द्रोणाभिषेक पर्व — धृतराष्ट्रको विलाप
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 11
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच शृणु दिव्यानि कर्माणि वासुदेवस्य संजया कृतवान् यानि गोविन्दो तथा नान्यः पुमान् क्वचित्॥१
2संवर्धता गोपकुले बालेनैव महात्मना। विख्यापितं बलं बाहोस्त्रिषु लोकेषु संजय॥
3उच्चैः श्रवस्तुल्यबलं वायुवेगसमं जवे। जघान हयराजं तं यमुनावनवासिनम्॥
4दानवं घोरकर्माणं गवां मृत्युमिवोत्थितम्। वृषरूपधरं बाल्ये भुजाभ्यां निजधान ह॥
5प्रलम्बं नरकं जम्भं पीठं चापि महासुरम्। मुरं चान्तकसंकाशमवधीत् पुष्करेक्षणः॥
6तथा कंसो महातेजा जरासंधेन पालितः। विक्रमेणैव कृष्णेन सगणः पातितो रणे॥
7सुनामा रणविक्रान्तः समग्राक्षोहिणीपतिः। भोजराजस्य मध्यस्थो भ्राता कंसस्य वीर्यवान्॥ बलदेवद्वितीयेन कृष्णेनामित्रघातिना। तरस्वी समरे दग्धः ससैन्यः शूरसेनराट्॥
8दुर्वासा नाम विप्रर्षिस्तथा परमकोपनः। आराधितः सदारेण स चास्मै प्रददौ वरान्॥
9तथा गान्धारराजस्य सुतां वीरः स्वयंवरे। निर्जित्य पृथिवीपालानावहत् पुष्करेक्षणः॥ अमृष्यमाणा राजानो यस्य जात्या हया इव। रथे वैवाहिके युक्ताः प्रतोदेन कृतव्रणाः॥
10जरासंधं महाबाहुमुपायेन जनार्दनः। परेण घातयामास समग्राक्षौहिणीपतिम्॥
11चेदिराजं च विक्रान्तं राजसेनापति बली। अर्पा विवदमानं च जघान पशुवत् तदा॥
12सौभं दैत्यपुरं खस्थं शाल्वगुप्तं दुरासदम्। समुद्रकुक्षौ विक्रम्य पातयामास माधवः॥
13अङ्गान् वङ्गान् कलिङ्गांश्च मागधान् काशिकोसलान्। वात्स्यगार्यकरूषांश्च पौण्ड्रांश्चाप्यजयद् रणे॥
14आवन्त्यान् दाक्षिणात्यांश्च पर्वतीयान् दशेरकान्। काश्मीरकानौरसिकान् पिशाचांश्च समुद्गलान्॥ काम्बोजान् वाटधानांश्च चोलान् पाण्ड्यांश्च संजय। त्रिगर्तान् मालवांश्चैव दरदांश्च सुदुर्जयान्॥ नानादिग्भ्यश्च सम्प्राप्तान् खशांश्चैव शकांस्तथा। जितवान् पुण्डरीकाक्षो यवनं च सहानुगम्॥
15प्रविश्य मकारावासं यादोगणनिषेवितम्। जिगाय वरुणं संख्ये सलिलान्तर्गतं पुरा॥
16युधि पञ्चजनं हत्वा दैत्यं पातालवासिनम् पाञ्चजन्यं हृषीकेशो दिव्यं शङ्खमवाप्तवान्॥
17खाण्डवे पार्थसहितस्तोषयित्वा हुताशनम्। आग्नेयमस्त्रं दुर्धर्षं चक्रं लेभे महाबलः॥
18वैनतेयं समारुह्य त्रासयित्वाऽमरावतीम्। महेन्द्रभवनाद् वीरः पारिजातमुपानयत्॥
19अच्च मर्षितवाशक्रो जानंस्तस्य पराक्रमम्। राज्ञां चाप्यजितं कञ्चित् कृष्णेनेह न शुश्रुम॥
20यच्च तन्महदाश्चर्ये सभायां मम संजय। कृतवान् पुण्डरीकाक्षः कस्तदन्य इहार्हति॥
21यच्च भक्त्या प्रसन्नोऽहमद्राक्षं कृष्णमीश्वरम्। तन्मे सुविदितं सर्वे प्रत्यक्षमिव चागमम्॥
22नान्तो विक्रमयुक्तस्य बुद्ध्या युक्तस्य वा पुनः। कर्मणां शक्यते गन्तुं हृषीकेशस्य संजय॥
23तथा गदश्च साम्बश्च प्रद्युम्नोऽथ विदूरथः। अगावहोऽनिरुद्धश्च चारुदेष्णः ससारणः॥ उल्मुको निशठश्चैव झिल्ली बभ्रुश्च वीर्यवान्। पृथुश्च विपृथुश्चैद शमीकोऽथारिमेजय॥ एतेऽन्ये बलवन्तश्च वृष्णिवीराः प्रहारिणः। कथंचित् पाण्डवानीकं श्रयेयुः समरे स्थिताः॥ आहूता वृष्णिवीरेण केशवेन महात्मना। ततः संशयितं सर्वे भवेदिति मतिर्मम॥
24नागायुतबलो वीरः कैलासशिखरोपमः। वनवाली हली रामस्तत्र यत्र जनार्दनः॥
25यमाहुः सर्वपितरं वासुदेवं द्विजातयः। अपि वा ह्येष पाण्डूनां योत्स्यतेऽर्थाय संजय॥
26स यदा तात संनोत् पाण्डवार्थाय संजय। न तदा प्रतिसंयोद्धा भविता तत्र कश्चन॥
27यदि स्म कुरवः सर्वे जयेयुर्नाम पाण्डवान्। वार्ष्णेयोऽर्थाय तेषां वै गृह्णीयाच्छस्त्रमुत्तमम्॥
28ततः सर्वान् नरव्याघ्रो हत्वा नरपतीन् रणे। कौरवांश्च महाबाहुः कुन्त्यैदद्यात् स मेदिनीम्॥
29यस्य यन्ता हृषीकेशो योद्धा यस्य धनंजयः। रथस्य तस्य का संख्ये प्रत्यनीको भवेद् रथः॥
30न केनचिदुपायेन कुरूणां दृश्यते जयः। तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यथा युद्धमवर्तत॥
