namely Uttamanjaya.
36That one ever intent on doing good to Dhananjaya and born for doing evil only to me, who resembles Yama or Vaishravana or Aditya or Mahendra or Varuna.
37That prince renowned as a great car-warrior and ever ready to sacrifice his life in the every think of battle, what heroes of my army surrounded him?
38That one who alone descrting the Chedis had sided with the Pandus, namely Dhristaketu, what heroes surrounded him when he advanced towards Drona?
39Thai heroic Ketumat, who slew the Prince Durjaya when the took sheller in Girivraja, what hero of my army kept him (Ketumat) away from Drona?
40What warriors of my army encountered Sikhandin when he rushed at Drona-Sikhandin, the foremost of mean, who has relised the pleasures (in himself) of man hood and femininity, that son of Yajnasena, who is ever cheerful in battle and who became the cause of the death of the high souled Devavrata in battle?
41That most excellent hero among the Vrishnis, that foremost of all wielders of bow, that hero, in whom reside all virtues even in a greater degree than in Dhananjaya himself.
42In whom always exist truth, (the knowledge of) the best weapons and Brahmacharya, who is equal to the son of Vasudeva in prowess and to Dhananjaya in strength.
43Who resembles Aditya in effulgence, Brihaspati in intelligence-namely, the highsouled Abhimanyu who is like Death himself with a gapping mouth.
44What heroes surrounded him when he advanced towards Drona? That youthful hero of unripe understanding, that slayer of hostile heroes, namely Subhadra's son.
45When he charged Drona, what became the state of your mind then? When those foremost of princes, the son of Draupadi, in battle rushed at Drona liko streams flowing towards the ocean, what heroes obstructed them? Those boys, who having abandoned all boyish sports, for twelve years. And observing excellent vows danced attendance on Bhima in order to receive lessons in the use of weapons.
46Those boys, namely Kshatranjaya, Kshatradeva and Kshatravarma and Manada. Those heroic sons of Dhrishtadyumna, what warriors kept them away from Drona?
47That one whom the Vrishnis consider superior in battle to hundred warriors. That mighty warrior Chekitana, what hero of my army tried to keep him away from Drona?
48Son
49Anadhrishti, the generous of Vriddhaksema had kidnapped the daughter of Kalingaraja, who had prevented him to make an access to Drona?
50The five Kekaya brothers, virtuous and endued with prowess incapable of being thwarted. Resembling the Indragopakas (in complexion), furnished with red armours and weapons and banners, those heroes who are the sons of the sister of the Pandavas' mother and who ever long for the victory of the Pandavas. What heroes of my army surrounded them when they assaulted Drona with a view to kill hin?
51That lord of battles, desirous of slaying whom the enraged Monarchs united together for six months in Varanavata could not defeat, that best of all wielders of bows, that hero of great strength and unerring aim, that foremost of men, Yuyutsu, tried to keep him away from Drona?
52Who in a battle in Varanasi, everthrew from his car with a broad-headed shaft, the great warrior the son of Kashiraja, desirous of scizing a maiden, what hero kept him away from Drona? That mighty warrior Dhrishtadyumna, that principal counsellor of the sons of Pritha. Who is ever engaged in doing harm to Duryodhana, who has been created to slay Drona, what warriors of my side surrounded him, when consuming in battle all warriors and shattering all the ranks of my soldiers, he advanced towards Drona?
53That foremost of all men conversant with the weapons, who has been reared, as it were, on the very lap of Drupada. That Sikhandin, guarded by Arjuna's weapons, what warriors of my army kept him away from Drona?
54That one who, as if with a leathern belt, encompassed this extensive earth. With the deafening rattle of his chariot, that foremost of warriors, the chief of all slayers of enemies, who in lieu of other sacrifices accomplished ten horse-sacrifices with ample food, drink and Dakshina, that one who ruled his subjects, as if they were his own sons, that son of Ushinara who in his sacrifice gave away kineas numerous as the sand that over-spread the banks of the Ganges-stream, whose this deed no man has been or will be able to imitate.
55After the accomplishment by him of this feat, the very gods had exclaim saying, We do not see in the three worlds with all their mobile and immobile creations,
56A second person save Ushinara's son, who has attained to regions, after death, which are unattainable by human beings'-who amongst my warriors, opposed that Shaivya, that grandson of the Ushinara's son, while he assaulted Drona?
57Shaivya, the grand son of that king was when approaching to Dronacarya with widely opened mouth like the death god (Kala), who had prevented him marching that time?
58What warriors of my host obstructed that squadron of cars, belonging to Virata, the king of the Matsyas, the slayer of his enemies, as it careered towards Drona?
59That one endued with great strength and prowess, born of Vrikodara in the course of a single day, that heroic Rakshasa of potent illusive powers, of whom I entertain great apprehensions. Who is always desirous of victory for the sons of Pritha, who is a thorn in the sides of my sons, what hero of my army kept that Ghatotkacha of gigantic body away from Drona?
60O Sanjaya, what cannot be vanquished by them for whose interests these and other such numerous (heroes) are ever ready to sacrifice their lives in battle?
61Those sons of Pritha, whose well-wisher and refuge is that wielders of Saranga bow, those sons, how could they suffer defeat in battle?
62The son of Vasudeva in the supreme preceptor of the worlds, the Lord of all and the Eternal; that master Narayana, that one of divine soul is the refuge of men in battle.
