अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said O king, when the greater part of that fearful day passed away, Durmukha, Kritavarma, Kripa, Shalya and Vivingshati, urged by your son, came to Bhishma and began to protect him in that fearful battle which was so destructive of the foremost of men.
2O best of the Bharata race, protected by those five great car-warriors that great hero penetrated the Pandava army.
3O descendant of Bharata, the palmyra standard of Bhishma was seen to glide continuously through the Chedis, the Kashis, the Karushas and the Panchalas.
4That hero (Bhishma) cut off the heads (of the foes) and their cars with yokes and standards with broad-headed, swifts and perfectly straight arrows.
5O best of the Bharata race, Bhishma seemed to dance on his car as it moved about. Some elephants vitally wounded by him, shrieked in great agony.
6Thereupon Abhimanyu angrily rushed towards Bhishma's car on his own car yoked with excellent horses of brown colour.
7And adorned with a standard decked with pure gold and resembling a Karnikara tree, he attacked Bhishma and those five foremost of car-warriors.
8Striking with a sharp arrows the palmyra standard (of Bhishma) that hero fought with Bhishma and those others warriors who were protecting him.
9Wounding Kritvarma with one arrow and Shalya with five, he weakened his great grandfather with nine arrows.
10With one arrow shot from his bow drawn to its fullest extent, he cut off (Bhishma's) standard adorned with gold,
11With one broad-headed and straight arrow capable of penetrating every thing, he cut off the head of Durmukha's charioteer.
12With another sharp arrow, he cut down the gold-decked bow of Kripa. With many sharp arrows that great car warrior wounded them all. Seeing his lightness of hand, even the celestial were pleased.
13Seeing the great exactness of Abhimanyu's aim, all the car-warriors with Bhishma at their head, considered that he possessed the great capacity (of his father) Dhananjaya.
14His bow, sending forth sound like the twang of Gandiva while stretched and restretched, seemed to revolve like a circle of fire.
15Then that chastiser of foes, Bhishma rushing on him with great impetuosity, soon, wounded the son of Arjuna with nine arrows.
16He too with three broad-headed arrows cut off the standard of that greatly powerful warrior. Of rigid vows, Bhishma also struck his adversary's charioteer.
17O sire, Kritavarmana, Kripa and Shalya, piercing Arjuna's son, all failed to make him, waver for he stood firm like the Mainaka mountain.
18Though surrounded by those greatest carwarriors of Dhritarashtra's army, the heroic son of Arjuna still showered, on those five carwarriors, a down pour of arrows.
19Baffling their great weapons by a shower of arrows and pouring on Bhishma a shower of his arrows, the mighty son of Arjuna sent up a loud roar.
20When he was thus struggling in the battle, and afflicting Bhishma with (his) arrows, the strength of his arms we saw then was very great.
21Possessed of such great power, Bhishma shot his arrows at him. But he (Abhimanyu) cut off in the fight all the arrows shot from Bhishma's bow.
22Then that brave bowman cut off with nine arrows, the standard of Bhishma in the great battle. When this great deed was done, the people sent forth a loud shout.
23Adorned with jewels and made of silver, that tall palmyra-deviced standard. 0 descendant of Bharata, cut off by the arrows of Subhadra's son, fell down on the ground.
240 best of the Bharata race, seeing that standard cut down by the arrows of Subhadra's son, the proud Bhishma sent up a loud shout to cheer up the son of Subhadra.
25Then in that great battle, the mighty Bhimasena caused many powerful celestial weapons to app-ear.
26The high-souled great grandsire (Bhishma) then covered Subhadra's son with thousands of arrows.
27Thereupon ten great bowmen and mighty car-warriors of the Pandava (army) soon rushed on their cars to protect the son of Subhadra.
28O king, these were Virata and his son, the descendant of Prishata, Dhrishtadyumna, Bhima, the five Kaikeya brothers, and Satyaki.
29As they were rushing upon him with great impetuosity, the son of Shantanu, Bhishma, in that great battle, wounded the Panchala prices with three arrows and Satyaki with nine.
30With one winged arrow as sharp as a razor shot from his bow drawn to its fullest stretch, he cut off the standard of Bhimasena.
31O foremost of men, the lion-deviced standard of Bhimasena, made cf gold, being cut off by Bhishma, fell from the car.
32Thereupon Bhima wounded the son of Shantanu with three arrows, Kripa with one and Kritavarman with eight.
33The son of Virata, Uttara, also riding on an elephant with upraised trunk attacked the king of Madra.
