द्रोणाभिषेक पर्व — धृतराष्ट्रको शोक
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 9
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच किं कुर्वाणं रणे द्रोणं जनुः पाण्डवसुंजयाः। तथा निपुणमस्त्रेषु सर्वशस्त्रभृतामपि।।।।
2रथभङ्ग बभूवास्य धनुर्वाशीर्यतास्यतः। प्रमत्तो वाभवद् द्रोणस्ततो मृत्युमुपेयिवान्॥
3कथं नु पार्षतस्तात शत्रुभिर्दुष्प्रधर्षणम्। किरन्तमिषुसंघातान् रुक्मपुङ्खाननेकशः॥ क्षिप्रहस्तं द्विजश्रेष्ठं कृतिनं चित्रयोधिनम्। दूरेषुपातिनं दान्तमस्त्रयुद्धेषु पारगम्॥ पाञ्चालपुत्रो न्यवधीद दिव्यास्त्रधरमच्युतम्। कुर्वाणं दारुणं कर्म रणे यत्तं महारथम्॥
4व्यक्तं हि दैवं वलवत् पौरुषादिति मे मतिः। यद् द्रोणो निहतः शूरू पार्षतेन महात्मना॥
5अस्त्रं चतुर्विधं वीरे यस्मिन्नासीत् प्रतिष्ठितम्। तमिष्वस्त्रधराचार्ये द्रोणं शंससि मे हतम्॥
6श्रुत्वा हतं रुक्मरथं वैयाघ्रपरिवारितम्। जातरूपशिरस्त्राणं नाद्य शोकमपानुदे॥
7न नूनं परदुःखेन म्रियते कोऽपि संजय। यत्र द्रोणमहं श्रुत्वा हतं जीवामि मन्दधीः॥
8दैवमेव परं मन्ये नन्वनर्थं हि पौरुषम्। अश्मसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम॥
9यच्छुत्वा निहतं द्रोणं शतधा न विदीर्यते। ब्राह्ये दैवे तथेष्वस्त्रे यमुपासन् गुणार्थिनः॥ ब्राह्मणा राजपुत्राश्च स कथं मृत्युना हृतः। शोषणं सागरस्येव मेरोरिव विसर्पणम्॥ पतनं भास्करस्येव न मृष्ये द्रोणपातनम्। दुष्टानां प्रतिषेद्धाऽऽसीद् धार्मिकाणां च रक्षिता॥
10योऽहासीत् कृपणस्यार्थे प्राणानपि परंतपः। मन्दानां मम पुत्राणां जयाशा यस्य विक्रमे॥ बृहस्पत्युशनस्तुल्यो बुद्ध्या स निहतः कथम्। तेच शोणा बृहन्तोऽश्वाश्छन्ना जालैहिरण्मयैः॥
11रथे बातजवा युक्ताः सर्वशास्त्रातिगा रणे। बलिनो हैषिणो दान्ताः सैन्धवाः साधुवाहिनः॥
12दृढाः संग्राममध्येषु कच्चिदासन्नविह्वलाः। करिणां बृंहतां युद्धे शङ्खदुन्दुभिनि:स्वनैः॥
13ज्याक्षेपशरवर्षाणां शस्त्राणां च सहिष्णवः। आशंसन्तः पराञ्जेतुं जितश्वासा जितव्यथा॥
14हयाः पराजिताः शीघ्रा भारद्वाजरथोद्वहाः। ते स्म रुक्मरथे युक्ता नरवीरसमास्थिताः॥
15कथं नाभ्यतरंस्तात पाण्डवानामनीकिनीम्। जातरूपपरिष्कारमास्थाय रथमुत्तमम्॥
16भारद्वाजः किमकरोद् युधि सत्यपराक्रमः। विद्यां यस्योपजीवन्ति सर्वलोकधनुर्धराः॥
17स सत्यसंघो बलवान् द्रोणः किमकरोद् युधि। दिवि शक्रमिव श्रेष्ठं महामात्रं धनुर्भृताम्॥ के नु तं रौद्रकर्माणं युद्धे प्रत्युद्ययू रथाः। ननु रुक्मरथं दृष्ट्वा प्राद्रवन्ति स्म पाण्डवाः॥
18दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं रणे तस्मिन् महाबलम्। उताहो सर्वसैन्येन धर्मराज सहानुजः॥ पाञ्चाल्यप्रग्रहो द्रोणं सर्वत: समावारयत्। नूनमावास्यत् पार्थो रथिनोऽन्यानजिह्मगैः॥
19ततो द्रोणं समारोहत् पार्षतः पापकर्मकृत्। न ह्यहं परिपश्यामि वधे कंचन शुष्मिण:॥
20।
21धृष्टद्युम्नाटते रौद्रात् पाल्यमानात् किरीटिना। तैर्वृतः सर्वतः शूरः पाञ्चाल्यापसदस्ततः॥ केकयैश्चेदिकारूषैर्मत्स्यैरन्यैश्च भूमिपैः। व्याकुलीकृतमाचार्यं पिपीलैरुरगं यथा॥ कर्मण्यसुकरे सक्तं जघानेति मतिर्मम। योऽधीत्य चतुरो वेदान् साङ्गानाख्यानपञ्चमान्॥
22ब्राह्मणानां प्रतिष्ठाऽऽसीत् स्रोतसामिव सागरः। क्षत्रं च ब्रह्म चैवेह योऽभ्यतिष्ठत् परंतपः॥ स कथं ब्राह्मणो वृद्धः शस्त्रेण वधमाप्तवान्। अमर्षिणा मर्षितवान् क्लिश्यमानान् सदा मया॥
23अनर्हमाणान् कौन्तेयान् कर्मणस्तस्य तत् फलम्। यस्य कर्मानुजीवन्ति लोके सर्वधनुर्भृतः॥ स सत्यसंधः सुकृती श्रीकामैनिहतः कथम्। दिवि शक्र इव श्रेष्ठो महासत्त्वो महाबलः॥
24स कथं निहतः पाथैः क्षुद्रमत्स्यैर्य था तिमिः। क्षिप्रहस्तश्च बलवान् दृढधन्वाऽरिमर्दनः॥