63His divine achievements are extolled by the wise; I shall also recite them with reverence, regaining my equanimity.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार सूतपुत्र से प्रश्न करके, हृदय के शोक से अत्यन्त पीड़ित और अपने पुत्रों की विजय से निराश धृतराष्ट्र भूमि पर गिर पड़े।
2उन्हें अचेत होकर भूमि पर गिरा देखकर परिचारकों ने उन पर अत्यन्त शीतल और पवित्र सुगन्धित जल छिड़का और साथ ही उन्हें पंखा झलते रहे।
3उन महाराज को गिरा हुआ देखकर भरतवंश की स्त्रियों ने उन्हें चारों ओर से घेर लिया और अपने हाथों से (धीरे-धीरे) उनका शरीर सहलाने लगीं।
4तब शोक की भाप से रुँधे कण्ठों वाली उन सुन्दरी स्त्रियों ने राजा को धीरे से भूतल से उठाकर उनके सिंहासन पर बिठा दिया।
5सिंहासन पर बिठाए जाने पर मूर्च्छा के प्रभाव से अभिभूत राजा निश्चल पड़े रहे, जब कि चारों ओर से उन्हें पंखा झला जाता रहा।
6धीरे-धीरे चेतना प्राप्त करके वे पृथ्वीपति काँपने लगे और उन्होंने सूत जाति के गवल्गणपुत्र से पुनः युद्ध की घटनाओं के विषय में, जैसी वे घटीं, प्रश्न किया।
7धृतराष्ट्र ने कहा — वे अजातशत्रु (युधिष्ठिर), जो उदीयमान सूर्य के समान अपने ही तेज से अन्धकार को भगा देते हैं, जो प्रतिद्वन्द्वी यूथपति द्वारा परास्त न किए जा सकने वाले, मद से उन्मत्त विशाल गजराज के समान (शत्रु पर) आक्रमण करते हैं — जो प्रसन्न मुख से अपनी हथिनी की ओर बढ़ते प्रतिद्वन्द्वी पर टूट पड़ता है — उन अजातशत्रु को द्रोण से दूर रखने के लिए, जब वे आक्रमण कर रहे थे, मेरी सेना का कौन महारथी उनके सम्मुख गया? वे पुरुषश्रेष्ठ, वे वीर, जिन्होंने युद्ध में अनेक शूर योद्धाओं का वध किया है —
8वे महाबाहु, बुद्धिमान् और शूर वीर, जिनका बल अजेय है, जो अकेले ही अपनी भयंकर दृष्टि मात्र से दुर्योधन की समस्त सेना को भस्म कर सकते हैं —
9वे अपनी दृष्टि से ही विनाश करने वाले, विजय की ओर सदा उन्मुख, धनुर्धर, शाश्वत यश वाले वे वीर, वे आत्मसंयमी योद्धा जिन्हें समस्त संसार परम आदर देता है — मेरी सेना के कौन योद्धा उन वीर को घेरकर खड़े हुए?
10मेरी सेना के वे कौन योद्धा थे जो उन अदम्य राजकुमार, उन धनुर्धर, उन अक्षय कीर्ति वाले वीर, उन पुरुषश्रेष्ठ कुन्तीपुत्र से भिड़े?
11वे वीर जो पूरे वेग से द्रोण पर टूट पड़े, जो शत्रु की हानि पर महान् कार्य कर दिखाते हैं, वे विशालकाय और महान् ओज वाले परम पराक्रमी, जो बल में दस सहस्र हाथियों के समान हैं — जब वे भीमसेन मेरी सेना पर टूट पड़े, तब किस योद्धा ने उन्हें घेरा?
12जब अत्यधिक ओज वाले वे महारथी विभत्सु, वर्षा-मेघों के घने पुञ्ज के समान, वज्र की गड़गड़ाहट के समान भयंकर शब्द करते हुए स्वयं पर्जन्य के समान आए —
13इन्द्र के समान बाणों की धाराएँ बरसाते हुए और अपनी करतल-ध्वनि तथा रथचक्रों की घर्घराहट से दिशाओं को गुँजाते हुए —
14(जब वे भयंकर वीर आए) जिनका धनुष बिजली की चमक के समान देदीप्यमान था, जिनका रथ ऐसे मेघ के समान था जिसकी गर्जना उसके पहियों की घर्घराहट थी, (वे वीर) जिनके बाणों की सनसनाहट उन्हें और भी प्रचण्ड बना देती थी —
15जिनका क्रोध भयंकर मेघ के समान है, जो मन अथवा वायु के समान वेगवान् हैं, जो सदा शत्रु को उसके हृदय के मर्म तक बींध देते हैं, जो बाण धारण किए हुए देखने में भी भयंकर हैं, जो स्वयं मृत्यु के समान समस्त दिशाओं को मनुष्यों के रक्त से भर देते हैं, जो भयंकर गर्जना और विकराल मुख के साथ गाण्डीव धारण करके दुर्योधन के नेतृत्व वाले मेरे योद्धाओं के सिरों पर शाण पर चढ़े और गिद्ध के पंखों से सजे बाणों की एक ही अविच्छिन्न वर्षा करते हैं — जब वे बुद्धिमान् विजय आए, तब तुम्हारे मन की क्या दशा हुई?
16जब वे पृथापुत्र, जिनकी ध्वजा पर कपिश्रेष्ठ का चिह्न है, अपने बाणों की वर्षा से आकाश को ढँकते हुए आए, तब उन्हें देखकर तुम्हारे मन की क्या दशा हुई?
17क्या अर्जुन अपने गाण्डीव धनुष की टंकार मात्र से तुम्हारे योद्धाओं का वध करते हुए और (आगे बढ़ते-बढ़ते) भयंकर कार्य करते हुए युद्ध में टूट पड़े?
18क्या धनञ्जय ने अपने बाणों से तुम लोगों के प्राण हर लिए, जैसे झंझावात एकत्र मेघों के पुञ्जों को बिखेर देता है अथवा नरकटों के वन में से बहकर उसे गिरा देता है?
