भीष्म-वध पर्व — महासंहार
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 47
संस्कृत
1संजय उवाच राजन् शतसहस्राणि तत्र तत्र पदातिनाम्। निर्मर्यादं प्रयुद्धानि तत् ते वक्ष्यामि भारत॥
2न पुत्रः पितरं जज्ञे पिता वा पुत्रमौरसम्। न भ्राता भ्रातरं तत्र स्वस्रीयं न च मातुलः॥
3न मातुलं च स्वस्रीयो न सखायं सखा तथा। आविष्टा इव युद्धयन्ते पाण्डवाः कुरुभिः सह॥
4स्थानीकं नरव्याघ्राः केचिदभ्यपतन रथैः। अभज्यन्त युगैरेव युगानि भरतर्षभ॥
5रथेषाश्च रथेषाभिः कूबरा रथकूबरैः। संगतैः सहिताः केचित् परस्परजिघांसवः॥
6न शेकुश्चलितुं केचित् संनिपत्य स्था रथैः। प्रभिन्नास्तु महाकायः संनिपत्य गजा गजैः॥ बहुधादारयन् क्रुद्धा विषाणैरितरेतरम्। सतोरणपताकैश वारणा वरवारणैः॥ अभिसृत्य महाराज वेगवद्भिर्महागजैः। दन्तैरभिहतास्तत्र चुक्रुशुः परमातुराः॥
7अभिनीताश्च शिक्षाभिस्तोत्रांकुशसमाहताः। अप्रभिन्नाः प्रभिन्नानां सम्मुखाभिमुखा ययुः॥
8प्रभिन्नैरपि संसक्ताः केचित् तत्र महागजाः। क्रौञ्चवन्निनदं कृत्वा दुर्दुवुः सर्वतो दिशम्॥
9सम्यक् प्रणीता नागाश्च प्रभिन्नकरटामुखाः। ऋष्टितोमरनाराचैर्निर्विद्धा वरवारणाः॥ प्रणेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः। प्राद्रवन्त दिशः केचिन्नदन्तो भैरवान् रवान्।॥
10गजानां पादरक्षास्तु व्यूढोरस्काः प्रहारिणः। ऋष्टिभिश्च धनुर्भिश्च विमलैश्च परश्वधैः॥ गदाभिर्मुसलैश्चैव भिन्दिपालैः सतोमरैः। आयसैः परिपैश्चैव निस्त्रिंशैविमलैः शितैः॥ प्रगृहीतैः सुसंरब्धा द्रवमाणास्ततस्ततः। व्यदृश्यन्त महाराज परस्परजिघांसवः॥
11राजमानाश्च निस्त्रिंशाः संसिक्ता नरशोणितैः। प्रत्यदृश्यन्त शूराणामन्योन्मभिधावताम्॥
12अवक्षिप्तावधूतानामसीनां वीरबाहुभिः। संजज्ञे तुमुलः शब्दः पततां परमर्मसु॥
13गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभिः। दन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभिः॥ तत्र तत्र नरौघाणां क्रोशतामितरेतरम्। शुश्रुवुर्दारुणा वाचः प्रेतानामिव भारत॥
14हयैरपि हयारोहाश्चामरापीडधारिभिः। हंसैरिव महावेगैरन्योन्यमभिविद्रुताः॥
15तैविमुक्ता महाप्रासा जाम्बूनदविभूषणाः। आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः सम्पेतुर्भुजगोपमाः॥
16अश्वैरच्यजवैः केचिदाप्लुत्य महतो स्थान्। शिरांस्याददिरे वीरा रथिनामश्वसादिनः॥
17बहूनपि हयारोहान् भल्लैः संनतपर्वभिः। रथी जघान सम्प्राप्य बाणगोचरमागतान्॥
18नवमेघप्रतीकाशाश्चाक्षिप्य तुरगान् गजाः। पादैरेव विमृद्नन्ति मत्ताः कनकभूषणाः॥
19पाट्यमानेषु कुम्भेषु पार्श्वेष्वपि च वारणाः। प्रासैर्विनिहताः केचिद् विनेदुः परमातुराः॥
20साश्वारोहान् हयान् कांश्चिदुन्मथ्य वरवारणाः। सहसा चिक्षिपुस्तत्र संकुले भैरवे सति॥
21साश्वारोहान् विषाणाप्रैक्षिप्य तुरगान् गजाः। रथौघानभिमृद्नन्तः सध्वजानभिचक्रमुः॥