31अर्जुनः केशवस्यात्माकृष्णोऽप्यात्मा किरीटिनः। अर्जुने विजयो नित्यं कृष्णे कीर्तिश्च शाश्वती॥
32सर्वेष्वपि च लोकेषु बीभत्सुरपराजितः। प्राधान्येनैव भूयिष्ठममेयाः केशवे गुणा:॥
33मोहाद् दुर्योधनः कृष्णं यो न वेत्तीह केशवम्। मोहितो दैवयोगेन मृत्युपाशपुरस्कृतः॥
34न वेद कृष्णं दाशार्हमर्जुनं चैव पाण्डवम्। पूर्वदेवी महात्मानौ नरनारायणावुभौ॥
35नेच्छतः। एकात्मानौ द्विधाभूतौ दृश्येते मानवैर्भुवि। मनसाऽपि हि दुर्धर्षी सेनामेतां यशस्विनौ॥ नाशयेतामिहेच्छन्तौ मानुषत्वाच्च युगस्येव विपर्यासो लोकानामिव मोहनम्॥ भीष्मस्य च वधस्तात द्रोणस्य च महात्मनः। न होव ब्रह्मचर्येण न वेदाध्ययनेन च॥
36न क्रियाभिर्न चास्त्रेण मृत्योः कश्चिनिवार्यते। लोकसम्भावितौ वीरौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ॥
37भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा किं नु जीवामि संजय। यां तां श्रियमसूयामः पुरा दृष्ट्वा युधिष्ठिरे॥
38अद्य तामनुजानीमो भीष्मद्रोणवधेन ह। मत्कृते चाप्यनुप्राप्तः कुरूणामेष संक्षयः॥
39पक्वानां हि वधे सूत वज्रायन्ते तृणान्युत। अनन्तमिदमैश्वर्यं लोके प्राप्तो युधिष्ठिरः॥
40यस्य कोपान्महात्मानौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ। प्राप्तः प्रकृतितो धर्मो न धर्मो मामकान् प्रति॥
41क्रूरः सर्वविनाशाय कालोऽसौ नातिवर्तते। अन्यथा चिन्तिता ह्या नरैस्तात मनस्विभिः॥
42अन्यथैव प्रपद्यन्ते दैवादिति मतिर्मम। तस्मादपरिहार्येऽर्थे सम्प्राप्ते कृच्छ्र उत्तमे। अपारणीये दुश्चिन्त्ये यथाभूतं प्रचक्ष्व मे॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said Hear, O Sanjaya, of the celestial feats of the son of Vasudeva,-feats which Govinda achieved and which no other person.
2While he was being reared in the family of the cowherds, the illustrious one, even in his early years, made the might of his arms, O Sanjaya, known to the three worlds.
3(Even then) he slew the Asura Hayaraja (prince of steeds) who was equal to the Uchchaishravas in might and the wind itself in fleetness and who infested the woods on the shores of the Yamuna.
4In his early years, he killed with his two arms only, the Danava in the form of a bull, of terrible deeds and born as Death himself to the COWS.
5He of eyes resembling lotus petals, also slew the great Asuras, named, Pralamba, Naraka, Jamva, Peeta, as also, Mura of godlike nature.
6Also Kansa of great vigour who was protected by Jarasandha himself, was slain with his followers, in battle, by Krishna with his prowess alone.
7The mighty sovereign of the Shurasenas, by name Sunamana, of great prowess in battle, the master of a complete Akshauhini, endued with activity and the second brother of Kansa the ruler of the Bhojas, with all his soldiers, was consumed in battle by that slayer of enemies, viz., Krishna with Baladeva as his second.
8That highly passionate Brahmanical sage, by name Durvasa, was adored by him (Krishna) along with his wives. The sage (pleased with him) accorded boons to him.
9That one eyes resembling lotus petals, that most puissant hero, (Krishna), carried away the daughter of the king of the Gandharas, after having defeated, at a Svayamvara (Self-choice) all the rulers of the earth. Like horses, those exasperated kings were harnessed to his bridal chariot and lacerated with the cut of his whip.