19कौन मनुष्य इतना बलशाली है जो युद्ध में गाण्डीवधारी का सामना कर सके? उन्हें (शत्रु) व्यूह के अग्रभाग में होने का समाचार सुनकर ही सैनिकों की समस्त पंक्तियाँ रास्ता छोड़ देती हैं।
20उस युद्ध में, जिसमें सैनिक काँप उठे और वीर तक भय से भर गए, वे कौन थे जिन्होंने द्रोण को नहीं छोड़ा और वे कौन नीच पुरुष थे जो भय से भाग खड़े हुए?
21वे कौन थे जिन्होंने उस युद्ध में इस नश्वर देह को त्यागते हुए, अलौकिक योद्धाओं पर भी विजय प्राप्त कर चुके धनञ्जय के रूप में अपने सम्मुख खड़ी मृत्यु का वरण किया?
22मेरे योद्धा उन श्वेत अश्वों वाले रथी के वेग को सहन नहीं कर सकते, और न ही वर्षा ऋतु के मेघों की गड़गड़ाहट के समान गाण्डीव की टंकार को ही सह सकते हैं।
23जिस रथ के सारथि विष्वक्सेन और योद्धा धनञ्जय हैं, उसे मैं देवताओं और असुरों के मिलकर भी अजेय मानता हूँ।
24सुकुमार, तरुण, शूर, सुन्दर रूप वाले वे पाण्डुपुत्र, जो बुद्धिमान्, निपुण, स्मरणशक्ति में अचूक और युद्ध में अप्रतिहत पराक्रम वाले हैं —
25जब वे नकुल उच्च स्वर से गर्जना करते और समस्त सेना को पीड़ित करते हुए द्रोण पर टूट पड़े, तब किन योद्धाओं ने उनकी गति रोकने का प्रयत्न किया?
26जब सहदेव, प्राणघातक विष वाले क्रुद्ध सर्प के समान, अपने शत्रुओं को पीड़ित करते हुए द्रोण पर टूट पड़े — जब वे श्वेत अश्वों वाले और युद्ध में अजेय वीर —
27जब वे यशस्वी व्रत वाले, अमोघ लक्ष्य वाले, लज्जाशील स्वभाव वाले और अजेय पराक्रम वाले सहदेव आक्रमण करने चले, तब वे कौन वीर थे जिन्होंने उनका सामना किया?
28वे वीर जिन्होंने सौवीरराज की सेना को पूर्णतया कुचलकर भोजों की उस अभीष्ट राजकुमारी को, जो अङ्गों में मनोहर थी, अपनी पत्नी बनाया —
29वे पुरुषश्रेष्ठ युयुधान, जो सदा सत्यनिष्ठा, दृढ़ता, शौर्य और ब्रह्मचर्य से सम्पन्न रहते हैं —
30वे महान् शारीरिक बल से सम्पन्न योद्धा, जो सदा सत्य आचरण करते हैं, जो कभी खिन्न नहीं होते, जो अजेय हैं, जो युद्ध में वासुदेव के समान हैं और जिन्हें दूसरा वासुदेव माना जाता है —
31जो धनञ्जय की शिक्षा से बाणसंचालन में अग्रगण्य बन गए हैं और जो अस्त्रप्रयोग में पृथापुत्र के समान हैं — मेरी सेना के किस योद्धा ने उन्हें द्रोण से दूर रखा?
32वृष्णियों में वे श्रेष्ठ वीर, समस्त धनुर्धरों में सर्वाधिक शूर, जो अस्त्रप्रयोग में, यश में और पराक्रम में स्वयं राम के समान हैं —
33सात्वतवंशी वे वीर, जिनमें सत्य, दृढ़ता, बुद्धि, पराक्रम, वेदों का ज्ञान और श्रेष्ठतम अस्त्र वैसे ही निवास करते हैं जैसे स्वयं केशव में त्रिभुवन —
34वे महाबली, जो समस्त गुणों से सम्पन्न हैं और जिनका सामना देवता तक नहीं कर सकते — (मेरी सेना के) कौन योद्धा उनके पास जाकर उन्हें चारों ओर से घेरकर खड़े हुए?
35पाञ्चालों में वे श्रेष्ठ, उच्च कुल में उत्पन्न और समस्त कुलीन पुरुषों के प्रिय, युद्ध में सदा उत्कृष्ट कार्य करने वाले वे वीर — अर्थात् उत्तमौजा —
36जो सदा धनञ्जय का हित करने में लगे रहते हैं और जिनका जन्म ही केवल मेरा अहित करने के लिए हुआ है, जो यम, वैश्रवण, आदित्य, महेन्द्र अथवा वरुण के समान हैं —
37वे राजकुमार, जो महारथी के रूप में विख्यात हैं और युद्ध के प्रत्येक विचार में अपने प्राण न्योछावर करने को सदा उद्यत रहते हैं — मेरी सेना के कौन वीर उन्हें घेरकर खड़े हुए?
38वे जो अकेले चेदियों को छोड़कर पाण्डवों के पक्ष में आ मिले — अर्थात् धृष्टकेतु — जब वे द्रोण की ओर बढ़े, तब कौन वीर उन्हें घेरकर खड़े हुए?
39वे वीर केतुमान्, जिन्होंने राजकुमार दुर्जय का वध तब किया जब उसने गिरिव्रज में शरण ली थी — मेरी सेना के किस वीर ने उन्हें (केतुमान् को) द्रोण से दूर रखा?
40मेरी सेना के कौन योद्धा शिखण्डी से भिड़े जब वे द्रोण पर टूट पड़े — वे शिखण्डी, जो पुरुषों में श्रेष्ठ हैं, जिन्होंने पुरुषत्व और स्त्रीत्व दोनों के सुख (अपने में) अनुभव किए हैं, वे यज्ञसेनपुत्र, जो युद्ध में सदा प्रसन्न रहते हैं और जो युद्ध में महात्मा देवव्रत की मृत्यु के कारण बने?
