अध्याय 97

भीष्म-वध पर्व — भगदत्त का पराक्रम

दिखाएँ:
दृश्य:
sanjaya duryodhana
श्लोक 1 सञ्जय उवाच · संजय सुनाते हैं
संस्कृत

संजय उवाच तस्मिन् महति संक्रन्दे राजा दुर्योधनस्तदा। गाङ्गेयमुपसंगम्य विनयेनाभिवाद्य च॥

अंग्रेज़ी

Sanjaya said When that dreadful battle was over, king Duryodhana, approaching the son of Ganga, and saluting him with humility,

हिन्दी

सञ्जय ने कहा — जब वह भयंकर युद्ध समाप्त हुआ, तब राजा दुर्योधन ने गङ्गापुत्र के पास जाकर उन्हें विनम्रतापूर्वक प्रणाम करके —

नेपाली

सञ्जयले भने — जब त्यो भयङ्कर युद्ध सकियो, तब राजा दुर्योधनले गङ्गापुत्रको छेउमा गएर उनलाई विनम्रतापूर्वक प्रणाम गरेर —

ghatotkacha
श्लोक 2
संस्कृत

तस्य सर्वं यथावृत्तमाख्यातुमुपचक्रमे। घटोत्कचस्य विजयमात्मनश्च पराजयम्॥

अंग्रेज़ी

Began to describe everything that had taken place, namely, victory by Ghatotkacha, and the defeat he himself has suffered.

हिन्दी

— जो कुछ घटित हुआ था, अर्थात् घटोत्कच द्वारा प्राप्त विजय और स्वयं उन्हें मिली पराजय — सब कुछ कह सुनाया।

नेपाली

— जे जति घटेको थियो, अर्थात् घटोत्कचले पाएको विजय र आफैले भोगेको पराजय — सबै कुरा भनिसुनाए।

bhishma
श्लोक 3
संस्कृत

कथयामास दुर्धर्षो विनिःश्वस्य पुनः पुनः। अब्रवीच्च तदा राजन् भीष्मं कुरुपिताहम्॥

अंग्रेज़ी

the won That invincible warrior, O king, theli spoke these words, sighing repeatedly and addressing the grandsire of the Kurus namely Bhishma.

हिन्दी

हे राजन्, तब उन अजेय योद्धा ने बार-बार लम्बी साँसें भरते हुए कुरुओं के पितामह भीष्म को सम्बोधित करके ये वचन कहे।

नेपाली

हे राजन्, तब ती अजेय योद्धाले बारम्बार लामो सास फेर्दै कुरुहरूका पितामह भीष्मलाई सम्बोधन गर्दै यी वचन भने।

krishna
श्लोक 4
संस्कृत

भवन्तं समुपाश्रित्य वासुदेवं यथा परैः। पाण्डवैर्विग्रहो घोरः समारब्धो मया प्रभो॥

अंग्रेज़ी

"Just as the son of Vasudeva has been relied upon by the foe, so replying upon yourself, I have commenced this dreadful war with the Pandavas, O lord.

हिन्दी

"हे स्वामी, जिस प्रकार शत्रु ने वसुदेव के पुत्र का भरोसा किया है, उसी प्रकार आपका भरोसा करके ही मैंने पाण्डवों के साथ यह भयंकर युद्ध आरम्भ किया है।

नेपाली

"हे स्वामी, जसरी शत्रुले वसुदेवका पुत्रको भरोसा गरेको छ, त्यसै गरी तपाईंकै भरोसा गरेर मैले पाण्डवहरूसँग यो भयङ्कर युद्ध सुरु गरेको हुँ।

श्लोक 5
संस्कृत

एकादश समाख्याता अक्षौहिण्यश्च या मम। निदेशे तव तिष्ठन्ति मया सार्धं परंतप॥

अंग्रेज़ी

My troops counting eleven Akshauhini in number, as also my own self, O grinder of foes, are all under your command.

हिन्दी

हे शत्रुमर्दन, ग्यारह अक्षौहिणी की मेरी सेना तथा स्वयं मैं भी — सब आपकी ही आज्ञा के अधीन हैं।

नेपाली

हे शत्रुमर्दन, एघार अक्षौहिणीको मेरो सेना तथा स्वयं म पनि — सबै तपाईंकै आज्ञाको अधीनमा छौँ।

ghatotkacha
श्लोक 6
संस्कृत

सोऽहं भरतशार्दूल भीमसेनपुरोगमैः। घटोत्कचं समाश्रित्य पाण्डवैर्युधि निर्जितः॥

अंग्रेज़ी

Though thus supported, yet, О foremost of the Bharatas, I have been worsted in battle by the Pandava combatants headed by Bhimasena and dependent on Ghatotkacha.

हिन्दी

हे भरतश्रेष्ठ, इतना सहयोग पाकर भी मैं भीमसेन के नेतृत्व वाले और घटोत्कच के आश्रित पाण्डव योद्धाओं द्वारा युद्ध में परास्त हुआ हूँ।

नेपाली

हे भरतश्रेष्ठ, यति सहयोग पाएर पनि म भीमसेनको नेतृत्वमा रहेका र घटोत्कचमा आश्रित पाण्डव योद्धाहरूद्वारा युद्धमा परास्त भएको छु।

श्लोक 7
संस्कृत

तन्मे दहति गात्राणि शुष्कवृक्षमिवानलः। यदिच्छामि महाभाग त्वत्प्रसादात् परंतप॥

अंग्रेज़ी

This it is that is corroding my limbs like fire burning a withered tree. Therefore, O you of eminent parts, O slayer of foes, through your grace, I wish,

हिन्दी

यही बात मेरे अङ्गों को इस प्रकार जला रही है, जैसे अग्नि सूखे वृक्ष को जला देती है। इसलिए, हे उत्तम गुणों वाले, हे शत्रुहन्ता, आपकी कृपा से मैं चाहता हूँ —

नेपाली

यही कुराले मेरा अङ्ग यसरी जलाइरहेको छ, जसरी अग्निले सुकेको रूख जलाउँछ। त्यसैले, हे उत्तम गुण भएका, हे शत्रुहन्ता, तपाईंको कृपाले म चाहन्छु —

bhishma
श्लोक 8
संस्कृत

राक्षसापसदं हन्तु स्वयमेव पितामह। त्वां समाश्रित्य दुर्धर्षं तन्मे कर्तुं त्वमर्हसि॥

अंग्रेज़ी

O grandsire, to slay that worst of Rakshasas myself, mainly depending upon your invincible self. It behaves you to see that my wish is fulfilled.”

हिन्दी

— हे पितामह, कि आपके अजेय स्वरूप के मुख्य भरोसे पर मैं स्वयं उस नीच राक्षस का वध करूँ। आपको यह देखना चाहिए कि मेरी यह इच्छा पूर्ण हो।"

नेपाली

— हे पितामह, कि तपाईंको अजेय स्वरूपकै मुख्य भरोसामा म आफै त्यस नीच राक्षसको वध गरूँ। तपाईंले यो हेर्नुपर्छ कि मेरो यो इच्छा पूर्ण होस्।"

duryodhana bhishma shantanu
श्लोक 9
संस्कृत

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञो भरतसत्तम। दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्॥

अंग्रेज़ी

Hearing, O foremost of the Bharatas, these words of the king, Bhishma the son of Shantanu addressed these words to Duryodhana.

हिन्दी

हे भरतश्रेष्ठ, राजा के ये वचन सुनकर शान्तनुपुत्र भीष्म ने दुर्योधन से ये वचन कहे।

नेपाली

हे भरतश्रेष्ठ, राजाका यी वचन सुनेर शान्तनुपुत्र भीष्मले दुर्योधनलाई यी वचन भने।

श्लोक 10
संस्कृत

शृणु राजन् मम वचो यत् त्वां वक्ष्यामि कौरव। यथा त्वया महाराज वर्तितव्यं परंतप॥

अंग्रेज़ी

"Hear, O king the words that I shall speak to you, O scion of the Kuru race, about how you should conduct yourself, Ogrinder of foes.

हिन्दी

"हे राजन्, हे कुरुवंश के वंशज, हे शत्रुमर्दन, मैं जो वचन तुमसे कहूँगा, उन्हें सुनो — कि तुम्हें कैसा आचरण करना चाहिए।

नेपाली

"हे राजन्, हे कुरुवंशका वंशज, हे शत्रुमर्दन, म जुन वचन तिमीलाई भन्नेछु, ती सुन — कि तिमीले कस्तो आचरण गर्नुपर्छ।

yudhishthira
श्लोक 11
संस्कृत

आत्मा रक्ष्यो रणे तात सर्वावस्थास्वरिंदम। धर्मराजेन संग्रामस्त्वया कार्यः सदाऽनघ॥

अंग्रेज़ी

O sire, O slayer of foes, you should ever carefully protect yourself in battle, under all circumstances. O sinless one, you should always engage with the very virtuous king Yudhishthira.