10That Janardana, through the instrumentality of another, slew Jarasandha of mighty arms, the lord of a complete Akshauhini.
11That puissant one, slaughtered, like a beast, the king of the Chedis, that powerful leader of kingly hosts, when the latter disputed with him about the (sacrificial) Arghya.
12Madhava, by his prowess, hurled into the bosomn of the sea, the fortress of the Danavas known as Soubha, situated in heaven, protected by Shalva and considered to be invulnerable.
13He obtained victory in battle over the Angas, the Bangas, the Kalingas, the Magadhas, the Kasis, the Koshalas, the Vatsyas, the Gargas, the Karushas and the Poundras,
14Avantyas, the Southerners, the Mountaineers, the Daserakas, the Kashmirakas, the Auroshikas, the Pishachas, the Samudgalas, the Kambojas, the Vatadhanas, the Cholas, the Pandavas and, O Sanjaya, the Trigarttas, the Malavas, the Daradas incapable of being defeated. The Khasas and the Shakas, comform various directions and the Yavanas with their followers, that one of eyes resembling the petals of a blue lotus, conquered all these tribes in battle.
15In days gone by, entering into the abode of the sea-monster Makara, he defeated in battle Varuna, surrounded by all kinds of sea-animals and hidden underneath watery depths.
16Hrishikesha obtained the celestial conch called Panchajanya, after having slain in battle Panchajana, who lived in the nether regions.
17That puissant hero, obtained his indomitable weapon of fire, the discus (Sudarshana), by propitiating Hutashana (Fire) by helping it to burn down the Khandava forest, in which act he was assisted by the son of Pritha (Arjuna).
18Riding on the son of Vinata and creating quite a panic in the city of the Immortals, that hero carried away the Parijata tree from the abode of the great Indra.
19That act Shakra submissively brooked, for he was perfectly acquainted with the prowess of Krishna. We have never heard of a king who has not been worsted by Krishna (in battle).
20That most marvelous act, which he achieved in my assembly hall, O Sanjaya, who else, save that one of eyes resembling lotus petal, is capable of doing?
21Since inspired by reverence I have been able to recognise Krishna as the Lord, everything in the Vedas is well-known to me and is before my eyes.
22Verily, O Sanjaya, none can reach the end (of the account) of of achievements Hrishikesha who is endued with prowess and intelligence. or
23Then also Gada, Shamva, Pradyumna, Viduratha, Agaboha Anirudina, Charudeshna along with Sarana, Ulmuka, Nisata, the powerful Jhilhivobhru, Prithu, Viprithu, Somika and Arimejaya. These and other most puissant Vrishni heroes, skilled in the art of smiting, will, standing on the field, betake to the ranks of the Pandava host. Being called to do so by that foremost of Vrishni warriors, viz., Keshava of high soul; then me-seems, everything (on my side) will be in great dangers.
24The heroic Rama, decked with garlands of wild flowers, equal in strength to two thousand elephants, resembling the peck of the Kailasa mountain and armed with the plough, will be there where Janardana is.
25That son of Vasudeva, whom all the regenerate ones call the Father of all, O Sanjaya, will battle for the interests of the sons of Pandu?
26When that one, O son, O Sanjaya, clothes himself in mail for the interests of the Pandavas, none will come forth as his antagonist.
27If, per chance, the Kurus obtain victory over the Pandavas then that one of the Vrishni race, for the interests of these latter will take up his excellent weapon (the discus).
28Then that foremost of men, that mightyarmed hero, having slain in battle the Kauravas and the (assembled) monarchs will offer the whole earth of Kunti.
29What other car can encounter in battle, that car of which the driver is Hrishikesha and the warrior is Dhananjaya?
30In any way, I do not see victory for the Kurus, Recount to me then, all as to how the battle raged.
31Arjuna is the soul of Keshava and Krishna is the soul of the diadem-decked (Arjuna). In Arjuna victory ever resides and eternal glory is in Krishna.
32In all the regions, Vibhatsu is unconquerable. All virtues are in Keshava in an extraordinary degree.
33Duryodhana, through foolishness cannot recognise Krishna or Keshava; he is befooled by Destiny and the noose of Death hangs over him.
34Duryodhana knows not Krishna of the Dasharha race and Arjuna the son of Pandu; they both are supreme divinities, of high soul, know on earth as Nara and Narayana.
35On earth they appear to men as two different persons, though ir reality they are of one and the same soul. That highly-renowned invincible pair, can with the fiat of their will slay this host, if only they wish it. But for humanity's sake, they do not wish it. O son, the slaughter of Bhishma and Drona, of high souls, appears to be like the over-turning of the Yuga and the stupefaction of the senses. In this world neither by Brahmacharya, nor by the study of the Vedas.
36Nor by the performance of rites or by the dint of weapons, can any one be saved from Death. Those two heroes, held in high honour by the worlds, accomplished in the use of Weapons and invincible in battle.
37Namely, Bhishma and Drona, hearing of their death, why do I, O Sanjaya, still live? That prosperity, seeing which attend Yudhishthira before, we were so jealous.