41वृष्णियों में वे श्रेष्ठतम वीर, समस्त धनुर्धरों में अग्रगण्य, वे वीर जिनमें समस्त गुण स्वयं धनञ्जय से भी अधिक मात्रा में निवास करते हैं —
42जिनमें सदा सत्य, श्रेष्ठ अस्त्रों का (ज्ञान) और ब्रह्मचर्य विद्यमान रहते हैं, जो पराक्रम में वसुदेवपुत्र के समान और बल में धनञ्जय के समान हैं —
43जो तेज में आदित्य के समान और बुद्धि में बृहस्पति के समान हैं — अर्थात् वे महात्मा अभिमन्यु, जो फैले हुए मुख वाले स्वयं मृत्यु के समान हैं —
44जब वे द्रोण की ओर बढ़े, तब कौन वीर उन्हें घेरकर खड़े हुए? वे तरुण वीर, जिनकी बुद्धि अभी अपरिपक्व थी, वे शत्रुवीरों के संहारक — अर्थात् सुभद्रापुत्र —
45जब उन्होंने द्रोण पर आक्रमण किया, तब तुम्हारे मन की क्या दशा हुई? जब राजकुमारों में श्रेष्ठ द्रौपदी के पुत्र युद्ध में समुद्र की ओर बहती नदियों के समान द्रोण पर टूट पड़े, तब किन वीरों ने उन्हें रोका? वे बालक, जिन्होंने बारह वर्षों तक समस्त बाल-क्रीड़ाएँ त्याग दीं और उत्तम व्रतों का पालन करते हुए अस्त्रविद्या की शिक्षा पाने के लिए भीम की सेवा में लगे रहे —
46वे बालक, अर्थात् क्षत्रञ्जय, क्षत्रदेव, क्षत्रवर्मा और मानद — धृष्टद्युम्न के वे वीर पुत्र — किन योद्धाओं ने उन्हें द्रोण से दूर रखा?
47वे, जिन्हें वृष्णि युद्ध में सौ योद्धाओं से श्रेष्ठ मानते हैं — वे महाबली योद्धा चेकितान — मेरी सेना के किस वीर ने उन्हें द्रोण से दूर रखने का प्रयत्न किया?
48[यह श्लोक उपलब्ध नहीं है]
49वृद्धक्षेम के उदार पुत्र अनाधृष्टि, जिन्होंने कलिङ्गराज की कन्या का हरण किया था — किसने उन्हें द्रोण तक पहुँचने से रोका?
50वे पाँचों कैकेय भाई, जो धर्मात्मा और अप्रतिहत पराक्रम से सम्पन्न हैं, जो (वर्ण में) इन्द्रगोपक कीटों के समान हैं तथा लाल कवचों, लाल शस्त्रों और लाल ध्वजाओं से युक्त हैं — वे वीर, जो पाण्डवों की माता की बहन के पुत्र हैं और जो सदा पाण्डवों की विजय की कामना करते हैं — जब उन्होंने द्रोण का वध करने के अभिप्राय से उन पर आक्रमण किया, तब मेरी सेना के कौन वीर उन्हें घेरकर खड़े हुए?
51वे रणस्वामी, जिनका वध करने की इच्छा से क्रुद्ध राजा वारणावत में छह मास तक एकत्र होकर भी उन्हें परास्त न कर सके, वे समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ, महान् बल और अमोघ लक्ष्य वाले वे पुरुषश्रेष्ठ युयुत्सु — किसने उन्हें द्रोण से दूर रखने का प्रयत्न किया?
52जिन्होंने वाराणसी के एक युद्ध में एक कन्या का हरण करने के इच्छुक महायोद्धा काशिराजपुत्र को भल्ल बाण से उसके रथ से गिरा दिया — किस वीर ने उन्हें द्रोण से दूर रखा? वे महाबली योद्धा धृष्टद्युम्न, पृथापुत्रों के प्रमुख मन्त्री, जो सदा दुर्योधन का अहित करने में लगे रहते हैं, जिनकी उत्पत्ति द्रोण का वध करने के लिए हुई है — जब वे युद्ध में समस्त योद्धाओं को भस्म करते और मेरे सैनिकों की समस्त पंक्तियों को छिन्न-भिन्न करते हुए द्रोण की ओर बढ़े, तब मेरे पक्ष के कौन योद्धा उन्हें घेरकर खड़े हुए?
53वे अस्त्रविद्या के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ, जो मानो द्रुपद की गोद में ही पले-बढ़े — वे शिखण्डी, जो अर्जुन के अस्त्रों से सुरक्षित थे — मेरी सेना के किन योद्धाओं ने उन्हें द्रोण से दूर रखा?
54वे, जिन्होंने अपने रथ की कर्णभेदी घर्घराहट से इस विस्तीर्ण पृथ्वी को मानो चमड़े की पेटी से बाँध लिया; वे योद्धाओं में श्रेष्ठ, समस्त शत्रुसंहारकों के अधिपति, जिन्होंने अन्य यज्ञों के स्थान पर प्रचुर अन्न, पेय और दक्षिणा सहित दस अश्वमेध यज्ञ सम्पन्न किए; जिन्होंने अपनी प्रजा का पालन ऐसे किया मानो वे उनके अपने पुत्र हों; वे उशीनरपुत्र, जिन्होंने अपने यज्ञ में गङ्गा के तटों पर बिछी बालू के कणों के समान असंख्य गौएँ दान कीं, जिनके इस कार्य का अनुकरण न कोई मनुष्य कर सका है और न कर सकेगा —
55उनके द्वारा यह कार्य सम्पन्न किए जाने पर स्वयं देवताओं ने उद्घोष किया था — "चराचर समस्त सृष्टि सहित तीनों लोकों में हमें दिखाई नहीं देता —
56उशीनरपुत्र को छोड़कर कोई दूसरा ऐसा पुरुष, जिसने मृत्यु के पश्चात् उन लोकों को प्राप्त किया हो जो मनुष्यों के लिए अप्राप्य हैं।" — उन उशीनरपुत्र के पौत्र उस शैब्य ने जब द्रोण पर आक्रमण किया, तब मेरे योद्धाओं में से किसने उनका सामना किया?
