अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said There upon king Duryodhana, seeing his own troops slain inflamed with wrath, rushed against that subduer of foes namely Bhimasena.
2Grasping a huge bow effulgent like the thunder bolt of Indra himself, he covered the son of Pandu with a thick shower of arrows.
3Fixing on his bow string a crescent shaped and exceedingly sharp arrow furnished with wings of down, and inflamed with rage, he burst asunder the bow of Bhimasena.
4At this opportunity, that mighty car-warrior Duryodhana without the least delay placed on his bow string another sharp arrow capable of penetrating even through the very mountains.
5Then that mighty armed hero, with that arrow struck Bhimasena on the breast. The latter thus pierced deeply, smarting with pain, and licking the corners of his mouth,
6Caught hold of the staff of his standard decked with gold (for support). Thereupon Ghatotkacha seeing Bhimasena thus depressed.
7Blazed up with rage, like a conflagration capable of consuming everything. The mighty car-warriors of the Pandava host headed by Abhimanyu,
8Now rushed impetuously at the king uttering their fierce war-cries. Beholding those enraged warriors rush with impetuosity.
9The son of Bharadvaja spoke these words to the mighty car-warriors of your army "Good betide you all die yourselves and strive to rescue the king.
10Who is now involved in a great predicament and is being sunk into the sea of danger. These irate car-warriors of the Pandava army, these fierce bow-men,
11Placing Bhimasena at their head, are rushing at Duryodhana, hurling diverse kinds of weapons, determined to secure success,
12Roaring out their fierce war-cries and frightening thereby the rulers rulers of earth belonging to our party.” Hearing these words of the preceptor, your warriors headed by Somadatta,
13Rushed against the ranks of the Pandavas, Kripa, Bhurishravas, Shalya, the son of Drona, Vivingshati,
14Chitrasena, Vikarna, the ruler of the Sindhus, Brihadbala and the two Avanti princes, both great bow-men, all in a body surrounded the Kuru ruler (for the aiding him).
15Proceeding only twenty steps, the Pandavas and the Dhritarashtra's began to strike one another, out of a desire for slaying one another.
16The mighty-armed son of Bharadvaja also, having spoken the above words, stretched his mighty bow and afflicted Bhima with twenty ! six shafts.
17Then again that hero of mighty-arms speedily covered him with a shower of arrows, like clouds covering the mountains with rains in the rainy season.
18But the highly puissant Bhimasena, that fierce bow-man, without the least delay, pierced Drona in return in his left side with ten shafts of great sharpness.
19Thus deeply pierced and overwhelmed with pain, the preceptor worn out as he was with age, squatted down on the terrace of his chariot being deprived of his consciousness.
20Beholding him (Drona) highly pained, king Duryodhana himself and the irate son of na.
21Seeing them both rush against himself like the Destroyer him at the end of a Yuga, the mighty-armed Bhimasena speedily took up a mace;
22And jumping down from his car he stood fixed like the immovable hills, uplifting his heavy mace that resembled the bludgeon of Death himself.
23Beholding him stand with his uplifted mace like the crested Kailasa mountain, the Kuru king and the son of Drona, united together, rushed against him.
24Thereupon the highly puissant Bhimasena also rushed with impetuosity against those two foremost of powerful heroes who were rushing united against himself.
25Beholding the engaged Bhima of terrible expression thus fall upon them, the mighty carwarriors of the Kaurava host proceeded to meet him without delay.
26Headed by the son of Bharadvaja, those heroes, out of a desire for slaying Bhimasena, hurled at the latter's breast weapons of diverse descriptions.
27Thus united together, they sorely pressed that son of Pandu (Bhima) on all sides. Beholding that mighty car-warrior thus involved in a predicament and thus afflicted,
28The mighty car-warriors of the Pandava host, such as Abhimanyu and others, rushed, forward desirous of rescuing him, setting their own dear lives at naught.
29The heroic ruler of the low countries, that dear-loved friend of Bhima, by name Nila, of complexion blue like the clouds, excited with wrath, rushed at the son of Drona.