22पुंस्त्वादतिमदत्वाच्च केचित् तत्र महागजाः। साश्वारोहान् हयाञ्जघ्नुः करैः सचरणैस्तथा॥ अश्वारोहैश्च समरे हस्तिसादिभिरेव च।
23प्रतिमानेषु गात्रेषु पार्श्वेष्वभि च वारणान्। आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः सम्पेतुर्भुजगोपमाः॥
24नराश्वकायान् निर्भिद्य लौहानि कवचानि च। निपेतुर्विमलाः शक्त्यो वीरबाहुभिरर्पिताः॥ महोल्काप्रतिमा घोरास्तत्र तत्र विशाम्पते। द्वीपिचर्मावनद्धैश्च व्याघ्रचर्मच्छदैरपि॥ विकोशैविमलैः खङ्गैरभिजग्मुः परान् रणे।
25अभिप्लुतमभिक्रुद्धमेकपाविदारितम्॥ विदर्शयन्तः सम्पेतुः खगचर्मपरश्वधैः।
26केचिदाक्षिप्य करिणः शाश्वानपि रथान् करैः॥ विकर्षन्तो दिशः सर्वाः सम्पेतुः सर्वशब्दगाः।
27शङ्कुभिर्दारिताः केचित् सम्भिन्नाश्च परश्वधैः॥ हस्तिभिर्मुदिताः केचित् क्षुण्णाश्चान्ये तुरंगमैः। रथनेमिनिकृत्ताश्च निकृत्ताश्च परश्वधैः॥ व्याक्रोशन्त नरा राजंस्तत्र तत्र स्म बान्धवान्। पुत्रानन्ये पितृनन्ये भ्रातृ॑श्च सह बन्धुभिः॥ मातुलान् भागिनेयांश्च परानपि च संयुगे।
28विकीर्णान्त्राः सुबहवो भग्नसक्थाश्च भारत॥ बाहुभिश्चापरे छिन्नैः पार्थेषु च विदारिताः।
29क्रन्दन्तः समदृश्यन्त तृषिता जीवितेप्सवः॥ तृषा परिगताः केचिदल्पसत्त्वा विशाम्पते।
30भूमौ निपतिताः संख्ये मृगयांचक्रिरे जलम्॥ रुधिरौघपरिक्लिन्नाः क्लिश्यमानाश्च भारत। व्यनिन्दन भृशमात्मानं तव पुत्रांश्च संगतान्॥
31अपरे क्षत्रियाः शूराः कृतवैराः परस्परम्। नैव शस्त्रं विमुञ्चन्ति नैव क्रन्दन्ति मारिष॥
32तर्जयन्ति च संहृष्टास्तत्र तत्र परस्परम्। आदश्य दशनैश्चापि क्रोधात् सरदनच्छदम्॥ भृकुटीकुटिलैर्वक्त्रैः प्रेक्षन्ति च परस्परम्। अपरे क्लिश्यमानास्तु शरार्ता व्रणपीडिताः॥ निष्कूजाः समपद्यन्त दृढसत्त्वा महाबलाः। अन्ये च विस्थाः शूरा स्थमन्यस्य संयुगे।॥ प्रार्थयाना निपतिताः संक्षुण्णा वरवारणैः। अशोभन्त महाराज सपुष्पा इव किंशुकाः॥
33सम्बभूवुरनीकेषु बहवो भैरवस्वनाः। वर्तमाने महाभीमे तस्मिन् वीरवरक्षये।॥ निजघान पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे। स्वस्रीयो मातुलं चापि स्वस्रीयं चापि मातुलः॥
34सखा सखायं च तथा सम्बन्धी बान्धवं तथा। एवं युयुधिरे तत्र कुरवः पाण्डवैः सह॥
35वर्तमाने तथा तस्मिन् निर्मर्यादे भयानके। भीष्ममासाद्य पार्थानां वाहिनी समकम्पत॥
36केतुना पञ्चतारेण तालेन भरतर्षभ। राजतेन महाबाहुरुच्छ्रितेन महारथे। बभौ भीष्मस्तदा राजश्चन्द्रमा इव मेरुणा॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said O king, O descendant of Bharata, I shall now describe to you the fight of hundreds and thousands of foot-soldiers, who were in utter forgetfulness of all considerations for others.
2The son did not recognise the father and the father the son. The brother did not recognise his own brother and the sister's son did not recognise his maternal uncle.