34But Shalya checked the great impetuosity of that foremost of elephants rushing towards his car.
35But that foremost of elephants angrily placed his let on the yoke of (Shalya's) car and killed his four large and swift horses.
36The king of Madra,. staying on the car the horses of which had been killed, hurled an iron dart, which resembled a snake, in order to kill Uttara.
37His armour being cut through by the dart, he lost consciousness and fell from the elephant, the hook and the lance also fell loosened from his grasp.
38Shalya then took up his sword and jumping down from his excellent car, he with great force cut off the large trunk of that great elephant.
39His armour pierced all over with a shower of arrows and his trunk cut off, that elephant sent forth a loud shriek. He then fell down and expired.
40O king, performing this great feat, the Madra king soon got the of Kritavarman.
41Seeing his brother Uttara killed and seeing Shalya on the Kritavarman's car, Virata's son Shveta blazed up in anger as fire blazed forth with Ghee. That great warrior stretching his large bow that looked like that of Indra, rushed upon Shalya, the king of Madra with the desire of killing him. Surrounded on all sides with innumerable car-warriors, he advanced towards Shalya's chariot and poured upon him a on car shower of arrows. Seeing him rush to the fight with the prowess of an infuriated elephants, seven car-warriors of your side surrounded him on all sides with the desire of protecting the ruler of Madra who seemed to be already within the jaws of death.
42Those seven warriors were Brihadbala, the king of the Kosalas, Jayatsena of Magadha, Rukmaratha, the brave son of Shalya, Vinda and Anuvinda of Avanti, Sudakshina the king of the Kambojas, and Jayadratha, the king of the Sindhus and the kinsman of Brihatkshatra.
43The stretched bow of these illustrious warriors, decorated with various colours, looked like the flashes of lightning in the clouds.
44They all poured on the head of Shveta a continuous shower of arrows as the clouds, tossed by the wind, pure rain on the mountain breast when summer is passed.
45The great bowman, that commander of the force, being greatly enraged at this struck their bows with seven broad-headed arrows of great impetuosity.
46O descendant of Bharata, we saw those bows were cut off. Then within half the time of a wink of the eye they took up other bows.
47That mighty-armed and high-souled warrior then with seven swift arrows again cut off the bows of those bowmen.
48Those heroes, those great car-warriors whose large bows had been cut down swelled in wrath, and grasping darts, sent forth a loud shout.
49O best of the Bharata race, they hurled these seven darts on Shveta's chariot. Those blazing darts, which flew like large meteors with the sound of thunder, were all cut down by that great warrior with seven broad-headed arrows before they could reach him. O best of the Bharata race, then taking up an arrow which was capable of penetrating into every part of their body, he hurled it on Rukmaratha. That great arrow penetrated into his body.
50Then, O king, being thus struck by the arrow, Rukmaratha sat down on his car and lost all consciousness.
51His charioteer, however, without betraying any fear, carried him away, senseless and fainted, from the field of battle.
52Then taking up six other arrows decked with gold, Shveta cut off the standards of his six adversaries.
53Wounding their horses and charioteers also and covering those six warriors with a continuos shower of arrows, that chastiser of foes, went towards the car of Shalya.
54O descendant of Bharata, when that great general (Shveta) was rushing with great force towards the car of Shalya, loud cries of “Oh" "Alas" rose in your army.
55Then your great son, with Bhishma, at the head and with many other heroic warriors and troops, went towards Shveta's car.
56He thus rescued the Madra King who was at the point of death. Then a fearful and hairstring battle was fought between your troops and those of the enemy in which cars and elephants all got mixed up in confusion. The old grandfather of the Kurus poured showers of arrows on Subhadra's son, on Bhimsena and on that great car-warrior Satyaki and also upon the king of the Kaikeyas, on Virata, on the descendant of Prishata, Dhrishtadyumna, and also upon Chedi troops.