30That fierce bowmen (Nila) ever longed for an encounter with the son of Drona. Now stretching his mighty bow he pierced with many a winged shaft the son of Drona,
31Just as, O mighty monarch, in the days of yore, Shakra pierced the Danava Viprachitti, invincible in battle and the terror of the celestial,
32Who, possessed by rage, struck terror into the three worlds by the display of his energy. Thus pierced by Nila with well-directed shafts,
33Drona's son, shedding blood profusely became possessed with wrath; then drawing his wonderful bow whose twang resembled Indra's thunder,
34That foremost of intelligent heroes resolved to slay Nila in battle. Thereafter fixing on the bowstring broaded-headed shafts, resplendent and variegated by the forger himself,
35He (Drona's son) slew with these the four horses of Nila and cut down his standard too. With the seventh arrow, he pierced Nila himself on the chest.
36Thus deeply pierced and sorely pained, Nila squatted down on the terrace of his car. Beholding king Nila, of appearance like a mass of blue clouds, thus confounded,
37Ghatotkacha excited with wrath and surrounded by his kinsmen, impetuously rushed against Drona's son that ornament of battle.
38Other inferior Rakshasas invincible in battle also rushed to the fight. Seeing that Rakshasa of dreadful aspect make towards himself,
39The highly puissant son of Bharadvaja, without the least delay rushed against the former and excited with wrath he slew many Rakshasas of dreadful visage,
40Who were stationed in the front of in Ghatotkacha; beholding his own troops turn faces away from the field of battle, in consequence of the shafts shot from the bow of Drona,
41The huge-bodied Ghatotkacha, the son of Bhimasena became wrought up with rage, and brought into existence an awful and terrible illusion.
42Then therewith that ruler of the Rakshasas of potent illusive powers, confounded in battle Drona's son. Then all your warriors were repulsed through the illusion of the Rakshasa.
43They (your warriors) saw one another mangled and lying on the surface of the battle field, writhing in convulsions, distressed and weltering their own blood.
44Drona, Duryodhana, Shalya Ashvathama, and other foremost bowmen of the Kaurava host were seen to fly away from the field of battle.
45All the car-warriors appeared to be smashed, the kings fells, the horses and cavalry hacked to pieces by thousands.
46Beholding this (illusive) your warriors, 0 king, ran towards the encampments, although myself and Devavrata cried at the top of our voice saying, O king,