3The maternal uncle did not recognise his sister's son, and the friend did not recognise the friend. the Pandava and the Kuru forces fought as if they had been possessed by demons.
4O foremost of men, some warriors attacked with their cars the cars of the enemies, and crushed the yokes of those cars to pieces.
5The shafts of cars broke dashing against shafts of other cars, the spikes of car-yokes broke against spikes of car-yokes. Some untidily attacked others that were united but all were eager to take one another's life.
6Some cars were obstructed by other cars and they were unable to move. Huge elephants with rent temples fell upon other huge elephants. They angrily tore one another's body with their tusks. O king, others, again, attacking other impetuous and huge ones with huge standards on their backs, being wounded by tusks, roared in great agony.
7Disciplined by training and urged on by pikes and hooks, elephants not in rut attacked those that were in rut.
8Huge elephants, attacked by those that were in rut, ran away in all directions, uttering cries like those of cranes.
9Many huge elephants, well trained and with juice trickling down from their rent temples and moth, having been wounded by swords, lances and arrows, shrieked aloud. Pierced in their vital parts they fell down and expired. Uttering fearful cries, some ran away in all directions.
10O king, the foot-soldiers, that protected the elephants, that possessed broad chests, that were capable of effectually striking the foe, armed with pikes, bows, bright battle-axes, maces, clubs, arrows, lances, shafts and heavy iron-mounted bludgeons and swords of the brightest polish, ran in every direction with the firm resolve of taking one another's life.
11The swords of brave combatants who rushed against one another having been steeped in blood shone with great brilliancy.
12The whiling noise of the swords made by their whirling and falling by heroic arms became very loud.
13O descendant of Bharata, crushed with maces and clubs, cut off with tempered swords pierced and grinned by the tusks of elephants, the combatants sent forth heart-rending wails as those of men doomed to hell.
14Horsemen on fleet horses with tails like the plumes of swans, rushed upon me another.
15Hurled by them, long fleet and polished and sharp-pointed darts, decked with gold, fell (on all sides) like so many snakes.
16Some heroic horsemen on fleet steeds leaped up and cut off the heads of car-warriors who were seated on their cars.
17A car-warrior, getting a body cavalry within shooting distance, killed many with straight arrows furnished with broad heads.
18Many infuriated elephants adorned with gold trappings and loO king like newly-risen clouds threw down the horses and crushed them with their legs.
19Being struck on their frontal globes and flanks, and mangled by lances, many elephants roared aloud in great agony.
20In the bewildering confusion of the melee, many elephants threw steeds with their riders and crushed them down.
21Overthrowing with their tusks steeds and their riders, some elephants roved about and crushed cars with their standards.
22Some huge male elephants, from excess of energy and with the temporal juice gushing down from their temples in large quantities, killed horses with their riders by their trunks and legs.
23Polished, sharp-pointed and fleet arrows resembling snakes fell upon the heads, the temples and the flanks and the limbs of elephants.
24king, icarful, polished javelins resembling large meteoric lashes being hurled by heroic arms fell everywhere piercing through bodies of men and horses and cutting through coats of mail. Taking out their sharp swords from sheathes made of leopard's and tiger's skins, many killed their adversaries in battle.
25Many warriors, though attacked and their bodies cut open, fell upon their antagonists with swords, shields and battle-axes.
26Dragging down and overthrowing cars with their horses by their trunks, some elephants roved about in all directions, guided by the cries of those behind them.
27Some pierced by javelins, some cut down by battle-axes, some crushed by elephants, some trodden down by horses, some cut by the car-wheels and some by axes, O king, loudly called for their kinsmen. Some called upon their sons, some upon their fathers, some upon their brothers some upon their relatives, some upon their maternal uncles, some upon their sister's sons, and some upon their friends and others.
28O descendant of Bharata, a large number of combatants lost their weapons, many had their thighs broken. Some were seen to cry piteously for their desire for life, with arms torn off or sides pierced or cut open.
29O king, some having but little strength, and lying on the field of battle asked for water from excessive thirst.
30O descendant of Bharata, some, sweltering in blood and becoming greatly weakened, ensured themselves and your son assembled (in that battle).
31O exalted one, but there were others, the brave Kshatriyas, who having wounded one another, did not abandon their weapons nor did they set up any wails,
32There were some, who, lying on those places where they lay, roared in joy and bitting from wrath their own lips with their teeth, looked at one another with faces rendered fearful by the contraction of their eye-brows. Others, possessing great strength and tenacity, wounded with arrow, remained perfectly silent smarting under their pains. Other brave carwarriors, deprived of their own cars in battle and thrown down and wounded by huge elephants, asked to be taken up on the cars of others. O king, many looked beautiful like blossoming Kinshukas.