57उन राजा के पौत्र शैब्य जब काल (मृत्यु के देवता) के समान फैले हुए मुख से द्रोणाचार्य की ओर बढ़ रहे थे, तब किसने उन्हें उस समय आगे बढ़ने से रोका?
58मत्स्यराज विराट, जो अपने शत्रुओं के संहारक हैं, उनके रथों की उस टुकड़ी को, जब वह द्रोण की ओर बढ़ी, तब मेरी सेना के किन योद्धाओं ने रोका?
59वे महान् बल और पराक्रम से सम्पन्न, जो वृकोदर से एक ही दिन में उत्पन्न हुए, वे प्रबल मायावी शक्तियों वाले वीर राक्षस, जिनसे मुझे महान् भय रहता है, जो सदा पृथापुत्रों की विजय की कामना करते हैं और जो मेरे पुत्रों के पार्श्व में काँटे के समान हैं — मेरी सेना के किस वीर ने उस विशालकाय घटोत्कच को द्रोण से दूर रखा?
60हे सञ्जय, जिनके हित के लिए ये तथा अन्य ऐसे अनेक (वीर) युद्ध में सदा अपने प्राणों की बलि देने को उद्यत रहते हैं, उनके द्वारा क्या नहीं जीता जा सकता?
61वे पृथापुत्र, जिनके हितैषी और आश्रय शार्ङ्गधनुर्धारी हैं — वे भला युद्ध में पराजय कैसे भोग सकते हैं?
62वसुदेवपुत्र समस्त लोकों के परम आचार्य, सबके स्वामी और सनातन हैं; वे स्वामी नारायण, वे दिव्य आत्मा वाले, युद्ध में मनुष्यों के आश्रय हैं।
63उनके दिव्य कर्मों का ज्ञानीजन गुणगान करते हैं; अपनी स्वस्थता पुनः प्राप्त करके मैं भी श्रद्धापूर्वक उनका वर्णन करूँगा।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — यसरी सूतपुत्रलाई प्रश्न गरेर, हृदयको शोकले अत्यन्त पीडित र आफ्ना पुत्रहरूको विजयबाट निराश धृतराष्ट्र भूमिमा ढले।
2उनलाई अचेत भई भूमिमा ढलेको देखेर परिचारकहरूले उनीमाथि अत्यन्त शीतल र पवित्र सुगन्धित जल छर्के र सँगसँगै उनलाई पङ्खा हम्किरहे।
3ती महाराजलाई ढलेको देखेर भरतवंशका स्त्रीहरूले उनलाई चारै तिरबाट घेरे र आफ्ना हातले (बिस्तारै) उनको शरीर सुम्सुम्याउन थाले।
4तब शोकको बाफले रुन्धिएका कण्ठ भएका ती सुन्दरी स्त्रीहरूले राजालाई बिस्तारै भूतलबाट उठाएर उनको सिंहासनमा राखिदिए।
5सिंहासनमा राखिएपछि मूर्च्छाको प्रभावले अभिभूत राजा निश्चल भइरहे, जबकि चारै तिरबाट उनलाई पङ्खा हम्किइरहे।
6बिस्तारै चेतना प्राप्त गरेर ती पृथ्वीपति काँप्न थाले र उनले सूत जातिका गवल्गणपुत्रलाई पुनः युद्धका घटनाका विषयमा, जस्तो ती घटे, प्रश्न गरे।
7धृतराष्ट्रले भने — ती अजातशत्रु (युधिष्ठिर), जसले उदाउँदो सूर्यजस्तै आफ्नै तेजले अन्धकार भगाइदिन्छन्, जसले प्रतिद्वन्द्वी यूथपतिद्वारा परास्त हुन नसक्ने, मदले उन्मत्त विशाल गजराजजस्तै (शत्रुमाथि) आक्रमण गर्छन् — जो प्रसन्न मुखले आफ्नी हात्तिनीतिर बढ्दै गरेको प्रतिद्वन्द्वीमाथि जाइलाग्छ — ती अजातशत्रुलाई द्रोणबाट टाढा राख्न, जब उनी आक्रमण गर्दै थिए, मेरो सेनाको कुन महारथी उनको सामु गयो? ती पुरुषश्रेष्ठ, ती वीर, जसले युद्धमा अनेक शूर योद्धाको वध गरेका छन् —
8ती महाबाहु, बुद्धिमान् र शूर वीर, जसको बल अजेय छ, जसले एक्लै आफ्नो भयङ्कर दृष्टिमात्रले दुर्योधनको सम्पूर्ण सेना भस्म पार्न सक्छन् —
9ती आफ्नो दृष्टिले नै विनाश गर्ने, विजयतिर सदा उन्मुख, धनुर्धर, शाश्वत यश भएका ती वीर, ती आत्मसंयमी योद्धा जसलाई सम्पूर्ण संसारले परम आदर दिन्छ — मेरो सेनाका कुन योद्धाहरूले ती वीरलाई घेरे?
10मेरो सेनाका ती कुन योद्धा थिए जो ती अदम्य राजकुमार, ती धनुर्धर, ती अक्षय कीर्ति भएका वीर, ती पुरुषश्रेष्ठ कुन्तीपुत्रसँग भिडे?
11ती वीर जो पूरा वेगमा द्रोणमाथि जाइलागे, जसले शत्रुको हानिमा महान् कार्य गरेर देखाउँछन्, ती विशालकाय र महान् ओज भएका परम पराक्रमी, जो बलमा दस हजार हात्तीबराबर छन् — जब ती भीमसेन मेरो सेनामाथि जाइलागे, तब कुन योद्धाले उनलाई घेर्यो?
