भीष्म-वध पर्व — भगदत्तको पराक्रम
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 97
संस्कृत
1संजय उवाच तस्मिन् महति संक्रन्दे राजा दुर्योधनस्तदा। गाङ्गेयमुपसंगम्य विनयेनाभिवाद्य च॥
2तस्य सर्वं यथावृत्तमाख्यातुमुपचक्रमे। घटोत्कचस्य विजयमात्मनश्च पराजयम्॥
3कथयामास दुर्धर्षो विनिःश्वस्य पुनः पुनः। अब्रवीच्च तदा राजन् भीष्मं कुरुपिताहम्॥
4भवन्तं समुपाश्रित्य वासुदेवं यथा परैः। पाण्डवैर्विग्रहो घोरः समारब्धो मया प्रभो॥
5एकादश समाख्याता अक्षौहिण्यश्च या मम। निदेशे तव तिष्ठन्ति मया सार्धं परंतप॥
6सोऽहं भरतशार्दूल भीमसेनपुरोगमैः। घटोत्कचं समाश्रित्य पाण्डवैर्युधि निर्जितः॥
7तन्मे दहति गात्राणि शुष्कवृक्षमिवानलः। यदिच्छामि महाभाग त्वत्प्रसादात् परंतप॥
8राक्षसापसदं हन्तु स्वयमेव पितामह। त्वां समाश्रित्य दुर्धर्षं तन्मे कर्तुं त्वमर्हसि॥
9एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञो भरतसत्तम। दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्॥
10शृणु राजन् मम वचो यत् त्वां वक्ष्यामि कौरव। यथा त्वया महाराज वर्तितव्यं परंतप॥
11आत्मा रक्ष्यो रणे तात सर्वावस्थास्वरिंदम। धर्मराजेन संग्रामस्त्वया कार्यः सदाऽनघ॥
12अर्जुनेन यमाभ्यां वा भीमसेनेन वा पुनः। राजधर्मं पुरस्कृत्य राजा राजानमार्छति॥
13अहं द्रोणः कृपो द्रौणिः कृतवर्मा च सात्वतः। शल्यश्च सौमदत्तिश्च विकर्णश्च महारथः॥
14तव च भ्रातरः श्रेष्ठा दुःशासनपुरोगमाः। त्वदर्थे प्रतियोत्स्यामो राक्षसं तं महाबलम्॥
15रौद्रे तस्मिन् राक्षसेन्द्रे यदि तेऽनुशयो महान्। अयं वा गच्छतु रणे तस्य युद्धाय दुर्मतेः॥ भगदत्तो महीपालः पुरन्दरसमो युधि। एतावदुक्त्वा राजानं भगदत्तमथाब्रवीत्॥ समक्षं पार्थिवेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः। गच्छ शीघ्रं महाराज हैडिम्बं युद्धदुर्मदम्॥
16वारयस्व रणे यत्तो मिषतां सर्वधन्विनाम्। राक्षसं क्रूरकर्माणं यथेन्द्रस्तारकं पुरा॥
17तव दिव्यानि चास्त्राणि विक्रमश्च परंतप। समागमश्च बहुभिः पुराभूदमरैः सह॥
18त्वं तस्य नृपशार्दूल प्रतियोद्धा महाहवे। स्वबलेनोच्छ्रितो राजञ्जहि राक्षसपुङ्गवम्॥
19एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भीष्मस्य पृतनापतेः। प्रययौ सिंहनादेन परानभिमुखो द्रुतम्॥
20तमाद्रवन्तं सम्प्रेक्ष्य गर्जन्तमिव तोयदम्। अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पाण्डवानां महारथाः॥
21भीमसेनोऽभिमन्युश्च राक्षश्च घटोत्कचः। द्रौपदेयाः सत्यधृतिः क्षत्रदेवश्च भारत॥
22चेदिपो वसुदानश्च दशार्णाधिपतिस्तथा। सुप्रतीकेन तांश्चापि भगदत्तोऽप्युपाद्रवत्॥
23ततः समभवद् युद्धं घोररूपं भयानकम्। पाण्डूनां भगदत्तेन यमराष्ट्रविवर्धनम्॥
24प्रयुक्ता रथिभिर्बाणा भीमवेगाः सुतेजनाः। ते निपेतुर्महाराज नागेषु च रथेषु च॥
25प्रभिन्नाश्च महानागा विनीता हस्तिसादिभिः। परस्परं समासाद्य संनिपेतुरभीतवत्॥
26मदान्धा रोषसंरब्धा विषाणार्महाहवे। बिभिदुर्दन्तमुसलैः समासाद्य परस्परम्॥
27हयाश्च चामरापीडाः प्रासपाणिभिरास्थिताः। चोदिताः सादिभिः क्षिप्रं निपेतुरितरेतरम्॥
28पादाताश्च पदात्यौटुस्ताडिताः शक्तितोमरैः। न्यपतन्त तदा भूमौ शतशोऽथ सहस्रशः॥
29रथिनश्च स्थै राजन् कर्णिनालीकसायकैः। निहत्य समरे वीरान् सिंहनादान् विनेदिरे॥
30तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे लोमहर्षणे। भगदत्तो महेष्वासो भीमसेनमथाद्रवत्॥
31कुञ्जरेण प्रभिन्नेन सप्तधा स्रवता मदम्। पर्वतेन यथा तोयं स्रवमाणेन सर्वशः॥
32किरछरसहस्राणि सुप्रतीकशिरोगतः। ऐरावतस्थो मघवान् वारिधारा इवानघ॥
33स भीमं शरधाराभिस्ताडयामास पार्थिवः। पर्वतं वारिधारभिस्तापान्ते जलदो यथा॥
34भीमसेनस्तु संक्रुद्धः पादरक्षान् परःशतान्। निजघान महेष्वासः संरब्धः शरवृष्टिभिः॥
35तान् दृष्ट्वा निहतान् क्रुद्धो भगदत्तः प्रतापवान्। चोदयामास नागेन्द्र भीमसेनस्थं प्रति॥
36स नागः प्रेषितस्तेन बाणो ज्याचोदितो यथा। अभ्यधावत वेगेन भीमसेनमरिंदमम्॥
37तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथाः। अभ्यवर्तन्त वेगेन भीमसेनपुरोगमाः॥
38केकयाश्चाभिमन्युश्च द्रौपदेयाश्च सर्वशः। दशार्णाधिपतिः शूरः क्षत्रदेवश्च मारिष॥
39चेदिपश्चित्रकेतुश्च संरब्धाः सर्व एव ते। उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महाबलाः॥
40तमेकं कुञ्जरं क्रुद्धाः समन्तात् पर्यवारयन्। स विद्धो बहुभिर्बाणैर्व्यरोचत महाद्विपः॥ संजातरुधिरोत्पीडो धातुचित्र इवाद्रिराट्। दशार्णाधिपतिश्चापि गजं भूमिधरोपमम्॥ समास्थितोऽभिदुद्राव भगदत्तस्य वारणम्। तमापतन्तं समरे गजं गजपति: स च॥
41दधार सुप्रतीकोऽपि वेलेव मकरालयम्। वारितं प्रेक्ष्य नागेन्द्रं दशार्णस्य महात्मनः॥
42साधु साध्विति सैन्यानि पाण्डवेयान्यपूजयन्। ततः प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान् वै चतुर्दश॥
43प्राहिणोत् तस्य नागस्य प्रमुखे नृपसत्तम। वर्म मुख्यं तनुत्राणं शातकुम्भपरिष्कृतम्॥ विदार्य प्राविशन् क्षिप्रं वल्मीकमिव पन्नगाः। स गाढविद्धो व्यथितो नागो भरतसत्तम॥
44उपावृत्तमदः क्षिप्रमभ्यवर्तत वेगितः। स प्रदुद्राव वेगेन प्रणदन् भैरवं रवम्॥
45सम्मर्दयानः स्वबलं वायुर्वृक्षानिवौजसा। तस्मिन् पराजिते नागे पाण्डवानां महारथाः॥
46सिंहनादं विनद्योच्चैयुद्धायैवावतस्थिरे। ततो भीमं पुरस्कृत्य भगदत्तमुपाद्रवन्॥
47किरन्तो विविधान् बाणाशस्त्राणि विविधानि च। तेषामापततां राजन् संकुद्धानाममर्षिणाम्॥ श्रुत्वा स निनदं धोरभमर्षाद् गतसाध्वसः। भगदत्तो महेष्वासः स्वनागं प्रत्यचोदयत्॥
48अङ्कुशाङ्गुनुदितः स गजप्रवरो युधि। तस्मिन् क्षणे समभवत् सांवर्तक इवानलः ॥
49रथसंघांस्तथा नागान् हयांश्च हयासादिभिः। पादातांश्च सुसंक्रुद्धः शतशोऽथ सहस्रशः॥
50अमृद्गात् समरे नागः सम्प्रधावंस्ततस्ततः। तेन संलोड्यमानं तु पाण्डवानां बलं महत्॥
51संचुकोच महाराज चर्मेवाग्नौ समाहितम्। भग्नं तु स्वबलं दृष्ट्वा भगदत्तेन धीमता॥