47scene "Go on fighting, fly not, this illusion has been set forth by Ghatotkacha?" But confounded as they were, they did not stop;
48They also did not believe the words we uttered, as they were inspired with terror. Beholding them fly, the Pandavas winning victory.
49Began to shout their war-cries, being joined by Ghatotkacha himself. They uttered continued yells of triumph, which became mixed with the blare of conchs and sound of drums.
50Thus it was that your whole army was broken and routed in all directions by the wicked-souled son of Hidimba at the time when the sun set.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब अपनी सेना को मारी जाती देखकर क्रोध से जलते हुए राजा दुर्योधन उन शत्रुदमन भीमसेन पर टूट पड़े।
2साक्षात् इन्द्र के वज्र के समान देदीप्यमान विशाल धनुष थामकर उन्होंने पाण्डुपुत्र को बाणों की घनी वर्षा से ढक दिया।
3क्रोध से जलते हुए उन्होंने अपनी प्रत्यञ्चा पर कोमल पंखों से युक्त एक अत्यन्त तीक्ष्ण अर्धचन्द्राकार बाण चढ़ाकर भीमसेन का धनुष तोड़ डाला।
4इस अवसर पर उन महारथी दुर्योधन ने तनिक भी विलम्ब किए बिना अपनी प्रत्यञ्चा पर एक और तीक्ष्ण बाण चढ़ाया, जो साक्षात् पर्वतों को भी भेद सकता था।
5तब उन महाबाहु वीर ने उस बाण से भीमसेन को छाती पर आहत किया। इस प्रकार गहरे बिंधे हुए वे पीड़ा से तिलमिलाते और अपने मुख के कोने चाटते हुए —
6— (सहारे के लिए) स्वर्ण से सजे अपने ध्वजदण्ड को थाम बैठे। तब भीमसेन को इस प्रकार खिन्न देखकर घटोत्कच —
7— सब कुछ भस्म कर देने वाले दावानल के समान क्रोध से जल उठा। अभिमन्यु के नेतृत्व वाले पाण्डवसेना के महारथी —
8— अब अपने प्रचण्ड सिंहनाद करते हुए वेगपूर्वक राजा पर टूट पड़े। उन क्रुद्ध योद्धाओं को वेग से आते देखकर —
9— भरद्वाजपुत्र ने आपकी सेना के महारथियों से ये वचन कहे — "आप सबका कल्याण हो; शीघ्र जाइए और राजा की रक्षा का प्रयत्न कीजिए,
10— जो इस समय महान् संकट में पड़े हैं और संकट के समुद्र में डूबते जा रहे हैं। पाण्डवसेना के ये क्रुद्ध रथी, ये भयंकर धनुर्धर —
11— भीमसेन को अपने आगे रखकर विविध प्रकार के शस्त्र फेंकते हुए और विजय पाने के लिए दृढ़प्रतिज्ञ होकर दुर्योधन पर टूट रहे हैं —
12— अपने प्रचण्ड सिंहनाद करते हुए और उससे हमारे पक्ष के पृथ्वीपतियों को भयभीत करते हुए।" आचार्य के ये वचन सुनकर सोमदत्त के नेतृत्व में आपके योद्धा —
13— पाण्डवों की पंक्तियों पर टूट पड़े। कृप, भूरिश्रवा, शल्य, द्रोणपुत्र, विविंशति —
14— चित्रसेन, विकर्ण, सिन्धुराज, बृहद्बल तथा अवन्ति के दोनों राजकुमार, जो दोनों ही महाधनुर्धर थे — इन सबने एकत्र होकर (सहायता के लिए) कुरुनरेश को घेर लिया।
15केवल बीस पग आगे बढ़कर ही पाण्डव और धृतराष्ट्र के पुत्र एक-दूसरे का वध करने की इच्छा से एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।
16उपर्युक्त वचन कहकर महाबाहु भरद्वाजपुत्र ने भी अपना विशाल धनुष खींचकर छब्बीस बाणों से भीम को पीड़ित किया।