33In that fearful battle, destructive of heroes, the father killed the son and the son killed the father, the sister's son killed the maternal uncle, the maternal uncle killed the sister's son Friends killed friends and kinsmen killed kinsmen.
34Thus took place the great slaughter in that great battle between the Kurus and the Pandavas.
35In that fearful and terrible battle in which no consideration was shown, the Pandavas (at last) began to waver before Bhishma.
360 best of the Bharata race, O king, the mighty-armed Bhishma, with his great standard made of silver and adorned with the device of a palmyra with five stars sitting upon his excellent car, shone like the moon on the Meru mountain.
हिन्दी
1संजय ने कहा — हे राजन्, हे भरतवंशी, अब मैं आपसे उन सैकड़ों-सहस्रों पैदल सैनिकों के युद्ध का वर्णन करूँगा, जो दूसरों के प्रति समस्त विचारों को पूर्णतया भुला चुके थे।
2पुत्र ने पिता को नहीं पहचाना और पिता ने पुत्र को। भाई ने अपने ही भाई को नहीं पहचाना और भानजे ने अपने मामा को नहीं पहचाना।
3मामा ने अपने भानजे को नहीं पहचाना, और मित्र ने मित्र को नहीं पहचाना। पाण्डवों और कौरवों की सेनाएँ ऐसे लड़ीं मानो उन पर पिशाच सवार हो गए हों।
4हे पुरुषश्रेष्ठ, कुछ योद्धाओं ने अपने रथों से शत्रुओं के रथों पर आक्रमण किया और उन रथों के जुओं को चूर-चूर कर दिया।
5रथों के डण्डे दूसरे रथों के डण्डों से टकराकर टूट गए, रथ के जुओं की कीलें दूसरे रथ के जुओं की कीलों से टकराकर टूट गईं। कुछ योद्धा संगठित होकर दूसरे संगठित योद्धाओं पर टूट पड़े; किन्तु सब एक-दूसरे के प्राण लेने को उत्सुक थे।
6कुछ रथ दूसरे रथों से रुक गए और चल न सके। फटे हुए गण्डस्थलों वाले विशाल हाथी दूसरे विशाल हाथियों पर टूट पड़े। वे क्रोध में अपने दाँतों से एक-दूसरे का शरीर फाड़ने लगे। हे राजन्, कुछ और हाथी, अपनी पीठ पर विशाल ध्वजाएँ लिए हुए दूसरे वेगवान् और विशाल हाथियों पर आक्रमण करते हुए, दाँतों से घायल होकर घोर पीड़ा में चिंघाड़ उठे।
7प्रशिक्षण से अनुशासित तथा भालों और अंकुशों से प्रेरित होकर मदरहित हाथी मद बहाने वाले हाथियों पर टूट पड़े।
8मदमत्त हाथियों द्वारा आक्रान्त विशाल हाथी सारसों के समान चीत्कार करते हुए सब दिशाओं में भाग खड़े हुए।
9भली-भाँति प्रशिक्षित अनेक विशाल हाथी, जिनके फटे हुए गण्डस्थलों और मुख से मद चू रहा था, तलवारों, बरछों और बाणों से घायल होकर ऊँचे स्वर से चिंघाड़ उठे। मर्मस्थलों में बिंधकर वे गिर पड़े और प्राण त्याग दिए। भयंकर चीत्कार करते हुए कुछ सब दिशाओं में भाग गए।
10हे राजन्, हाथियों की रक्षा करने वाले वे पैदल सैनिक, जिनकी छाती चौड़ी थी और जो शत्रु पर प्रभावी प्रहार करने में समर्थ थे, भालों, धनुषों, चमकते फरसों, गदाओं, मुद्गरों, बाणों, बरछों, शलाकाओं तथा लोहे से मढ़े भारी डण्डों और अत्यन्त चमकीली तलवारों से सुसज्जित होकर, एक-दूसरे के प्राण लेने के दृढ़ संकल्प से सब दिशाओं में दौड़ रहे थे।