52घटोत्कचोऽथ संक्रुद्धो भगदत्तमुपाद्रवत्। विकटः परुषो राजन् दीप्तास्यो दीप्तलोचनः॥
53रूपं विभीषणं कृत्वा रोषेण प्रज्वलन्निव। जग्राहं विमलं शूलं गिरीणामपि दारणम्॥
54नागं जिघांसुः सहसा चिक्षेप च महाबलः। स विस्फुलिङ्गमालाभिः समन्तात् परिवेष्टितः॥
55तमापतन्तं सहसा दृष्ट्वा प्राग्ज्योतिषो नृपः। चिक्षेप रुचिरं तीक्ष्णमर्धचन्द्रं सुदारुणम्॥
56चिच्छेद तन्महन्छूलं तेन बाणेन वेगवान्। उत्पपात द्विधा च्छिन्नं शूलं हेमपरिष्कृतम्॥
57महाशनिर्यथा भ्रष्टा शक्रुमुक्ता नभोगता। शूलं निपतितं दृष्ट्वा द्विधा कृत्तं च पार्थिवः॥
58रुक्मदण्डां महाशक्ति जग्राहाग्निशिखोपमाम्। चिक्षेप तां राक्षसस्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥
59तामापतन्ती सम्प्रेक्ष्य वियत्स्थामशनीमिव। उत्पत्य राक्षसस्तूर्णं जग्राह च ननाद च॥
60बभञ्ज चैनां त्वरितो जानुन्यारोप्य भारत। पश्यतः पार्थिवेन्द्रस्य तदद्भुतमिवाभवत्॥
61तदवेक्ष्य कृतं कर्म राक्षसेन बलीयसा। दिवि देवाः सगन्धर्वा मुनयश्चापि विस्मिताः॥
62पाण्डवाश्च महाराज भीमसेनपुरोगमाः। साधु साध्विति नादेन पृथिवीमन्वनादयन्॥
63तं तु श्रुत्वा महानादं प्रहृष्टानां महात्मनाम्। नामृष्यत महेष्वासो भगदत्तः प्रतापवान्॥
64स विस्फार्य महच्चापमिन्द्राशनिसमप्रभम्। तर्जयामास वेगेन पाण्डवानां महारथान्॥
65विसृजन् विमलांस्तीक्ष्णान् नाराचाज्वलनप्रभान्। भीममेकेन विव्याध राक्षसं नवभिः शरैः॥
66अभिमन्यु त्रिभिश्चैव केकयान् पञ्चभिस्तथा। पूर्णायतविसृष्टेन शरेणानतपर्वणा॥
67बिभेद दक्षिणं बाहुं क्षत्रदेवस्य चाहवे। पपात सहसा तस्य सशरं धनुरुत्तमम्॥
68द्रौपदेयास्ततः पञ्च पञ्चभिः समताडयत्। भीमसेनस्य च क्रोधान्निजघान तुरङ्गमान्॥
69ध्वजं केसरिणं चास्य चिच्छेद विशिखैस्त्रिभिः। निर्बिभेद त्रिभिश्चान्यैः सारथिं चास्य पत्रिभिः॥
70स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्। विशोको भरतश्रेष्ठ भगदत्तेन संयुगे॥
71ततो भीमो महावाहुर्विरथो रथिनां वरः। गदां प्रगृह्य वेगेन प्रचस्कन्द रथोत्तमात्॥
72तमुद्यतगदं दृष्ट्वा सशृङ्गमिव पर्वतम्। तावकानां भयं घोरं समपद्यत भारत॥
73एतस्मिन्नेव काले तु पाण्डव: कृष्णसारथिः। आजगाम महाराज निनशत्रून् समन्ततः॥
74यत्र तौ पुरुषव्याघ्रौ पितापुत्रौ महाबलौ। प्राग्ज्योतिषेण संयुक्तौ भीमसेनघटोत्कचौ॥
75दृष्ट्वा च पाण्डवो भ्रातृन् युध्यमानान् महारथान्। त्वरितो भरतश्रेष्ठ तत्रायुध्यत् किरञ्छरान्॥
76ततो दुर्योधनो राजा त्वरमाणो महारथः। सेनामचोदयत् क्षिप्रं रथनागाश्वसंकुलाम्॥
77तामापतन्तीं सहसा कौरवाणां महाचमूम्। अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवः श्वेतवाहनः॥
78भगदत्तश्च समरे तेन नागेन भारत। विमृद्गन् पाण्डवबलं युधिष्ठिरमुपाद्रवत्॥
79तदाऽऽसीत् सुमहद् युद्धं भगदत्तस्य मारिष। पञ्चालैः पाण्डवेयैश्च केकयैश्चोद्यतायुधैः॥
80भीमसेनोऽपि समरे तावुभौ केशवार्जुनौ। अश्रावयद् यथावृत्तमिरावद्वधमुत्तमम्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said When that dreadful battle was over, king Duryodhana, approaching the son of Ganga, and saluting him with humility,
2Began to describe everything that had taken place, namely, victory by Ghatotkacha, and the defeat he himself has suffered.
3the won That invincible warrior, O king, theli spoke these words, sighing repeatedly and addressing the grandsire of the Kurus namely Bhishma.
4"Just as the son of Vasudeva has been relied upon by the foe, so replying upon yourself, I have commenced this dreadful war with the Pandavas, O lord.
5My troops counting eleven Akshauhini in number, as also my own self, O grinder of foes, are all under your command.
6Though thus supported, yet, О foremost of the Bharatas, I have been worsted in battle by the Pandava combatants headed by Bhimasena and dependent on Ghatotkacha.
7This it is that is corroding my limbs like fire burning a withered tree. Therefore, O you of eminent parts, O slayer of foes, through your grace, I wish,
8O grandsire, to slay that worst of Rakshasas myself, mainly depending upon your invincible self. It behaves you to see that my wish is fulfilled.”
9Hearing, O foremost of the Bharatas, these words of the king, Bhishma the son of Shantanu addressed these words to Duryodhana.
10"Hear, O king the words that I shall speak to you, O scion of the Kuru race, about how you should conduct yourself, Ogrinder of foes.
11O sire, O slayer of foes, you should ever carefully protect yourself in battle, under all circumstances. O sinless one, you should always engage with the very virtuous king Yudhishthira.
12Or with Arjuna or with Bhimasena or with the twins Nakula and Sahadeva. Keeping in view the duty of a king, a king strikes another royal compose.
13Myself, Drona, Kripa, the son of Drona, Kritavarma of the Satvata race, Shalya, Somadatta's son, the might car-warrior Vikarna,
14Your heroic brothers headed by Dushasana, we shall all right with that highly puissant Rakshasa for your sake.
15Or if you bear implacable hatred for that fierce prince of Rakshasas, let this ruler of earth namely Bhagadatta, who is equal to Indra in battle, encounter in battle that evil-minded one." Having thus addressed the king, Bhishma eloquent in speech thus spoke of Bhagadatta even before that foremost of king “Proceed, O mighty monarch, without delay, against the son of Hidimba, invincible in battle.