हिन्दी
1संजय ने कहा — हे राजन्, जब उस भयानक दिन का अधिकांश भाग बीत गया, तब आपके पुत्र की प्रेरणा से दुर्मुख, कृतवर्मा, कृप, शल्य और विविंशति भीष्म के पास आए और नरश्रेष्ठों का नाश करने वाले उस भयंकर युद्ध में उनकी रक्षा करने लगे।
2हे भरतश्रेष्ठ, उन पाँच महारथियों से रक्षित होकर वे महावीर पाण्डवसेना में घुस गए।
3हे भरतवंशी, भीष्म की ताल-ध्वजा चेदियों, काशियों, करूषों और पांचालों के बीच निरन्तर विचरती हुई दिखाई देती थी।
4उन वीर (भीष्म) ने चौड़े फल वाले, वेगवान् और पूर्णतया सीधे बाणों से (शत्रुओं के) सिर तथा जुओं और ध्वजाओं सहित उनके रथ काट डाले।
5हे भरतश्रेष्ठ, चलते हुए अपने रथ पर भीष्म मानो नृत्य कर रहे हों — ऐसा लगता था। उनके द्वारा मर्मस्थलों में घायल किए गए कुछ हाथी घोर पीड़ा में चीत्कार कर उठे।
6तब अभिमन्यु क्रोध में भूरे रंग के उत्तम घोड़ों से जुते अपने रथ पर सवार होकर भीष्म के रथ की ओर दौड़े।
7शुद्ध सोने से सजी और कर्णिकार वृक्ष के समान दिखने वाली ध्वजा से सुशोभित होकर उन्होंने भीष्म तथा उन पाँच श्रेष्ठ महारथियों पर आक्रमण किया।
8तीखे बाणों से (भीष्म की) ताल-ध्वजा पर प्रहार करते हुए उस वीर ने भीष्म से तथा उनकी रक्षा करने वाले उन अन्य योद्धाओं से युद्ध किया।
9एक बाण से कृतवर्मा को और पाँच बाणों से शल्य को घायल करके उन्होंने नौ बाणों से अपने प्रपितामह को दुर्बल कर दिया।
10पूरी तरह खींचे हुए अपने धनुष से छोड़े गए एक ही बाण से उन्होंने (भीष्म की) स्वर्ण से सजी ध्वजा काट दी।
11सब कुछ बेध देने में समर्थ एक चौड़े फल वाले सीधे बाण से उन्होंने दुर्मुख के सारथि का सिर काट दिया।
12दूसरे तीखे बाण से उन्होंने कृप का स्वर्णजटित धनुष काट दिया। अनेक तीखे बाणों से उन महारथी ने उन सबको घायल किया। उनके हाथों की फुर्ती देखकर देवता भी प्रसन्न हुए।
13अभिमन्यु के लक्ष्यभेद की अद्भुत सटीकता देखकर भीष्म को आगे रखने वाले समस्त महारथियों ने माना कि उनमें (अपने पिता) धनंजय की महान् क्षमता है।
14बार-बार खींचे और छोड़े जाते हुए गाण्डीव की टंकार के समान शब्द करता हुआ उनका धनुष अग्नि के चक्र के समान घूमता प्रतीत होता था।
15तब वे शत्रुदमन भीष्म बड़े वेग से उन पर टूट पड़े और शीघ्र ही अर्जुनपुत्र को नौ बाणों से घायल कर दिया।
16उन्होंने भी तीन चौड़े फल वाले बाणों से उस महाबली योद्धा की ध्वजा काट दी। दृढ़ व्रत वाले भीष्म ने अपने प्रतिद्वन्द्वी के सारथि पर भी प्रहार किया।
17हे तात, कृतवर्मा, कृप और शल्य अर्जुनपुत्र को बेधकर भी उन्हें विचलित करने में असफल रहे, क्योंकि वे मैनाक पर्वत के समान अडिग खड़े रहे।
18धृतराष्ट्र की सेना के उन महानतम महारथियों से घिरे होने पर भी वीर अर्जुनपुत्र उन पाँचों महारथियों पर बाणों की वर्षा करते रहे।
19बाणों की वर्षा से उनके महान् अस्त्रों को व्यर्थ करके और भीष्म पर अपने बाणों की वर्षा करके अर्जुन के महाबली पुत्र ने ऊँचे स्वर से गर्जना की।
