भूमि पर्व — शाकद्वीपको वर्णन
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 11
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच जम्बूखण्डस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह संजय। विष्कम्भमस्य प्रब्रहि परिमाण तु तत्त्वतः॥
2समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्रदर्शनम्। शाकद्वीपं च मे ब्रूहि कुशद्वीपं च संजय॥
3शाल्मलिं चैव तत्त्वेन क्रौञ्चद्वीपं तथैव च। ब्रूहि गावल्गणे सर्वं राहोः सोमार्कयोस्तथा॥
4संजय उवाच राजन् सुबहवो द्वीपा यैरिदं सततं जगत्। सप्तद्वीपान् प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यौ ग्रहं तथा॥
5अष्टादश सहस्राणि योजनानि विशाम्पते। षट् शतानि च पूर्णानि विष्कम्भो जम्बुपर्वतः॥
6लावणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतः। नानाजनपदाकीर्णो मणिविदुमचित्रितः॥
7नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः। सिद्धचारणसंकीर्णः सागर: परिमण्डलः॥
8शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह पार्थिव। शृणु मे त्वं यथान्यायं ब्रुवतः कुरुनन्दन॥
9जम्बूद्वीपप्रमाणेन द्विगुणः स नराधिप। विष्कम्भेण महाराज सागरोऽपि विभागशः॥
10क्षीरोदो भरतश्रेष्ठ येन सम्परिवारितः। तत्र पुण्या जनपदास्तत्र न म्रियते जनः॥
11कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते। शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद् भरतर्षभ॥ उक्त एष महाराज किमन्यत् कथयामि ते।
12धृतराष्ट्र उवाच शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह संजय॥ उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तर ब्रूहि तत्त्वतः।
13संजय उवाच तथैव पर्वता राजन् सप्तात्र मणिभूषिताः॥ रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु। अतीव गुणवत् सर्वं तत्र पुण्यं जनाधिप॥ देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते।
14प्रागायतो महाराज मलयो नाम पर्वतः॥ ततो मेघाः प्रवर्तन्ते प्रभवन्ति च सर्वशः।
15ततः परेण कौरव्य जलधारो महागिरिः॥ ततो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्।
16ततो वर्ष प्रभवति वर्षकाले जनेश्वर॥ उच्चैगिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता। रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः॥ उत्तरेण तु राजेन्द्र श्यामो नाम महागिरिः।
17नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः॥ यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा जनपदेश्वर।
18धृतराष्ट्र उवाच सुमहान् संशयो मेऽद्य प्रोक्तोऽयं संजय त्वया। प्रजाः कथं सूतपुत्र सम्प्राप्ताः श्यामतामिह॥
19संजय उवाच सर्वेष्वेव महाराज द्वीपेषु कुरुनन्दन। गौरः कृष्णश्च वर्णों द्वौ तयोर्वर्णान्तरे नृप।॥
20श्यामो यस्मात् प्रवृत्तो वै तत् ते वक्ष्यामि भारत। आस्तेऽत्र भगवान् कृष्णस्तत्कान्त्याश्यामतां गतः॥ ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदयः।
21केसरः केसरयुतो यतो वातः प्रवर्तते॥ तेषां योजनविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः।
22वर्षाणि तेषु कौरव्य सप्तोक्तानि मनीषिभिः॥ महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरः। जलधारो महाराज सुकुमार इति स्मृतः॥ रेवतस्य त कौमारः श्यामस्य मणिकाञ्चनः।
23केसरस्याथ मोदाकी परेण तु महापुमान्॥ परिवार्य तु कौरव्य दैर्ध्य ह्रस्वत्वमेव च। जम्बूद्वीपेन संख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः॥ शाको नाम महाराज प्रजा तस्य सदानुगा।
24तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः॥ तत्र गच्छन्ति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च।
25धार्मिकाच प्रजा राजश्चत्वारोऽतीव भारत॥ वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यते।
26दीर्घायुषो महाराज जरामृत्युविवर्जिताः॥ प्रजास्तत्र विवर्धन्ते वर्षास्विव समुद्रगाः।
27नद्यः पुण्यजलास्तत्र गङ्गा च बहुधा गता॥ सुकुमारी कुमारी च शीताशी वेणिका तथा।
28महानदी च कौरव्य तथा मणिजला नदी॥ चक्षुर्वर्धनिका चैव नदी भरतसत्तम।
29तत्र प्रवृताः पुण्योदा नद्यः कुरुकुलोद्वह॥ सहस्राणां शतोन्येव यतो वर्षति वासवः।
30न तासां नामदेयानि परिमाणं तथैव च॥ शक्यन्ते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः।
31तव पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकसम्मताः॥ मङ्गाश्च मशकाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा।
32मङ्गा ब्राह्मणभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता नृप॥ मशकेषु तु राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः।
33मानसाश्च महाराज वैश्यधर्मोपजीविनः॥ सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः।
34शूद्रास्तु मन्दगा नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः॥ न तत्र राजा राजेन्द्र न दण्डो न च दण्डिकः।
35स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम्॥ एतावदेव शक्यं तु तत्र द्वीपे प्रभाषितुम्। एतदेव च श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said O Sanjaya, you have described to me. Jambukhanda. Tell me now its dimensions and extent.