25न यस्य विजयाकाक्षी विषयं प्राप्य जीवति। यं द्वौ न जहतः शब्दौ जीवमानं कदाचन॥
26ब्राह्मश्च वेदकामानां ज्याघोषश्च धनुष्मताम्। अदीनं पुरुषव्याघ्र द्वीमन्तमपराजितम्॥
27नाहं मृष्ये हतं द्रोणं सिंहद्विरदविक्रमम्। कथं संजय दुर्धर्षमनाधृष्ययशोबलम्॥ पश्यतां पुरुषेन्द्राणां समरे पार्षतोऽवधीत्। के पुरुतादयुध्यन्त रक्षन्तो द्रोणमन्तिकात्॥
28के नु पश्चादवर्तन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम्। केऽरक्षन् दक्षिणं चक्रं सव्यं के च महात्मनः॥ पुरस्तात् के च वीरस्य
29युध्यमानस्य संयुगे। केच तस्मिंस्तनूंस्त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन्॥
30द्रोणस्य समरे वीराः केऽकुर्वन्त परां धृतिम्। कञ्चिन्नैनं भयान्मन्दाः क्षत्रिया व्यजहन् रणे॥ रक्षितारस्ततः शूनये कच्चित् तैर्न हतः परैः। न स पृष्ठमरेस्त्रासाद् रणे शौर्यात् प्रदर्शयेत्॥ परामप्यापदं प्राप्य स कथं निहतः परैः। एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु संजय॥ पराक्रमेद यथाशक्त्या तच्च तस्मिन् प्रतिष्ठितम्। मुह्यते मे मनस्तात कथा तावन्निवार्यताम्। भूयस्तु लब्धसंज्ञस्त्वां परिपृच्छामि संजय॥
अङ्ग्रेजी
1What was Drona doing when the Pandavas and the Srinjayas slew him in battle,-he who was so skillful in the use of weapons amongst all wielders of arms?
2Did his chariot give way? Did his bow snap in two in the act of smiting? Did Drona go mad and for the reason met with his death?
3O son, how was it that the son of Prishata, the prince of the Panchalas, slew that invincible hero, who scattered thick shower of arrows decked with golden wings, who was : (wonderfully) light-handed; that foremost of the regenerate who proficient in everything, thoroughly familiar with all modes of warfare and capable of shooting his shafts to was over a long distance; who was self-controlled, skilful in the use of weapons and blessed with the possession of celestial weapons, that mighty warrior who performed many dreadful feats and who was ever heedful in fight?
4Since that heroic Drona was slain by Parshata of illustrious soul, it is evident, I think, that Destiny is more powerful than exertion.
5In that mighty warrior, the knowledge of all the four kinds of wcapons was present. Do you say to me that Drona, that preceptor of all wielders of arrows and weapons is slain?
6Hearing the death that hero of golden car covered with tiger-skins, whose effulgence was like that of gold, I cannot today discard my grief.
7Surely, O Sanjaya, no man ever dies through sorrow caused by another's calamity; since, I, unfortunate as I am, am still alive having heard of Drona's death.
8I do consider Destiny to be, by far, the superior; and exertion is of no avail. Surely my heart is so hard as if it were made of adamant.
9Since it does not break into hundred pieces, although I have heard of the slaughter of Drona. How could he had bean struck by death, on whom the Brahmanas and the princes danced attendance being desirous of receiving lessons in the Vedas and in divination and in the use of bows. I cannot even conceive the fall of Drona which is like the drying up of the ocean, the removal of the Meru mountain and the dropping of the lustrous orb from the heavens. He was the repressor of the wicked and the protector of the pious.