20जब वे इस प्रकार युद्ध में जूझ रहे थे और (अपने) बाणों से भीष्म को पीड़ित कर रहे थे, तब हमने उनकी भुजाओं का जो बल देखा वह अत्यन्त महान् था।
21ऐसे महान् बल से युक्त भीष्म ने उन पर अपने बाण छोड़े। किन्तु उन्होंने (अभिमन्यु ने) युद्ध में भीष्म के धनुष से छोड़े गए समस्त बाणों को काट डाला।
22तब उस वीर धनुर्धर ने उस महायुद्ध में नौ बाणों से भीष्म की ध्वजा काट दी। जब यह महान् कर्म हुआ, तब लोगों ने ऊँचे स्वर से जयघोष किया।
23हे भरतवंशी, रत्नों से सजी और चाँदी की बनी वह ऊँची ताल-चिह्न वाली ध्वजा सुभद्रापुत्र के बाणों से कटकर भूमि पर गिर पड़ी।
24हे भरतश्रेष्ठ, अपनी वह ध्वजा सुभद्रापुत्र के बाणों से कटी देखकर स्वाभिमानी भीष्म ने सुभद्रापुत्र का उत्साह बढ़ाने के लिए ऊँचे स्वर से जयघोष किया।
25तब उस महायुद्ध में महाबली भीमसेन ने अनेक शक्तिशाली दिव्यास्त्र प्रकट किए।
26तब महात्मा प्रपितामह (भीष्म) ने सुभद्रापुत्र को सहस्रों बाणों से ढक दिया।
27तब पाण्डव (सेना) के दस महाधनुर्धर और महारथी सुभद्रापुत्र की रक्षा के लिए शीघ्र अपने रथों पर दौड़ पड़े।
28हे राजन्, वे थे — विराट और उनका पुत्र, पृषतवंशी धृष्टद्युम्न, भीम, पाँच केकयवंशी भाई तथा सात्यकि।
29जब वे बड़े वेग से उन पर टूट पड़ रहे थे, तब उस महायुद्ध में शान्तनुपुत्र भीष्म ने पांचालराजकुमार को तीन बाणों से और सात्यकि को नौ बाणों से घायल किया।
30पूरी तरह खींचे हुए अपने धनुष से छोड़े गए, छुरे के समान तीखे एक पंखयुक्त बाण से उन्होंने भीमसेन की ध्वजा काट दी।
31हे पुरुषश्रेष्ठ, भीष्म के द्वारा काटी जाने पर भीमसेन की स्वर्ण की बनी सिंह-चिह्न वाली ध्वजा रथ से गिर पड़ी।
32तब भीम ने शान्तनुपुत्र को तीन बाणों से, कृप को एक से और कृतवर्मा को आठ बाणों से घायल किया।
33विराट के पुत्र उत्तर ने भी सूँड़ उठाए हुए एक हाथी पर सवार होकर मद्रराज पर आक्रमण किया।
34किन्तु शल्य ने अपने रथ की ओर दौड़ते हुए उस श्रेष्ठ गजराज के महान् वेग को रोक दिया।
35किन्तु उस श्रेष्ठ गजराज ने क्रोध में अपना पैर (शल्य के) रथ के जुए पर रख दिया और उनके चारों विशाल तथा वेगवान् घोड़ों को मार डाला।
36घोड़े मारे जाने पर भी उसी रथ पर स्थित रहते हुए मद्रराज ने उत्तर को मारने के लिए सर्प के समान एक लोहे का भाला फेंका।
37उस भाले से उसका कवच कट जाने पर वह अचेत हो गया और हाथी से गिर पड़ा; अंकुश और बरछा भी उसके हाथ से छूटकर गिर पड़े।
38तब शल्य ने अपनी तलवार उठाई और अपने उत्तम रथ से कूदकर बड़े बल से उस विशाल हाथी की बड़ी सूँड़ काट डाली।
39बाणों की वर्षा से सारे शरीर का कवच बिंध जाने और सूँड़ कट जाने पर वह हाथी ऊँचे स्वर से चीत्कार कर उठा। फिर वह गिर पड़ा और प्राण त्याग दिए।
40हे राजन्, यह महान् पराक्रम दिखाकर मद्रराज शीघ्र ही कृतवर्मा के रथ पर चढ़ गए।