2O Sanjaya, tell me also of the extent of the oceans, of Shakadvipa, and of Kushadvipa.
3Of Shalmalidvipa and of Kraunchadvipa. O son of Gavalgani, tell me also of Rahu, Soma and Surya.
4Sanjaya said O king, there are many islands in this earth. But I shall describe to you only seven islands and also the moon, and the sun and the planets.
5O king, the Jambu mountain extends for full eighteen thousand and six hundred Yojanas.
6The extent of the salt sea is said to be double of it. this sea is covered with many kingdoms. It is adorned with gems and corals.
7It is adorned with many mountains that are variegated with metals of various kinds. It is circular in form like a sea, and is thickly peopled by the Siddhas and the Charanas.
8O descendant of Bharata. O scion of the Kuru race, I shall now speak to you in detail of Shakadvipa. Hear as I describe it.
9O that island is twice as large as the Jambudvipa. O king of kings, the ocean also is twice as large as that island.
10O best of the Bharata race, Shakadvipa is surrounded on all sides by the sea of milk. Its kingdoms are full of righteousness and its men never die.
11There is no famine there. The people all possess forgiveness and great prowess. O best of the Bharata race, I have briefly spoken to you about Shakadvipa. What else. O king, do you desire to hear.
12Dhritarashtra said You have briefly told me of Shakadvipa. O greatly wise one, tell me now everything in detail.
13O king there are seven mountains in that island. They are decked with jewels and there are mines of gems and precious stones. There are many rivers in that island. Hear, as I tell you their names. O king, every thing there is charming and delightful. The first of those mountains is called Meru. It is the abode of the celestials, the Rishis and the Gandharvas.
14O king, the next mountains stretching castward is called the Malaya. It is there that the clouds are born, and it is from that place that they disperse on all sides.
15O descendant of Kuru, the next is the large mountain, called Jaladhara. From it, Indra daily takes water of the best quality.
16O ruler of men, it is from that water that we get showers in the rains. Next is the great mountain, called Raivataka over which has been permanently placed in the sky of constellation Rohini. This arrangement has been made by the Grandsire (Brahma) himself. O great king, on the north of this mountains is one called Syama.
17It is as bright as the newly risen clouds. It is high beautiful and bright. O king, as the colour of that mountain is black, all the people that live there are dark.
18Dhritarashtra said O Sanjaya, a great doubt has arisen in my mind. Why, O son of Suta, people of that country are dark?
19Sanjaya said O great king, O descendant of Kuru in all islands men may be found who are fair and those who are dark and those also who are born by the mixture of the white and the black races.
20But because the people are all dark there, that mountain is called the Dark mountain. O chief of the Kurus, next to this is the great mountain, called Durgashaila.
21Then is the mountain, called Kesari. The breezes, that blow from the mountain, are all charged with effluvia. The height of this mountain is double of the one just mentioned.