10That afflicter of enemies, who has sacrificed his life for the pitiable Duryodhana, on whose prowess rested the hope of victory of my wicked sons, who was equal to Brihaspati and Ushanas in intelligence, how could he have been slain? His stout chestnut-coloured steed, decked with golden trappings.
11Fleet as the wind, yoked to his car, beyond the reach of all weapons in battle, endued with great strength, emitting neights (in joy), welltrained, of the Sindhu breed, excellently dragging the chariot.
12Of great sturdiness, were exhausted in the very midst of the fight? Unmoved in battle by the sight of the elephants as those huge monsters roared out with the sound of conchs and kettledrums.
13By the twangs of bow-strings and showers of arrows and other weapons, foretelling victory over enemies (by their appearance), of inexhaustible breath and indefatigable.
14mere Those fleet horses harnessed to the car of the son of Bharadvaja, were they overpowered? Even such steeds were yoked by that foremost of human heroes to his golden car.
15Why could he not cross the ocean of the Pandava army, mounted on his own best of cars effulgent like gold?
16What feats did that son of Bharadvaja achieve in battle, who made all the heroes, cry and on whose knowledge of weapons all the bowmen in the world depend?
17What feats did Drona perform in battle, Drona who was endued with great strength and was ever devoted to truth? What car-warriors felled in battle Drona of fierce deeds, that foremost of bowmen, that foremost commanders who was like Shakra himself in heaven? Did the Pandavas fly on all directions sceing him of the golden car?
18Him endued with great might who invoked in that batile many celestial weapons? Did the very virtuous king Yudhishthira, with his younger brothers and is army having the prince of the Panchalas for its reins, encompass Drona on all sides? Surely Partha checked the career of other car-warriors with his straight going arrows.
19of
20Then, of course, the son of Prishata, that perpetrator of evil deeds, assaulted Drona. Indeed I do not see any one capable of bringing about the death of Drona.
21Save the fierce warrior Dhrishtadyumna supported by Arjuna himself. I think that when these heroes namely the Kekayas, the Chedis, the Karushas, the Matsyas and the other rulers of earth, encompassing the preceptor hemmed him in on all sides, like ants pressing upon a serpent and that when he was occupied in the achievement of some difficult feat, then the vilest among the Panchalas must have slain him. He who, having studied the four Vedas along with their auxiliaries and the Histories constituting the fifth Veda.
22Became the refuge of the Brahmanas as the ocean is that of the rivers, that afflicter of eneinies who led the life both of a Brahmana and a Kshatriya, how could that Brahinana, venerable in years meet his death through weapons. Intolerant in spirit, he was ever humiliated and had to undergo troubles for my sake.
23Through the son of Kunti he reaped the fruits of his own actions however undeserving he might have been of them. How could that one, on whose feats of valour depends the world of bowmen, who was cver devoted to truth and of pious deeds, who was foremost like the Shakra in heaven, who was endued with great vigours and strength, how could that one be slain by persons hankering after prosperity?
24How could that one of great lightness of hand, endued with might, a firm wielder of bow and the grinder of his foes, how could that one he slain by the sons of Pritha like a timi slain by the smaller fishes?
25He, meeting whom no person desirous of victory, ever returned with life, he whom when alive the following two sound never left, namely.
26The sound of the recital of Vedic verses, by those desirous of acquiring Vedic knowledge and the twang of the bowstrings, caused by those wishing to acquire skill in bowmanship; he who was never depressed, who was the foremost among men and was ever attended with prosperity and was invincible.
27He who was equal to the elephant and the lion in prowess, even he has been slain! I cannot even tolerate the thought of Drona's death. How, O Sanjaya, the son of Prishata, slew in battle that most invincible hero whose might was never checked and whose fame was never soiled even before the very eyes of the foremost of men? Who were those persons who fought in Drona's front and protected him from near?
28Who were they who brought up his rear and obtained that end which is so difficult to being attained? Who were they that covered the right। and the left wings of that high-souled one?
29Who went before him when that hero fought in the battle? Who were they that courted death stood face to face to them regardless of their body?
30Who were those heroes that attained the highest state of existence, in the battle with Drona? Did those vile Kshatriyas entrusted with the protection of Drona, out of apprehension, abandon him in (the thick of) the fight? Was he slain by the foe while there helpless? Out of fear Drona would never turn his back on the field of battle, though the danger might be very great. How could he have been slain by the enemy? O Sanjaya, although in a very critical situation, an illustrious person should do this, namely, display his prowess to the best of his might; all this was in Drona. O son, my mind is loosing consciousness; refrain for a while from this discourse. O Sanjaya, regaining my consciousness, I shall again question you.