16Putting forth all your energies do you resist that Rakshasa of cruel deeds before the eyes of these bowmen, even as Indra resisted Taraka in days gone by.
17Your weapons are of celestial make and o redresser of your foes, your prowess in divine. And before this, you have had encounters with many a host of Asuras.
18O foremost of kings, you are a match for the Rakshasa in this fierce battle; and supported by your own divisions, O king, do you slay that foremost of Rakshasas.”
19Hearing these words of Bhishma the generalissimo of the Kauravas, Bhagadatta rushed towards the enemy uttering his war cries.
20Beholding him rush like a mass of roaring clouds, the mighty car-warriors of the Pandava host inflamed with wrath advanced with impetuosity.
21Bhimasena, Abhimanyu, the Rakshasa Ghatotkacha, the son of Draupadi, Satyadhriti, Kshatradeva, and O sire,
22Vasudeva, the ruler of the Chedis, the ruler of the Dasharnas, all these warriors assaulted Bhagadatta. Bhagadatta also mounted on his elephant Supratika, charged these heroes.
23Then ensued a dreadful combat of awful aspect, between the Pandava hosts and Bhagadatta's divisions, increasing the population of Death's domain.
24Fleet arrows charged with energy and shot by car-warriors, O mighty monarch, began to fall on elephants and chariots.
25Huge-elephants with rent temples and goaded on by their riders, approached and fell upon one another dauntlessly.
26Excited to the highest pitch of fury and blind with shedding the temporal juice, those elephants approaching one another ripped one another open with the point of their tusks resembling hard bludgeons.
27Horses, graced with long-flowing tails and mounted by lancers, urged on by their riders, vehemently dashed against one another totally undaunted.
28Foot-soldiers struck by other foot soldiers with lances and dares, fell down on the ground by hundreds and thousands.
29Car-warriors riding on their cars, O king, having slain many heroes with Karnis (barbed arrows) Nalikas (fire-arms) and shafts to began to vociferate their war-cries.
30When that hair string combat was thus raging, the fierce bowmen Bhagadatta assailed Bhimasena,
31On his elephant with rent temples and with the temporal juice trickling down in seven distinct lines like so many billets flowing down the mountain barest.
32That sinless one advanced on the neck of Supratika, scattering thousands of arrows like the almighty Purandara riding on the Airavata.
33That ruler of men afflicted Bhima with an arrows down-pour, like clouds afflicting the mountains with a down-pour of rain at the end of the summer.
34Then that fierce that bowman Bhimasena excited with rage, slew his showers of arrows those warriors numbering more than hundred who were engaged in protecting Bhagadatta's feet.
35Seeing them slain, the highly powerful Bhagadatta, inflamed with wrath, goaded his foremost elephant towards chariot of Bhimasena.
36Like an arrow shot from the bowstring, that elephant, O subduer of foes, directed by Bhagadatta, impetuously rushed against Bhimasena.
37Beholding that elephant thus advance furiously, the mighty car-warriors of the Pandava host headed by Bhima assaulted it.
38The five Kaikeya brothers, Abhimanyu the sons of Draupadi, the heroic, ruler of the Dasharnas, Kshatra, and O sire,
39The ruler of the Chedis, and Chitraketu, all these powerful warriors wrought up with wrath, displaying their excellent weapons of celestial make,
40Surrounded that single elephant on all sides. That huge elephant pierced with many shafts and shedding blood profusely, appeared beautiful like the king of mountains decked with red chalk solution. The ruler of the Dasharnas, mounted on an elephant prodigious like a mountain, dashed against the elephant of Bhagadatta. Beholding that elephant rush towards himself that foremost of elephants,
41Namely Supratika withstood it like the banks of the ocean resisting its surging waves. Beholding the excellent elephant of the highsouled ruler of Dasharna thus checked,
42The troops of the Pandavas, all applauded Bhagadatta saying 'excellent' 'excellent'. Thereupon the ruler of the Pragjyotishas waxing wrath, with fourteen lances,
43Struck, O foremost of men, the elephant of the Dasharna king; these lances penetrating the fine Armour and caparisons of gold covering the elephant's body, entered into it like snakes entering into their holes on ant-hills. That elephant, O foremost of the Bharatas, thus deeply pierced and extremely pained,
44With its fury quenched, turned back with great vehemence; then that elephant uttering dreadful roars of agony ran,
45Crushing the army to which it belonged, like the strong wind crushing the trees with its velocity. When that elephant of the Dasharna king was defeated, the mighty car-warriors of the Pandava host,
46Uttering their war cries aloud, proceeded for battle. Then placing Bhima at their head they assailed Bhagadatta,
47Shooting arrows and weapons of various descriptions and shapes. Thereupon hearing the war-cries of those advancing and irate warriors longing for vengeance, that fierce bowman Bhagadatta Dauntless through rage, goaded his own elephant.
48That foremost of elephants, thus urged on by the press and stroke of the toe and the hook, in that battle destructive like the fire of dissolution.
49Then, O king the elephant careered, hither and thither, and crushed divisions of cars and elephants and horses mounted by cavalrysoldiers.
50It also crushed foot-soldiers by hundreds and by thousands. Thus agitated by it, that mighty army of the Pandavas,
51Contracted, O monarch, like a piece of hide held over a blazing fire. Beholding his own army thus routed by the highly inteiligent Bhagadatta,
52Ghatotkacha excited to the highest pitch of fury, rushed against the former. That being of fierce aspect, with countenance and eyes flashing fire,
53Burning with rage, assuming a dreadful form, took up a resplendent trident capable of rending even the mountains.
54Then that highly powerful hero desirous of slaying the elephant, hurled the lance, emitting scintillations of fire from all sides.
55Beholding that lance swiftly course towards the elephant, the ruler of the Pragjyotishas, sped dreadful crescent-shaped arrow of exceeding sharpness and effulgence.
56Then with that arrow, that hero endued with energy, cut off the fierce trident; and that trident of golden effulgence then fell down on the ground divided in twain,
57Like the mighty thunder bolt of Indra discharged by him, dropping through the skies. Then beholding that trident fallen and severed in twin, that ruler of the earth Bhagadatta,
58Took up a lance furnished with a golden staff and blazing like the flames of fire, and then hurled it at the Rakshasa saying 'Stay' 'Stay.'
59Beholding it course through the air like the thunder bolt itself, the Rakshasa lightly jumped up and caught hold of it uttering fierce warcries.
60Then before before the very eyes eyes of the Pragjyotishas, O Bharata, he broke it into pieces placing it on his things. This feat was indeed wonderful.
61Beholding that mighty feat achieved by the puissant Rakshasa, the celestial in the heavens, along with the Gandharvas and the sages were amazed.
62The Pandavas also, O mighty monarch, headed by Bhimasena filled the earth with their shouts of 'well-done' 'well-done'.
63Hearing the roars of the delighted Pandavas of high soul, the highly powerful Bhagadatta that fierce bowman was unable to brook them.
64Then stretching his mighty bow equal to the thunder bolt of Indra in effulgence, he assailed with vehemence the mighty car-warriors of the Pandavas,
65Discharging, as he advanced, resplendent dares of exceeding sharpness and of the effulgence of fire. He pierced Bhima with one shaft and the Rakshasas with nine,
66Abhimanyu with three, and the Kaikeyas with five. Then with a shaft of straight joints, shot from his bow drawn to its fullest length,
67He pierced in that battle the right arm of Kshatradeva, and suddenly the latter's excellent bow with shafts fixed on the string fell down, loosed from the grasp.
68Then again he pierced the five sons of Draupadi with five shafts, and inflamed with rage he slew the chargers of Bhimasena.
69Then with three shafts he cut down Bhima's standard bearing the device of the lion, and with another three winged shafts be penetrated the latter's charioteer.
70The charioteer Vishoka thus deeply pierced and extremely pained by Bhagadatta in the conflict, squatted down on the terrace of the car, O foremost of the Bharatas.