38Today, deprived of that prosperity, we shall have to live, in consequence of the death of Bhishma and Drona. This complete annihilation of the Kurus has come consequent upon my actions.
39For the destruction of those, O you of the Suta caste, who are ripe for it, even the straw behave like a thunder-bolt. In this world Yudhishthira is going to obtain prosperity which is infinite.
40Yudhishthira, through whose wrath Bhisma and Drona have met their ends. Righteousness had naturally attached itself to Yudhishthira, while it is hostile of the cause of my sons.
41Time so cruel, that has come for destroying every one, cannot be overcome! O son, things calculated in one way even by intelligent persons.
42Result in an altogether different way, through the agency of Destiny; this is my belief. Therefore relate to me truly all that occurred, on the advent of that dreadful but inevitable calamity (the death Drona, generating most grieving thoughts and incapable of being crossed over by us).
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, वसुदेवपुत्र के दिव्य कर्मों को सुनो — वे कर्म जो गोविन्द ने किए और जो कोई अन्य पुरुष नहीं कर सका।
2जब वे ग्वालों के कुल में पल रहे थे, तब हे सञ्जय, उन यशस्वी ने अपनी बाल्यावस्था में ही अपनी भुजाओं का बल तीनों लोकों को ज्ञात करा दिया।
3(उसी समय) उन्होंने उस असुर हयराज (अश्वों के अधिपति) का वध किया, जो बल में उच्चैःश्रवा के समान और वेग में स्वयं वायु के समान था तथा जो यमुना के तटवर्ती वनों को त्रस्त किए हुए था।
4अपनी बाल्यावस्था में ही उन्होंने केवल अपनी दो भुजाओं से उस दानव का वध किया जो बैल के रूप में था, भयंकर कर्म करता था और गौओं के लिए स्वयं मृत्यु के रूप में उत्पन्न हुआ था।
5कमलदल के समान नेत्रों वाले उन्होंने प्रलम्ब, नरक, जम्भ, पीठ नामक महान् असुरों का तथा देवतुल्य स्वभाव वाले मुर का भी वध किया।
6महान् ओज वाला कंस, जिसकी रक्षा स्वयं जरासन्ध करता था, वह भी अपने अनुचरों सहित कृष्ण द्वारा केवल अपने पराक्रम से युद्ध में मारा गया।
7शूरसेनों का महाबली अधिपति, सुनामा नामक, युद्ध में महान् पराक्रमी, एक पूरी अक्षौहिणी का स्वामी, कर्मठ और भोजराज कंस का दूसरा भाई — वह अपने समस्त सैनिकों सहित उन शत्रुसंहारक कृष्ण द्वारा, जिनके साथ बलदेव थे, युद्ध में भस्म कर दिया गया।
8दुर्वासा नामक उन अत्यन्त क्रोधी ब्रह्मर्षि की उन्होंने (कृष्ण ने) अपनी पत्नियों सहित सेवा-अर्चना की। उन मुनि ने (उन पर प्रसन्न होकर) उन्हें वर प्रदान किए।
9कमलदल के समान नेत्रों वाले उन परम पराक्रमी वीर (कृष्ण) ने स्वयंवर में समस्त पृथ्वीपतियों को परास्त करके गान्धारराज की कन्या का हरण किया। अश्वों के समान वे क्रुद्ध राजा उनके विवाह-रथ में जोत दिए गए और उनके चाबुक की मार से क्षत-विक्षत हुए।
10उन जनार्दन ने दूसरे के माध्यम से एक पूरी अक्षौहिणी के स्वामी महाबाहु जरासन्ध का वध किया।
11उन पराक्रमी ने चेदिराज का, जो राजाओं की सेनाओं का बलशाली नायक था, पशु के समान वध कर डाला, जब उसने (यज्ञ के) अर्घ्य के विषय में उनसे विवाद किया।
12माधव ने अपने पराक्रम से दानवों के उस दुर्ग को, जो सौभ नाम से प्रसिद्ध था, आकाश में स्थित था, शाल्व द्वारा संरक्षित था और अभेद्य माना जाता था, समुद्र के वक्षःस्थल में फेंक दिया।
13उन्होंने अङ्गों, बङ्गों, कलिङ्गों, मगधों, काशियों, कोसलों, वत्सों, गर्गों, कारूषों और पौण्ड्रों पर युद्ध में विजय प्राप्त की —
14तथा अवन्तियों, दाक्षिणात्यों, पर्वतवासियों, दाशेरकों, काश्मीरकों, औरशिकों, पिशाचों, समुद्गलों, काम्बोजों, वाटधानों, चोलों, पाण्ड्यों तथा हे सञ्जय, त्रिगर्तों, मालवों और अपराजेय दरदों पर भी। नाना दिशाओं से आए खश और शक तथा अपने अनुचरों सहित यवन — नीलकमल के दलों के समान नेत्रों वाले उन (कृष्ण) ने इन समस्त जातियों को युद्ध में जीत लिया।
15बीते दिनों में समुद्री जन्तु मकर के धाम में प्रवेश करके उन्होंने वरुण को युद्ध में परास्त किया, जो नाना प्रकार के समुद्री प्राणियों से घिरा हुआ और जल की गहराइयों में छिपा हुआ था।
16हृषीकेश ने पाताल में रहने वाले पञ्चजन का युद्ध में वध करके पाञ्चजन्य नामक दिव्य शङ्ख प्राप्त किया।
17उन पराक्रमी वीर ने खाण्डव वन को जलाने में हुताशन (अग्नि) की सहायता करके उसे प्रसन्न करते हुए अपना अदम्य आग्नेय अस्त्र — चक्र (सुदर्शन) — प्राप्त किया; उस कार्य में पृथापुत्र (अर्जुन) ने उनका साथ दिया था।
18विनतापुत्र (गरुड़) पर आरूढ़ होकर और अमरों की नगरी में महान् आतंक फैलाकर उन वीर ने महेन्द्र के धाम से पारिजात वृक्ष हर लिया।
19उस कार्य को शक्र ने विनम्रतापूर्वक सह लिया, क्योंकि वे कृष्ण के पराक्रम से भली-भाँति परिचित थे। हमने कभी ऐसे किसी राजा के विषय में नहीं सुना जो कृष्ण द्वारा (युद्ध में) परास्त न हुआ हो।
20हे सञ्जय, उन्होंने मेरी सभा में जो परम अद्भुत कार्य किया, वह कमलदल के समान नेत्रों वाले उन (कृष्ण) के अतिरिक्त और कौन कर सकता है?