हिन्दी
1समस्त अस्त्रधारियों में अस्त्रों के प्रयोग में जो इतने निपुण थे — वे द्रोण उस समय क्या कर रहे थे जब पाण्डवों और सृञ्जयों ने उन्हें युद्ध में मार डाला?
2क्या उनका रथ टूट गया था? क्या प्रहार करते समय उनका धनुष दो टुकड़े हो गया था? क्या द्रोण उन्मत्त हो गए थे और इसी कारण उनकी मृत्यु हुई?
3हे पुत्र, यह कैसे हुआ कि पाञ्चालराजकुमार पृषतपुत्र ने उन अजेय वीर का वध किया — जो सुनहरे पंखों से सजे बाणों की घनी वर्षा करते थे, जो (आश्चर्यजनक रूप से) हस्तलाघव से सम्पन्न थे; जो द्विजश्रेष्ठ सब कुछ में निष्णात, समस्त युद्ध-विधाओं से पूर्णतया परिचित और अत्यन्त दूर तक बाण चलाने में समर्थ थे; जो आत्मसंयमी, अस्त्रों के प्रयोग में निपुण और दिव्य अस्त्रों से सम्पन्न थे; जिन महाबली योद्धा ने अनेक भयंकर कार्य किए और जो युद्ध में सदा सावधान रहते थे?
4चूँकि वे वीर द्रोण महात्मा पार्षत द्वारा मारे गए, अतः मेरे विचार से यह स्पष्ट है कि दैव पुरुषार्थ से अधिक बलवान् है।
5उन महाबली योद्धा में चारों प्रकार के अस्त्रों का ज्ञान विद्यमान था। क्या तुम मुझसे यह कहते हो कि समस्त बाणधारियों और अस्त्रधारियों के आचार्य द्रोण मारे गए?
6व्याघ्रचर्म से आच्छादित स्वर्णरथ वाले उन वीर की, जिनका तेज सुवर्ण के समान था, मृत्यु का समाचार सुनकर आज मैं अपना शोक त्याग नहीं सकता।
7हे सञ्जय, निश्चय ही कोई मनुष्य दूसरे की विपत्ति से उत्पन्न शोक के कारण कभी नहीं मरता; क्योंकि मैं अभागा द्रोण की मृत्यु का समाचार सुनकर भी अब तक जीवित हूँ।
8मैं दैव को ही कहीं अधिक बलवान् मानता हूँ; पुरुषार्थ का कोई मूल्य नहीं। निश्चय ही मेरा हृदय इतना कठोर है मानो वज्र का बना हो।
9क्योंकि द्रोण के वध का समाचार सुनकर भी वह सौ टुकड़ों में नहीं फट जाता। जिनके पास ब्राह्मण और राजकुमार वेदों की, निमित्तशास्त्र की तथा धनुर्विद्या की शिक्षा पाने की इच्छा से सेवा में उपस्थित रहते थे — वे मृत्यु से कैसे मारे जा सके? द्रोण का पतन तो समुद्र के सूख जाने, मेरु पर्वत के हट जाने और आकाश से देदीप्यमान सूर्यमण्डल के गिर जाने के समान है — मैं उसकी कल्पना तक नहीं कर सकता। वे दुष्टों के दमनकर्ता और सज्जनों के रक्षक थे।
10वे शत्रुतापन, जिन्होंने दयनीय दुर्योधन के लिए अपने प्राण न्योछावर कर दिए, जिनके पराक्रम पर मेरे दुष्ट पुत्रों की विजय की आशा टिकी थी, जो बुद्धि में बृहस्पति और उशना के समान थे — वे कैसे मारे जा सके? उनके हृष्ट-पुष्ट पिङ्गलवर्ण अश्व, जो स्वर्ण के साज से सजे थे —
11जो वायु के समान वेगवान् थे, उनके रथ में जुते हुए थे, युद्ध में समस्त अस्त्रों की पहुँच से परे थे, महान् बल से सम्पन्न थे, (हर्ष से) हिनहिनाते थे, सुशिक्षित थे, सिन्धु नस्ल के थे और रथ को उत्तम रीति से खींचते थे —
12जो अत्यन्त दृढ़ थे — क्या वे युद्ध के ठीक बीच में थक गए? हाथियों को शङ्खों और दुन्दुभियों की ध्वनि के साथ गरजते देखकर भी जो युद्ध में विचलित नहीं होते थे —
13जो प्रत्यंचाओं की टंकार, बाणों की वर्षा और अन्य अस्त्रों से विचलित नहीं होते थे, जो (अपने रूप से ही) शत्रुओं पर विजय की सूचना देते थे, जिनका श्वास अक्षय था और जो अथक थे —
14भरद्वाजपुत्र के रथ में जुते हुए वे वेगवान् अश्व — क्या वे परास्त कर दिए गए? ऐसे ही अश्व उन नरश्रेष्ठ वीर ने अपने स्वर्णरथ में जोत रखे थे।
15सुवर्ण के समान देदीप्यमान अपने उस श्रेष्ठ रथ पर आरूढ़ होकर वे पाण्डव सेना के सागर को पार क्यों न कर सके?