हिन्दी

हे तात, हे शत्रुहन्ता, तुम्हें युद्ध में सब परिस्थितियों में सदा सावधानी से अपनी रक्षा करनी चाहिए। हे निष्पाप, तुम्हें सदा परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर से ही जूझना चाहिए —

नेपाली

हे तात, हे शत्रुहन्ता, तिमीले युद्धमा सबै परिस्थितिमा सधैँ सावधानीसाथ आफ्नो रक्षा गर्नुपर्छ। हे निष्पाप, तिमीले सधैँ परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरसँगै जुध्नुपर्छ —

arjuna nakula sahadeva
श्लोक 12
संस्कृत

अर्जुनेन यमाभ्यां वा भीमसेनेन वा पुनः। राजधर्मं पुरस्कृत्य राजा राजानमार्छति॥

अंग्रेज़ी

Or with Arjuna or with Bhimasena or with the twins Nakula and Sahadeva. Keeping in view the duty of a king, a king strikes another royal compose.

हिन्दी

— अथवा अर्जुन से, अथवा भीमसेन से, अथवा नकुल और सहदेव — इन दोनों जुड़वाँ भाइयों से। राजधर्म को दृष्टि में रखते हुए राजा अपने ही समान किसी राजा पर प्रहार करता है।

नेपाली

— अथवा अर्जुनसँग, अथवा भीमसेनसँग, अथवा नकुल र सहदेव — ती दुवै जुम्ल्याहा भाइसँग। राजधर्मलाई दृष्टिमा राखेर राजाले आफूसमान कुनै राजामाथि नै प्रहार गर्दछ।

shalya drona kripa vikarna
श्लोक 13
संस्कृत

अहं द्रोणः कृपो द्रौणिः कृतवर्मा च सात्वतः। शल्यश्च सौमदत्तिश्च विकर्णश्च महारथः॥

अंग्रेज़ी

Myself, Drona, Kripa, the son of Drona, Kritavarma of the Satvata race, Shalya, Somadatta's son, the might car-warrior Vikarna,

हिन्दी

मैं, द्रोण, कृप, द्रोणपुत्र, सात्वत वंश के कृतवर्मा, शल्य, सोमदत्त के पुत्र, महारथी विकर्ण —

नेपाली

म, द्रोण, कृप, द्रोणपुत्र, सात्वत वंशका कृतवर्मा, शल्य, सोमदत्तका पुत्र, महारथी विकर्ण —

dushasana
श्लोक 14
संस्कृत

तव च भ्रातरः श्रेष्ठा दुःशासनपुरोगमाः। त्वदर्थे प्रतियोत्स्यामो राक्षसं तं महाबलम्॥

अंग्रेज़ी

Your heroic brothers headed by Dushasana, we shall all right with that highly puissant Rakshasa for your sake.

हिन्दी

— तथा दुःशासन के नेतृत्व वाले तुम्हारे वीर भाई — हम सब तुम्हारे लिए उस अत्यन्त पराक्रमी राक्षस से लड़ेंगे।

नेपाली

— तथा दुःशासनको नेतृत्वमा रहेका तिम्रा वीर भाइहरू — हामी सबै तिम्रा लागि त्यस अत्यन्त पराक्रमी राक्षससँग लड्नेछौँ।

bhishma hidimba indra
श्लोक 15
संस्कृत

रौद्रे तस्मिन् राक्षसेन्द्रे यदि तेऽनुशयो महान्। अयं वा गच्छतु रणे तस्य युद्धाय दुर्मतेः॥ भगदत्तो महीपालः पुरन्दरसमो युधि। एतावदुक्त्वा राजानं भगदत्तमथाब्रवीत्॥ समक्षं पार्थिवेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः। गच्छ शीघ्रं महाराज हैडिम्बं युद्धदुर्मदम्॥

अंग्रेज़ी

Or if you bear implacable hatred for that fierce prince of Rakshasas, let this ruler of earth namely Bhagadatta, who is equal to Indra in battle, encounter in battle that evil-minded one." Having thus addressed the king, Bhishma eloquent in speech thus spoke of Bhagadatta even before that foremost of king “Proceed, O mighty monarch, without delay, against the son of Hidimba, invincible in battle.

हिन्दी

अथवा यदि तुम उस भयंकर राक्षसराज के प्रति अमिट वैर रखते हो, तो युद्ध में इन्द्र के समान ये पृथ्वीपति भगदत्त ही उस दुर्बुद्धि से युद्ध में भिड़ें।" राजा से इस प्रकार कहकर वाक्पटु भीष्म ने उन राजश्रेष्ठ के सम्मुख ही भगदत्त से कहा — "हे महाराज, बिना विलम्ब किए युद्ध में अजेय हिडिम्बा के पुत्र के विरुद्ध जाइए।

नेपाली

अथवा यदि तिमी त्यस भयङ्कर राक्षसराजप्रति अमिट वैर राख्दछौ भने, युद्धमा इन्द्रसमान यी पृथ्वीपति भगदत्त नै त्यस दुर्बुद्धिसँग युद्धमा भिडून्।" राजालाई यसरी भनेर वाक्पटु भीष्मले ती राजश्रेष्ठकै सामु भगदत्तलाई भने — "हे महाराज, विलम्ब नगरी युद्धमा अजेय हिडिम्बाका पुत्रविरुद्ध जानुहोस्।

indra
श्लोक 16
संस्कृत

वारयस्व रणे यत्तो मिषतां सर्वधन्विनाम्। राक्षसं क्रूरकर्माणं यथेन्द्रस्तारकं पुरा॥

अंग्रेज़ी

Putting forth all your energies do you resist that Rakshasa of cruel deeds before the eyes of these bowmen, even as Indra resisted Taraka in days gone by.

हिन्दी

अपनी समस्त शक्ति लगाकर आप इन धनुर्धरों के सम्मुख ही उस क्रूरकर्मा राक्षस को उसी प्रकार रोकिए, जैसे पूर्वकाल में इन्द्र ने तारक को रोका था।

नेपाली

आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर तपाईंले यी धनुर्धरहरूकै सामु त्यस क्रूरकर्मा राक्षसलाई त्यसै गरी रोक्नुहोस्, जसरी पूर्वकालमा इन्द्रले तारकलाई रोकेका थिए।

श्लोक 17
संस्कृत

तव दिव्यानि चास्त्राणि विक्रमश्च परंतप। समागमश्च बहुभिः पुराभूदमरैः सह॥

अंग्रेज़ी

Your weapons are of celestial make and o redresser of your foes, your prowess in divine. And before this, you have had encounters with many a host of Asuras.

हिन्दी

हे शत्रुदमन, आपके अस्त्र दिव्य निर्माण के हैं और आपका पराक्रम दैवी है। और इससे पूर्व भी आपके असुरों की अनेक सेनाओं से संग्राम हो चुके हैं।

नेपाली

हे शत्रुदमन, तपाईंका अस्त्र दिव्य निर्माणका छन् र तपाईंको पराक्रम दैवी छ। अनि यसभन्दा अगाडि पनि तपाईंका असुरहरूका अनेक सेनासँग सङ्ग्राम भइसकेका छन्।

श्लोक 18
संस्कृत

त्वं तस्य नृपशार्दूल प्रतियोद्धा महाहवे। स्वबलेनोच्छ्रितो राजञ्जहि राक्षसपुङ्गवम्॥

अंग्रेज़ी

O foremost of kings, you are a match for the Rakshasa in this fierce battle; and supported by your own divisions, O king, do you slay that foremost of Rakshasas.”

हिन्दी

हे राजश्रेष्ठ, इस घोर युद्ध में आप उस राक्षस के समकक्ष हैं; और हे राजन्, अपने सेनाविभागों के सहयोग से आप उस राक्षसश्रेष्ठ का वध कीजिए।"

नेपाली

हे राजश्रेष्ठ, यस घोर युद्धमा तपाईं त्यस राक्षसका समकक्ष हुनुहुन्छ; र हे राजन्, आफ्ना सेनाविभागको सहयोगमा तपाईंले त्यस राक्षसश्रेष्ठको वध गर्नुहोस्।"

bhishma
श्लोक 19
संस्कृत

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भीष्मस्य पृतनापतेः। प्रययौ सिंहनादेन परानभिमुखो द्रुतम्॥

अंग्रेज़ी

Hearing these words of Bhishma the generalissimo of the Kauravas, Bhagadatta rushed towards the enemy uttering his war cries.

हिन्दी

कौरवों के सेनापति भीष्म के ये वचन सुनकर भगदत्त सिंहनाद करते हुए शत्रु की ओर दौड़े।

नेपाली

कौरवहरूका सेनापति भीष्मका यी वचन सुनेर भगदत्त सिंहनाद गर्दै शत्रुतिर दौडे।

श्लोक 20
संस्कृत

तमाद्रवन्तं सम्प्रेक्ष्य गर्जन्तमिव तोयदम्। अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पाण्डवानां महारथाः॥

अंग्रेज़ी

Beholding him rush like a mass of roaring clouds, the mighty car-warriors of the Pandava host inflamed with wrath advanced with impetuosity.