21चूँकि श्रद्धा से प्रेरित होकर मैं कृष्ण को भगवान् के रूप में पहचान सका हूँ, अतः वेदों का सब कुछ मुझे भली-भाँति ज्ञात है और मेरी आँखों के सामने है।
22हे सञ्जय, सचमुच पराक्रम और बुद्धि से सम्पन्न हृषीकेश के कर्मों (के वर्णन) का अन्त कोई नहीं पा सकता।
23तब गद, साम्ब, प्रद्युम्न, विदूरथ, अगावह, अनिरुद्ध, सारण सहित चारुदेष्ण, उल्मुक, निशठ, बलशाली झिल्लि, विभ्रु, पृथु, विपृथु, सोमक और अरिमेजय — ये तथा प्रहार-कला में निपुण अन्य परम पराक्रमी वृष्णिवीर रणभूमि में खड़े होकर पाण्डव सेना की पंक्तियों में जा मिलेंगे। वृष्णिवीरों में श्रेष्ठ उन महात्मा केशव द्वारा ऐसा करने को कहे जाने पर — तब मुझे लगता है कि (मेरे पक्ष का) सब कुछ महान् संकट में पड़ जाएगा।
24वनपुष्पों की मालाओं से सजे, दो सहस्र हाथियों के समान बलशाली, कैलास पर्वत के शिखर के समान दीखने वाले और हल धारण किए हुए वीर राम (बलराम) वहीं होंगे जहाँ जनार्दन होंगे।
25हे सञ्जय, वे वसुदेवपुत्र, जिन्हें समस्त द्विज सबका पिता कहते हैं — क्या वे पाण्डुपुत्रों के हित के लिए युद्ध करेंगे?
26हे पुत्र, हे सञ्जय, जब वे पाण्डवों के हित के लिए कवच धारण करेंगे, तब कोई भी उनके प्रतिद्वन्द्वी के रूप में सामने नहीं आएगा।
27यदि कदाचित् कुरु पाण्डवों पर विजय प्राप्त कर लें, तो वृष्णिवंशी वे (कृष्ण) इनके हित के लिए अपना उत्तम अस्त्र (चक्र) उठा लेंगे।
28तब वे पुरुषश्रेष्ठ, वे महाबाहु वीर, युद्ध में कौरवों तथा (एकत्रित) राजाओं का वध करके समस्त पृथ्वी कुन्ती को अर्पित कर देंगे।
29जिस रथ के सारथि हृषीकेश और योद्धा धनञ्जय हैं, उस रथ का सामना युद्ध में और कौन-सा रथ कर सकता है?