71Then O mighty monarch, that foremost of car-warriors Bhima, thus deprived of the use of his car, quickly leapt off from his excellent chariot with a mace in hand.
72Beholding him with the uplifted mace resemble a crested mountain, your troops, O Bharata, were seized with panic.
73At this juncture, O king, that son of Pandu, whose charioteer is Krishna, came destroying his foes right and left,
74To that pare of the field where those two foremost of the men, those two mighty carwarriors, viz., Bhimasena and Ghatotkacha, father and son, were engaged with the ruler of the Pragjyotishas.
75Beholding his brothers, all mighty carwarriors, thus engaged in battle, that son of Pandu (Arjuna), O foremost of the Bharatas, joined the fight scattering his shafts on all sides.
76Then that mighty car-warrior namely Duryodhana himself in all haste urged on his army teeming with chariots and elephant.
77Thereupon that son of Pandu owning white steeds, rushed with velocity against the mighty army of the Kauravas that was speedily advancing.
78Then in that combat, O Bharata, Bhagadatta also, crushing the ranks of the Pandavas with that elephant of his, assailed Yudhishthira himself.
79Thereat, O sire, a fierce battle commenced between Bhagadatta on one side, and the Panchalas, the Srinjayas, and the Kaikeyas on the other, all with weapons upraised.
80In the course of that combat, Bhimasena apprised Keshava and Arjuna of the slaughter of Iravat as it had happened.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — जब वह भयंकर युद्ध समाप्त हुआ, तब राजा दुर्योधन ने गङ्गापुत्र के पास जाकर उन्हें विनम्रतापूर्वक प्रणाम करके —
2— जो कुछ घटित हुआ था, अर्थात् घटोत्कच द्वारा प्राप्त विजय और स्वयं उन्हें मिली पराजय — सब कुछ कह सुनाया।
3हे राजन्, तब उन अजेय योद्धा ने बार-बार लम्बी साँसें भरते हुए कुरुओं के पितामह भीष्म को सम्बोधित करके ये वचन कहे।
4"हे स्वामी, जिस प्रकार शत्रु ने वसुदेव के पुत्र का भरोसा किया है, उसी प्रकार आपका भरोसा करके ही मैंने पाण्डवों के साथ यह भयंकर युद्ध आरम्भ किया है।
5हे शत्रुमर्दन, ग्यारह अक्षौहिणी की मेरी सेना तथा स्वयं मैं भी — सब आपकी ही आज्ञा के अधीन हैं।
6हे भरतश्रेष्ठ, इतना सहयोग पाकर भी मैं भीमसेन के नेतृत्व वाले और घटोत्कच के आश्रित पाण्डव योद्धाओं द्वारा युद्ध में परास्त हुआ हूँ।
7यही बात मेरे अङ्गों को इस प्रकार जला रही है, जैसे अग्नि सूखे वृक्ष को जला देती है। इसलिए, हे उत्तम गुणों वाले, हे शत्रुहन्ता, आपकी कृपा से मैं चाहता हूँ —
8— हे पितामह, कि आपके अजेय स्वरूप के मुख्य भरोसे पर मैं स्वयं उस नीच राक्षस का वध करूँ। आपको यह देखना चाहिए कि मेरी यह इच्छा पूर्ण हो।"
9हे भरतश्रेष्ठ, राजा के ये वचन सुनकर शान्तनुपुत्र भीष्म ने दुर्योधन से ये वचन कहे।
10"हे राजन्, हे कुरुवंश के वंशज, हे शत्रुमर्दन, मैं जो वचन तुमसे कहूँगा, उन्हें सुनो — कि तुम्हें कैसा आचरण करना चाहिए।
11हे तात, हे शत्रुहन्ता, तुम्हें युद्ध में सब परिस्थितियों में सदा सावधानी से अपनी रक्षा करनी चाहिए। हे निष्पाप, तुम्हें सदा परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर से ही जूझना चाहिए —
12— अथवा अर्जुन से, अथवा भीमसेन से, अथवा नकुल और सहदेव — इन दोनों जुड़वाँ भाइयों से। राजधर्म को दृष्टि में रखते हुए राजा अपने ही समान किसी राजा पर प्रहार करता है।
13मैं, द्रोण, कृप, द्रोणपुत्र, सात्वत वंश के कृतवर्मा, शल्य, सोमदत्त के पुत्र, महारथी विकर्ण —
14— तथा दुःशासन के नेतृत्व वाले तुम्हारे वीर भाई — हम सब तुम्हारे लिए उस अत्यन्त पराक्रमी राक्षस से लड़ेंगे।
15अथवा यदि तुम उस भयंकर राक्षसराज के प्रति अमिट वैर रखते हो, तो युद्ध में इन्द्र के समान ये पृथ्वीपति भगदत्त ही उस दुर्बुद्धि से युद्ध में भिड़ें।" राजा से इस प्रकार कहकर वाक्पटु भीष्म ने उन राजश्रेष्ठ के सम्मुख ही भगदत्त से कहा — "हे महाराज, बिना विलम्ब किए युद्ध में अजेय हिडिम्बा के पुत्र के विरुद्ध जाइए।
16अपनी समस्त शक्ति लगाकर आप इन धनुर्धरों के सम्मुख ही उस क्रूरकर्मा राक्षस को उसी प्रकार रोकिए, जैसे पूर्वकाल में इन्द्र ने तारक को रोका था।
17हे शत्रुदमन, आपके अस्त्र दिव्य निर्माण के हैं और आपका पराक्रम दैवी है। और इससे पूर्व भी आपके असुरों की अनेक सेनाओं से संग्राम हो चुके हैं।
18हे राजश्रेष्ठ, इस घोर युद्ध में आप उस राक्षस के समकक्ष हैं; और हे राजन्, अपने सेनाविभागों के सहयोग से आप उस राक्षसश्रेष्ठ का वध कीजिए।"
19कौरवों के सेनापति भीष्म के ये वचन सुनकर भगदत्त सिंहनाद करते हुए शत्रु की ओर दौड़े।
20उन्हें गरजते मेघसमूह के समान आते देखकर पाण्डवसेना के महारथी क्रोध से जलते हुए वेगपूर्वक आगे बढ़े।
21भीमसेन, अभिमन्यु, राक्षस घटोत्कच, द्रौपदी के पुत्र, सत्यधृति, क्षत्रदेव तथा हे तात —
22— वसुदेव, चेदिराज तथा दशार्णराज — इन समस्त योद्धाओं ने भगदत्त पर आक्रमण किया। भगदत्त ने भी अपने हाथी सुप्रतीक पर सवार होकर इन वीरों पर धावा किया।
23तब पाण्डवसेना और भगदत्त के सेनाविभागों के बीच भयानक रूप वाला एक भयंकर संग्राम छिड़ गया, जिसने यमराज के राज्य की जनसंख्या बढ़ा दी।