11एक-दूसरे पर टूट पड़ने वाले वीर योद्धाओं की तलवारें रक्त में डूबकर महान् तेज से चमक रही थीं।
12वीर भुजाओं द्वारा घुमाई और गिराई जाती तलवारों की सनसनाहट अत्यन्त प्रबल हो उठी।
13हे भरतवंशी, गदाओं और मुद्गरों से चूर-चूर होकर, तीखी तलवारों से कटकर, तथा हाथियों के दाँतों से बिंधकर और रौंदे जाकर योद्धा हृदयविदारक विलाप करते थे, मानो नरक को प्राप्त हुए मनुष्य हों।
14हंस के पंखों के समान पूँछ वाले वेगवान् घोड़ों पर सवार अश्वारोही एक-दूसरे पर टूट पड़े।
15उनके द्वारा फेंके गए लम्बे, वेगवान्, चमकीले और तीखी नोक वाले स्वर्णजटित भाले (चारों ओर) सर्पों के समान गिर रहे थे।
16कुछ वीर अश्वारोही अपने वेगवान् घोड़ों पर से उछलकर उन रथियों के सिर काट देते थे जो अपने रथों पर बैठे थे।
17कोई रथी अश्वारोहियों के किसी दल को अपनी बाणदूरी में पाकर चौड़े फल वाले सीधे बाणों से अनेकों को मार डालता था।
18स्वर्ण के साज से सजे और नवोदित मेघों के समान दिखने वाले अनेक मदोन्मत्त हाथियों ने घोड़ों को गिरा दिया और अपने पैरों से उन्हें कुचल डाला।
19गण्डस्थलों और पार्श्वों पर प्रहार खाकर तथा बरछों से क्षत-विक्षत होकर अनेक हाथी घोर पीड़ा में ऊँचे स्वर से चिंघाड़ उठे।
20उस भ्रान्तिकारी संकुल युद्ध में अनेक हाथियों ने अश्वारोहियों सहित घोड़ों को पटक दिया और उन्हें कुचल डाला।
21अपने दाँतों से घोड़ों और उनके सवारों को गिराते हुए कुछ हाथी इधर-उधर घूमते रहे और ध्वजाओं सहित रथों को चूर-चूर करते रहे।
22उत्साह की अधिकता से तथा गण्डस्थलों से बहुत अधिक मात्रा में मद बहाते हुए कुछ विशाल गजराजों ने अपनी सूँड़ों और पैरों से सवारों सहित घोड़ों को मार डाला।
23सर्पों के समान चमकीले, तीखी नोक वाले और वेगवान् बाण हाथियों के मस्तकों, गण्डस्थलों, पार्श्वों और अंगों पर गिर रहे थे।
24हे राजन्, वीर भुजाओं द्वारा फेंके गए, विशाल उल्काओं की चमक के समान भयंकर और चमकीले भाले मनुष्यों और घोड़ों के शरीरों को बेधते हुए तथा कवचों को काटते हुए सर्वत्र गिर रहे थे। चीते और बाघ की खाल से बनी म्यानों से अपनी तीखी तलवारें निकालकर अनेक योद्धाओं ने युद्ध में अपने प्रतिद्वन्द्वियों को मार डाला।
25अनेक योद्धा, यद्यपि उन पर प्रहार हुआ था और उनके शरीर चिर गए थे, तथापि तलवारों, ढालों और फरसों के साथ अपने प्रतिद्वन्द्वियों पर टूट पड़े।
26घोड़ों सहित रथों को अपनी सूँड़ों से खींचकर और गिराकर कुछ हाथी अपने पीछे वालों की आवाज़ से निर्देशित होकर सब दिशाओं में घूमते रहे।
27कोई भालों से बिंधकर, कोई फरसों से कटकर, कोई हाथियों से कुचलकर, कोई घोड़ों से रौंदा जाकर, कोई रथों के पहियों से और कोई कुल्हाड़ियों से कटकर — हे राजन्, अपने बन्धुजनों को ऊँचे स्वर से पुकारने लगे। कोई अपने पुत्रों को पुकारता था, कोई अपने पिताओं को, कोई अपने भाइयों को, कोई अपने सम्बन्धियों को, कोई अपने मामाओं को, कोई अपने भानजों को और कोई अपने मित्रों तथा अन्य जनों को।