17तब उन महाबाहु वीर ने पुनः शीघ्र ही उन्हें बाणों की वर्षा से इस प्रकार ढक दिया, जैसे वर्षाकाल में मेघ जलधाराओं से पर्वतों को ढक लेते हैं।
18किन्तु अत्यन्त पराक्रमी भीमसेन ने, उन भयंकर धनुर्धर ने, तनिक भी विलम्ब किए बिना बदले में द्रोण को उनके बाएँ पार्श्व में अत्यन्त तीक्ष्ण दस बाणों से बींध डाला।
19इस प्रकार गहरे बिंधकर और पीड़ा से अभिभूत होकर वृद्धावस्था से जर्जर वे आचार्य संज्ञाशून्य होकर अपने रथ की बैठक पर बैठ गए।
20उन्हें (द्रोण को) अत्यन्त पीड़ित देखकर स्वयं राजा दुर्योधन तथा क्रुद्ध द्रोणपुत्र (भीम पर) टूट पड़े।
21उन दोनों को युगान्त के संहारक के समान अपनी ओर टूटते देखकर महाबाहु भीमसेन ने शीघ्र ही एक गदा उठा ली;
22— और अपने रथ से कूदकर साक्षात् मृत्यु के मुद्गर के समान अपनी भारी गदा उठाए वे अटल पर्वतों के समान खड़े हो गए।
23उन्हें गदा उठाए शिखरयुक्त कैलास पर्वत के समान खड़ा देखकर कुरुनरेश और द्रोणपुत्र दोनों मिलकर उन पर टूट पड़े।
24तब अत्यन्त पराक्रमी भीमसेन भी उन दोनों बलशाली वीरश्रेष्ठों पर, जो मिलकर उन्हीं पर टूट रहे थे, वेगपूर्वक टूट पड़े।
25भयंकर मुद्रा वाले क्रुद्ध भीम को इस प्रकार अपने ऊपर टूटते देखकर कौरवसेना के महारथी बिना विलम्ब किए उनका सामना करने के लिए बढ़े।
26भरद्वाजपुत्र के नेतृत्व में उन वीरों ने भीमसेन का वध करने की इच्छा से उनके वक्षःस्थल पर विविध प्रकार के शस्त्र फेंके।
27इस प्रकार एकत्र होकर उन्होंने उन पाण्डुपुत्र (भीम) को चारों ओर से घोर रूप से दबा दिया। उन महारथी को इस प्रकार संकट में और पीड़ित देखकर —
28— अभिमन्यु आदि पाण्डवसेना के महारथी अपने प्रिय प्राणों को तुच्छ मानकर उनकी रक्षा की इच्छा से आगे बढ़े।
29निम्न देशों के वीर अधिपति, भीम के परम प्रिय मित्र नील नामक वीर, जिनका वर्ण मेघों के समान नीला था, क्रोध से उत्तेजित होकर द्रोणपुत्र पर टूट पड़े।
30वे भयंकर धनुर्धर (नील) द्रोणपुत्र से भिड़ने के लिए सदा लालायित रहते थे। अब अपना विशाल धनुष खींचकर उन्होंने द्रोणपुत्र को अनेक पंखयुक्त बाणों से बींध डाला —
31— ठीक वैसे ही, हे महाराज, जैसे पूर्वकाल में शक्र (इन्द्र) ने युद्ध में अजेय और देवताओं के लिए आतंकस्वरूप दानव विप्रचित्ति को बींधा था —
32— जिसने क्रोध से भरकर अपने तेज के प्रदर्शन से तीनों लोकों में आतंक भर दिया था। नील द्वारा सुनिर्दिष्ट बाणों से इस प्रकार बिंधकर —
33— द्रोणपुत्र अत्यधिक रक्त बहाते हुए क्रोध से भर उठे; तब अपने उस अद्भुत धनुष को खींचकर, जिसकी टङ्कार इन्द्र के वज्र के समान थी —
34— उन बुद्धिमान् वीरश्रेष्ठ ने नील का युद्ध में वध करने का निश्चय किया। तत्पश्चात् प्रत्यञ्चा पर ऐसे चौड़े फल वाले बाण चढ़ाकर, जो देदीप्यमान थे और स्वयं लोहार द्वारा चित्र-विचित्र बनाए गए थे —
35— उन्होंने (द्रोणपुत्र ने) इनसे नील के चारों घोड़ों का वध कर दिया और उनकी ध्वजा भी काट डाली। सातवें बाण से उन्होंने स्वयं नील को छाती पर बींधा।