41अपने भाई उत्तर को मारा गया और शल्य को कृतवर्मा के रथ पर देखकर विराटपुत्र श्वेत क्रोध से वैसे ही भड़क उठे जैसे घी से अग्नि भड़क उठती है। इन्द्र के धनुष के समान दिखने वाले अपने विशाल धनुष को खींचते हुए वे महायोद्धा मद्रराज शल्य को मारने की इच्छा से उन पर टूट पड़े। असंख्य महारथियों से चारों ओर घिरे हुए वे शल्य के रथ की ओर बढ़े और उस पर बाणों की वर्षा की। उन्हें मदोन्मत्त हाथी के पराक्रम से युद्ध की ओर दौड़ते देखकर आपके पक्ष के सात महारथियों ने उन्हें चारों ओर से घेर लिया — इस इच्छा से कि मद्रराज की रक्षा करें, जो मानो पहले ही मृत्यु के मुख में जा चुके थे।
42वे सात योद्धा थे — कोसलराज बृहद्बल, मगध का जयत्सेन, शल्य का वीर पुत्र रुक्मरथ, अवन्ती के विन्द और अनुविन्द, कम्बोजराज सुदक्षिण, तथा बृहत्क्षत्र के बन्धु सिन्धुराज जयद्रथ।
43नाना रंगों से सजे इन यशस्वी योद्धाओं के खींचे हुए धनुष मेघों में बिजली की चमक के समान दिखाई देते थे।
44उन सबने श्वेत के सिर पर बाणों की निरन्तर वर्षा की — जैसे ग्रीष्म बीत जाने पर वायु से उड़े हुए मेघ पर्वत के वक्ष पर वर्षा करते हैं।
45इससे अत्यन्त क्रुद्ध होकर उन महाधनुर्धर सेनापति ने महान् वेग वाले सात चौड़े फल वाले बाणों से उनके धनुष काट डाले।
46हे भरतवंशी, हमने वे धनुष कटे हुए देखे। तब उन्होंने आँख झपकने के आधे समय में ही दूसरे धनुष उठा लिए।
47तब उन महाबाहु महात्मा योद्धा ने सात वेगवान् बाणों से उन धनुर्धरों के धनुष पुनः काट डाले।
48जिनके विशाल धनुष कट गए थे, वे वीर, वे महारथी क्रोध से भर उठे और भाले पकड़कर ऊँचे स्वर से गर्जे।
49हे भरतश्रेष्ठ, उन्होंने वे सात भाले श्वेत के रथ पर फेंके। वज्र की गड़गड़ाहट के साथ विशाल उल्काओं के समान उड़ते हुए उन जलते भालों को उस महायोद्धा ने अपने तक पहुँचने से पहले ही सात चौड़े फल वाले बाणों से काट डाला। हे भरतश्रेष्ठ, तब एक ऐसा बाण उठाकर जो उनके शरीर के प्रत्येक भाग को बेध सकता था, उन्होंने उसे रुक्मरथ पर छोड़ा। वह महान् बाण उसके शरीर में घुस गया।
50हे राजन्, इस प्रकार बाण से बिंधकर रुक्मरथ अपने रथ पर बैठ गया और सारी चेतना खो बैठा।
51किन्तु उसके सारथि ने बिना कोई भय दिखाए उसे अचेत और मूर्च्छित अवस्था में युद्धभूमि से बाहर ले गया।
52तब स्वर्ण से सजे छह और बाण उठाकर श्वेत ने अपने छह प्रतिद्वन्द्वियों की ध्वजाएँ काट दीं।
53उनके घोड़ों और सारथियों को भी घायल करके तथा उन छहों योद्धाओं को बाणों की निरन्तर वर्षा से ढककर वे शत्रुदमन शल्य के रथ की ओर बढ़े।
54हे भरतवंशी, जब वे महान् सेनापति (श्वेत) बड़े वेग से शल्य के रथ की ओर दौड़ रहे थे, तब आपकी सेना में "ओह!" "हाय!" के ऊँचे स्वर उठे।
55तब आपके महान् पुत्र भीष्म को आगे रखकर तथा अनेक अन्य वीर योद्धाओं और सेनाओं सहित श्वेत के रथ की ओर बढ़े।