हिन्दी

उन्हें गरजते मेघसमूह के समान आते देखकर पाण्डवसेना के महारथी क्रोध से जलते हुए वेगपूर्वक आगे बढ़े।

नेपाली

उनलाई गर्जिरहेको मेघसमूहसमान आइरहेको देखेर पाण्डवसेनाका महारथीहरू क्रोधले जल्दै वेगपूर्वक अगाडि बढे।

draupadi ghatotkacha abhimanyu
श्लोक 21
संस्कृत

भीमसेनोऽभिमन्युश्च राक्षश्च घटोत्कचः। द्रौपदेयाः सत्यधृतिः क्षत्रदेवश्च भारत॥

अंग्रेज़ी

Bhimasena, Abhimanyu, the Rakshasa Ghatotkacha, the son of Draupadi, Satyadhriti, Kshatradeva, and O sire,

हिन्दी

भीमसेन, अभिमन्यु, राक्षस घटोत्कच, द्रौपदी के पुत्र, सत्यधृति, क्षत्रदेव तथा हे तात —

नेपाली

भीमसेन, अभिमन्यु, राक्षस घटोत्कच, द्रौपदीका पुत्रहरू, सत्यधृति, क्षत्रदेव तथा हे तात —

krishna
श्लोक 22
संस्कृत

चेदिपो वसुदानश्च दशार्णाधिपतिस्तथा। सुप्रतीकेन तांश्चापि भगदत्तोऽप्युपाद्रवत्॥

अंग्रेज़ी

Vasudeva, the ruler of the Chedis, the ruler of the Dasharnas, all these warriors assaulted Bhagadatta. Bhagadatta also mounted on his elephant Supratika, charged these heroes.

हिन्दी

— वसुदेव, चेदिराज तथा दशार्णराज — इन समस्त योद्धाओं ने भगदत्त पर आक्रमण किया। भगदत्त ने भी अपने हाथी सुप्रतीक पर सवार होकर इन वीरों पर धावा किया।

नेपाली

— वसुदेव, चेदिराज तथा दशार्णराज — यी सम्पूर्ण योद्धाले भगदत्तमाथि आक्रमण गरे। भगदत्तले पनि आफ्नो हात्ती सुप्रतीकमा सवार भई यी वीरहरूमाथि धावा बोले।

श्लोक 23
संस्कृत

ततः समभवद् युद्धं घोररूपं भयानकम्। पाण्डूनां भगदत्तेन यमराष्ट्रविवर्धनम्॥

अंग्रेज़ी

Then ensued a dreadful combat of awful aspect, between the Pandava hosts and Bhagadatta's divisions, increasing the population of Death's domain.

हिन्दी

तब पाण्डवसेना और भगदत्त के सेनाविभागों के बीच भयानक रूप वाला एक भयंकर संग्राम छिड़ गया, जिसने यमराज के राज्य की जनसंख्या बढ़ा दी।

नेपाली

तब पाण्डवसेना र भगदत्तका सेनाविभागबीच भयानक रूपको एउटा भयङ्कर सङ्ग्राम छेडियो, जसले यमराजको राज्यको जनसङ्ख्या बढाइदियो।

श्लोक 24
संस्कृत

प्रयुक्ता रथिभिर्बाणा भीमवेगाः सुतेजनाः। ते निपेतुर्महाराज नागेषु च रथेषु च॥

अंग्रेज़ी

Fleet arrows charged with energy and shot by car-warriors, O mighty monarch, began to fall on elephants and chariots.

हिन्दी

हे महाराज, रथियों द्वारा छोड़े गए और वेग से भरे तीव्रगामी बाण हाथियों और रथों पर गिरने लगे।

नेपाली

हे महाराज, रथीहरूले छोडेका र वेगले भरिएका तीव्रगामी बाण हात्ती र रथहरूमाथि खस्न थाले।

श्लोक 25
संस्कृत

प्रभिन्नाश्च महानागा विनीता हस्तिसादिभिः। परस्परं समासाद्य संनिपेतुरभीतवत्॥

अंग्रेज़ी

Huge-elephants with rent temples and goaded on by their riders, approached and fell upon one another dauntlessly.

हिन्दी

फटे कुम्भस्थल वाले और अपने आरोहियों द्वारा उकसाए गए विशाल हाथी निर्भय होकर एक-दूसरे के निकट पहुँचकर एक-दूसरे पर टूट पड़े।

नेपाली

फुटेका कुम्भस्थल भएका र आफ्ना आरोहीद्वारा उकासिएका विशाल हात्तीहरू निर्भय भई एकअर्काको नजिक पुगेर एकअर्कामाथि जाइलागे।

श्लोक 26
संस्कृत

मदान्धा रोषसंरब्धा विषाणार्महाहवे। बिभिदुर्दन्तमुसलैः समासाद्य परस्परम्॥

अंग्रेज़ी

Excited to the highest pitch of fury and blind with shedding the temporal juice, those elephants approaching one another ripped one another open with the point of their tusks resembling hard bludgeons.

हिन्दी

क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित और मदजल बहाने से अन्धे हुए वे हाथी एक-दूसरे के निकट पहुँचकर कठोर मुद्गरों के समान अपने दाँतों के अग्रभागों से एक-दूसरे को चीर डालते थे।

नेपाली

क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित र मदजल बगाएर अन्धा भएका ती हात्तीहरू एकअर्काको नजिक पुगेर कठोर मुड्गरसमान आफ्ना दाँतका टुप्पाले एकअर्कालाई चिरिदिन्थे।

श्लोक 27
संस्कृत

हयाश्च चामरापीडाः प्रासपाणिभिरास्थिताः। चोदिताः सादिभिः क्षिप्रं निपेतुरितरेतरम्॥

अंग्रेज़ी

Horses, graced with long-flowing tails and mounted by lancers, urged on by their riders, vehemently dashed against one another totally undaunted.

हिन्दी

लम्बी लहराती पूँछों से सुशोभित और भालाधारियों द्वारा आरोहित घोड़े अपने सवारों द्वारा प्रेरित होकर पूर्णतः निर्भय होकर एक-दूसरे पर प्रचण्ड वेग से टकराए।

नेपाली

लामा लहराइरहेका पुच्छरले सुशोभित र भालाधारीहरूले चढेका घोडाहरू आफ्ना सवारद्वारा प्रेरित भई पूर्णतः निर्भय भई एकअर्कामाथि प्रचण्ड वेगले ठोक्किए।

श्लोक 28
संस्कृत

पादाताश्च पदात्यौटुस्ताडिताः शक्तितोमरैः। न्यपतन्त तदा भूमौ शतशोऽथ सहस्रशः॥

अंग्रेज़ी

Foot-soldiers struck by other foot soldiers with lances and dares, fell down on the ground by hundreds and thousands.

हिन्दी

अन्य पैदल सैनिकों द्वारा भालों और भल्लों से आहत पैदल सैनिक सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में भूमि पर गिर पड़े।

नेपाली

अन्य पैदल सैनिकहरूद्वारा भाला र भल्लले आहत पैदल सैनिकहरू सयौँ र हजारौँको सङ्ख्यामा भुइँमा ढले।

श्लोक 29
संस्कृत

रथिनश्च स्थै राजन् कर्णिनालीकसायकैः। निहत्य समरे वीरान् सिंहनादान् विनेदिरे॥

अंग्रेज़ी

Car-warriors riding on their cars, O king, having slain many heroes with Karnis (barbed arrows) Nalikas (fire-arms) and shafts to began to vociferate their war-cries.

हिन्दी

हे राजन्, अपने रथों पर सवार रथी कर्णियों (काँटेदार बाणों), नालिकों (अग्न्यस्त्रों) और बाणों से अनेक वीरों का वध करके सिंहनाद करने लगे।

नेपाली

हे राजन्, आफ्ना रथमा सवार रथीहरू कर्णी (काँडे बाण), नालिक (अग्न्यस्त्र) र बाणले अनेक वीरको वध गरेर सिंहनाद गर्न थाले।

श्लोक 30
संस्कृत

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे लोमहर्षणे। भगदत्तो महेष्वासो भीमसेनमथाद्रवत्॥

अंग्रेज़ी

When that hair string combat was thus raging, the fierce bowmen Bhagadatta assailed Bhimasena,

हिन्दी

जब वह रोमाञ्चकारी संग्राम इस प्रकार छिड़ा हुआ था, तब भयंकर धनुर्धर भगदत्त ने भीमसेन पर आक्रमण किया —

नेपाली

जब त्यो रोमाञ्चकारी सङ्ग्राम यसरी छेडिएको थियो, तब भयङ्कर धनुर्धर भगदत्तले भीमसेनमाथि आक्रमण गरे —

श्लोक 31
संस्कृत

कुञ्जरेण प्रभिन्नेन सप्तधा स्रवता मदम्। पर्वतेन यथा तोयं स्रवमाणेन सर्वशः॥

अंग्रेज़ी

On his elephant with rent temples and with the temporal juice trickling down in seven distinct lines like so many billets flowing down the mountain barest.