24हे महाराज, रथियों द्वारा छोड़े गए और वेग से भरे तीव्रगामी बाण हाथियों और रथों पर गिरने लगे।
25फटे कुम्भस्थल वाले और अपने आरोहियों द्वारा उकसाए गए विशाल हाथी निर्भय होकर एक-दूसरे के निकट पहुँचकर एक-दूसरे पर टूट पड़े।
26क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित और मदजल बहाने से अन्धे हुए वे हाथी एक-दूसरे के निकट पहुँचकर कठोर मुद्गरों के समान अपने दाँतों के अग्रभागों से एक-दूसरे को चीर डालते थे।
27लम्बी लहराती पूँछों से सुशोभित और भालाधारियों द्वारा आरोहित घोड़े अपने सवारों द्वारा प्रेरित होकर पूर्णतः निर्भय होकर एक-दूसरे पर प्रचण्ड वेग से टकराए।
28अन्य पैदल सैनिकों द्वारा भालों और भल्लों से आहत पैदल सैनिक सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में भूमि पर गिर पड़े।
29हे राजन्, अपने रथों पर सवार रथी कर्णियों (काँटेदार बाणों), नालिकों (अग्न्यस्त्रों) और बाणों से अनेक वीरों का वध करके सिंहनाद करने लगे।
30जब वह रोमाञ्चकारी संग्राम इस प्रकार छिड़ा हुआ था, तब भयंकर धनुर्धर भगदत्त ने भीमसेन पर आक्रमण किया —
31— अपने उस हाथी पर सवार होकर, जिसका कुम्भस्थल फटा हुआ था और जिससे मदजल सात अलग-अलग धाराओं में इस प्रकार बह रहा था, मानो पर्वत के वक्षःस्थल से बहती अनेक जलधाराएँ हों।
32वे निष्पाप सुप्रतीक की गर्दन पर बैठे इस प्रकार आगे बढ़े, मानो ऐरावत पर आरूढ़ सर्वशक्तिमान् पुरन्दर (इन्द्र) हों, और सहस्रों बाण बिखेरते चले।
33उन नरेश्वर ने भीम को बाणों की वर्षा से इस प्रकार पीड़ित किया, जैसे ग्रीष्म के अन्त में मेघ जलधाराओं की वर्षा से पर्वतों को पीड़ित करते हैं।
34तब क्रोध से उत्तेजित उन भयंकर धनुर्धर भीमसेन ने अपने बाणों की वर्षा से उन सौ से अधिक योद्धाओं का वध कर दिया, जो भगदत्त के हाथी के पैरों की रक्षा में लगे हुए थे।
35उन्हें मारा गया देखकर अत्यन्त बलशाली भगदत्त क्रोध से जल उठे और उन्होंने अपने उस श्रेष्ठ हाथी को भीमसेन के रथ की ओर हाँका।
36हे शत्रुदमन, भगदत्त द्वारा प्रेरित वह हाथी प्रत्यञ्चा से छोड़े गए बाण के समान वेगपूर्वक भीमसेन पर टूट पड़ा।
37उस हाथी को इस प्रकार प्रचण्ड वेग से आते देखकर भीम के नेतृत्व वाले पाण्डवसेना के महारथियों ने उस पर आक्रमण किया।
38पाँचों कैकेय भाई, अभिमन्यु, द्रौपदी के पुत्र, वीर दशार्णराज, क्षत्र तथा हे तात —
39— चेदिराज और चित्रकेतु — क्रोध से भरे इन समस्त बलशाली योद्धाओं ने दिव्य निर्माण के अपने उत्तम अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए —
40— उस अकेले हाथी को चारों ओर से घेर लिया। अनेक बाणों से बिंधा और अत्यधिक रक्त बहाता वह विशाल हाथी गेरू के घोल से सजे पर्वतराज के समान सुन्दर प्रतीत हुआ। पर्वत के समान विशालकाय हाथी पर सवार दशार्णराज ने भगदत्त के हाथी पर धावा किया। उस हाथी को अपनी ओर आते देखकर वह गजश्रेष्ठ —
41— अर्थात् सुप्रतीक ने, उसे इस प्रकार रोक दिया जैसे समुद्र के तट उसकी उमड़ती लहरों को रोक देते हैं। महात्मा दशार्णराज के उस उत्तम हाथी को इस प्रकार रुका देखकर —
42— पाण्डवों की सेना ने भी "साधु! साधु!" कहकर भगदत्त की प्रशंसा की। तब क्रोध से भरे प्राग्ज्योतिषराज ने चौदह भालों से —
43— हे पुरुषश्रेष्ठ, दशार्णराज के हाथी पर प्रहार किया; वे भाले उस हाथी के शरीर को ढके हुए उत्तम कवच और स्वर्ण के साज-सामान को भेदकर उसमें इस प्रकार घुस गए, जैसे सर्प बाँबियों में अपने बिलों में घुस जाते हैं। हे भरतश्रेष्ठ, इस प्रकार गहरे बिंधा और अत्यन्त पीड़ित वह हाथी —
44— अपना क्रोध शान्त होकर बड़े वेग से पीछे मुड़ गया; तब वह हाथी पीड़ा की भयंकर चिंघाड़ें करता हुआ दौड़ा —
45— और अपनी ही सेना को इस प्रकार कुचलता गया, जैसे प्रचण्ड वायु अपने वेग से वृक्षों को कुचल डालती है। जब दशार्णराज का वह हाथी परास्त हो गया, तब पाण्डवसेना के महारथी —
46— उच्च स्वर से सिंहनाद करते हुए युद्ध के लिए आगे बढ़े। तब भीम को अपने आगे रखकर उन्होंने भगदत्त पर आक्रमण किया —
47— विविध प्रकार और आकार के बाण तथा शस्त्र बरसाते हुए। तब प्रतिशोध के लिए लालायित उन क्रुद्ध योद्धाओं के आगे बढ़ते हुए सिंहनाद सुनकर वे भयंकर धनुर्धर भगदत्त क्रोध के कारण निर्भय होकर अपने हाथी को हाँकने लगे।
48पैर के अँगूठे के दबाव और अङ्कुश के प्रहार से इस प्रकार प्रेरित वह गजश्रेष्ठ उस युद्ध में प्रलयाग्नि के समान विनाशकारी हो उठा।
49तब, हे राजन्, वह हाथी इधर-उधर दौड़ता हुआ रथों, हाथियों तथा अश्वारोहियों से युक्त घोड़ों के विभागों को कुचलने लगा।
50उसने सैकड़ों और सहस्रों पैदल सैनिकों को भी कुचल डाला। इस प्रकार उसके द्वारा विचलित होकर पाण्डवों की वह विशाल सेना —
51— हे महाराज, जलती हुई अग्नि पर तानी गई चमड़े की खाल के समान सिकुड़ गई। परम बुद्धिमान् भगदत्त द्वारा अपनी सेना को इस प्रकार छिन्न-भिन्न होते देखकर —
52— क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित घटोत्कच उन पर टूट पड़ा। भयंकर रूप वाला वह प्राणी, जिसके मुख और नेत्रों से अग्नि की चिनगारियाँ निकल रही थीं —
53— क्रोध से जलते हुए और भयंकर रूप धारण किए, एक देदीप्यमान त्रिशूल उठा लिया, जो पर्वतों को भी चीर सकता था।
54तब उस हाथी का वध करने के इच्छुक उन अत्यन्त बलशाली वीर ने वह शक्ति फेंकी, जो चारों ओर से अग्नि की चिनगारियाँ बिखेर रही थी।