28हे भरतवंशी, बहुत से योद्धाओं के शस्त्र छूट गए, बहुतों की जाँघें टूट गईं। कुछ को भुजाएँ कट जाने पर अथवा पार्श्व बिंध या चिर जाने पर जीवन की इच्छा से करुण विलाप करते देखा गया।
29हे राजन्, कुछ योद्धा, जिनमें थोड़ा ही बल शेष था, युद्धभूमि में पड़े हुए अत्यन्त प्यास के कारण जल माँग रहे थे।
30हे भरतवंशी, कुछ योद्धा रक्त में लथपथ और अत्यन्त दुर्बल हो जाने पर भी अपने आप को सँभाले रहे; और आपके पुत्र (उस युद्ध में) एकत्र हुए।
31हे महानुभाव, किन्तु दूसरे भी थे — वे वीर क्षत्रिय, जो एक-दूसरे को घायल करने पर भी न तो अपने शस्त्र त्यागते थे, न कोई विलाप करते थे।
32कुछ ऐसे थे जो जहाँ पड़े थे वहीं पड़े-पड़े हर्ष से गरजते थे और क्रोध से अपने ही ओठ दाँतों से काटते हुए, भौंहें चढ़ाकर भयंकर हुए मुखों से एक-दूसरे को देखते थे। दूसरे, जो महान् बल और धैर्य वाले थे, बाणों से घायल होकर भी अपनी पीड़ा सहते हुए पूर्णतया मौन रहे। दूसरे वीर रथी, जो युद्ध में अपने रथों से वंचित हो गए थे तथा विशाल हाथियों द्वारा गिराए और घायल किए गए थे, दूसरों के रथों पर चढ़ा लिए जाने की प्रार्थना करते थे। हे राजन्, बहुत से योद्धा खिले हुए किंशुक वृक्षों के समान सुन्दर दिखाई देते थे।
33वीरों का नाश करने वाले उस भयंकर युद्ध में पिता ने पुत्र को मारा और पुत्र ने पिता को, भानजे ने मामा को मारा और मामा ने भानजे को। मित्रों ने मित्रों को मारा और बन्धुओं ने बन्धुओं को।
34इस प्रकार कौरवों और पाण्डवों के उस महायुद्ध में वह महान् संहार हुआ।
35उस भयंकर और घोर युद्ध में, जिसमें किसी प्रकार का लिहाज नहीं किया गया, पाण्डव (अन्ततः) भीष्म के सामने विचलित होने लगे।
36हे भरतश्रेष्ठ, हे राजन्, चाँदी की बनी और पाँच तारों सहित ताल वृक्ष के चिह्न से सुशोभित अपनी विशाल ध्वजा लिए हुए महाबाहु भीष्म अपने उत्तम रथ पर बैठे मेरु पर्वत पर उदित चन्द्रमा के समान शोभा पा रहे थे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे राजन्, हे भरतवंशी, अब म तपाईंलाई ती सयौँ-हजारौँ पैदल सैनिकहरूको युद्धको वर्णन गर्नेछु, जसले अरूप्रतिका सम्पूर्ण विचार पूर्ण रूपमा बिर्सिसकेका थिए।
2पुत्रले पितालाई चिनेन र पिताले पुत्रलाई। भाइले आफ्नै दाजुलाई चिनेन र भान्जाले आफ्नो मामालाई चिनेन।
3मामाले आफ्नो भान्जालाई चिनेनन्, र मित्रले मित्रलाई चिनेन। पाण्डव र कौरवहरूका सेना यसरी लडे मानौँ तिनीहरूमाथि पिशाच सवार भएका छन्।
4हे पुरुषश्रेष्ठ, कोही योद्धाहरूले आफ्ना रथले शत्रुहरूका रथमाथि आक्रमण गरे र ती रथका जुवा चकनाचूर पारे।
5रथका डण्डा अरू रथका डण्डासँग ठोक्किएर भाँचिए, रथका जुवाका किला अरू रथका जुवाका किलासँग ठोक्किएर भाँचिए। कोही योद्धा सङ्गठित भई अरू सङ्गठित योद्धाहरूमाथि जाइलागे; तर सबै एक-अर्काका प्राण लिन उत्सुक थिए।