16उन भरद्वाजपुत्र ने युद्ध में क्या-क्या कार्य किए, जिन्होंने समस्त वीरों को रुला दिया और जिनके अस्त्रज्ञान पर संसार के समस्त धनुर्धर निर्भर करते हैं?
17महान् बल से सम्पन्न और सत्य के प्रति सदा निष्ठावान् द्रोण ने युद्ध में क्या कार्य किए? प्रचण्ड कर्म वाले, धनुर्धरों में श्रेष्ठ, सेनानायकों में अग्रगण्य, स्वर्ग में स्वयं शक्र के समान उन द्रोण को युद्ध में किन महारथियों ने गिराया? क्या स्वर्णरथ वाले उन्हें देखकर पाण्डव चारों दिशाओं में भाग गए?
18उन महाबली को, जिन्होंने उस युद्ध में अनेक दिव्य अस्त्रों का आवाहन किया? क्या परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने अपने छोटे भाइयों तथा पाञ्चालराजकुमार को अपनी बागडोर बनाए हुए अपनी सेना के साथ द्रोण को चारों ओर से घेर लिया? निश्चय ही पार्थ ने अपने सीधे जाने वाले बाणों से अन्य महारथियों की गति रोक दी होगी।
19[यह श्लोक उपलब्ध नहीं है]
20तब निस्सन्देह दुष्कर्मी पृषतपुत्र ने द्रोण पर आक्रमण किया होगा। सचमुच मुझे कोई ऐसा दिखाई नहीं देता जो द्रोण की मृत्यु ला सके —
21स्वयं अर्जुन द्वारा समर्थित उस प्रचण्ड योद्धा धृष्टद्युम्न को छोड़कर। मैं सोचता हूँ कि जब केकय, चेदि, कारूष, मत्स्य तथा अन्य पृथ्वीपति वीरों ने आचार्य को घेरकर उन्हें चारों ओर से इस प्रकार दबा लिया जैसे चींटियाँ सर्प पर टूट पड़ती हैं, और जब वे किसी दुष्कर कार्य में लगे हुए थे, तब पाञ्चालों में उस नीचतम पुरुष ने उनका वध कर दिया होगा। जिन्होंने चारों वेदों को उनके अङ्गों सहित तथा पाँचवें वेद रूप इतिहासों का अध्ययन किया —
22और जो ब्राह्मणों के लिए वैसे ही आश्रय बन गए जैसे समुद्र नदियों का है — वे शत्रुतापन, जिन्होंने ब्राह्मण और क्षत्रिय दोनों का जीवन जिया, वे वयोवृद्ध ब्राह्मण अस्त्रों से मृत्यु को कैसे प्राप्त हो सके? स्वभाव से असहिष्णु होते हुए भी वे मेरे लिए सदा अपमानित हुए और उन्हें कष्ट भोगने पड़े।
23कुन्तीपुत्र के द्वारा उन्होंने अपने ही कर्मों का फल भोगा, यद्यपि वे उसके योग्य कदापि न थे। जिनके पराक्रम पर धनुर्धरों का समस्त संसार निर्भर करता है, जो सत्य के प्रति सदा निष्ठावान् और पुण्यकर्मा थे, जो स्वर्ग में शक्र के समान अग्रगण्य थे, जो महान् ओज और बल से सम्पन्न थे — वे समृद्धि की लालसा रखने वालों द्वारा कैसे मारे जा सके?
24महान् हस्तलाघव वाले, बल से सम्पन्न, धनुष के दृढ़ धारक और अपने शत्रुओं को पीसने वाले वे — पृथापुत्रों द्वारा कैसे मारे जा सके, जैसे छोटी मछलियों द्वारा तिमि मारा जाए?
25जिनसे भिड़कर विजय का इच्छुक कोई भी पुरुष कभी जीवित नहीं लौटा, जिनके जीवित रहते ये दो ध्वनियाँ कभी उन्हें नहीं छोड़ती थीं, अर्थात् —
26वेदविद्या प्राप्त करने के इच्छुकों द्वारा वेदमन्त्रों के पाठ की ध्वनि और धनुर्विद्या में निपुणता पाने के इच्छुकों द्वारा उत्पन्न प्रत्यंचाओं की टंकार; जो कभी खिन्न नहीं हुए, जो पुरुषों में अग्रगण्य थे तथा जिनके साथ सदा समृद्धि रहती थी और जो अजेय थे;
27जो पराक्रम में हाथी और सिंह के समान थे — वे भी मारे गए! द्रोण की मृत्यु का विचार तक मैं सहन नहीं कर सकता। हे सञ्जय, पुरुषश्रेष्ठों के देखते-देखते ही पृषतपुत्र ने युद्ध में उन परम अजेय वीर का वध कैसे किया, जिनका बल कभी रोका न गया और जिनका यश कभी मलिन न हुआ? वे कौन थे जो द्रोण के आगे लड़े और निकट रहकर उनकी रक्षा की?