22O descendant of Kuru it is said by the learned that there are seven Varshas in that island. The Varsha of Meru is called Mahakasha, that of the water-giver (Malaya) is called Kumudottara. That of Jaladhara is called that of Shyama, called Manikanchana.
23That of Kesara is called Modaki and that of the next mountain is called Mahapuman. In the midst of that island is a large tree called Shaka. In height and breadth that tree is equal to that of the Jambu tree in Jambudvipa. The people always worship that tree.
24In that island there are many charming countries in which Shiva is worshipped. The Siddhas, the Charanas and the celestial go there.
25O king, the people there are all virtuous, O descendant of Bharata, all the four orders of men there are engaged in their respective duties. There occurs not a case of theft.
26O king, being free from old age and death, and possessing long life, the people there grow like rivers in the rains.
27The rivers there are all full of sacred water. Ganga herself, distributed as she is in various countries, is also there. Sukumari, Kumari, Shitashi and Venika.
28Mahanadi, the Manijala, Chakshuas, and the river Vardhanika, O descendant of Kuru, O best of the Bharata race.
29These and many other rivers by hundreds and thousands all full of sacred water are there. O perpetuator of the Kuru race, Vasava (Indra) draws water from them to shower as rain.
30It is impossible to mention the names and lengths of these rivers. All of them are the foremost of all rivers, and they are all sincleansing.
31As every body has heard in the island of Shaka there are four sacred countries. They are the Mrigas, the Mashakas, the Manasas and the Mandagas.
32The Mrigas are generally Brahmanas engaged in the duties of their own. Many virtuous Kshatriyas are among the Mashakas who grant every wish of the Brahmanas.
33O king, the Manasas follow the duties of the Vaishyas. Having all their desires gratified, they are brave and firmly devoted to Dharma and Artha.
34The Mandagas are all brave Shudras and they are all virtuous. O king, in these countries, there is no king, no punishment, and no person who deserves to be punished.
35They are all engaged in the practice of their respective duties and they all protect one another. So much can be said of the Shaka island and so much only could be heard of that greatly powerful isiand.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय, तुमने मुझे जम्बूखण्ड का वर्णन सुना दिया। अब मुझे उसका परिमाण और विस्तार बताओ।
2हे संजय, मुझे समुद्रों का, शाकद्वीप का तथा कुशद्वीप का विस्तार भी बताओ।
3शाल्मलिद्वीप का तथा क्रौञ्चद्वीप का भी। हे गवल्गणपुत्र, मुझे राहु, सोम और सूर्य के विषय में भी बताओ।
4संजय ने कहा — हे राजन्, इस पृथ्वी पर अनेक द्वीप हैं। किन्तु मैं आपको केवल सात द्वीपों का तथा चन्द्र, सूर्य और ग्रहों का वर्णन सुनाऊँगा।
5हे राजन्, जम्बू पर्वत पूरे अठारह सहस्र छह सौ योजन तक फैला हुआ है।
6लवण समुद्र का विस्तार उससे दुगुना कहा जाता है। यह समुद्र अनेक राज्यों से आच्छादित है। यह रत्नों और मूँगों से सुशोभित है।
7यह अनेक ऐसे पर्वतों से सुशोभित है जो विविध प्रकार की धातुओं से चित्र-विचित्र हैं। यह समुद्र के समान गोल आकार का है, और सिद्धों तथा चारणों से घनी बस्ती वाला है।
8हे भरतवंशी, हे कुरुकुलनन्दन, अब मैं आपको शाकद्वीप के विषय में विस्तार से कहूँगा। जैसा मैं वर्णन करता हूँ, वैसा सुनिए।
9हे राजन्, वह द्वीप जम्बूद्वीप से दुगुना बड़ा है। हे राजाधिराज, समुद्र भी उस द्वीप से दुगुना बड़ा है।
10हे भरतवंश में श्रेष्ठ, शाकद्वीप चारों ओर से क्षीरसागर से घिरा हुआ है। उसके राज्य धर्म से पूर्ण हैं और वहाँ के मनुष्य कभी नहीं मरते।
11वहाँ कभी अकाल नहीं पड़ता। वहाँ के लोग सब क्षमाशील और महान् पराक्रमी हैं। हे भरतवंश में श्रेष्ठ, शाकद्वीप के विषय में मैंने आपको संक्षेप में कह दिया। हे राजन्, अब और क्या सुनना चाहते हैं?