56इस प्रकार उन्होंने मृत्यु के कगार पर पहुँचे मद्रराज को बचा लिया। तब आपकी और शत्रु की सेनाओं के बीच एक भयंकर और रोमांचकारी युद्ध हुआ, जिसमें रथ और हाथी सब मिलकर घोर संकुल हो गए। कुरुओं के वृद्ध पितामह ने सुभद्रापुत्र पर, भीमसेन पर, उन महारथी सात्यकि पर, तथा केकयराज पर, विराट पर, पृषतवंशी धृष्टद्युम्न पर और चेदि सेनाओं पर भी बाणों की वर्षा की।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे राजन्, जब त्यस भयानक दिनको अधिकांश भाग बित्यो, तब तपाईंका पुत्रको प्रेरणाले दुर्मुख, कृतवर्मा, कृप, शल्य र विविंशति भीष्मकहाँ आए र नरश्रेष्ठहरूको नाश गर्ने त्यस भयङ्कर युद्धमा उनको रक्षा गर्न थाले।
2हे भरतश्रेष्ठ, ती पाँच महारथीले रक्षा गरेपछि ती महावीर पाण्डवसेनामा पसे।
3हे भरतवंशी, भीष्मको ताल-ध्वजा चेदि, काशी, करूष र पाञ्चालहरूका बीच निरन्तर विचरण गरिरहेको देखिन्थ्यो।
4ती वीर (भीष्म)ले फराकिलो फल भएका, वेगवान् र पूर्ण रूपमा सीधा बाणले (शत्रुहरूका) टाउका तथा जुवा र ध्वजासहित तिनका रथ काटिदिए।
5हे भरतश्रेष्ठ, चलिरहेको आफ्नो रथमा भीष्म मानौँ नृत्य गरिरहेका छन् — यस्तो लाग्थ्यो। उनले मर्मस्थलमा घाइते पारेका केही हात्ती घोर पीडामा चिच्याए।
6तब अभिमन्यु क्रोधमा खैरो रङका उत्तम घोडा जोतिएको आफ्नो रथमा सवार भई भीष्मको रथतिर दौडे।
7शुद्ध सुनले सजिएको र कर्णिकार रूखजस्तै देखिने ध्वजाले सुशोभित भई उनले भीष्म तथा ती पाँच श्रेष्ठ महारथीमाथि आक्रमण गरे।
8तीखा बाणले (भीष्मको) ताल-ध्वजामाथि प्रहार गर्दै त्यस वीरले भीष्मसँग तथा उनको रक्षा गर्ने ती अरू योद्धाहरूसँग युद्ध गरे।
9एक बाणले कृतवर्मालाई र पाँच बाणले शल्यलाई घाइते पारेर उनले नौ बाणले आफ्ना प्रपितामहलाई दुर्बल पारे।
10पूरै तानिएको आफ्नो धनुबाट छोडिएको एउटै बाणले उनले (भीष्मको) सुनले सजिएको ध्वजा काटिदिए।
11सबै बेध्न समर्थ एउटा फराकिलो फल भएको सीधा बाणले उनले दुर्मुखका सारथिको टाउको काटिदिए।
12अर्को तीखो बाणले उनले कृपको सुनजडित धनु काटिदिए। अनेक तीखा बाणले ती महारथीले तिनीहरू सबैलाई घाइते पारे। उनका हातको फुर्ती देखेर देवताहरू पनि प्रसन्न भए।
13अभिमन्युको लक्ष्यभेदको अद्भुत सटीकता देखेर भीष्मलाई अगाडि राख्ने सम्पूर्ण महारथीहरूले माने कि उनमा (आफ्ना पिता) धनञ्जयको महान् क्षमता छ।
14बारम्बार तानिँदै र छोडिँदै गाण्डीवको टङ्कारसमान शब्द गर्ने उनको धनु अग्निको चक्रझैँ घुमेको प्रतीत हुन्थ्यो।
15तब ती शत्रुदमन भीष्म ठूलो वेगले उनीमाथि जाइलागे र चाँडै अर्जुनपुत्रलाई नौ बाणले घाइते पारे।
16उनले पनि तीन फराकिलो फल भएका बाणले त्यस महाबली योद्धाको ध्वजा काटिदिए। दृढ व्रत भएका भीष्मले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीका सारथिमाथि पनि प्रहार गरे।
17हे तात, कृतवर्मा, कृप र शल्यले अर्जुनपुत्रलाई बेधेर पनि उनलाई विचलित पार्न असफल भए, किनभने उनी मैनाक पर्वतसमान अडिग उभिइरहे।
18धृतराष्ट्रको सेनाका ती महानतम महारथीहरूले घेरिँदा पनि वीर अर्जुनपुत्रले ती पाँचै महारथीमाथि बाणको वर्षा गरिरहे।