28वे कौन थे जिन्होंने उनके पीछे का भाग सँभाला और उस गति को प्राप्त किया जो अत्यन्त दुर्लभ है? वे कौन थे जिन्होंने उन महात्मा के दाएँ और बाएँ पार्श्वों की रक्षा की?
29जब वे वीर युद्ध में लड़े, तब उनके आगे कौन चले? वे कौन थे जिन्होंने अपने शरीर की चिन्ता किए बिना मृत्यु का वरण करते हुए उनके सम्मुख डटकर सामना किया?
30वे कौन वीर थे जिन्होंने द्रोण के साथ उस युद्ध में परम गति प्राप्त की? क्या द्रोण की रक्षा का भार जिन नीच क्षत्रियों को सौंपा गया था, उन्होंने भय के कारण उन्हें युद्ध के (घमासान के) बीच छोड़ दिया? क्या वे असहाय पड़े रहने पर शत्रु द्वारा मारे गए? भय के कारण द्रोण कभी रणभूमि से मुँह न मोड़ते, चाहे संकट कितना ही बड़ा क्यों न हो। तब वे शत्रु द्वारा कैसे मारे जा सके? हे सञ्जय, अत्यन्त विषम परिस्थिति में भी यशस्वी पुरुष को यही करना चाहिए, अर्थात् अपनी सामर्थ्य भर अपना पराक्रम दिखाना; यह सब द्रोण में था। हे पुत्र, मेरा मन चेतना खोता जा रहा है; कुछ देर के लिए यह कथा रोक दो। हे सञ्जय, चेतना पुनः प्राप्त करके मैं तुमसे फिर प्रश्न करूँगा।
नेपाली
1सम्पूर्ण अस्त्रधारीहरूमा अस्त्रहरूको प्रयोगमा जो यति निपुण थिए — ती द्रोण त्यस बेला के गरिरहेका थिए जब पाण्डव र सृञ्जयहरूले उनलाई युद्धमा मारे?
2के उनको रथ भाँचिएको थियो? के प्रहार गर्दा उनको धनु दुई टुक्रा भएको थियो? के द्रोण उन्मत्त भएका थिए र यसै कारण उनको मृत्यु भयो?
3हे पुत्र, यो कसरी भयो कि पाञ्चालराजकुमार पृषतपुत्रले ती अजेय वीरको वध गरे — जसले सुनौला पखेटाले सजिएका बाणहरूको घना वर्षा गर्थे, जो (आश्चर्यजनक रूपमा) हस्तलाघवले सम्पन्न थिए; जो द्विजश्रेष्ठ सबै कुरामा निष्णात, सम्पूर्ण युद्धविधासँग पूर्ण रूपमा परिचित र अत्यन्त टाढासम्म बाण चलाउन समर्थ थिए; जो आत्मसंयमी, अस्त्रहरूको प्रयोगमा निपुण र दिव्य अस्त्रहरूले सम्पन्न थिए; जुन महाबली योद्धाले अनेक भयङ्कर कार्य गरे र जो युद्धमा सदा सावधान रहन्थे?
4किनभने ती वीर द्रोण महात्मा पार्षतद्वारा मारिए, त्यसैले मेरो विचारमा यो स्पष्ट छ कि दैव पुरुषार्थभन्दा बलवान् छ।
5ती महाबली योद्धामा चारै प्रकारका अस्त्रको ज्ञान विद्यमान थियो। के तिमी मलाई यो भन्दछौ कि सम्पूर्ण बाणधारी र अस्त्रधारीहरूका आचार्य द्रोण मारिए?