12जब अत्यधिक ओज भएका ती महारथी विभत्सु, वर्षाका मेघहरूको बाक्लो पुञ्जजस्तै, वज्रको गडगडाहटजस्तै भयङ्कर शब्द गर्दै स्वयं पर्जन्यजस्तै आए —
13इन्द्रजस्तै बाणहरूको धारा बर्साउँदै र आफ्नो करतलध्वनि तथा रथचक्रको घर्घराहटले दिशाहरू गुञ्जाउँदै —
14(जब ती भयङ्कर वीर आए) जसको धनु बिजुलीको चमकजस्तै देदीप्यमान थियो, जसको रथ त्यस्तो मेघजस्तै थियो जसको गर्जन त्यसका पाङ्ग्राको घर्घराहट थियो, (ती वीर) जसका बाणहरूको सनसनाहटले उनलाई अझ प्रचण्ड बनाउँथ्यो —
15जसको क्रोध भयङ्कर मेघजस्तै छ, जो मन अथवा वायुजस्तै वेगवान् छन्, जसले सदा शत्रुलाई उसको हृदयको मर्मसम्मै छेडिदिन्छन्, जो बाण धारण गरेर हेर्नमा पनि भयङ्कर छन्, जसले स्वयं मृत्युजस्तै सम्पूर्ण दिशालाई मानिसहरूको रगतले भरिदिन्छन्, जसले भयङ्कर गर्जन र विकराल मुखसहित गाण्डीव धारण गरेर दुर्योधनको नेतृत्वका मेरा योद्धाहरूका शिरमाथि सानमा उध्याइएका र गिद्धका पखेटाले सजिएका बाणहरूको एउटै अविच्छिन्न वर्षा गर्छन् — जब ती बुद्धिमान् विजय आए, तब तिम्रो मनको के दशा भयो?
16जब ती पृथापुत्र, जसको ध्वजामा कपिश्रेष्ठको चिह्न छ, आफ्ना बाणहरूको वर्षाले आकाश ढाक्दै आए, तब उनलाई देखेर तिम्रो मनको के दशा भयो?
17के अर्जुन आफ्नो गाण्डीव धनुको टङ्कारमात्रले तिम्रा योद्धाहरूको वध गर्दै र (अगाडि बढ्दै) भयङ्कर कार्य गर्दै युद्धमा जाइलागे?
18के धनञ्जयले आफ्ना बाणले तिमीहरूका प्राण हरे, जसरी आँधीले जम्मा भएका मेघपुञ्जलाई छरिदिन्छ अथवा नर्कटको वनबाट बहेर त्यसलाई ढालिदिन्छ?
19कुन मानिस यति बलशाली छ जसले युद्धमा गाण्डीवधारीको सामना गर्न सकोस्? उनी (शत्रु) व्यूहको अग्रभागमा छन् भन्ने समाचार सुनेरै सैनिकहरूका सम्पूर्ण पङ्क्तिले बाटो छोडिदिन्छन्।
20त्यो युद्धमा, जसमा सैनिकहरू काँपे र वीरहरूसमेत भयले भरिए, ती को थिए जसले द्रोणलाई छोडेनन् र ती कुन नीच पुरुषहरू थिए जो भयले भागे?
21ती को थिए जसले त्यो युद्धमा यो नश्वर देह त्याग्दै, अलौकिक योद्धाहरूमाथि पनि विजय प्राप्त गरिसकेका धनञ्जयका रूपमा आफ्नो सामु उभिएको मृत्युको वरण गरे?
22मेरा योद्धाहरूले ती सेता अश्व भएका रथीको वेग सहन सक्दैनन्, न त वर्षा ऋतुका मेघहरूको गडगडाहटजस्तो गाण्डीवको टङ्कार नै सहन सक्छन्।
23जुन रथका सारथि विष्वक्सेन र योद्धा धनञ्जय छन्, त्यसलाई म देवता र असुरहरू मिलेर पनि अजेय ठान्दछु।
24सुकुमार, तरुण, शूर, सुन्दर रूप भएका ती पाण्डुपुत्र, जो बुद्धिमान्, निपुण, स्मरणशक्तिमा अचुक र युद्धमा अप्रतिहत पराक्रम भएका छन् —
25जब ती नकुल उच्च स्वरले गर्जँदै र सम्पूर्ण सेनालाई पीडित पार्दै द्रोणमाथि जाइलागे, तब कुन योद्धाहरूले उनको गति रोक्ने प्रयत्न गरे?
26जब सहदेव, प्राणघातक विष भएका क्रुद्ध सर्पजस्तै, आफ्ना शत्रुहरूलाई पीडित पार्दै द्रोणमाथि जाइलागे — जब ती सेता अश्व भएका र युद्धमा अजेय वीर —
27जब ती यशस्वी व्रत भएका, अमोघ लक्ष्य भएका, लजालु स्वभावका र अजेय पराक्रम भएका सहदेव आक्रमण गर्न लागे, तब ती कुन वीरहरू थिए जसले उनको सामना गरे?
28ती वीर जसले सौवीरराजको सेनालाई पूर्ण रूपमा कुल्चिएर भोजहरूकी त्यो अभीष्ट राजकुमारीलाई, जो अङ्गमा मनोहर थिइन्, आफ्नी पत्नी बनाए —
29ती पुरुषश्रेष्ठ युयुधान, जो सदा सत्यनिष्ठा, दृढता, शौर्य र ब्रह्मचर्यले सम्पन्न रहन्छन् —
30ती महान् शारीरिक बलले सम्पन्न योद्धा, जसले सदा सत्य आचरण गर्छन्, जो कहिल्यै खिन्न हुँदैनन्, जो अजेय छन्, जो युद्धमा वासुदेवजस्तै छन् र जसलाई दोस्रो वासुदेव मानिन्छ —
31जो धनञ्जयको शिक्षाले बाणसञ्चालनमा अग्रगण्य बनेका छन् र जो अस्त्रप्रयोगमा पृथापुत्रजस्तै छन् — मेरो सेनाका कुन योद्धाले उनलाई द्रोणबाट टाढा राख्यो?