हिन्दी

— अपने उस हाथी पर सवार होकर, जिसका कुम्भस्थल फटा हुआ था और जिससे मदजल सात अलग-अलग धाराओं में इस प्रकार बह रहा था, मानो पर्वत के वक्षःस्थल से बहती अनेक जलधाराएँ हों।

नेपाली

— आफ्नो त्यस हात्तीमा सवार भएर, जसको कुम्भस्थल फुटेको थियो र जसबाट मदजल सात छुट्टाछुट्टै धारामा यसरी बगिरहेको थियो, मानौँ पर्वतको छातीबाट बग्ने अनेक जलधारा हुन्।

indra
श्लोक 32
संस्कृत

किरछरसहस्राणि सुप्रतीकशिरोगतः। ऐरावतस्थो मघवान् वारिधारा इवानघ॥

अंग्रेज़ी

That sinless one advanced on the neck of Supratika, scattering thousands of arrows like the almighty Purandara riding on the Airavata.

हिन्दी

वे निष्पाप सुप्रतीक की गर्दन पर बैठे इस प्रकार आगे बढ़े, मानो ऐरावत पर आरूढ़ सर्वशक्तिमान् पुरन्दर (इन्द्र) हों, और सहस्रों बाण बिखेरते चले।

नेपाली

ती निष्पाप सुप्रतीकको घाँटीमा बसेर यसरी अगाडि बढे, मानौँ ऐरावतमा आरूढ सर्वशक्तिमान् पुरन्दर (इन्द्र) हुन्, र हजारौँ बाण छर्दै गए।

bhima
श्लोक 33
संस्कृत

स भीमं शरधाराभिस्ताडयामास पार्थिवः। पर्वतं वारिधारभिस्तापान्ते जलदो यथा॥

अंग्रेज़ी

That ruler of men afflicted Bhima with an arrows down-pour, like clouds afflicting the mountains with a down-pour of rain at the end of the summer.

हिन्दी

उन नरेश्वर ने भीम को बाणों की वर्षा से इस प्रकार पीड़ित किया, जैसे ग्रीष्म के अन्त में मेघ जलधाराओं की वर्षा से पर्वतों को पीड़ित करते हैं।

नेपाली

ती नरेश्वरले भीमलाई बाणको वर्षाले यसरी पीडित पारे, जसरी ग्रीष्मको अन्त्यमा मेघले जलधाराको वर्षाले पर्वतलाई पीडित पार्दछन्।

श्लोक 34
संस्कृत

भीमसेनस्तु संक्रुद्धः पादरक्षान् परःशतान्। निजघान महेष्वासः संरब्धः शरवृष्टिभिः॥

अंग्रेज़ी

Then that fierce that bowman Bhimasena excited with rage, slew his showers of arrows those warriors numbering more than hundred who were engaged in protecting Bhagadatta's feet.

हिन्दी

तब क्रोध से उत्तेजित उन भयंकर धनुर्धर भीमसेन ने अपने बाणों की वर्षा से उन सौ से अधिक योद्धाओं का वध कर दिया, जो भगदत्त के हाथी के पैरों की रक्षा में लगे हुए थे।

नेपाली

तब क्रोधले उत्तेजित ती भयङ्कर धनुर्धर भीमसेनले आफ्ना बाणको वर्षाले ती सयभन्दा बढी योद्धाको वध गरे, जो भगदत्तको हात्तीका खुट्टाको रक्षामा लागेका थिए।

श्लोक 35
संस्कृत

तान् दृष्ट्वा निहतान् क्रुद्धो भगदत्तः प्रतापवान्। चोदयामास नागेन्द्र भीमसेनस्थं प्रति॥

अंग्रेज़ी

Seeing them slain, the highly powerful Bhagadatta, inflamed with wrath, goaded his foremost elephant towards chariot of Bhimasena.

हिन्दी

उन्हें मारा गया देखकर अत्यन्त बलशाली भगदत्त क्रोध से जल उठे और उन्होंने अपने उस श्रेष्ठ हाथी को भीमसेन के रथ की ओर हाँका।

नेपाली

तिनीहरूलाई मारिएको देखेर अत्यन्त बलशाली भगदत्त क्रोधले जले र उनले आफ्नो त्यस श्रेष्ठ हात्तीलाई भीमसेनको रथतिर हाँके।

श्लोक 36
संस्कृत

स नागः प्रेषितस्तेन बाणो ज्याचोदितो यथा। अभ्यधावत वेगेन भीमसेनमरिंदमम्॥

अंग्रेज़ी

Like an arrow shot from the bowstring, that elephant, O subduer of foes, directed by Bhagadatta, impetuously rushed against Bhimasena.

हिन्दी

हे शत्रुदमन, भगदत्त द्वारा प्रेरित वह हाथी प्रत्यञ्चा से छोड़े गए बाण के समान वेगपूर्वक भीमसेन पर टूट पड़ा।

नेपाली

हे शत्रुदमन, भगदत्तद्वारा प्रेरित त्यो हात्ती ताँदोबाट छोडिएको बाणसमान वेगपूर्वक भीमसेनमाथि जाइलाग्यो।

bhima
श्लोक 37
संस्कृत

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथाः। अभ्यवर्तन्त वेगेन भीमसेनपुरोगमाः॥

अंग्रेज़ी

Beholding that elephant thus advance furiously, the mighty car-warriors of the Pandava host headed by Bhima assaulted it.

हिन्दी

उस हाथी को इस प्रकार प्रचण्ड वेग से आते देखकर भीम के नेतृत्व वाले पाण्डवसेना के महारथियों ने उस पर आक्रमण किया।

नेपाली

त्यस हात्तीलाई यसरी प्रचण्ड वेगले आइरहेको देखेर भीमको नेतृत्वमा रहेका पाण्डवसेनाका महारथीहरूले त्यसमाथि आक्रमण गरे।

draupadi abhimanyu draupadeya
श्लोक 38
संस्कृत

केकयाश्चाभिमन्युश्च द्रौपदेयाश्च सर्वशः। दशार्णाधिपतिः शूरः क्षत्रदेवश्च मारिष॥

अंग्रेज़ी

The five Kaikeya brothers, Abhimanyu the sons of Draupadi, the heroic, ruler of the Dasharnas, Kshatra, and O sire,

हिन्दी

पाँचों कैकेय भाई, अभिमन्यु, द्रौपदी के पुत्र, वीर दशार्णराज, क्षत्र तथा हे तात —

नेपाली

पाँचै कैकेय भाइ, अभिमन्यु, द्रौपदीका पुत्रहरू, वीर दशार्णराज, क्षत्र तथा हे तात —

श्लोक 39
संस्कृत

चेदिपश्चित्रकेतुश्च संरब्धाः सर्व एव ते। उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महाबलाः॥

अंग्रेज़ी

The ruler of the Chedis, and Chitraketu, all these powerful warriors wrought up with wrath, displaying their excellent weapons of celestial make,

हिन्दी

— चेदिराज और चित्रकेतु — क्रोध से भरे इन समस्त बलशाली योद्धाओं ने दिव्य निर्माण के अपने उत्तम अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए —

नेपाली

— चेदिराज र चित्रकेतु — क्रोधले भरिएका यी सम्पूर्ण बलशाली योद्धाहरूले दिव्य निर्माणका आफ्ना उत्तम अस्त्रको प्रदर्शन गर्दै —

श्लोक 40
संस्कृत

तमेकं कुञ्जरं क्रुद्धाः समन्तात् पर्यवारयन्। स विद्धो बहुभिर्बाणैर्व्यरोचत महाद्विपः॥ संजातरुधिरोत्पीडो धातुचित्र इवाद्रिराट्। दशार्णाधिपतिश्चापि गजं भूमिधरोपमम्॥ समास्थितोऽभिदुद्राव भगदत्तस्य वारणम्। तमापतन्तं समरे गजं गजपति: स च॥

अंग्रेज़ी

Surrounded that single elephant on all sides. That huge elephant pierced with many shafts and shedding blood profusely, appeared beautiful like the king of mountains decked with red chalk solution. The ruler of the Dasharnas, mounted on an elephant prodigious like a mountain, dashed against the elephant of Bhagadatta. Beholding that elephant rush towards himself that foremost of elephants,

हिन्दी

— उस अकेले हाथी को चारों ओर से घेर लिया। अनेक बाणों से बिंधा और अत्यधिक रक्त बहाता वह विशाल हाथी गेरू के घोल से सजे पर्वतराज के समान सुन्दर प्रतीत हुआ। पर्वत के समान विशालकाय हाथी पर सवार दशार्णराज ने भगदत्त के हाथी पर धावा किया। उस हाथी को अपनी ओर आते देखकर वह गजश्रेष्ठ —