19बाणको वर्षाले तिनका महान् अस्त्र व्यर्थ पारेर र भीष्ममाथि आफ्ना बाणको वर्षा गरेर अर्जुनका महाबली पुत्रले ठूलो स्वरले गर्जना गरे।
20जब उनी यसरी युद्धमा जुधिरहेका थिए र (आफ्ना) बाणले भीष्मलाई पीडित पारिरहेका थिए, तब हामीले उनका भुजाको जुन बल देख्यौँ त्यो अत्यन्त महान् थियो।
21यस्तो महान् बलले युक्त भीष्मले उनीमाथि आफ्ना बाण छोडे। तर उनले (अभिमन्युले) युद्धमा भीष्मको धनुबाट छोडिएका सम्पूर्ण बाण काटिदिए।
22तब त्यस वीर धनुर्धरले त्यस महायुद्धमा नौ बाणले भीष्मको ध्वजा काटिदिए। जब यो महान् कर्म भयो, तब मानिसहरूले ठूलो स्वरले जयघोष गरे।
23हे भरतवंशी, रत्नले सजिएको र चाँदीको बनेको त्यो अग्लो ताल-चिह्न भएको ध्वजा सुभद्रापुत्रका बाणले कटेर भुइँमा खस्यो।
24हे भरतश्रेष्ठ, आफ्नो त्यो ध्वजा सुभद्रापुत्रका बाणले कटेको देखेर स्वाभिमानी भीष्मले सुभद्रापुत्रको उत्साह बढाउन ठूलो स्वरले जयघोष गरे।
25तब त्यस महायुद्धमा महाबली भीमसेनले अनेक शक्तिशाली दिव्यास्त्र प्रकट गरे।
26तब महात्मा प्रपितामह (भीष्म)ले सुभद्रापुत्रलाई हजारौँ बाणले ढाके।
27तब पाण्डव (सेना)का दस महाधनुर्धर र महारथीहरू सुभद्रापुत्रको रक्षाका लागि चाँडै आफ्ना रथमा दौडे।
28हे राजन्, ती थिए — विराट र उनका पुत्र, पृषतवंशी धृष्टद्युम्न, भीम, पाँच केकयवंशी दाजुभाइ तथा सात्यकि।
29जब तिनीहरू ठूलो वेगले उनीमाथि जाइलागिरहेका थिए, तब त्यस महायुद्धमा शान्तनुपुत्र भीष्मले पाञ्चालराजकुमारलाई तीन बाणले र सात्यकिलाई नौ बाणले घाइते पारे।
30पूरै तानिएको आफ्नो धनुबाट छोडिएको, छुराजस्तै तीखो एउटा प्वाँखयुक्त बाणले उनले भीमसेनको ध्वजा काटिदिए।
31हे पुरुषश्रेष्ठ, भीष्मले काटेपछि भीमसेनको सुनको बनेको सिंह-चिह्न भएको ध्वजा रथबाट खस्यो।
32तब भीमले शान्तनुपुत्रलाई तीन बाणले, कृपलाई एउटाले र कृतवर्मालाई आठ बाणले घाइते पारे।
33विराटका पुत्र उत्तरले पनि सुँड उठाएको एउटा हात्तीमा सवार भई मद्रराजमाथि आक्रमण गरे।
34तर शल्यले आफ्नो रथतिर दौडिरहेको त्यस श्रेष्ठ गजराजको महान् वेग रोकिदिए।
35तर त्यस श्रेष्ठ गजराजले क्रोधमा आफ्नो खुट्टा (शल्यको) रथको जुवामाथि राख्यो र उनका चारै विशाल तथा वेगवान् घोडा मार्यो।
36घोडा मारिए पनि त्यसै रथमा स्थित रहेर मद्रराजले उत्तरलाई मार्न सर्पजस्तै एउटा फलामको भाला फ्याँके।
37त्यस भालाले उसको कवच कटेपछि ऊ बेहोस भयो र हात्तीबाट खस्यो; अङ्कुश र बर्छा पनि उसको हातबाट छुटेर खसे।
38तब शल्यले आफ्नो तरवार उठाए र आफ्नो उत्तम रथबाट हाम फालेर ठूलो बलले त्यस विशाल हात्तीको ठूलो सुँड काटिदिए।
39बाणको वर्षाले सारा शरीरको कवच बिँधिएपछि र सुँड कटेपछि त्यो हात्ती ठूलो स्वरले चिच्यायो। त्यसपछि त्यो ढल्यो र प्राण त्याग्यो।
40हे राजन्, यो महान् पराक्रम देखाएर मद्रराज चाँडै कृतवर्माको रथमा चढे।