30किसी भी प्रकार मुझे कुरुओं की विजय दिखाई नहीं देती। अतः मुझे यह सब बताओ कि युद्ध किस प्रकार छिड़ा।
31अर्जुन केशव की आत्मा हैं और कृष्ण किरीटधारी (अर्जुन) की आत्मा हैं। अर्जुन में सदा विजय निवास करती है और कृष्ण में शाश्वत यश।
32समस्त लोकों में विभत्सु अजेय हैं। केशव में समस्त गुण असाधारण मात्रा में विद्यमान हैं।
33दुर्योधन मूर्खतावश कृष्ण अथवा केशव को पहचान नहीं पाता; वह दैव से ठगा गया है और उसके सिर पर मृत्यु का पाश लटक रहा है।
34दुर्योधन दशार्हवंशी कृष्ण और पाण्डुपुत्र अर्जुन को नहीं जानता; वे दोनों ही महात्मा परम दिव्य पुरुष हैं, जो पृथ्वी पर नर और नारायण के नाम से जाने जाते हैं।
35पृथ्वी पर वे मनुष्यों को दो पृथक् पुरुषों के रूप में दिखाई देते हैं, यद्यपि वस्तुतः वे एक ही आत्मा हैं। वह परम विख्यात अजेय युगल, यदि केवल चाहे, तो अपनी इच्छामात्र से इस सेना का संहार कर सकता है। किन्तु मानवता के हित में वे ऐसा नहीं चाहते। हे पुत्र, महात्मा भीष्म और द्रोण का वध युग के उलट जाने और इन्द्रियों के स्तम्भित हो जाने के समान प्रतीत होता है। इस संसार में न ब्रह्मचर्य से, न वेदों के अध्ययन से —
36न कर्मकाण्ड के अनुष्ठान से और न अस्त्रों के बल से ही कोई मृत्यु से बच सकता है। वे दोनों वीर, जो लोकों में अत्यन्त सम्मानित थे, अस्त्रप्रयोग में निष्णात थे और युद्ध में अजेय थे —
37अर्थात् भीष्म और द्रोण — उनकी मृत्यु का समाचार सुनकर हे सञ्जय, मैं अब तक क्यों जीवित हूँ? युधिष्ठिर के पास जिस समृद्धि को पहले देखकर हम इतने ईर्ष्यालु हुए थे —
38आज भीष्म और द्रोण की मृत्यु के परिणामस्वरूप उस समृद्धि से वंचित होकर हमें जीना पड़ेगा। कुरुओं का यह पूर्ण विनाश मेरे ही कर्मों के परिणामस्वरूप आया है।
39हे सूतवंशी, जिनका विनाश निकट आ पहुँचा हो उनके नाश के लिए तिनका भी वज्र के समान व्यवहार करता है। इस संसार में युधिष्ठिर अनन्त समृद्धि प्राप्त करने जा रहे हैं —
40वही युधिष्ठिर, जिनके क्रोध से भीष्म और द्रोण अपने अन्त को प्राप्त हुए। धर्म स्वभावतः युधिष्ठिर से जुड़ गया है, जब कि वह मेरे पुत्रों के पक्ष का विरोधी है।
41सबका विनाश करने के लिए आया हुआ इतना निष्ठुर काल जीता नहीं जा सकता! हे पुत्र, बुद्धिमान् पुरुषों द्वारा भी एक प्रकार से सोची गई बातें —
42दैव के माध्यम से बिलकुल दूसरे ही ढंग से फलीभूत होती हैं; यही मेरा विश्वास है। अतः उस भयंकर किन्तु अनिवार्य विपत्ति (द्रोण की मृत्यु, जो अत्यन्त शोकजनक विचार उत्पन्न करती है और जिसे हम पार नहीं कर सकते) के आ पड़ने पर जो कुछ हुआ, वह सब मुझे यथार्थ रूप में सुनाओ।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, वसुदेवपुत्रका दिव्य कर्महरू सुन — ती कर्म जो गोविन्दले गरे र जो अरू कुनै पुरुषले गर्न सकेन।
2जब उनी गोठालाहरूको कुलमा हुर्किरहेका थिए, तब हे सञ्जय, ती यशस्वीले आफ्नो बाल्यावस्थामै आफ्ना पाखुराको बल तीनै लोकलाई थाहा दिलाए।
3(त्यही बेला) उनले त्यो असुर हयराज (अश्वहरूका अधिपति)को वध गरे, जो बलमा उच्चैःश्रवाजस्तै र वेगमा स्वयं वायुजस्तै थियो तथा जसले यमुनाका किनारका वनहरूलाई त्रस्त पारेको थियो।
4आफ्नो बाल्यावस्थामै उनले केवल आफ्ना दुई पाखुराले त्यो दानवको वध गरे जो साँढेको रूपमा थियो, भयङ्कर कर्म गर्थ्यो र गाईहरूका लागि स्वयं मृत्युका रूपमा जन्मेको थियो।
5कमलदलजस्ता आँखा भएका उनले प्रलम्ब, नरक, जम्भ, पीठ नामक महान् असुरहरूको तथा देवतुल्य स्वभाव भएको मुरको पनि वध गरे।
6महान् ओज भएको कंस, जसको रक्षा स्वयं जरासन्धले गर्थ्यो, त्यो पनि आफ्ना अनुचरहरूसहित कृष्णद्वारा केवल आफ्नो पराक्रमले युद्धमा मारियो।