6कोही रथ अरू रथले रोकिए र चल्न सकेनन्। च्यातिएका गण्डस्थल भएका विशाल हात्तीहरू अरू विशाल हात्तीमाथि जाइलागे। तिनीहरू क्रोधमा आफ्ना दाँतले एक-अर्काको शरीर च्यात्न थाले। हे राजन्, अरू केही हात्तीहरू, आफ्नो ढाडमा विशाल ध्वजा बोकेर अरू वेगवान् र विशाल हात्तीमाथि आक्रमण गर्दै, दाँतले घाइते भई घोर पीडामा चिच्याए।
7प्रशिक्षणले अनुशासित तथा भाला र अङ्कुशले प्रेरित भई मदरहित हात्तीहरू मद बगाइरहेका हात्तीमाथि जाइलागे।
8मदमत्त हात्तीहरूले आक्रमण गरेका विशाल हात्तीहरू सारसजस्तै चिच्याउँदै सबै दिशामा भागे।
9राम्ररी प्रशिक्षित अनेक विशाल हात्ती, जसका च्यातिएका गण्डस्थल र मुखबाट मद चुहिरहेको थियो, तरवार, भाला र बाणले घाइते भई ठूलो स्वरले चिच्याए। मर्मस्थलमा बिँधिएर तिनीहरू ढले र प्राण त्यागे। भयङ्कर चीत्कार गर्दै कोही सबै दिशामा भागे।
10हे राजन्, हात्तीहरूको रक्षा गर्ने ती पैदल सैनिकहरू, जसका छाती फराकिला थिए र जो शत्रुमाथि प्रभावकारी प्रहार गर्न समर्थ थिए, भाला, धनु, चम्किला बञ्चरो, गदा, मुद्गर, बाण, बर्छा, शलाका तथा फलामले मढिएका भारी लट्ठी र अत्यन्त चम्किला तरवारले सुसज्जित भई, एक-अर्काका प्राण लिने दृढ सङ्कल्पले सबै दिशामा दौडिरहेका थिए।
11एक-अर्कामाथि जाइलाग्ने वीर योद्धाहरूका तरवार रगतमा डुबेर महान् तेजले चम्किरहेका थिए।
12वीर भुजाहरूले घुमाइएका र खसालिएका तरवारको सनसनाहट अत्यन्त प्रबल भयो।
13हे भरतवंशी, गदा र मुद्गरले चकनाचूर भई, तीखा तरवारले कटेर, तथा हात्तीका दाँतले बिँधिएर र कुल्चिएर योद्धाहरू हृदयविदारक विलाप गर्थे, मानौँ नरक प्राप्त गरेका मनुष्य हुन्।
14हंसका प्वाँखजस्तै पुच्छर भएका वेगवान् घोडामा सवार अश्वारोहीहरू एक-अर्कामाथि जाइलागे।
15तिनीहरूले फ्याँकेका लामा, वेगवान्, चम्किला र तीखो टुप्पो भएका सुनजडित भाला (चारैतिर) सर्पझैँ खसिरहेका थिए।
16कोही वीर अश्वारोहीहरूले आफ्ना वेगवान् घोडाबाट उफ्रेर ती रथीहरूका टाउको काट्थे जो आफ्ना रथमा बसेका थिए।
17कुनै रथीले अश्वारोहीहरूको कुनै दललाई आफ्नो बाणदूरीमा पाएर फराकिलो फल भएका सीधा बाणले अनेकलाई मार्थे।
18सुनको साजले सजिएका र भर्खरै उठेका मेघजस्ता देखिने अनेक मदोन्मत्त हात्तीहरूले घोडाहरूलाई ढालिदिए र आफ्ना खुट्टाले तिनलाई कुल्चिदिए।
19गण्डस्थल र कोखमा प्रहार खाएर तथा बर्छाले क्षतविक्षत भई अनेक हात्ती घोर पीडामा ठूलो स्वरले चिच्याए।
20त्यस भ्रान्तिकारी सङ्कुल युद्धमा अनेक हात्तीले अश्वारोहीसहित घोडाहरूलाई पछारे र तिनलाई कुल्चिदिए।
21आफ्ना दाँतले घोडा र तिनका सवारलाई ढाल्दै कोही हात्ती यताउता घुमिरहे र ध्वजासहित रथहरू चकनाचूर पारिरहे।
22उत्साहको अधिकताले तथा गण्डस्थलबाट धेरै मात्रामा मद बगाउँदै केही विशाल गजराजहरूले आफ्ना सुँड र खुट्टाले सवारसहित घोडाहरूलाई मारे।
23सर्पजस्ता चम्किला, तीखो टुप्पो भएका र वेगवान् बाण हात्तीहरूका टाउको, गण्डस्थल, कोख र अङ्गमाथि खसिरहेका थिए।