नेपाली

— त्यस एक्लो हात्तीलाई चारैतिरबाट घेरे। अनेक बाणले बिँधिएको र अत्यधिक रगत बगाउने त्यो विशाल हात्ती गेरुको घोलले सजिएको पर्वतराजसमान सुन्दर देखियो। पर्वतसमान विशालकाय हात्तीमा सवार दशार्णराजले भगदत्तको हात्तीमाथि धावा बोले। त्यस हात्तीलाई आफूतिर आइरहेको देखेर त्यो गजश्रेष्ठ —

श्लोक 41
संस्कृत

दधार सुप्रतीकोऽपि वेलेव मकरालयम्। वारितं प्रेक्ष्य नागेन्द्रं दशार्णस्य महात्मनः॥

अंग्रेज़ी

Namely Supratika withstood it like the banks of the ocean resisting its surging waves. Beholding the excellent elephant of the highsouled ruler of Dasharna thus checked,

हिन्दी

— अर्थात् सुप्रतीक ने, उसे इस प्रकार रोक दिया जैसे समुद्र के तट उसकी उमड़ती लहरों को रोक देते हैं। महात्मा दशार्णराज के उस उत्तम हाथी को इस प्रकार रुका देखकर —

नेपाली

— अर्थात् सुप्रतीकले, त्यसलाई यसरी रोक्यो जसरी समुद्रका किनारले त्यसका उर्लिएका छाल रोक्दछन्। महात्मा दशार्णराजको त्यस उत्तम हात्तीलाई यसरी रोकिएको देखेर —

श्लोक 42
संस्कृत

साधु साध्विति सैन्यानि पाण्डवेयान्यपूजयन्। ततः प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान् वै चतुर्दश॥

अंग्रेज़ी

The troops of the Pandavas, all applauded Bhagadatta saying 'excellent' 'excellent'. Thereupon the ruler of the Pragjyotishas waxing wrath, with fourteen lances,

हिन्दी

— पाण्डवों की सेना ने भी "साधु! साधु!" कहकर भगदत्त की प्रशंसा की। तब क्रोध से भरे प्राग्ज्योतिषराज ने चौदह भालों से —

नेपाली

— पाण्डवहरूको सेनाले पनि "साधु! साधु!" भन्दै भगदत्तको प्रशंसा गर्‍यो। तब क्रोधले भरिएका प्राग्ज्योतिषराजले चौध भालाले —

श्लोक 43
संस्कृत

प्राहिणोत् तस्य नागस्य प्रमुखे नृपसत्तम। वर्म मुख्यं तनुत्राणं शातकुम्भपरिष्कृतम्॥ विदार्य प्राविशन् क्षिप्रं वल्मीकमिव पन्नगाः। स गाढविद्धो व्यथितो नागो भरतसत्तम॥

अंग्रेज़ी

Struck, O foremost of men, the elephant of the Dasharna king; these lances penetrating the fine Armour and caparisons of gold covering the elephant's body, entered into it like snakes entering into their holes on ant-hills. That elephant, O foremost of the Bharatas, thus deeply pierced and extremely pained,

हिन्दी

— हे पुरुषश्रेष्ठ, दशार्णराज के हाथी पर प्रहार किया; वे भाले उस हाथी के शरीर को ढके हुए उत्तम कवच और स्वर्ण के साज-सामान को भेदकर उसमें इस प्रकार घुस गए, जैसे सर्प बाँबियों में अपने बिलों में घुस जाते हैं। हे भरतश्रेष्ठ, इस प्रकार गहरे बिंधा और अत्यन्त पीड़ित वह हाथी —

नेपाली

— हे पुरुषश्रेष्ठ, दशार्णराजको हात्तीमाथि प्रहार गरे; ती भाला त्यस हात्तीको शरीर छोपेको उत्तम कवच र सुनका साजसामान भेदेर त्यसभित्र यसरी पसे, जसरी सर्पहरू बाँबीभित्रका आफ्ना दुलोमा पस्दछन्। हे भरतश्रेष्ठ, यसरी गहिरो बिँधिएको र अत्यन्त पीडित त्यो हात्ती —

श्लोक 44
संस्कृत

उपावृत्तमदः क्षिप्रमभ्यवर्तत वेगितः। स प्रदुद्राव वेगेन प्रणदन् भैरवं रवम्॥

अंग्रेज़ी

With its fury quenched, turned back with great vehemence; then that elephant uttering dreadful roars of agony ran,

हिन्दी

— अपना क्रोध शान्त होकर बड़े वेग से पीछे मुड़ गया; तब वह हाथी पीड़ा की भयंकर चिंघाड़ें करता हुआ दौड़ा —

नेपाली

— आफ्नो क्रोध शान्त भई ठूलो वेगले पछि फर्क्यो; तब त्यो हात्ती पीडाको भयङ्कर चिच्याहट गर्दै दौड्यो —

श्लोक 45
संस्कृत

सम्मर्दयानः स्वबलं वायुर्वृक्षानिवौजसा। तस्मिन् पराजिते नागे पाण्डवानां महारथाः॥

अंग्रेज़ी

Crushing the army to which it belonged, like the strong wind crushing the trees with its velocity. When that elephant of the Dasharna king was defeated, the mighty car-warriors of the Pandava host,

हिन्दी

— और अपनी ही सेना को इस प्रकार कुचलता गया, जैसे प्रचण्ड वायु अपने वेग से वृक्षों को कुचल डालती है। जब दशार्णराज का वह हाथी परास्त हो गया, तब पाण्डवसेना के महारथी —

नेपाली

— र आफ्नै सेनालाई यसरी कुल्चँदै गयो, जसरी प्रचण्ड वायुले आफ्नो वेगले रूखहरू कुल्चिदिन्छ। जब दशार्णराजको त्यो हात्ती परास्त भयो, तब पाण्डवसेनाका महारथीहरू —

bhima
श्लोक 46
संस्कृत

सिंहनादं विनद्योच्चैयुद्धायैवावतस्थिरे। ततो भीमं पुरस्कृत्य भगदत्तमुपाद्रवन्॥

अंग्रेज़ी

Uttering their war cries aloud, proceeded for battle. Then placing Bhima at their head they assailed Bhagadatta,

हिन्दी

— उच्च स्वर से सिंहनाद करते हुए युद्ध के लिए आगे बढ़े। तब भीम को अपने आगे रखकर उन्होंने भगदत्त पर आक्रमण किया —

नेपाली

— उच्च स्वरले सिंहनाद गर्दै युद्धका लागि अगाडि बढे। तब भीमलाई आफ्नो अगाडि राखेर उनीहरूले भगदत्तमाथि आक्रमण गरे —

श्लोक 47
संस्कृत

किरन्तो विविधान् बाणाशस्त्राणि विविधानि च। तेषामापततां राजन् संकुद्धानाममर्षिणाम्॥ श्रुत्वा स निनदं धोरभमर्षाद् गतसाध्वसः। भगदत्तो महेष्वासः स्वनागं प्रत्यचोदयत्॥

अंग्रेज़ी

Shooting arrows and weapons of various descriptions and shapes. Thereupon hearing the war-cries of those advancing and irate warriors longing for vengeance, that fierce bowman Bhagadatta Dauntless through rage, goaded his own elephant.

हिन्दी

— विविध प्रकार और आकार के बाण तथा शस्त्र बरसाते हुए। तब प्रतिशोध के लिए लालायित उन क्रुद्ध योद्धाओं के आगे बढ़ते हुए सिंहनाद सुनकर वे भयंकर धनुर्धर भगदत्त क्रोध के कारण निर्भय होकर अपने हाथी को हाँकने लगे।

नेपाली

— विविध प्रकार र आकारका बाण तथा शस्त्र बर्साउँदै। तब प्रतिशोधका लागि लालायित ती क्रुद्ध योद्धाहरू अगाडि बढ्दै गरेको सिंहनाद सुनेर ती भयङ्कर धनुर्धर भगदत्त क्रोधका कारण निर्भय भई आफ्नो हात्ती हाँक्न थाले।

श्लोक 48
संस्कृत

अङ्कुशाङ्गुनुदितः स गजप्रवरो युधि। तस्मिन् क्षणे समभवत् सांवर्तक इवानलः ॥

अंग्रेज़ी

That foremost of elephants, thus urged on by the press and stroke of the toe and the hook, in that battle destructive like the fire of dissolution.

हिन्दी

पैर के अँगूठे के दबाव और अङ्कुश के प्रहार से इस प्रकार प्रेरित वह गजश्रेष्ठ उस युद्ध में प्रलयाग्नि के समान विनाशकारी हो उठा।

नेपाली

खुट्टाको बुढीऔँलाको थिचाइ र अङ्कुशको प्रहारले यसरी प्रेरित त्यो गजश्रेष्ठ त्यस युद्धमा प्रलयाग्निसमान विनाशकारी भयो।

श्लोक 49
संस्कृत

रथसंघांस्तथा नागान् हयांश्च हयासादिभिः। पादातांश्च सुसंक्रुद्धः शतशोऽथ सहस्रशः॥

अंग्रेज़ी

Then, O king the elephant careered, hither and thither, and crushed divisions of cars and elephants and horses mounted by cavalrysoldiers.