6बाघको छालाले ढाकिएको स्वर्णरथ भएका ती वीरको, जसको तेज सुनजस्तै थियो, मृत्युको समाचार सुनेर आज म आफ्नो शोक त्याग्न सक्दिनँ।
7हे सञ्जय, निश्चय नै कुनै मानिस अर्काको विपत्तिबाट उत्पन्न शोकका कारण कहिल्यै मर्दैन; किनभने म अभागा द्रोणको मृत्युको समाचार सुनेर पनि अहिलेसम्म जीवितै छु।
8म दैवलाई नै धेरै बलवान् ठान्दछु; पुरुषार्थको कुनै मूल्य छैन। निश्चय नै मेरो हृदय यति कठोर छ मानौँ वज्रको बनेको छ।
9किनभने द्रोणको वधको समाचार सुनेर पनि त्यो सय टुक्रामा फुट्दैन। जसकहाँ ब्राह्मण र राजकुमारहरू वेदको, निमित्तशास्त्रको तथा धनुर्विद्याको शिक्षा पाउने इच्छाले सेवामा उपस्थित रहन्थे — उनी मृत्युले कसरी मारिन सके? द्रोणको पतन त समुद्र सुक्नु, मेरु पर्वत हट्नु र आकाशबाट देदीप्यमान सूर्यमण्डल खस्नुजस्तै हो — म त्यसको कल्पनासम्म गर्न सक्दिनँ। उनी दुष्टहरूका दमनकर्ता र सज्जनहरूका रक्षक थिए।
10ती शत्रुतापन, जसले दयनीय दुर्योधनका लागि आफ्ना प्राण न्योछावर गरिदिए, जसको पराक्रममा मेरा दुष्ट पुत्रहरूको विजयको आशा अडेको थियो, जो बुद्धिमा बृहस्पति र उशनाजस्तै थिए — उनी कसरी मारिन सके? उनका हृष्टपुष्ट पिङ्गलवर्ण अश्वहरू, जो सुनका साजले सजिएका थिए —
11जो वायुजस्तै वेगवान् थिए, उनको रथमा जोतिएका थिए, युद्धमा सम्पूर्ण अस्त्रको पहुँचभन्दा बाहिर थिए, महान् बलले सम्पन्न थिए, (हर्षले) हिनहिनाउँथे, सुशिक्षित थिए, सिन्धु नस्लका थिए र रथलाई उत्तम रीतिले तान्थे —
12जो अत्यन्त दृढ थिए — के तिनीहरू युद्धको ठीक बीचमा थाके? हात्तीहरूलाई शङ्ख र दुन्दुभिका ध्वनिसँगै गर्जिएको देखेर पनि जो युद्धमा विचलित हुँदैनथे —
13जो ताँदाको टङ्कार, बाणहरूको वर्षा र अन्य अस्त्रहरूले विचलित हुँदैनथे, जसले (आफ्नै रूपले) शत्रुहरूमाथिको विजयको सूचना दिन्थे, जसको सास अक्षय थियो र जो अथक थिए —
14भरद्वाजपुत्रको रथमा जोतिएका ती वेगवान् अश्वहरू — के तिनीहरू परास्त पारिए? यस्तै अश्वहरू ती नरश्रेष्ठ वीरले आफ्नो स्वर्णरथमा जोतेका थिए।
15सुनजस्तै देदीप्यमान आफ्नो त्यो श्रेष्ठ रथमा आरूढ भई उनले पाण्डव सेनाको सागर किन तर्न सकेनन्?
16ती भरद्वाजपुत्रले युद्धमा के-कस्ता कार्य गरे, जसले सम्पूर्ण वीरहरूलाई रुवाइदिए र जसको अस्त्रज्ञानमा संसारका सम्पूर्ण धनुर्धरहरू भर पर्छन्?
17महान् बलले सम्पन्न र सत्यप्रति सदा निष्ठावान् द्रोणले युद्धमा के-के कार्य गरे? प्रचण्ड कर्म भएका, धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ, सेनानायकहरूमा अग्रगण्य, स्वर्गमा स्वयं शक्रजस्तै ती द्रोणलाई युद्धमा कुन महारथीहरूले ढाले? के स्वर्णरथ भएका उनलाई देखेर पाण्डवहरू चारै दिशामा भागे?