7शूरसेनहरूका महाबली अधिपति, सुनामा नामक, युद्धमा महान् पराक्रमी, एउटा पूरा अक्षौहिणीका स्वामी, कर्मठ र भोजराज कंसका दोस्रा भाइ — उनी आफ्ना सम्पूर्ण सैनिकसहित ती शत्रुसंहारक कृष्णद्वारा, जससँग बलदेव थिए, युद्धमा भस्म पारिए।
8दुर्वासा नामक ती अत्यन्त क्रोधी ब्रह्मर्षिको उनले (कृष्णले) आफ्ना पत्नीहरूसहित सेवा-अर्चना गरे। ती मुनिले (उनीसँग प्रसन्न भई) उनलाई वर प्रदान गरे।
9कमलदलजस्ता आँखा भएका ती परम पराक्रमी वीर (कृष्ण)ले स्वयंवरमा सम्पूर्ण पृथ्वीपतिलाई परास्त गरेर गान्धारराजकी कन्याको हरण गरे। अश्वहरूजस्तै ती क्रुद्ध राजाहरू उनको विवाहरथमा जोतिए र उनको कोर्राको प्रहारले क्षतविक्षत भए।
10ती जनार्दनले अर्काको माध्यमबाट एउटा पूरा अक्षौहिणीका स्वामी महाबाहु जरासन्धको वध गरे।
11ती पराक्रमीले चेदिराजको, जो राजाहरूका सेनाका बलशाली नायक थियो, पशुजस्तै वध गरे, जब उसले (यज्ञको) अर्घ्यको विषयमा उनीसँग विवाद गर्यो।
12माधवले आफ्नो पराक्रमले दानवहरूको त्यो दुर्गलाई, जो सौभ नामले प्रसिद्ध थियो, आकाशमा रहेको थियो, शाल्वद्वारा संरक्षित थियो र अभेद्य मानिन्थ्यो, समुद्रको छातीमा फ्याँकिदिए।
13उनले अङ्ग, बङ्ग, कलिङ्ग, मगध, काशी, कोसल, वत्स, गर्ग, कारूष र पौण्ड्रहरूमाथि युद्धमा विजय प्राप्त गरे —
14तथा अवन्ती, दाक्षिणात्य, पर्वतवासी, दाशेरक, काश्मीरक, औरशिक, पिशाच, समुद्गल, काम्बोज, वाटधान, चोल, पाण्ड्य तथा हे सञ्जय, त्रिगर्त, मालव र अपराजेय दरदहरूमाथि पनि। नाना दिशाबाट आएका खश र शक तथा आफ्ना अनुचरसहितका यवन — नीलकमलका दलजस्ता आँखा भएका ती (कृष्ण)ले यी सम्पूर्ण जातिलाई युद्धमा जिते।
15बितेका दिनहरूमा समुद्री जन्तु मकरको धाममा प्रवेश गरेर उनले वरुणलाई युद्धमा परास्त गरे, जो नाना प्रकारका समुद्री प्राणीहरूले घेरिएका र पानीका गहिराइमा लुकेका थिए।
16हृषीकेशले पातालमा बस्ने पञ्चजनको युद्धमा वध गरेर पाञ्चजन्य नामक दिव्य शङ्ख प्राप्त गरे।
17ती पराक्रमी वीरले खाण्डव वन जलाउनमा हुताशन (अग्नि)लाई सहायता गरेर उनलाई प्रसन्न पार्दै आफ्नो अदम्य आग्नेय अस्त्र — चक्र (सुदर्शन) — प्राप्त गरे; त्यो कार्यमा पृथापुत्र (अर्जुन)ले उनको साथ दिएका थिए।
18विनतापुत्र (गरुड)मा आरूढ भई र अमरहरूको नगरीमा ठूलो आतङ्क फैलाएर ती वीरले महेन्द्रको धामबाट पारिजात वृक्ष हरे।
19त्यो कार्यलाई शक्रले विनम्रतापूर्वक सहे, किनभने उनी कृष्णको पराक्रमसँग राम्ररी परिचित थिए। हामीले कहिल्यै त्यस्तो कुनै राजाको विषयमा सुनेनौँ जो कृष्णद्वारा (युद्धमा) परास्त नभएको होस्।
20हे सञ्जय, उनले मेरो सभामा जुन परम अद्भुत कार्य गरे, त्यो कमलदलजस्ता आँखा भएका ती (कृष्ण)बाहेक अरू कसले गर्न सक्छ?
21श्रद्धाले प्रेरित भई मैले कृष्णलाई भगवान्का रूपमा चिन्न सकेकाले, वेदको सबै कुरा मलाई राम्ररी ज्ञात छ र मेरा आँखाअगाडि छ।
22हे सञ्जय, साँच्चै पराक्रम र बुद्धिले सम्पन्न हृषीकेशका कर्म (को वर्णन)को अन्त्य कसैले पाउन सक्दैन।
23तब गद, साम्ब, प्रद्युम्न, विदूरथ, अगावह, अनिरुद्ध, सारणसहित चारुदेष्ण, उल्मुक, निशठ, बलशाली झिल्लि, विभ्रु, पृथु, विपृथु, सोमक र अरिमेजय — यी तथा प्रहारकलामा निपुण अन्य परम पराक्रमी वृष्णिवीरहरू रणभूमिमा उभिएर पाण्डव सेनाका पङ्क्तिमा गएर मिल्नेछन्। वृष्णिवीरहरूमा श्रेष्ठ ती महात्मा केशवले त्यसो गर्न भनेपछि — तब मलाई लाग्छ कि (मेरो पक्षको) सबै कुरा महान् सङ्कटमा पर्नेछ।
24वनपुष्पका मालाले सजिएका, दुई हजार हात्तीबराबर बलशाली, कैलास पर्वतको शिखरजस्तै देखिने र हलो धारण गरेका वीर राम (बलराम) त्यहीँ हुनेछन् जहाँ जनार्दन हुनेछन्।
25हे सञ्जय, ती वसुदेवपुत्र, जसलाई सम्पूर्ण द्विजहरूले सबैका पिता भन्छन् — के उनले पाण्डुपुत्रहरूको हितका लागि युद्ध गर्नेछन्?