हिन्दी

तब, हे राजन्, वह हाथी इधर-उधर दौड़ता हुआ रथों, हाथियों तथा अश्वारोहियों से युक्त घोड़ों के विभागों को कुचलने लगा।

नेपाली

तब, हे राजन्, त्यो हात्ती यताउता दौडँदै रथ, हात्ती तथा अश्वारोहीसहितका घोडाका विभागलाई कुल्चन थाल्यो।

श्लोक 50
संस्कृत

अमृद्गात् समरे नागः सम्प्रधावंस्ततस्ततः। तेन संलोड्यमानं तु पाण्डवानां बलं महत्॥

अंग्रेज़ी

It also crushed foot-soldiers by hundreds and by thousands. Thus agitated by it, that mighty army of the Pandavas,

हिन्दी

उसने सैकड़ों और सहस्रों पैदल सैनिकों को भी कुचल डाला। इस प्रकार उसके द्वारा विचलित होकर पाण्डवों की वह विशाल सेना —

नेपाली

त्यसले सयौँ र हजारौँ पैदल सैनिकलाई पनि कुल्चिदियो। यसरी त्यसद्वारा विचलित भई पाण्डवहरूको त्यो विशाल सेना —

श्लोक 51
संस्कृत

संचुकोच महाराज चर्मेवाग्नौ समाहितम्। भग्नं तु स्वबलं दृष्ट्वा भगदत्तेन धीमता॥

अंग्रेज़ी

Contracted, O monarch, like a piece of hide held over a blazing fire. Beholding his own army thus routed by the highly inteiligent Bhagadatta,

हिन्दी

— हे महाराज, जलती हुई अग्नि पर तानी गई चमड़े की खाल के समान सिकुड़ गई। परम बुद्धिमान् भगदत्त द्वारा अपनी सेना को इस प्रकार छिन्न-भिन्न होते देखकर —

नेपाली

— हे महाराज, बलिरहेको आगोमाथि तानिएको छालाजस्तै खुम्चियो। परम बुद्धिमान् भगदत्तद्वारा आफ्नो सेनालाई यसरी छिन्नभिन्न भइरहेको देखेर —

ghatotkacha
श्लोक 52
संस्कृत

घटोत्कचोऽथ संक्रुद्धो भगदत्तमुपाद्रवत्। विकटः परुषो राजन् दीप्तास्यो दीप्तलोचनः॥

अंग्रेज़ी

Ghatotkacha excited to the highest pitch of fury, rushed against the former. That being of fierce aspect, with countenance and eyes flashing fire,

हिन्दी

— क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित घटोत्कच उन पर टूट पड़ा। भयंकर रूप वाला वह प्राणी, जिसके मुख और नेत्रों से अग्नि की चिनगारियाँ निकल रही थीं —

नेपाली

— क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित घटोत्कच उनीमाथि जाइलागे। भयङ्कर रूप भएका ती प्राणी, जसका मुख र आँखाबाट अग्निका फिलिङ्गा निस्किरहेका थिए —

श्लोक 53
संस्कृत

रूपं विभीषणं कृत्वा रोषेण प्रज्वलन्निव। जग्राहं विमलं शूलं गिरीणामपि दारणम्॥

अंग्रेज़ी

Burning with rage, assuming a dreadful form, took up a resplendent trident capable of rending even the mountains.

हिन्दी

— क्रोध से जलते हुए और भयंकर रूप धारण किए, एक देदीप्यमान त्रिशूल उठा लिया, जो पर्वतों को भी चीर सकता था।

नेपाली

— क्रोधले जल्दै र भयङ्कर रूप धारण गरेर, एउटा देदीप्यमान त्रिशूल उठाए, जसले पर्वतलाई पनि चिर्न सक्थ्यो।

श्लोक 54
संस्कृत

नागं जिघांसुः सहसा चिक्षेप च महाबलः। स विस्फुलिङ्गमालाभिः समन्तात् परिवेष्टितः॥

अंग्रेज़ी

Then that highly powerful hero desirous of slaying the elephant, hurled the lance, emitting scintillations of fire from all sides.

हिन्दी

तब उस हाथी का वध करने के इच्छुक उन अत्यन्त बलशाली वीर ने वह शक्ति फेंकी, जो चारों ओर से अग्नि की चिनगारियाँ बिखेर रही थी।

नेपाली

तब त्यस हात्तीको वध गर्न इच्छुक ती अत्यन्त बलशाली वीरले त्यो शक्ति फ्याँके, जसले चारैतिरबाट अग्निका फिलिङ्गा छरिरहेको थियो।

श्लोक 55
संस्कृत

तमापतन्तं सहसा दृष्ट्वा प्राग्ज्योतिषो नृपः। चिक्षेप रुचिरं तीक्ष्णमर्धचन्द्रं सुदारुणम्॥

अंग्रेज़ी

Beholding that lance swiftly course towards the elephant, the ruler of the Pragjyotishas, sped dreadful crescent-shaped arrow of exceeding sharpness and effulgence.

हिन्दी

उस शक्ति को हाथी की ओर तीव्र वेग से जाते देखकर प्राग्ज्योतिषराज ने अत्यन्त तीक्ष्ण और देदीप्यमान एक भयंकर अर्धचन्द्राकार बाण छोड़ा।

नेपाली

त्यो शक्ति हात्तीतिर तीव्र वेगले गइरहेको देखेर प्राग्ज्योतिषराजले अत्यन्त तिखो र देदीप्यमान एउटा भयङ्कर अर्धचन्द्राकार बाण छोडे।

श्लोक 56
संस्कृत

चिच्छेद तन्महन्छूलं तेन बाणेन वेगवान्। उत्पपात द्विधा च्छिन्नं शूलं हेमपरिष्कृतम्॥

अंग्रेज़ी

Then with that arrow, that hero endued with energy, cut off the fierce trident; and that trident of golden effulgence then fell down on the ground divided in twain,

हिन्दी

तब उस बाण से उन तेजस्वी वीर ने उस भयंकर त्रिशूल को काट डाला; और स्वर्ण के समान देदीप्यमान वह त्रिशूल दो टुकड़ों में विभक्त होकर भूमि पर गिर पड़ा —

नेपाली

तब त्यस बाणले ती तेजस्वी वीरले त्यो भयङ्कर त्रिशूल काटिदिए; र सुनसमान देदीप्यमान त्यो त्रिशूल दुई टुक्रामा विभक्त भई भुइँमा खस्यो —

indra
श्लोक 57
संस्कृत

महाशनिर्यथा भ्रष्टा शक्रुमुक्ता नभोगता। शूलं निपतितं दृष्ट्वा द्विधा कृत्तं च पार्थिवः॥

अंग्रेज़ी

Like the mighty thunder bolt of Indra discharged by him, dropping through the skies. Then beholding that trident fallen and severed in twin, that ruler of the earth Bhagadatta,

हिन्दी

— इन्द्र द्वारा छोड़े गए उनके विशाल वज्र के समान, जो आकाश से गिरता है। तब उस त्रिशूल को गिरा और दो टुकड़ों में कटा देखकर उन पृथ्वीपति भगदत्त ने —

नेपाली

— इन्द्रले छोडेको उनको विशाल वज्रसमान, जो आकाशबाट खस्दछ। तब त्यो त्रिशूल खसेको र दुई टुक्रामा काटिएको देखेर ती पृथ्वीपति भगदत्तले —

श्लोक 58
संस्कृत

रुक्मदण्डां महाशक्ति जग्राहाग्निशिखोपमाम्। चिक्षेप तां राक्षसस्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥

अंग्रेज़ी

Took up a lance furnished with a golden staff and blazing like the flames of fire, and then hurled it at the Rakshasa saying 'Stay' 'Stay.'

हिन्दी

— स्वर्ण के दण्ड वाली और अग्नि की ज्वालाओं के समान जलती एक शक्ति उठाई, और "ठहर! ठहर!" कहते हुए उसे उस राक्षस पर फेंका।

नेपाली

— सुनको दण्ड भएको र अग्निका ज्वालासमान बलिरहेको एउटा शक्ति उठाए, र "रोकिऊ! रोकिऊ!" भन्दै त्यो त्यस राक्षसमाथि फ्याँके।

श्लोक 59
संस्कृत

तामापतन्ती सम्प्रेक्ष्य वियत्स्थामशनीमिव। उत्पत्य राक्षसस्तूर्णं जग्राह च ननाद च॥

अंग्रेज़ी

Beholding it course through the air like the thunder bolt itself, the Rakshasa lightly jumped up and caught hold of it uttering fierce warcries.