36इस प्रकार गहरे बिंधकर और घोर पीड़ा से व्याकुल होकर नील अपने रथ की बैठक पर बैठ गए। नीले मेघसमूह के समान दिखने वाले राजा नील को इस प्रकार मोहित देखकर —
37— क्रोध से उत्तेजित घटोत्कच अपने बन्धुओं से घिरा हुआ वेगपूर्वक युद्ध के अलङ्कार उन द्रोणपुत्र पर टूट पड़ा।
38युद्ध में अजेय अन्य छोटे राक्षस भी युद्ध के लिए दौड़े। भयंकर रूप वाले उस राक्षस को अपनी ओर आते देखकर —
39— अत्यन्त पराक्रमी भरद्वाजपुत्र तनिक भी विलम्ब किए बिना उन पर टूट पड़े और क्रोध से उत्तेजित होकर उन्होंने भयानक मुख वाले अनेक राक्षसों का वध कर दिया —
40— जो घटोत्कच के आगे खड़े थे; द्रोण के धनुष से छोड़े गए बाणों के कारण अपनी सेना को रणभूमि से मुँह मोड़ते देखकर —
41— विशालकाय घटोत्कच, भीमसेन का पुत्र, क्रोध से भर उठा और उसने एक भयानक तथा भयंकर माया रच डाली।
42तब प्रबल मायाशक्ति वाले उस राक्षसपति ने उससे युद्ध में द्रोणपुत्र को मोहित कर दिया। तब उस राक्षस की माया से आपके समस्त योद्धा पीछे हट गए।
43उन्होंने (आपके योद्धाओं ने) एक-दूसरे को क्षत-विक्षत और रणभूमि के तल पर पड़े, तड़पते, व्याकुल तथा अपने ही रक्त में लोटते देखा।
44द्रोण, दुर्योधन, शल्य, अश्वत्थामा तथा कौरवसेना के अन्य धनुर्धरश्रेष्ठ रणभूमि से भागते हुए दिखाई दिए।
45समस्त रथी चूर-चूर हुए, राजा गिरे हुए, तथा घोड़े और अश्वारोही सहस्रों की संख्या में टुकड़े-टुकड़े हुए प्रतीत हुए।
46हे राजन्, यह (मायावी) दृश्य देखकर आपके योद्धा शिविरों की ओर भागे, यद्यपि मैं और देवव्रत ऊँचे स्वर से पुकारते रहे — हे राजन्, हम कह रहे थे —
47— "लड़ते रहो, भागो मत; यह माया घटोत्कच ने फैलाई है!" किन्तु मोहित हो चुके होने के कारण वे नहीं रुके;
48— और आतंक से भर जाने के कारण उन्होंने हमारे कहे वचनों पर विश्वास भी नहीं किया। उन्हें भागते देखकर विजयी पाण्डव —
49— स्वयं घटोत्कच के साथ मिलकर सिंहनाद करने लगे। उन्होंने विजय की निरन्तर गर्जनाएँ कीं, जो शङ्खों की ध्वनि और दुन्दुभियों के शब्द में मिल गईं।
50इस प्रकार सूर्यास्त के समय हिडिम्बा के उस दुष्टात्मा पुत्र द्वारा आपकी समस्त सेना छिन्न-भिन्न होकर चारों दिशाओं में भाग खड़ी हुई।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब आफ्नो सेना मारिँदै गरेको देखेर क्रोधले जलेका राजा दुर्योधन ती शत्रुदमन भीमसेनमाथि जाइलागे।
2साक्षात् इन्द्रको वज्रसमान देदीप्यमान विशाल धनु समातेर उनले पाण्डुपुत्रलाई बाणको बाक्लो वर्षाले छोपिदिए।
3क्रोधले जलेका उनले आफ्नो ताँदोमा कोमल पखेटा भएको एउटा अत्यन्त तिखो अर्धचन्द्राकार बाण चढाएर भीमसेनको धनु भाँचिदिए।
4यस अवसरमा ती महारथी दुर्योधनले अलिकति पनि विलम्ब नगरी आफ्नो ताँदोमा अर्को तिखो बाण चढाए, जसले साक्षात् पर्वतलाई पनि भेद्न सक्थ्यो।
5तब ती महाबाहु वीरले त्यस बाणले भीमसेनलाई छातीमा आहत गरे। यसरी गहिरो बिँधिएका उनी पीडाले छट्पटाउँदै र आफ्नो मुखका कुना चाट्दै —
6— (सहाराका लागि) सुनले सजिएको आफ्नो ध्वजदण्ड समाते। तब भीमसेनलाई यसरी खिन्न देखेर घटोत्कच —
7— सबथोक भस्म पार्ने दावानलसमान क्रोधले जले। अभिमन्युको नेतृत्वमा रहेका पाण्डवसेनाका महारथीहरू —