26हे पुत्र, हे सञ्जय, जब उनले पाण्डवहरूको हितका लागि कवच धारण गर्नेछन्, तब कोही पनि उनको प्रतिद्वन्द्वीका रूपमा अगाडि आउने छैन।
27यदि कदाचित् कुरुहरूले पाण्डवहरूमाथि विजय प्राप्त गरे भने, वृष्णिवंशी ती (कृष्ण)ले यिनको हितका लागि आफ्नो उत्तम अस्त्र (चक्र) उठाउनेछन्।
28तब ती पुरुषश्रेष्ठ, ती महाबाहु वीरले, युद्धमा कौरव तथा (एकत्रित) राजाहरूको वध गरेर सम्पूर्ण पृथ्वी कुन्तीलाई अर्पण गरिदिनेछन्।
29जुन रथका सारथि हृषीकेश र योद्धा धनञ्जय छन्, त्यो रथको सामना युद्धमा अरू कुन रथले गर्न सक्छ?
30कुनै पनि प्रकारले मलाई कुरुहरूको विजय देखिँदैन। त्यसैले मलाई यो सब बताऊ कि युद्ध कसरी छेडियो।
31अर्जुन केशवका आत्मा हुन् र कृष्ण किरीटधारी (अर्जुन)का आत्मा हुन्। अर्जुनमा सदा विजय निवास गर्छ र कृष्णमा शाश्वत यश।
32सम्पूर्ण लोकमा विभत्सु अजेय छन्। केशवमा सम्पूर्ण गुण असाधारण मात्रामा विद्यमान छन्।
33दुर्योधनले मूर्खतावश कृष्ण अथवा केशवलाई चिन्न सक्दैन; ऊ दैवले ठगिएको छ र उसको शिरमाथि मृत्युको पासो झुण्डिरहेको छ।
34दुर्योधनले दशार्हवंशी कृष्ण र पाण्डुपुत्र अर्जुनलाई जान्दैन; ती दुवै महात्मा परम दिव्य पुरुष हुन्, जो पृथ्वीमा नर र नारायणका नामले चिनिन्छन्।
35पृथ्वीमा तिनीहरू मानिसहरूलाई दुई अलगअलग पुरुषका रूपमा देखिन्छन्, यद्यपि वास्तवमा तिनीहरू एउटै आत्मा हुन्। त्यो परम विख्यात अजेय जोडीले, यदि चाहन्छ भने मात्र, आफ्नो इच्छामात्रले यो सेनाको संहार गर्न सक्छ। तर मानवताको हितमा तिनीहरू त्यसो चाहँदैनन्। हे पुत्र, महात्मा भीष्म र द्रोणको वध युग उल्टिनु र इन्द्रियहरू स्तम्भित हुनुजस्तै देखिन्छ। यस संसारमा न ब्रह्मचर्यले, न वेदको अध्ययनले —
36न कर्मकाण्डको अनुष्ठानले न अस्त्रहरूको बलले नै कोही मृत्युबाट बच्न सक्छ। ती दुवै वीर, जो लोकहरूमा अत्यन्त सम्मानित थिए, अस्त्रप्रयोगमा निष्णात थिए र युद्धमा अजेय थिए —
37अर्थात् भीष्म र द्रोण — तिनको मृत्युको समाचार सुनेर हे सञ्जय, म अहिलेसम्म किन जीवित छु? युधिष्ठिरसँग जुन समृद्धि पहिले देखेर हामी यति ईर्ष्यालु भएका थियौँ —
38आज भीष्म र द्रोणको मृत्युको परिणामस्वरूप त्यो समृद्धिबाट वञ्चित भई हामीले बाँच्नुपर्नेछ। कुरुहरूको यो पूर्ण विनाश मेरै कर्मको परिणामस्वरूप आएको हो।
39हे सूतवंशी, जसको विनाश नजिकै आइपुगेको छ, तिनको नाशका लागि तिनोले पनि वज्रजस्तै व्यवहार गर्छ। यस संसारमा युधिष्ठिरले अनन्त समृद्धि प्राप्त गर्न लागेका छन् —
40तिनै युधिष्ठिर, जसको क्रोधले भीष्म र द्रोण आफ्नो अन्त्यमा पुगे। धर्म स्वभावतः युधिष्ठिरसँग जोडिएको छ, जबकि त्यो मेरा पुत्रहरूको पक्षको विरोधी छ।
41सबैको विनाश गर्न आइपुगेको यति निष्ठुर काललाई जित्न सकिँदैन! हे पुत्र, बुद्धिमान् पुरुषहरूले पनि एक प्रकारले सोचेका कुरा —
42दैवको माध्यमबाट बिल्कुलै अर्कै ढङ्गले फलीभूत हुन्छन्; यही मेरो विश्वास हो। त्यसैले त्यो भयङ्कर तर अनिवार्य विपत्ति (द्रोणको मृत्यु, जसले अत्यन्त शोकजनक विचार उत्पन्न गर्छ र जसलाई हामी तर्न सक्दैनौँ) आइपरेपछि जे-जति भयो, त्यो सबै मलाई यथार्थ रूपमा सुनाऊ।