हिन्दी

उसे साक्षात् वज्र के समान आकाश में आते देखकर वह राक्षस सहज ही उछला और भयंकर सिंहनाद करते हुए उसे पकड़ लिया।

नेपाली

त्यसलाई साक्षात् वज्रसमान आकाशमा आइरहेको देखेर त्यो राक्षस सजिलै उफ्र्यो र भयङ्कर सिंहनाद गर्दै त्यसलाई समात्यो।

श्लोक 60
संस्कृत

बभञ्ज चैनां त्वरितो जानुन्यारोप्य भारत। पश्यतः पार्थिवेन्द्रस्य तदद्भुतमिवाभवत्॥

अंग्रेज़ी

Then before before the very eyes eyes of the Pragjyotishas, O Bharata, he broke it into pieces placing it on his things. This feat was indeed wonderful.

हिन्दी

हे भरतवंशी, तब प्राग्ज्योतिषराज के देखते-देखते ही उसने उसे अपनी जाँघ पर रखकर टुकड़े-टुकड़े कर दिया। यह पराक्रम सचमुच अद्भुत था।

नेपाली

हे भरतवंशी, तब प्राग्ज्योतिषराजले हेर्दाहेर्दै उसले त्यसलाई आफ्नो तिघ्रामा राखेर टुक्राटुक्रा पारिदियो। यो पराक्रम साँच्चै अद्भुत थियो।

श्लोक 61
संस्कृत

तदवेक्ष्य कृतं कर्म राक्षसेन बलीयसा। दिवि देवाः सगन्धर्वा मुनयश्चापि विस्मिताः॥

अंग्रेज़ी

Beholding that mighty feat achieved by the puissant Rakshasa, the celestial in the heavens, along with the Gandharvas and the sages were amazed.

हिन्दी

उस पराक्रमी राक्षस द्वारा किया गया वह महान् पराक्रम देखकर आकाश में स्थित देवता, गन्धर्वों और ऋषियों सहित, विस्मित हो गए।

नेपाली

त्यस पराक्रमी राक्षसले गरेको त्यो महान् पराक्रम देखेर आकाशमा रहेका देवताहरू, गन्धर्व र ऋषिहरूसहित, विस्मित भए।

श्लोक 62
संस्कृत

पाण्डवाश्च महाराज भीमसेनपुरोगमाः। साधु साध्विति नादेन पृथिवीमन्वनादयन्॥

अंग्रेज़ी

The Pandavas also, O mighty monarch, headed by Bhimasena filled the earth with their shouts of 'well-done' 'well-done'.

हिन्दी

हे महाराज, भीमसेन के नेतृत्व वाले पाण्डवों ने भी "साधु! साधु!" के उद्घोष से पृथ्वी को भर दिया।

नेपाली

हे महाराज, भीमसेनको नेतृत्वमा रहेका पाण्डवहरूले पनि "साधु! साधु!" को उद्घोषले पृथ्वी भरिदिए।

श्लोक 63
संस्कृत

तं तु श्रुत्वा महानादं प्रहृष्टानां महात्मनाम्। नामृष्यत महेष्वासो भगदत्तः प्रतापवान्॥

अंग्रेज़ी

Hearing the roars of the delighted Pandavas of high soul, the highly powerful Bhagadatta that fierce bowman was unable to brook them.

हिन्दी

महात्मा पाण्डवों की वे हर्षभरी गर्जनाएँ सुनकर अत्यन्त बलशाली भगदत्त, वे भयंकर धनुर्धर, उन्हें सहन न कर सके।

नेपाली

महात्मा पाण्डवहरूका ती हर्षभरी गर्जन सुनेर अत्यन्त बलशाली भगदत्त, ती भयङ्कर धनुर्धर, ती सहन गर्न सकेनन्।

indra
श्लोक 64
संस्कृत

स विस्फार्य महच्चापमिन्द्राशनिसमप्रभम्। तर्जयामास वेगेन पाण्डवानां महारथान्॥

अंग्रेज़ी

Then stretching his mighty bow equal to the thunder bolt of Indra in effulgence, he assailed with vehemence the mighty car-warriors of the Pandavas,

हिन्दी

तब तेज में इन्द्र के वज्र के समान अपने विशाल धनुष को खींचकर उन्होंने पाण्डवों के महारथियों पर प्रचण्ड वेग से आक्रमण किया —

नेपाली

तब तेजमा इन्द्रको वज्रसमान आफ्नो विशाल धनु तानेर उनले पाण्डवहरूका महारथीहरूमाथि प्रचण्ड वेगले आक्रमण गरे —

bhima
श्लोक 65
संस्कृत

विसृजन् विमलांस्तीक्ष्णान् नाराचाज्वलनप्रभान्। भीममेकेन विव्याध राक्षसं नवभिः शरैः॥

अंग्रेज़ी

Discharging, as he advanced, resplendent dares of exceeding sharpness and of the effulgence of fire. He pierced Bhima with one shaft and the Rakshasas with nine,

हिन्दी

— आगे बढ़ते हुए अत्यन्त तीक्ष्ण और अग्नि के समान तेजस्वी देदीप्यमान भाले छोड़ते हुए। उन्होंने भीम को एक बाण से और राक्षस को नौ बाणों से बींधा —

नेपाली

— अगाडि बढ्दै अत्यन्त तिखा र अग्निसमान तेजस्वी देदीप्यमान भाला छोड्दै। उनले भीमलाई एउटा बाणले र राक्षसलाई नौ बाणले बिँधे —

abhimanyu
श्लोक 66
संस्कृत

अभिमन्यु त्रिभिश्चैव केकयान् पञ्चभिस्तथा। पूर्णायतविसृष्टेन शरेणानतपर्वणा॥

अंग्रेज़ी

Abhimanyu with three, and the Kaikeyas with five. Then with a shaft of straight joints, shot from his bow drawn to its fullest length,

हिन्दी

— अभिमन्यु को तीन से और कैकेयों को पाँच बाणों से। फिर पूरी तरह खींचे गए अपने धनुष से छोड़े गए एक सीधी गाँठों वाले बाण से —

नेपाली

— अभिमन्युलाई तीनले र कैकेयहरूलाई पाँच बाणले। अनि पूरै तानिएको आफ्नो धनुबाट छोडिएको सीधा गाँठा भएको एउटा बाणले —

श्लोक 67
संस्कृत

बिभेद दक्षिणं बाहुं क्षत्रदेवस्य चाहवे। पपात सहसा तस्य सशरं धनुरुत्तमम्॥

अंग्रेज़ी

He pierced in that battle the right arm of Kshatradeva, and suddenly the latter's excellent bow with shafts fixed on the string fell down, loosed from the grasp.

हिन्दी

— उन्होंने उस युद्ध में क्षत्रदेव की दाहिनी भुजा को बींध डाला, और सहसा उनका उत्तम धनुष, जिसकी प्रत्यञ्चा पर बाण चढ़े थे, पकड़ छूटकर गिर पड़ा।

नेपाली

— उनले त्यस युद्धमा क्षत्रदेवको दाहिने पाखुरा बिँधिदिए, र एक्कासि उनको उत्तम धनु, जसको ताँदोमा बाण चढेका थिए, समाइबाट फुत्किएर खस्यो।

draupadi draupadeya
श्लोक 68
संस्कृत

द्रौपदेयास्ततः पञ्च पञ्चभिः समताडयत्। भीमसेनस्य च क्रोधान्निजघान तुरङ्गमान्॥

अंग्रेज़ी

Then again he pierced the five sons of Draupadi with five shafts, and inflamed with rage he slew the chargers of Bhimasena.

हिन्दी

तत्पश्चात् उन्होंने पुनः द्रौपदी के पाँचों पुत्रों को पाँच बाणों से बींधा, और क्रोध से जलते हुए भीमसेन के घोड़ों का वध कर दिया।

नेपाली

त्यसपछि उनले पुनः द्रौपदीका पाँचै पुत्रलाई पाँच बाणले बिँधे, र क्रोधले जल्दै भीमसेनका घोडाको वध गरे।

bhima
श्लोक 69
संस्कृत

ध्वजं केसरिणं चास्य चिच्छेद विशिखैस्त्रिभिः। निर्बिभेद त्रिभिश्चान्यैः सारथिं चास्य पत्रिभिः॥

अंग्रेज़ी

Then with three shafts he cut down Bhima's standard bearing the device of the lion, and with another three winged shafts be penetrated the latter's charioteer.

हिन्दी

तब तीन बाणों से उन्होंने सिंहचिह्न वाली भीम की ध्वजा काट डाली, और तीन अन्य पंखयुक्त बाणों से उनके सारथि को बींध डाला।

नेपाली

तब तीन बाणले उनले सिंहचिह्न भएको भीमको ध्वजा काटिदिए, र तीन अन्य पखेटायुक्त बाणले उनका सारथिलाई बिँधिदिए।

श्लोक 70
संस्कृत

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्। विशोको भरतश्रेष्ठ भगदत्तेन संयुगे॥

अंग्रेज़ी

The charioteer Vishoka thus deeply pierced and extremely pained by Bhagadatta in the conflict, squatted down on the terrace of the car, O foremost of the Bharatas.