8— अब आफ्ना प्रचण्ड सिंहनाद गर्दै वेगपूर्वक राजामाथि जाइलागे। ती क्रुद्ध योद्धाहरूलाई वेगले आइरहेको देखेर —
9— भरद्वाजपुत्रले तपाईंको सेनाका महारथीहरूलाई यी वचन भने — "तपाईं सबैको कल्याण होस्; चाँडै जानुहोस् र राजाको रक्षाको प्रयत्न गर्नुहोस्,
10— जो यस समय महान् सङ्कटमा परेका छन् र सङ्कटको समुद्रमा डुब्दै गइरहेका छन्। पाण्डवसेनाका यी क्रुद्ध रथी, यी भयङ्कर धनुर्धरहरू —
11— भीमसेनलाई आफ्नो अगाडि राखेर विविध प्रकारका शस्त्र फ्याँक्दै र विजय पाउन दृढप्रतिज्ञ भई दुर्योधनमाथि जाइलागिरहेका छन् —
12— आफ्ना प्रचण्ड सिंहनाद गर्दै र त्यसबाट हाम्रो पक्षका पृथ्वीपतिहरूलाई भयभीत पार्दै।" आचार्यका यी वचन सुनेर सोमदत्तको नेतृत्वमा तपाईंका योद्धाहरू —
13— पाण्डवहरूका पङ्क्तिमाथि जाइलागे। कृप, भूरिश्रवा, शल्य, द्रोणपुत्र, विविंशति —
14— चित्रसेन, विकर्ण, सिन्धुराज, बृहद्बल तथा अवन्तिका दुवै राजकुमार, जो दुवै नै महाधनुर्धर थिए — यी सबैले एकत्र भई (सहायताका लागि) कुरुनरेशलाई घेरे।
15केवल बीस पाइला अगाडि बढेरै पाण्डवहरू र धृतराष्ट्रका पुत्रहरू एकअर्काको वध गर्ने इच्छाले एकअर्कामाथि प्रहार गर्न थाले।
16माथिका वचन भनेर महाबाहु भरद्वाजपुत्रले पनि आफ्नो विशाल धनु तानेर छब्बीस बाणले भीमलाई पीडित पारे।
17तब ती महाबाहु वीरले पुनः चाँडै उनलाई बाणको वर्षाले यसरी छोपिदिए, जसरी वर्षाकालमा मेघले जलधाराले पर्वतलाई छोप्दछन्।
18तर अत्यन्त पराक्रमी भीमसेनले, ती भयङ्कर धनुर्धरले, अलिकति पनि विलम्ब नगरी बदलामा द्रोणलाई उनको देब्रे कोखमा अत्यन्त तिखा दस बाणले बिँधिदिए।
19यसरी गहिरो बिँधिएर र पीडाले अभिभूत भई वृद्धावस्थाले जर्जर ती आचार्य संज्ञाशून्य भई आफ्नो रथको बैठकमा बसे।
20उनलाई (द्रोणलाई) अत्यन्त पीडित देखेर स्वयं राजा दुर्योधन तथा क्रुद्ध द्रोणपुत्र (भीममाथि) जाइलागे।
21ती दुवैलाई युगान्तका संहारकसमान आफूतिर जाइलागेको देखेर महाबाहु भीमसेनले चाँडै एउटा गदा उठाए;
22— र आफ्नो रथबाट हामफालेर साक्षात् मृत्युको मुड्गरसमान आफ्नो भारी गदा उठाएर उनी अटल पर्वतसमान उभिए।
23उनलाई गदा उठाएर शिखरयुक्त कैलास पर्वतसमान उभिएको देखेर कुरुनरेश र द्रोणपुत्र दुवै मिलेर उनीमाथि जाइलागे।
24तब अत्यन्त पराक्रमी भीमसेन पनि ती दुवै बलशाली वीरश्रेष्ठमाथि, जो मिलेर उनैमाथि जाइलागिरहेका थिए, वेगपूर्वक जाइलागे।
25भयङ्कर मुद्रा भएका क्रुद्ध भीमलाई यसरी आफूमाथि जाइलागेको देखेर कौरवसेनाका महारथीहरू विलम्ब नगरी उनको सामना गर्न बढे।
26भरद्वाजपुत्रको नेतृत्वमा ती वीरहरूले भीमसेनको वध गर्ने इच्छाले उनको छातीमाथि विविध प्रकारका शस्त्र फ्याँके।
27यसरी एकत्र भई उनीहरूले ती पाण्डुपुत्र (भीम)लाई चारैतिरबाट घोर रूपमा थिचे। ती महारथीलाई यसरी सङ्कटमा र पीडित देखेर —
28— अभिमन्यु आदि पाण्डवसेनाका महारथीहरू आफ्ना प्रिय प्राणलाई तुच्छ ठानेर उनको रक्षाको इच्छाले अगाडि बढे।
29तल्ला देशका वीर अधिपति, भीमका परम प्रिय मित्र नील नामक वीर, जसको वर्ण मेघसमान नीलो थियो, क्रोधले उत्तेजित भई द्रोणपुत्रमाथि जाइलागे।