55उस शक्ति को हाथी की ओर तीव्र वेग से जाते देखकर प्राग्ज्योतिषराज ने अत्यन्त तीक्ष्ण और देदीप्यमान एक भयंकर अर्धचन्द्राकार बाण छोड़ा।
56तब उस बाण से उन तेजस्वी वीर ने उस भयंकर त्रिशूल को काट डाला; और स्वर्ण के समान देदीप्यमान वह त्रिशूल दो टुकड़ों में विभक्त होकर भूमि पर गिर पड़ा —
57— इन्द्र द्वारा छोड़े गए उनके विशाल वज्र के समान, जो आकाश से गिरता है। तब उस त्रिशूल को गिरा और दो टुकड़ों में कटा देखकर उन पृथ्वीपति भगदत्त ने —
58— स्वर्ण के दण्ड वाली और अग्नि की ज्वालाओं के समान जलती एक शक्ति उठाई, और "ठहर! ठहर!" कहते हुए उसे उस राक्षस पर फेंका।
59उसे साक्षात् वज्र के समान आकाश में आते देखकर वह राक्षस सहज ही उछला और भयंकर सिंहनाद करते हुए उसे पकड़ लिया।
60हे भरतवंशी, तब प्राग्ज्योतिषराज के देखते-देखते ही उसने उसे अपनी जाँघ पर रखकर टुकड़े-टुकड़े कर दिया। यह पराक्रम सचमुच अद्भुत था।
61उस पराक्रमी राक्षस द्वारा किया गया वह महान् पराक्रम देखकर आकाश में स्थित देवता, गन्धर्वों और ऋषियों सहित, विस्मित हो गए।
62हे महाराज, भीमसेन के नेतृत्व वाले पाण्डवों ने भी "साधु! साधु!" के उद्घोष से पृथ्वी को भर दिया।
63महात्मा पाण्डवों की वे हर्षभरी गर्जनाएँ सुनकर अत्यन्त बलशाली भगदत्त, वे भयंकर धनुर्धर, उन्हें सहन न कर सके।
64तब तेज में इन्द्र के वज्र के समान अपने विशाल धनुष को खींचकर उन्होंने पाण्डवों के महारथियों पर प्रचण्ड वेग से आक्रमण किया —
65— आगे बढ़ते हुए अत्यन्त तीक्ष्ण और अग्नि के समान तेजस्वी देदीप्यमान भाले छोड़ते हुए। उन्होंने भीम को एक बाण से और राक्षस को नौ बाणों से बींधा —
66— अभिमन्यु को तीन से और कैकेयों को पाँच बाणों से। फिर पूरी तरह खींचे गए अपने धनुष से छोड़े गए एक सीधी गाँठों वाले बाण से —
67— उन्होंने उस युद्ध में क्षत्रदेव की दाहिनी भुजा को बींध डाला, और सहसा उनका उत्तम धनुष, जिसकी प्रत्यञ्चा पर बाण चढ़े थे, पकड़ छूटकर गिर पड़ा।
68तत्पश्चात् उन्होंने पुनः द्रौपदी के पाँचों पुत्रों को पाँच बाणों से बींधा, और क्रोध से जलते हुए भीमसेन के घोड़ों का वध कर दिया।
69तब तीन बाणों से उन्होंने सिंहचिह्न वाली भीम की ध्वजा काट डाली, और तीन अन्य पंखयुक्त बाणों से उनके सारथि को बींध डाला।
70हे भरतश्रेष्ठ, उस संग्राम में भगदत्त द्वारा इस प्रकार गहरे बिंधे और अत्यन्त पीड़ित सारथि विशोक रथ की बैठक पर बैठ गए।
71तब, हे महाराज, इस प्रकार अपने रथ के उपयोग से वञ्चित उन रथिश्रेष्ठ भीम हाथ में गदा लिए शीघ्र ही अपने उत्तम रथ से कूद पड़े।
72हे भरतवंशी, उन्हें गदा उठाए शिखरयुक्त पर्वत के समान देखकर आपकी सेना आतंक से ग्रस्त हो गई।
73हे राजन्, इसी अवसर पर वे पाण्डुपुत्र, जिनके सारथि कृष्ण हैं, दाएँ-बाएँ अपने शत्रुओं का संहार करते हुए —
74— रणभूमि के उस भाग में आ पहुँचे, जहाँ वे दोनों पुरुषश्रेष्ठ, वे दोनों महारथी — अर्थात् पिता-पुत्र भीमसेन और घटोत्कच — प्राग्ज्योतिषराज से जूझ रहे थे।
75हे भरतश्रेष्ठ, अपने भाइयों को, जो सभी महारथी थे, इस प्रकार युद्ध में लगा देखकर वे पाण्डुपुत्र (अर्जुन) चारों ओर अपने बाण बिखेरते हुए युद्ध में सम्मिलित हो गए।
76तब उन महारथी स्वयं दुर्योधन ने अत्यन्त शीघ्रता से रथों और हाथियों से भरी अपनी सेना को आगे बढ़ाया।
77तब श्वेत घोड़ों वाले उन पाण्डुपुत्र ने वेगपूर्वक आगे बढ़ती हुई कौरवों की उस विशाल सेना पर तीव्र वेग से आक्रमण किया।
78हे भरतवंशी, तब उस संग्राम में भगदत्त ने भी अपने उस हाथी से पाण्डवों की पंक्तियों को कुचलते हुए स्वयं युधिष्ठिर पर आक्रमण किया।
79तब, हे तात, एक ओर भगदत्त और दूसरी ओर पाञ्चालों, सृञ्जयों तथा कैकेयों के बीच, सबके शस्त्र उठे हुए, एक घोर युद्ध आरम्भ हो गया।
80उस संग्राम के दौरान भीमसेन ने केशव और अर्जुन को इरावान् के वध का समाचार, जैसा वह घटा था, सुना दिया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — जब त्यो भयङ्कर युद्ध सकियो, तब राजा दुर्योधनले गङ्गापुत्रको छेउमा गएर उनलाई विनम्रतापूर्वक प्रणाम गरेर —
2— जे जति घटेको थियो, अर्थात् घटोत्कचले पाएको विजय र आफैले भोगेको पराजय — सबै कुरा भनिसुनाए।
3हे राजन्, तब ती अजेय योद्धाले बारम्बार लामो सास फेर्दै कुरुहरूका पितामह भीष्मलाई सम्बोधन गर्दै यी वचन भने।
4"हे स्वामी, जसरी शत्रुले वसुदेवका पुत्रको भरोसा गरेको छ, त्यसै गरी तपाईंकै भरोसा गरेर मैले पाण्डवहरूसँग यो भयङ्कर युद्ध सुरु गरेको हुँ।
5हे शत्रुमर्दन, एघार अक्षौहिणीको मेरो सेना तथा स्वयं म पनि — सबै तपाईंकै आज्ञाको अधीनमा छौँ।
6हे भरतश्रेष्ठ, यति सहयोग पाएर पनि म भीमसेनको नेतृत्वमा रहेका र घटोत्कचमा आश्रित पाण्डव योद्धाहरूद्वारा युद्धमा परास्त भएको छु।
7यही कुराले मेरा अङ्ग यसरी जलाइरहेको छ, जसरी अग्निले सुकेको रूख जलाउँछ। त्यसैले, हे उत्तम गुण भएका, हे शत्रुहन्ता, तपाईंको कृपाले म चाहन्छु —
8— हे पितामह, कि तपाईंको अजेय स्वरूपकै मुख्य भरोसामा म आफै त्यस नीच राक्षसको वध गरूँ। तपाईंले यो हेर्नुपर्छ कि मेरो यो इच्छा पूर्ण होस्।"
9हे भरतश्रेष्ठ, राजाका यी वचन सुनेर शान्तनुपुत्र भीष्मले दुर्योधनलाई यी वचन भने।
10"हे राजन्, हे कुरुवंशका वंशज, हे शत्रुमर्दन, म जुन वचन तिमीलाई भन्नेछु, ती सुन — कि तिमीले कस्तो आचरण गर्नुपर्छ।
11हे तात, हे शत्रुहन्ता, तिमीले युद्धमा सबै परिस्थितिमा सधैँ सावधानीसाथ आफ्नो रक्षा गर्नुपर्छ। हे निष्पाप, तिमीले सधैँ परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरसँगै जुध्नुपर्छ —