24हे राजन्, वीर भुजाहरूले फ्याँकिएका, विशाल उल्काको चमकजस्ता भयङ्कर र चम्किला भाला मनुष्य र घोडाहरूका शरीर बेध्दै तथा कवच काट्दै सर्वत्र खसिरहेका थिए। चितुवा र बाघको छालाबाट बनेका म्यानबाट आफ्ना तीखा तरवार निकालेर अनेक योद्धाहरूले युद्धमा आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीलाई मारे।
25अनेक योद्धाहरू, यद्यपि तिनीहरूमाथि प्रहार भएको थियो र तिनका शरीर चिरिएका थिए, तथापि तरवार, ढाल र बञ्चरोसहित आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीमाथि जाइलागे।
26घोडासहित रथहरूलाई आफ्ना सुँडले तानेर र ढालेर केही हात्ती आफ्ना पछाडिकाहरूको आवाजले निर्देशित भई सबै दिशामा घुमिरहे।
27कोही भालाले बिँधिएर, कोही बञ्चरोले कटेर, कोही हात्तीले कुल्चिएर, कोही घोडाले कुल्चिएर, कोही रथका पाङ्ग्राले र कोही बन्चरोले कटेर — हे राजन्, आफ्ना बन्धुजनलाई ठूलो स्वरले पुकार्न थाले। कोही आफ्ना पुत्रलाई पुकार्थ्यो, कोही आफ्ना पितालाई, कोही आफ्ना दाजुभाइलाई, कोही आफ्ना आफन्तलाई, कोही आफ्ना मामालाई, कोही आफ्ना भान्जालाई र कोही आफ्ना मित्र तथा अरू जनलाई।
28हे भरतवंशी, धेरै योद्धाका शस्त्र छुटे, धेरैका तिघ्रा भाँचिए। कोहीलाई पाखुरा कटेपछि अथवा कोख बिँधिएर वा चिरिएपछि जीवनको इच्छाले करुण विलाप गरिरहेको देखियो।
29हे राजन्, केही योद्धा, जसमा थोरै मात्र बल बाँकी थियो, युद्धभूमिमा पल्टिएर अत्यन्त तिर्खाका कारण पानी मागिरहेका थिए।
30हे भरतवंशी, केही योद्धा रगतमा लट्पटिएर र अत्यन्त दुर्बल भएर पनि आफूलाई सम्हालिरहे; र तपाईंका पुत्रहरू (त्यस युद्धमा) एकत्र भए।
31हे महानुभाव, तर अरू पनि थिए — ती वीर क्षत्रिय, जसले एक-अर्कालाई घाइते पार्दा पनि न त आफ्ना शस्त्र त्याग्थे, न कुनै विलाप गर्थे।
32कोही यस्ता थिए जो जहाँ पल्टिएका थिए त्यहीँ पल्टिँदै हर्षले गर्जन्थे र क्रोधले आफ्नै ओठ दाँतले टोक्दै, आँखीभौँ खुम्च्याएर भयङ्कर भएका मुखले एक-अर्कालाई हेर्थे। अरू, जो महान् बल र धैर्य भएका थिए, बाणले घाइते भएर पनि आफ्नो पीडा सहँदै पूर्ण रूपमा मौन रहे। अरू वीर रथीहरू, जो युद्धमा आफ्ना रथबाट वञ्चित भएका थिए तथा विशाल हात्तीहरूले ढालिएका र घाइते पारिएका थिए, अरूका रथमा चढाइयोस् भनी प्रार्थना गर्थे। हे राजन्, धेरै योद्धा फुलेका किंशुक रूखसमान सुन्दर देखिन्थे।
33वीरहरूको नाश गर्ने त्यस भयङ्कर युद्धमा पिताले पुत्रलाई मारे र पुत्रले पितालाई, भान्जाले मामालाई मारे र मामाले भान्जालाई। मित्रहरूले मित्रलाई मारे र बन्धुहरूले बन्धुलाई।
34यसरी कौरव र पाण्डवहरूको त्यस महायुद्धमा त्यो महान् संहार भयो।
35त्यस भयङ्कर र घोर युद्धमा, जसमा कुनै प्रकारको लिहाज गरिएन, पाण्डवहरू (अन्ततः) भीष्मको सामु विचलित हुन थाले।
36हे भरतश्रेष्ठ, हे राजन्, चाँदीको बनेको र पाँच तारासहित ताल रूखको चिह्नले सुशोभित आफ्नो विशाल ध्वजा बोकेका महाबाहु भीष्म आफ्नो उत्तम रथमा बसेर मेरु पर्वतमा उदाएको चन्द्रमासमान शोभायमान थिए।