18ती महाबलीलाई, जसले त्यो युद्धमा अनेक दिव्य अस्त्रको आवाहन गरे? के परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले आफ्ना कान्छा भाइहरू तथा पाञ्चालराजकुमारलाई आफ्नो बागडोर बनाएको आफ्नो सेनासँगै द्रोणलाई चारै तिरबाट घेरे? निश्चय नै पार्थले आफ्ना सीधा जाने बाणहरूले अरू महारथीहरूको गति रोकेका हुनुपर्छ।
19[यो श्लोक उपलब्ध छैन]
20तब निस्सन्देह दुष्कर्मी पृषतपुत्रले द्रोणमाथि आक्रमण गरेका हुनुपर्छ। साँच्चै मलाई कोही यस्तो देखिँदैन जसले द्रोणको मृत्यु ल्याउन सकोस् —
21स्वयं अर्जुनद्वारा समर्थित त्यो प्रचण्ड योद्धा धृष्टद्युम्नलाई छोडेर। म सोच्छु कि जब केकय, चेदि, कारूष, मत्स्य तथा अन्य पृथ्वीपति वीरहरूले आचार्यलाई घेरेर उनलाई चारै तिरबाट यसरी थिचे जसरी कमिलाहरू सर्पमाथि जाइलाग्छन्, र जब उनी कुनै दुष्कर कार्यमा लागिरहेका थिए, तब पाञ्चालहरूमा त्यो नीचतम पुरुषले उनको वध गरेको हुनुपर्छ। जसले चारै वेदलाई तिनका अङ्गसहित तथा पाँचौँ वेदस्वरूप इतिहासहरूको अध्ययन गरे —
22र जो ब्राह्मणहरूका लागि त्यसै गरी आश्रय बने जसरी समुद्र नदीहरूको हो — ती शत्रुतापन, जसले ब्राह्मण र क्षत्रिय दुवैको जीवन बिताए, ती वयोवृद्ध ब्राह्मण अस्त्रबाट मृत्यु कसरी प्राप्त गर्न सके? स्वभावले असहिष्णु भएर पनि उनी मेरा लागि सदा अपमानित भए र उनले कष्ट भोग्नुपर्यो।
23कुन्तीपुत्रद्वारा उनले आफ्नै कर्मको फल भोगे, यद्यपि उनी त्यसका योग्य कदापि थिएनन्। जसको पराक्रममा धनुर्धरहरूको सम्पूर्ण संसार भर पर्छ, जो सत्यप्रति सदा निष्ठावान् र पुण्यकर्मा थिए, जो स्वर्गमा शक्रजस्तै अग्रगण्य थिए, जो महान् ओज र बलले सम्पन्न थिए — उनी समृद्धिको लालसा राख्नेहरूद्वारा कसरी मारिन सके?
24महान् हस्तलाघव भएका, बलले सम्पन्न, धनुका दृढ धारक र आफ्ना शत्रुहरूलाई पिस्ने उनी — पृथापुत्रहरूद्वारा कसरी मारिन सके, जसरी साना माछाहरूद्वारा तिमि मारिन्छ?
25जससँग भिडेर विजयको इच्छुक कुनै पनि पुरुष कहिल्यै जीवित फर्केन, जो जीवित हुँदा यी दुई ध्वनिले उनलाई कहिल्यै छोडेनन्, अर्थात् —
26वेदविद्या प्राप्त गर्न चाहनेहरूद्वारा वेदमन्त्रको पाठको ध्वनि र धनुर्विद्यामा निपुणता पाउन चाहनेहरूद्वारा उत्पन्न ताँदाको टङ्कार; जो कहिल्यै खिन्न भएनन्, जो पुरुषहरूमा अग्रगण्य थिए तथा जससँग सदा समृद्धि रहन्थ्यो र जो अजेय थिए;
27जो पराक्रममा हात्ती र सिंहजस्तै थिए — उनी पनि मारिए! द्रोणको मृत्युको विचारसम्म म सहन सक्दिनँ। हे सञ्जय, पुरुषश्रेष्ठहरूको आँखै अगाडि पृषतपुत्रले युद्धमा ती परम अजेय वीरको वध कसरी गरे, जसको बल कहिल्यै रोकिएन र जसको यश कहिल्यै मलिन भएन? ती को थिए जो द्रोणको अगाडि लडे र नजिकै रहेर उनको रक्षा गरे?
28ती को थिए जसले उनको पछाडिको भाग सम्हाले र त्यो गति प्राप्त गरे जो अत्यन्त दुर्लभ छ? ती को थिए जसले ती महात्माका दाहिने र देब्रे पाटाको रक्षा गरे?
29जब ती वीर युद्धमा लडे, तब उनको अगाडि को हिँडे? ती को थिए जसले आफ्नो शरीरको चिन्ता नगरी मृत्युको वरण गर्दै उनको सामु अडेर सामना गरे?
30ती कुन वीरहरू थिए जसले द्रोणसँग त्यो युद्धमा परम गति प्राप्त गरे? के द्रोणको रक्षाको भार जुन नीच क्षत्रियहरूलाई सुम्पिएको थियो, तिनीहरूले भयका कारण उनलाई युद्धको (घमासानको) बीचमा छोडे? के उनी असहाय रहँदा शत्रुद्वारा मारिए? भयका कारण द्रोणले कहिल्यै रणभूमिबाट मुख फर्काउने थिएनन्, सङ्कट जतिसुकै ठूलो किन नहोस्। अनि उनी शत्रुद्वारा कसरी मारिन सके? हे सञ्जय, अत्यन्त विषम परिस्थितिमा पनि यशस्वी पुरुषले यही गर्नुपर्छ, अर्थात् आफ्नो सामर्थ्यअनुसार आफ्नो पराक्रम देखाउनु; यो सब द्रोणमा थियो। हे पुत्र, मेरो मनले चेतना गुमाउँदै छ; केही बेरका लागि यो कथा रोक। हे सञ्जय, चेतना पुनः प्राप्त गरेर म तिमीलाई फेरि प्रश्न गर्नेछु।