हिन्दी

हे भरतश्रेष्ठ, उस संग्राम में भगदत्त द्वारा इस प्रकार गहरे बिंधे और अत्यन्त पीड़ित सारथि विशोक रथ की बैठक पर बैठ गए।

नेपाली

हे भरतश्रेष्ठ, त्यस सङ्ग्राममा भगदत्तद्वारा यसरी गहिरो बिँधिएका र अत्यन्त पीडित सारथि विशोक रथको बैठकमा बसे।

bhima
श्लोक 71
संस्कृत

ततो भीमो महावाहुर्विरथो रथिनां वरः। गदां प्रगृह्य वेगेन प्रचस्कन्द रथोत्तमात्॥

अंग्रेज़ी

Then O mighty monarch, that foremost of car-warriors Bhima, thus deprived of the use of his car, quickly leapt off from his excellent chariot with a mace in hand.

हिन्दी

तब, हे महाराज, इस प्रकार अपने रथ के उपयोग से वञ्चित उन रथिश्रेष्ठ भीम हाथ में गदा लिए शीघ्र ही अपने उत्तम रथ से कूद पड़े।

नेपाली

तब, हे महाराज, यसरी आफ्नो रथको उपयोगबाट वञ्चित ती रथिश्रेष्ठ भीम हातमा गदा लिएर चाँडै आफ्नो उत्तम रथबाट हामफाले।

श्लोक 72
संस्कृत

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा सशृङ्गमिव पर्वतम्। तावकानां भयं घोरं समपद्यत भारत॥

अंग्रेज़ी

Beholding him with the uplifted mace resemble a crested mountain, your troops, O Bharata, were seized with panic.

हिन्दी

हे भरतवंशी, उन्हें गदा उठाए शिखरयुक्त पर्वत के समान देखकर आपकी सेना आतंक से ग्रस्त हो गई।

नेपाली

हे भरतवंशी, उनलाई गदा उठाएर शिखरयुक्त पर्वतसमान देखेर तपाईंको सेना आतङ्कले ग्रस्त भयो।

krishna
श्लोक 73
संस्कृत

एतस्मिन्नेव काले तु पाण्डव: कृष्णसारथिः। आजगाम महाराज निनशत्रून् समन्ततः॥

अंग्रेज़ी

At this juncture, O king, that son of Pandu, whose charioteer is Krishna, came destroying his foes right and left,

हिन्दी

हे राजन्, इसी अवसर पर वे पाण्डुपुत्र, जिनके सारथि कृष्ण हैं, दाएँ-बाएँ अपने शत्रुओं का संहार करते हुए —

नेपाली

हे राजन्, यसै अवसरमा ती पाण्डुपुत्र, जसका सारथि कृष्ण हुन्, दायाँबायाँ आफ्ना शत्रुहरूको संहार गर्दै —

ghatotkacha
श्लोक 74
संस्कृत

यत्र तौ पुरुषव्याघ्रौ पितापुत्रौ महाबलौ। प्राग्ज्योतिषेण संयुक्तौ भीमसेनघटोत्कचौ॥

अंग्रेज़ी

To that pare of the field where those two foremost of the men, those two mighty carwarriors, viz., Bhimasena and Ghatotkacha, father and son, were engaged with the ruler of the Pragjyotishas.

हिन्दी

— रणभूमि के उस भाग में आ पहुँचे, जहाँ वे दोनों पुरुषश्रेष्ठ, वे दोनों महारथी — अर्थात् पिता-पुत्र भीमसेन और घटोत्कच — प्राग्ज्योतिषराज से जूझ रहे थे।

नेपाली

— रणभूमिको त्यस भागमा आइपुगे, जहाँ ती दुवै पुरुषश्रेष्ठ, ती दुवै महारथी — अर्थात् पिता-पुत्र भीमसेन र घटोत्कच — प्राग्ज्योतिषराजसँग जुधिरहेका थिए।

arjuna
श्लोक 75
संस्कृत

दृष्ट्वा च पाण्डवो भ्रातृन् युध्यमानान् महारथान्। त्वरितो भरतश्रेष्ठ तत्रायुध्यत् किरञ्छरान्॥

अंग्रेज़ी

Beholding his brothers, all mighty carwarriors, thus engaged in battle, that son of Pandu (Arjuna), O foremost of the Bharatas, joined the fight scattering his shafts on all sides.

हिन्दी

हे भरतश्रेष्ठ, अपने भाइयों को, जो सभी महारथी थे, इस प्रकार युद्ध में लगा देखकर वे पाण्डुपुत्र (अर्जुन) चारों ओर अपने बाण बिखेरते हुए युद्ध में सम्मिलित हो गए।

नेपाली

हे भरतश्रेष्ठ, आफ्ना भाइहरूलाई, जो सबै महारथी थिए, यसरी युद्धमा लागेको देखेर ती पाण्डुपुत्र (अर्जुन) चारैतिर आफ्ना बाण छर्दै युद्धमा सम्मिलित भए।

duryodhana
श्लोक 76
संस्कृत

ततो दुर्योधनो राजा त्वरमाणो महारथः। सेनामचोदयत् क्षिप्रं रथनागाश्वसंकुलाम्॥

अंग्रेज़ी

Then that mighty car-warrior namely Duryodhana himself in all haste urged on his army teeming with chariots and elephant.

हिन्दी

तब उन महारथी स्वयं दुर्योधन ने अत्यन्त शीघ्रता से रथों और हाथियों से भरी अपनी सेना को आगे बढ़ाया।

नेपाली

तब ती महारथी स्वयं दुर्योधनले अत्यन्त हतारमा रथ र हात्तीले भरिएको आफ्नो सेनालाई अगाडि बढाए।

श्लोक 77
संस्कृत

तामापतन्तीं सहसा कौरवाणां महाचमूम्। अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवः श्वेतवाहनः॥

अंग्रेज़ी

Thereupon that son of Pandu owning white steeds, rushed with velocity against the mighty army of the Kauravas that was speedily advancing.

हिन्दी

तब श्वेत घोड़ों वाले उन पाण्डुपुत्र ने वेगपूर्वक आगे बढ़ती हुई कौरवों की उस विशाल सेना पर तीव्र वेग से आक्रमण किया।

नेपाली

तब सेता घोडा भएका ती पाण्डुपुत्रले वेगपूर्वक अगाडि बढिरहेको कौरवहरूको त्यस विशाल सेनामाथि तीव्र वेगले आक्रमण गरे।

yudhishthira
श्लोक 78
संस्कृत

भगदत्तश्च समरे तेन नागेन भारत। विमृद्गन् पाण्डवबलं युधिष्ठिरमुपाद्रवत्॥

अंग्रेज़ी

Then in that combat, O Bharata, Bhagadatta also, crushing the ranks of the Pandavas with that elephant of his, assailed Yudhishthira himself.

हिन्दी

हे भरतवंशी, तब उस संग्राम में भगदत्त ने भी अपने उस हाथी से पाण्डवों की पंक्तियों को कुचलते हुए स्वयं युधिष्ठिर पर आक्रमण किया।

नेपाली

हे भरतवंशी, तब त्यस सङ्ग्राममा भगदत्तले पनि आफ्नो त्यस हात्तीले पाण्डवहरूका पङ्क्ति कुल्चँदै स्वयं युधिष्ठिरमाथि आक्रमण गरे।

श्लोक 79
संस्कृत

तदाऽऽसीत् सुमहद् युद्धं भगदत्तस्य मारिष। पञ्चालैः पाण्डवेयैश्च केकयैश्चोद्यतायुधैः॥

अंग्रेज़ी

Thereat, O sire, a fierce battle commenced between Bhagadatta on one side, and the Panchalas, the Srinjayas, and the Kaikeyas on the other, all with weapons upraised.

हिन्दी

तब, हे तात, एक ओर भगदत्त और दूसरी ओर पाञ्चालों, सृञ्जयों तथा कैकेयों के बीच, सबके शस्त्र उठे हुए, एक घोर युद्ध आरम्भ हो गया।

नेपाली

तब, हे तात, एकातिर भगदत्त र अर्कोतिर पाञ्चाल, सृञ्जय तथा कैकेयहरूबीच, सबैका शस्त्र उठेका अवस्थामा, एउटा घोर युद्ध सुरु भयो।

arjuna
श्लोक 80
संस्कृत

भीमसेनोऽपि समरे तावुभौ केशवार्जुनौ। अश्रावयद् यथावृत्तमिरावद्वधमुत्तमम्॥

अंग्रेज़ी

In the course of that combat, Bhimasena apprised Keshava and Arjuna of the slaughter of Iravat as it had happened.

हिन्दी

उस संग्राम के दौरान भीमसेन ने केशव और अर्जुन को इरावान् के वध का समाचार, जैसा वह घटा था, सुना दिया।

नेपाली

त्यस सङ्ग्रामको क्रममा भीमसेनले केशव र अर्जुनलाई इरावान्को वधको समाचार, जस्तो त्यो घटेको थियो, सुनाइदिए।