30ती भयङ्कर धनुर्धर (नील) द्रोणपुत्रसँग भिड्न सधैँ लालायित रहन्थे। अब आफ्नो विशाल धनु तानेर उनले द्रोणपुत्रलाई अनेक पखेटायुक्त बाणले बिँधिदिए —
31— ठीक त्यसै गरी, हे महाराज, जसरी पूर्वकालमा शक्र (इन्द्र)ले युद्धमा अजेय र देवताहरूका लागि आतङ्कस्वरूप दानव विप्रचित्तिलाई बिँधेका थिए —
32— जसले क्रोधले भरिएर आफ्नो तेजको प्रदर्शनले तीनै लोकमा आतङ्क भरेको थियो। नीलद्वारा सुनिर्दिष्ट बाणले यसरी बिँधिएर —
33— द्रोणपुत्र अत्यधिक रगत बगाउँदै क्रोधले भरिए; तब आफ्नो त्यो अद्भुत धनु तानेर, जसको टङ्कार इन्द्रको वज्रसमान थियो —
34— ती बुद्धिमान् वीरश्रेष्ठले नीलको युद्धमा वध गर्ने निश्चय गरे। त्यसपछि ताँदोमा यस्ता चौडा फलका बाण चढाएर, जो देदीप्यमान थिए र स्वयं आरनवालाले चित्रविचित्र बनाएका थिए —
35— उनले (द्रोणपुत्रले) यिनैले नीलका चारै घोडाको वध गरे र उनको ध्वजा पनि काटिदिए। सातौँ बाणले उनले स्वयं नीललाई छातीमा बिँधे।
36यसरी गहिरो बिँधिएर र घोर पीडाले व्याकुल भई नील आफ्नो रथको बैठकमा बसे। नीलो मेघसमूहजस्तै देखिने राजा नीललाई यसरी मोहित देखेर —
37— क्रोधले उत्तेजित घटोत्कच आफ्ना बन्धुहरूले घेरिएर वेगपूर्वक युद्धका अलङ्कार ती द्रोणपुत्रमाथि जाइलागे।
38युद्धमा अजेय अन्य साना राक्षसहरू पनि युद्धका लागि दौडे। भयङ्कर रूप भएका त्यस राक्षसलाई आफूतिर आइरहेको देखेर —
39— अत्यन्त पराक्रमी भरद्वाजपुत्र अलिकति पनि विलम्ब नगरी उनीमाथि जाइलागे र क्रोधले उत्तेजित भई उनले भयानक मुख भएका अनेक राक्षसको वध गरे —
40— जो घटोत्कचको अगाडि उभिएका थिए; द्रोणको धनुबाट छोडिएका बाणका कारण आफ्नो सेनालाई रणभूमिबाट मुख फर्काएको देखेर —
41— विशालकाय घटोत्कच, भीमसेनका पुत्र, क्रोधले भरिए र उनले एउटा भयानक तथा भयङ्कर माया रचे।
42तब प्रबल मायाशक्ति भएका ती राक्षसपतिले त्यसबाट युद्धमा द्रोणपुत्रलाई मोहित पारिदिए। तब त्यस राक्षसको मायाले तपाईंका सम्पूर्ण योद्धा पछि हटे।
43उनीहरूले (तपाईंका योद्धाहरूले) एकअर्कालाई क्षतविक्षत र रणभूमिको सतहमा परेका, छट्पटाइरहेका, व्याकुल तथा आफ्नै रगतमा लडिरहेका देखे।
44द्रोण, दुर्योधन, शल्य, अश्वत्थामा तथा कौरवसेनाका अन्य धनुर्धरश्रेष्ठहरू रणभूमिबाट भागिरहेका देखिए।
45सम्पूर्ण रथी चूरचूर भएका, राजाहरू ढलेका, तथा घोडा र अश्वारोहीहरू हजारौँको सङ्ख्यामा टुक्राटुक्रा भएका देखिए।
46हे राजन्, यो (मायावी) दृश्य देखेर तपाईंका योद्धाहरू शिविरतिर भागे, यद्यपि म र देवव्रत उच्च स्वरले पुकारिरह्यौँ — हे राजन्, हामी भन्दै थियौँ —
47— "लडिरह, नभाग; यो माया घटोत्कचले फैलाएको हो!" तर मोहित भइसकेका कारण तिनीहरू रोकिएनन्;
48— र आतङ्कले भरिएका कारण उनीहरूले हामीले भनेका वचनमा विश्वास पनि गरेनन्। तिनीहरूलाई भागेको देखेर विजयी पाण्डवहरू —
49— स्वयं घटोत्कचसँग मिलेर सिंहनाद गर्न थाले। उनीहरूले विजयका निरन्तर गर्जन गरे, जो शङ्खको ध्वनि र दुन्दुभिको शब्दमा मिसिए।
50यसरी सूर्यास्तको समयमा हिडिम्बाका ती दुष्टात्मा पुत्रद्वारा तपाईंको सम्पूर्ण सेना छिन्नभिन्न भई चारै दिशामा भागी।