12— अथवा अर्जुनसँग, अथवा भीमसेनसँग, अथवा नकुल र सहदेव — ती दुवै जुम्ल्याहा भाइसँग। राजधर्मलाई दृष्टिमा राखेर राजाले आफूसमान कुनै राजामाथि नै प्रहार गर्दछ।
13म, द्रोण, कृप, द्रोणपुत्र, सात्वत वंशका कृतवर्मा, शल्य, सोमदत्तका पुत्र, महारथी विकर्ण —
14— तथा दुःशासनको नेतृत्वमा रहेका तिम्रा वीर भाइहरू — हामी सबै तिम्रा लागि त्यस अत्यन्त पराक्रमी राक्षससँग लड्नेछौँ।
15अथवा यदि तिमी त्यस भयङ्कर राक्षसराजप्रति अमिट वैर राख्दछौ भने, युद्धमा इन्द्रसमान यी पृथ्वीपति भगदत्त नै त्यस दुर्बुद्धिसँग युद्धमा भिडून्।" राजालाई यसरी भनेर वाक्पटु भीष्मले ती राजश्रेष्ठकै सामु भगदत्तलाई भने — "हे महाराज, विलम्ब नगरी युद्धमा अजेय हिडिम्बाका पुत्रविरुद्ध जानुहोस्।
16आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर तपाईंले यी धनुर्धरहरूकै सामु त्यस क्रूरकर्मा राक्षसलाई त्यसै गरी रोक्नुहोस्, जसरी पूर्वकालमा इन्द्रले तारकलाई रोकेका थिए।
17हे शत्रुदमन, तपाईंका अस्त्र दिव्य निर्माणका छन् र तपाईंको पराक्रम दैवी छ। अनि यसभन्दा अगाडि पनि तपाईंका असुरहरूका अनेक सेनासँग सङ्ग्राम भइसकेका छन्।
18हे राजश्रेष्ठ, यस घोर युद्धमा तपाईं त्यस राक्षसका समकक्ष हुनुहुन्छ; र हे राजन्, आफ्ना सेनाविभागको सहयोगमा तपाईंले त्यस राक्षसश्रेष्ठको वध गर्नुहोस्।"
19कौरवहरूका सेनापति भीष्मका यी वचन सुनेर भगदत्त सिंहनाद गर्दै शत्रुतिर दौडे।
20उनलाई गर्जिरहेको मेघसमूहसमान आइरहेको देखेर पाण्डवसेनाका महारथीहरू क्रोधले जल्दै वेगपूर्वक अगाडि बढे।
21भीमसेन, अभिमन्यु, राक्षस घटोत्कच, द्रौपदीका पुत्रहरू, सत्यधृति, क्षत्रदेव तथा हे तात —
22— वसुदेव, चेदिराज तथा दशार्णराज — यी सम्पूर्ण योद्धाले भगदत्तमाथि आक्रमण गरे। भगदत्तले पनि आफ्नो हात्ती सुप्रतीकमा सवार भई यी वीरहरूमाथि धावा बोले।
23तब पाण्डवसेना र भगदत्तका सेनाविभागबीच भयानक रूपको एउटा भयङ्कर सङ्ग्राम छेडियो, जसले यमराजको राज्यको जनसङ्ख्या बढाइदियो।
24हे महाराज, रथीहरूले छोडेका र वेगले भरिएका तीव्रगामी बाण हात्ती र रथहरूमाथि खस्न थाले।
25फुटेका कुम्भस्थल भएका र आफ्ना आरोहीद्वारा उकासिएका विशाल हात्तीहरू निर्भय भई एकअर्काको नजिक पुगेर एकअर्कामाथि जाइलागे।
26क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित र मदजल बगाएर अन्धा भएका ती हात्तीहरू एकअर्काको नजिक पुगेर कठोर मुड्गरसमान आफ्ना दाँतका टुप्पाले एकअर्कालाई चिरिदिन्थे।
27लामा लहराइरहेका पुच्छरले सुशोभित र भालाधारीहरूले चढेका घोडाहरू आफ्ना सवारद्वारा प्रेरित भई पूर्णतः निर्भय भई एकअर्कामाथि प्रचण्ड वेगले ठोक्किए।
28अन्य पैदल सैनिकहरूद्वारा भाला र भल्लले आहत पैदल सैनिकहरू सयौँ र हजारौँको सङ्ख्यामा भुइँमा ढले।
29हे राजन्, आफ्ना रथमा सवार रथीहरू कर्णी (काँडे बाण), नालिक (अग्न्यस्त्र) र बाणले अनेक वीरको वध गरेर सिंहनाद गर्न थाले।
30जब त्यो रोमाञ्चकारी सङ्ग्राम यसरी छेडिएको थियो, तब भयङ्कर धनुर्धर भगदत्तले भीमसेनमाथि आक्रमण गरे —
31— आफ्नो त्यस हात्तीमा सवार भएर, जसको कुम्भस्थल फुटेको थियो र जसबाट मदजल सात छुट्टाछुट्टै धारामा यसरी बगिरहेको थियो, मानौँ पर्वतको छातीबाट बग्ने अनेक जलधारा हुन्।
32ती निष्पाप सुप्रतीकको घाँटीमा बसेर यसरी अगाडि बढे, मानौँ ऐरावतमा आरूढ सर्वशक्तिमान् पुरन्दर (इन्द्र) हुन्, र हजारौँ बाण छर्दै गए।
33ती नरेश्वरले भीमलाई बाणको वर्षाले यसरी पीडित पारे, जसरी ग्रीष्मको अन्त्यमा मेघले जलधाराको वर्षाले पर्वतलाई पीडित पार्दछन्।
34तब क्रोधले उत्तेजित ती भयङ्कर धनुर्धर भीमसेनले आफ्ना बाणको वर्षाले ती सयभन्दा बढी योद्धाको वध गरे, जो भगदत्तको हात्तीका खुट्टाको रक्षामा लागेका थिए।
35तिनीहरूलाई मारिएको देखेर अत्यन्त बलशाली भगदत्त क्रोधले जले र उनले आफ्नो त्यस श्रेष्ठ हात्तीलाई भीमसेनको रथतिर हाँके।
36हे शत्रुदमन, भगदत्तद्वारा प्रेरित त्यो हात्ती ताँदोबाट छोडिएको बाणसमान वेगपूर्वक भीमसेनमाथि जाइलाग्यो।
37त्यस हात्तीलाई यसरी प्रचण्ड वेगले आइरहेको देखेर भीमको नेतृत्वमा रहेका पाण्डवसेनाका महारथीहरूले त्यसमाथि आक्रमण गरे।
38पाँचै कैकेय भाइ, अभिमन्यु, द्रौपदीका पुत्रहरू, वीर दशार्णराज, क्षत्र तथा हे तात —
39— चेदिराज र चित्रकेतु — क्रोधले भरिएका यी सम्पूर्ण बलशाली योद्धाहरूले दिव्य निर्माणका आफ्ना उत्तम अस्त्रको प्रदर्शन गर्दै —
40— त्यस एक्लो हात्तीलाई चारैतिरबाट घेरे। अनेक बाणले बिँधिएको र अत्यधिक रगत बगाउने त्यो विशाल हात्ती गेरुको घोलले सजिएको पर्वतराजसमान सुन्दर देखियो। पर्वतसमान विशालकाय हात्तीमा सवार दशार्णराजले भगदत्तको हात्तीमाथि धावा बोले। त्यस हात्तीलाई आफूतिर आइरहेको देखेर त्यो गजश्रेष्ठ —
41— अर्थात् सुप्रतीकले, त्यसलाई यसरी रोक्यो जसरी समुद्रका किनारले त्यसका उर्लिएका छाल रोक्दछन्। महात्मा दशार्णराजको त्यस उत्तम हात्तीलाई यसरी रोकिएको देखेर —
42— पाण्डवहरूको सेनाले पनि "साधु! साधु!" भन्दै भगदत्तको प्रशंसा गर्यो। तब क्रोधले भरिएका प्राग्ज्योतिषराजले चौध भालाले —
43— हे पुरुषश्रेष्ठ, दशार्णराजको हात्तीमाथि प्रहार गरे; ती भाला त्यस हात्तीको शरीर छोपेको उत्तम कवच र सुनका साजसामान भेदेर त्यसभित्र यसरी पसे, जसरी सर्पहरू बाँबीभित्रका आफ्ना दुलोमा पस्दछन्। हे भरतश्रेष्ठ, यसरी गहिरो बिँधिएको र अत्यन्त पीडित त्यो हात्ती —