41आफ्नो भाइ उत्तर मारिएको र शल्यलाई कृतवर्माको रथमा देखेर विराटपुत्र श्वेत क्रोधले त्यसै गरी भडकिए जसरी घिउले अग्नि भडकिन्छ। इन्द्रको धनुजस्तै देखिने आफ्नो विशाल धनु तान्दै ती महायोद्धा मद्रराज शल्यलाई मार्ने इच्छाले उनीमाथि जाइलागे। असङ्ख्य महारथीहरूले चारैतिरबाट घेरिएर उनी शल्यको रथतिर बढे र उनीमाथि बाणको वर्षा गरे। उनलाई मदोन्मत्त हात्तीको पराक्रमले युद्धतिर दौडिरहेको देखेर तपाईंको पक्षका सात महारथीहरूले उनलाई चारैतिरबाट घेरे — यस इच्छाले कि मद्रराजको रक्षा गरून्, जो मानौँ पहिल्यै मृत्युको मुखमा गइसकेका थिए।
42ती सात योद्धा थिए — कोसलराज बृहद्बल, मगधका जयत्सेन, शल्यका वीर पुत्र रुक्मरथ, अवन्तीका विन्द र अनुविन्द, कम्बोजराज सुदक्षिण, तथा बृहत्क्षत्रका बन्धु सिन्धुराज जयद्रथ।
43नाना रङले सजिएका यी यशस्वी योद्धाहरूका तानिएका धनु मेघमा बिजुलीको चमकसमान देखिन्थे।
44तिनीहरू सबैले श्वेतको टाउकोमाथि बाणको निरन्तर वर्षा गरे — जसरी ग्रीष्म बितेपछि वायुले उडाएका मेघले पर्वतको छातीमाथि वर्षा गर्दछन्।
45यसबाट अत्यन्त क्रुद्ध भई ती महाधनुर्धर सेनापतिले महान् वेग भएका सात फराकिलो फल भएका बाणले तिनका धनु काटिदिए।
46हे भरतवंशी, हामीले ती धनु कटेका देख्यौँ। तब तिनीहरूले आँखा झिम्क्याउने आधा समयमै अरू धनु उठाए।
47तब ती महाबाहु महात्मा योद्धाले सात वेगवान् बाणले ती धनुर्धरहरूका धनु पुनः काटिदिए।
48जसका विशाल धनु कटेका थिए, ती वीर, ती महारथीहरू क्रोधले भरिए र भाला समातेर ठूलो स्वरले गर्जे।
49हे भरतश्रेष्ठ, तिनीहरूले ती सात भाला श्वेतको रथमाथि फ्याँके। वज्रको गडगडाहटसहित विशाल उल्काझैँ उड्दै आएका ती जल्दा भालालाई त्यस महायोद्धाले आफूकहाँ पुग्नुअघि नै सात फराकिलो फल भएका बाणले काटिदिए। हे भरतश्रेष्ठ, तब त्यस्तो एउटा बाण उठाएर जसले तिनको शरीरको प्रत्येक भाग बेध्न सक्थ्यो, उनले त्यो रुक्मरथमाथि छोडे। त्यो महान् बाण उसको शरीरमा पस्यो।
50हे राजन्, यसरी बाणले बिँधिएर रुक्मरथ आफ्नो रथमा बस्यो र सारा चेतना गुमायो।
51तर उसका सारथिले कुनै भय नदेखाई उसलाई बेहोस र मूर्च्छित अवस्थामा युद्धभूमिबाट बाहिर लगे।
52तब सुनले सजिएका अरू छ बाण उठाएर श्वेतले आफ्ना छ प्रतिद्वन्द्वीका ध्वजा काटिदिए।
53तिनका घोडा र सारथिहरूलाई पनि घाइते पारेर तथा ती छवटै योद्धालाई बाणको निरन्तर वर्षाले ढाकेर ती शत्रुदमन शल्यको रथतिर बढे।
54हे भरतवंशी, जब ती महान् सेनापति (श्वेत) ठूलो वेगले शल्यको रथतिर दौडिरहेका थिए, तब तपाईंको सेनामा "ओहो!" "हाय!"का ठूला स्वर उठे।
55तब तपाईंका महान् पुत्र भीष्मलाई अगाडि राखेर तथा अनेक अरू वीर योद्धा र सेनासहित श्वेतको रथतिर बढे।
56यसरी उनीहरूले मृत्युको मुखमा पुगेका मद्रराजलाई बचाए। तब तपाईंको र शत्रुको सेनाबीच एउटा भयङ्कर र रोमाञ्चकारी युद्ध भयो, जसमा रथ र हात्ती सबै मिलेर घोर सङ्कुल भए। कुरुहरूका वृद्ध पितामहले सुभद्रापुत्रमाथि, भीमसेनमाथि, ती महारथी सात्यकिमाथि, तथा केकयराजमाथि, विराटमाथि, पृषतवंशी धृष्टद्युम्नमाथि र चेदि सेनाहरूमाथि पनि बाणको वर्षा गरे।