32वृष्णिहरूमा ती श्रेष्ठ वीर, सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा सबैभन्दा शूर, जो अस्त्रप्रयोगमा, यशमा र पराक्रममा स्वयं रामजस्तै छन् —
33सात्वतवंशी ती वीर, जसमा सत्य, दृढता, बुद्धि, पराक्रम, वेदको ज्ञान र श्रेष्ठतम अस्त्र त्यसै गरी निवास गर्छन् जसरी स्वयं केशवमा त्रिभुवन —
34ती महाबली, जो सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न छन् र जसको सामना देवताहरूले समेत गर्न सक्दैनन् — (मेरो सेनाका) कुन योद्धाहरू उनको नजिक गएर उनलाई चारै तिरबाट घेरेर उभिए?
35पाञ्चालहरूमा ती श्रेष्ठ, उच्च कुलमा जन्मेका र सम्पूर्ण कुलीन पुरुषहरूका प्रिय, युद्धमा सदा उत्कृष्ट कार्य गर्ने ती वीर — अर्थात् उत्तमौजा —
36जो सदा धनञ्जयको हित गर्नमा लागिरहन्छन् र जसको जन्म नै केवल मेरो अहित गर्नका लागि भएको छ, जो यम, वैश्रवण, आदित्य, महेन्द्र अथवा वरुणजस्तै छन् —
37ती राजकुमार, जो महारथीका रूपमा विख्यात छन् र युद्धको प्रत्येक विचारमा आफ्नो प्राण न्योछावर गर्न सदा तयार रहन्छन् — मेरो सेनाका कुन वीरहरूले उनलाई घेरे?
38ती जो एक्लै चेदिहरूलाई छोडेर पाण्डवहरूको पक्षमा आइमिले — अर्थात् धृष्टकेतु — जब उनी द्रोणतिर बढे, तब कुन वीरहरूले उनलाई घेरे?
39ती वीर केतुमान्, जसले राजकुमार दुर्जयको वध तब गरे जब उसले गिरिव्रजमा शरण लिएको थियो — मेरो सेनाका कुन वीरले उनलाई (केतुमान्लाई) द्रोणबाट टाढा राख्यो?
40मेरो सेनाका कुन योद्धाहरू शिखण्डीसँग भिडे जब उनी द्रोणमाथि जाइलागे — ती शिखण्डी, जो पुरुषहरूमा श्रेष्ठ छन्, जसले पुरुषत्व र स्त्रीत्व दुवैका सुख (आफूमा) अनुभव गरेका छन्, ती यज्ञसेनपुत्र, जो युद्धमा सदा प्रसन्न रहन्छन् र जो युद्धमा महात्मा देवव्रतको मृत्युका कारण बने?
41वृष्णिहरूमा ती श्रेष्ठतम वीर, सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा अग्रगण्य, ती वीर जसमा सम्पूर्ण गुण स्वयं धनञ्जयभन्दा पनि बढी मात्रामा निवास गर्छन् —
42जसमा सदा सत्य, श्रेष्ठ अस्त्रहरूको (ज्ञान) र ब्रह्मचर्य विद्यमान रहन्छन्, जो पराक्रममा वसुदेवपुत्रजस्तै र बलमा धनञ्जयजस्तै छन् —
43जो तेजमा आदित्यजस्तै र बुद्धिमा बृहस्पतिजस्तै छन् — अर्थात् ती महात्मा अभिमन्यु, जो खुला मुख भएका स्वयं मृत्युजस्तै छन् —
44जब उनी द्रोणतिर बढे, तब कुन वीरहरूले उनलाई घेरे? ती तरुण वीर, जसको बुद्धि अझै अपरिपक्व थियो, ती शत्रुवीरहरूका संहारक — अर्थात् सुभद्रापुत्र —
45जब उनले द्रोणमाथि आक्रमण गरे, तब तिम्रो मनको के दशा भयो? जब राजकुमारहरूमा श्रेष्ठ द्रौपदीका पुत्रहरू युद्धमा समुद्रतिर बग्ने नदीहरूजस्तै द्रोणमाथि जाइलागे, तब कुन वीरहरूले तिनलाई रोके? ती बालकहरू, जसले बाह्र वर्षसम्म सम्पूर्ण बालक्रीडा त्यागे र उत्तम व्रतको पालन गर्दै अस्त्रविद्याको शिक्षा पाउन भीमको सेवामा लागिरहे —
46ती बालकहरू, अर्थात् क्षत्रञ्जय, क्षत्रदेव, क्षत्रवर्मा र मानद — धृष्टद्युम्नका ती वीर पुत्रहरू — कुन योद्धाहरूले तिनलाई द्रोणबाट टाढा राखे?
47ती, जसलाई वृष्णिहरूले युद्धमा सय योद्धाभन्दा श्रेष्ठ मान्छन् — ती महाबली योद्धा चेकितान — मेरो सेनाका कुन वीरले उनलाई द्रोणबाट टाढा राख्ने प्रयत्न गर्यो?
48[यो श्लोक उपलब्ध छैन]
49वृद्धक्षेमका उदार पुत्र अनाधृष्टि, जसले कलिङ्गराजकी कन्याको हरण गरेका थिए — कसले उनलाई द्रोणसम्म पुग्नबाट रोक्यो?