44— आफ्नो क्रोध शान्त भई ठूलो वेगले पछि फर्क्यो; तब त्यो हात्ती पीडाको भयङ्कर चिच्याहट गर्दै दौड्यो —
45— र आफ्नै सेनालाई यसरी कुल्चँदै गयो, जसरी प्रचण्ड वायुले आफ्नो वेगले रूखहरू कुल्चिदिन्छ। जब दशार्णराजको त्यो हात्ती परास्त भयो, तब पाण्डवसेनाका महारथीहरू —
46— उच्च स्वरले सिंहनाद गर्दै युद्धका लागि अगाडि बढे। तब भीमलाई आफ्नो अगाडि राखेर उनीहरूले भगदत्तमाथि आक्रमण गरे —
47— विविध प्रकार र आकारका बाण तथा शस्त्र बर्साउँदै। तब प्रतिशोधका लागि लालायित ती क्रुद्ध योद्धाहरू अगाडि बढ्दै गरेको सिंहनाद सुनेर ती भयङ्कर धनुर्धर भगदत्त क्रोधका कारण निर्भय भई आफ्नो हात्ती हाँक्न थाले।
48खुट्टाको बुढीऔँलाको थिचाइ र अङ्कुशको प्रहारले यसरी प्रेरित त्यो गजश्रेष्ठ त्यस युद्धमा प्रलयाग्निसमान विनाशकारी भयो।
49तब, हे राजन्, त्यो हात्ती यताउता दौडँदै रथ, हात्ती तथा अश्वारोहीसहितका घोडाका विभागलाई कुल्चन थाल्यो।
50त्यसले सयौँ र हजारौँ पैदल सैनिकलाई पनि कुल्चिदियो। यसरी त्यसद्वारा विचलित भई पाण्डवहरूको त्यो विशाल सेना —
51— हे महाराज, बलिरहेको आगोमाथि तानिएको छालाजस्तै खुम्चियो। परम बुद्धिमान् भगदत्तद्वारा आफ्नो सेनालाई यसरी छिन्नभिन्न भइरहेको देखेर —
52— क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित घटोत्कच उनीमाथि जाइलागे। भयङ्कर रूप भएका ती प्राणी, जसका मुख र आँखाबाट अग्निका फिलिङ्गा निस्किरहेका थिए —
53— क्रोधले जल्दै र भयङ्कर रूप धारण गरेर, एउटा देदीप्यमान त्रिशूल उठाए, जसले पर्वतलाई पनि चिर्न सक्थ्यो।
54तब त्यस हात्तीको वध गर्न इच्छुक ती अत्यन्त बलशाली वीरले त्यो शक्ति फ्याँके, जसले चारैतिरबाट अग्निका फिलिङ्गा छरिरहेको थियो।
55त्यो शक्ति हात्तीतिर तीव्र वेगले गइरहेको देखेर प्राग्ज्योतिषराजले अत्यन्त तिखो र देदीप्यमान एउटा भयङ्कर अर्धचन्द्राकार बाण छोडे।
56तब त्यस बाणले ती तेजस्वी वीरले त्यो भयङ्कर त्रिशूल काटिदिए; र सुनसमान देदीप्यमान त्यो त्रिशूल दुई टुक्रामा विभक्त भई भुइँमा खस्यो —
57— इन्द्रले छोडेको उनको विशाल वज्रसमान, जो आकाशबाट खस्दछ। तब त्यो त्रिशूल खसेको र दुई टुक्रामा काटिएको देखेर ती पृथ्वीपति भगदत्तले —
58— सुनको दण्ड भएको र अग्निका ज्वालासमान बलिरहेको एउटा शक्ति उठाए, र "रोकिऊ! रोकिऊ!" भन्दै त्यो त्यस राक्षसमाथि फ्याँके।
59त्यसलाई साक्षात् वज्रसमान आकाशमा आइरहेको देखेर त्यो राक्षस सजिलै उफ्र्यो र भयङ्कर सिंहनाद गर्दै त्यसलाई समात्यो।
60हे भरतवंशी, तब प्राग्ज्योतिषराजले हेर्दाहेर्दै उसले त्यसलाई आफ्नो तिघ्रामा राखेर टुक्राटुक्रा पारिदियो। यो पराक्रम साँच्चै अद्भुत थियो।
61त्यस पराक्रमी राक्षसले गरेको त्यो महान् पराक्रम देखेर आकाशमा रहेका देवताहरू, गन्धर्व र ऋषिहरूसहित, विस्मित भए।
62हे महाराज, भीमसेनको नेतृत्वमा रहेका पाण्डवहरूले पनि "साधु! साधु!" को उद्घोषले पृथ्वी भरिदिए।
63महात्मा पाण्डवहरूका ती हर्षभरी गर्जन सुनेर अत्यन्त बलशाली भगदत्त, ती भयङ्कर धनुर्धर, ती सहन गर्न सकेनन्।
64तब तेजमा इन्द्रको वज्रसमान आफ्नो विशाल धनु तानेर उनले पाण्डवहरूका महारथीहरूमाथि प्रचण्ड वेगले आक्रमण गरे —
65— अगाडि बढ्दै अत्यन्त तिखा र अग्निसमान तेजस्वी देदीप्यमान भाला छोड्दै। उनले भीमलाई एउटा बाणले र राक्षसलाई नौ बाणले बिँधे —
66— अभिमन्युलाई तीनले र कैकेयहरूलाई पाँच बाणले। अनि पूरै तानिएको आफ्नो धनुबाट छोडिएको सीधा गाँठा भएको एउटा बाणले —
67— उनले त्यस युद्धमा क्षत्रदेवको दाहिने पाखुरा बिँधिदिए, र एक्कासि उनको उत्तम धनु, जसको ताँदोमा बाण चढेका थिए, समाइबाट फुत्किएर खस्यो।
68त्यसपछि उनले पुनः द्रौपदीका पाँचै पुत्रलाई पाँच बाणले बिँधे, र क्रोधले जल्दै भीमसेनका घोडाको वध गरे।
69तब तीन बाणले उनले सिंहचिह्न भएको भीमको ध्वजा काटिदिए, र तीन अन्य पखेटायुक्त बाणले उनका सारथिलाई बिँधिदिए।
70हे भरतश्रेष्ठ, त्यस सङ्ग्राममा भगदत्तद्वारा यसरी गहिरो बिँधिएका र अत्यन्त पीडित सारथि विशोक रथको बैठकमा बसे।
71तब, हे महाराज, यसरी आफ्नो रथको उपयोगबाट वञ्चित ती रथिश्रेष्ठ भीम हातमा गदा लिएर चाँडै आफ्नो उत्तम रथबाट हामफाले।
72हे भरतवंशी, उनलाई गदा उठाएर शिखरयुक्त पर्वतसमान देखेर तपाईंको सेना आतङ्कले ग्रस्त भयो।
73हे राजन्, यसै अवसरमा ती पाण्डुपुत्र, जसका सारथि कृष्ण हुन्, दायाँबायाँ आफ्ना शत्रुहरूको संहार गर्दै —
74— रणभूमिको त्यस भागमा आइपुगे, जहाँ ती दुवै पुरुषश्रेष्ठ, ती दुवै महारथी — अर्थात् पिता-पुत्र भीमसेन र घटोत्कच — प्राग्ज्योतिषराजसँग जुधिरहेका थिए।
75हे भरतश्रेष्ठ, आफ्ना भाइहरूलाई, जो सबै महारथी थिए, यसरी युद्धमा लागेको देखेर ती पाण्डुपुत्र (अर्जुन) चारैतिर आफ्ना बाण छर्दै युद्धमा सम्मिलित भए।
76तब ती महारथी स्वयं दुर्योधनले अत्यन्त हतारमा रथ र हात्तीले भरिएको आफ्नो सेनालाई अगाडि बढाए।
77तब सेता घोडा भएका ती पाण्डुपुत्रले वेगपूर्वक अगाडि बढिरहेको कौरवहरूको त्यस विशाल सेनामाथि तीव्र वेगले आक्रमण गरे।
78हे भरतवंशी, तब त्यस सङ्ग्राममा भगदत्तले पनि आफ्नो त्यस हात्तीले पाण्डवहरूका पङ्क्ति कुल्चँदै स्वयं युधिष्ठिरमाथि आक्रमण गरे।
79तब, हे तात, एकातिर भगदत्त र अर्कोतिर पाञ्चाल, सृञ्जय तथा कैकेयहरूबीच, सबैका शस्त्र उठेका अवस्थामा, एउटा घोर युद्ध सुरु भयो।
80त्यस सङ्ग्रामको क्रममा भीमसेनले केशव र अर्जुनलाई इरावान्को वधको समाचार, जस्तो त्यो घटेको थियो, सुनाइदिए।