50ती पाँचै कैकेय भाइहरू, जो धर्मात्मा र अप्रतिहत पराक्रमले सम्पन्न छन्, जो (वर्णमा) इन्द्रगोपक कीराजस्तै छन् तथा राता कवच, राता शस्त्र र राता ध्वजाले युक्त छन् — ती वीर, जो पाण्डवहरूकी आमाकी बहिनीका पुत्र हुन् र जो सदा पाण्डवहरूको विजयको कामना गर्छन् — जब तिनीहरूले द्रोणको वध गर्ने अभिप्रायले उनीमाथि आक्रमण गरे, तब मेरो सेनाका कुन वीरहरूले तिनलाई घेरे?
51ती रणस्वामी, जसको वध गर्ने इच्छाले क्रुद्ध राजाहरू वारणावतमा छ महिनासम्म एकत्र भएर पनि उनलाई परास्त गर्न सकेनन्, ती सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ, महान् बल र अमोघ लक्ष्य भएका ती पुरुषश्रेष्ठ युयुत्सु — कसले उनलाई द्रोणबाट टाढा राख्ने प्रयत्न गर्यो?
52जसले वाराणसीको एउटा युद्धमा एउटी कन्याको हरण गर्न चाहने महायोद्धा काशिराजपुत्रलाई भल्ल बाणले उसको रथबाट ढालिदिए — कुन वीरले उनलाई द्रोणबाट टाढा राख्यो? ती महाबली योद्धा धृष्टद्युम्न, पृथापुत्रहरूका प्रमुख मन्त्री, जो सदा दुर्योधनको अहित गर्नमा लागिरहन्छन्, जसको उत्पत्ति द्रोणको वध गर्नका लागि भएको छ — जब उनी युद्धमा सम्पूर्ण योद्धालाई भस्म पार्दै र मेरा सैनिकहरूका सम्पूर्ण पङ्क्ति छिन्नभिन्न पार्दै द्रोणतिर बढे, तब मेरो पक्षका कुन योद्धाहरूले उनलाई घेरे?
53ती अस्त्रविद्याका ज्ञाताहरूमा श्रेष्ठ, जो मानौँ द्रुपदकै काखमा हुर्किए — ती शिखण्डी, जो अर्जुनका अस्त्रले सुरक्षित थिए — मेरो सेनाका कुन योद्धाहरूले उनलाई द्रोणबाट टाढा राखे?
54ती, जसले आफ्नो रथको कर्णभेदी घर्घराहटले यो विस्तीर्ण पृथ्वीलाई मानौँ छालाको पेटीले बाँधे; ती योद्धाहरूमा श्रेष्ठ, सम्पूर्ण शत्रुसंहारकहरूका अधिपति, जसले अन्य यज्ञका सट्टा प्रचुर अन्न, पेय र दक्षिणासहित दस अश्वमेध यज्ञ सम्पन्न गरे; जसले आफ्नो प्रजाको पालन यसरी गरे मानौँ ती उनकै आफ्ना पुत्र हुन्; ती उशीनरपुत्र, जसले आफ्नो यज्ञमा गङ्गाका किनारमा छरिएका बालुवाका कणजत्तिकै असंख्य गाई दान गरे, जसको यो कार्यको अनुकरण न कुनै मानिसले गर्न सकेको छ न गर्न सक्नेछ —
55उनले यो कार्य सम्पन्न गरेपछि स्वयं देवताहरूले उद्घोष गरेका थिए — "चराचर सम्पूर्ण सृष्टिसहित तीनै लोकमा हामीलाई देखिँदैन —
56उशीनरपुत्रलाई छोडेर अरू कुनै यस्तो पुरुष, जसले मृत्युपछि ती लोक प्राप्त गरेको होस् जो मानिसहरूका लागि अप्राप्य छन्।" — ती उशीनरपुत्रका नाति त्यो शैब्यले जब द्रोणमाथि आक्रमण गरे, तब मेरा योद्धाहरूमध्ये कसले उनको सामना गर्यो?
57ती राजाका नाति शैब्य जब काल (मृत्युका देवता)जस्तै खुला मुखले द्रोणाचार्यतिर बढिरहेका थिए, तब कसले उनलाई त्यस बेला अगाडि बढ्नबाट रोक्यो?
58मत्स्यराज विराट, जो आफ्ना शत्रुहरूका संहारक हुन्, तिनका रथहरूको त्यो टुकडीलाई, जब त्यो द्रोणतिर बढ्यो, तब मेरो सेनाका कुन योद्धाहरूले रोके?
59ती महान् बल र पराक्रमले सम्पन्न, जो वृकोदरबाट एकै दिनमा जन्मे, ती प्रबल मायावी शक्ति भएका वीर राक्षस, जसदेखि मलाई महान् भय रहन्छ, जो सदा पृथापुत्रहरूको विजयको कामना गर्छन् र जो मेरा पुत्रहरूको पाटोमा काँडाजस्तै छन् — मेरो सेनाका कुन वीरले त्यो विशालकाय घटोत्कचलाई द्रोणबाट टाढा राख्यो?
60हे सञ्जय, जसका हितका लागि यी तथा अरू यस्ता अनेक (वीर) युद्धमा सदा आफ्नो प्राणको बलि दिन तयार रहन्छन्, तिनीहरूद्वारा के जित्न सकिँदैन?
61ती पृथापुत्रहरू, जसका हितैषी र आश्रय शार्ङ्गधनुर्धारी छन् — तिनीहरूले भला युद्धमा पराजय कसरी भोग्न सक्छन्?
62वसुदेवपुत्र सम्पूर्ण लोकका परम आचार्य, सबैका स्वामी र सनातन हुन्; ती स्वामी नारायण, ती दिव्य आत्मा भएका, युद्धमा मानिसहरूका आश्रय हुन्।
63उनका दिव्य कर्महरूको ज्ञानीहरूले गुणगान गर्छन्; आफ्नो स्वस्थता पुनः प्राप्त गरेर म पनि श्रद्धापूर्वक तिनको वर्णन गर्नेछु।