12धृतराष्ट्र ने कहा — तुमने मुझे शाकद्वीप के विषय में संक्षेप में बताया। हे महाप्राज्ञ, अब मुझे सब कुछ विस्तार से बताओ।
13हे राजन्, उस द्वीप में सात पर्वत हैं। वे रत्नों से सुसज्जित हैं और वहाँ मणियों तथा बहुमूल्य पत्थरों की खानें हैं। उस द्वीप में अनेक नदियाँ हैं। मैं उनके नाम बताता हूँ, सुनिए। हे राजन्, वहाँ सब कुछ मनोहर और रमणीय है। उन पर्वतों में प्रथम मेरु कहलाता है। वह देवताओं, ऋषियों और गन्धर्वों का निवास है।
14हे राजन्, पूर्व की ओर फैला हुआ अगला पर्वत मलय कहलाता है। वहीं मेघों का जन्म होता है, और वहीं से वे चारों ओर फैलते हैं।
15हे कुरुवंशी, अगला जलधर नामक विशाल पर्वत है। उसी से इन्द्र प्रतिदिन सर्वोत्तम कोटि का जल लेते हैं।
16हे नरपति, उसी जल से हमें वर्षा ऋतु में वृष्टि प्राप्त होती है। इसके पश्चात् रैवतक नामक महान् पर्वत है, जिसके ऊपर आकाश में रोहिणी नक्षत्र स्थायी रूप से स्थापित किया गया है। यह व्यवस्था स्वयं पितामह (ब्रह्मा) ने की है। हे महाराज, इस पर्वत के उत्तर में श्याम नामक एक पर्वत है।
17वह नवोदित मेघों के समान उज्ज्वल है। वह ऊँचा, सुन्दर और देदीप्यमान है। हे राजन्, उस पर्वत का वर्ण काला होने के कारण वहाँ रहने वाले समस्त लोग श्यामवर्ण के हैं।
18धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय, मेरे मन में एक बड़ा सन्देह उत्पन्न हुआ है। हे सूतपुत्र, उस देश के लोग श्यामवर्ण के क्यों हैं?
19संजय ने कहा — हे महाराज, हे कुरुवंशी, समस्त द्वीपों में ऐसे मनुष्य पाए जा सकते हैं जो गौरवर्ण के हैं, जो श्यामवर्ण के हैं, तथा वे भी जो श्वेत और श्याम जातियों के मिश्रण से उत्पन्न हैं।
20किन्तु क्योंकि वहाँ के लोग सब श्यामवर्ण के हैं, इसीलिए वह पर्वत श्याम पर्वत कहलाता है। हे कुरुश्रेष्ठ, इसके पश्चात् दुर्गशैल नामक महान् पर्वत है।
21फिर केसरी नामक पर्वत है। उस पर्वत से जो वायु बहती है, वह सब सुगन्ध से भरी होती है। इस पर्वत की ऊँचाई अभी-अभी कहे गए पर्वत से दुगुनी है।
22हे कुरुवंशी, विद्वानों का कहना है कि उस द्वीप में सात वर्ष हैं। मेरु का वर्ष महाकाश कहलाता है, जलदाता (मलय) का वर्ष कुमुदोत्तर कहलाता है। जलधर का वर्ष श्याम का वर्ष कहलाता है, जिसे मणिकाञ्चन कहते हैं।
23केसर का वर्ष मोदकी कहलाता है और अगले पर्वत का वर्ष महापुमान् कहलाता है। उस द्वीप के मध्य में शाक नामक एक विशाल वृक्ष है। ऊँचाई और विस्तार में वह वृक्ष जम्बूद्वीप के जम्बू वृक्ष के समान है। वहाँ के लोग सदा उस वृक्ष की पूजा करते हैं।
24उस द्वीप में अनेक रमणीय देश हैं जिनमें शिव की पूजा होती है। सिद्ध, चारण और देवता वहाँ जाते हैं।
25हे राजन्, वहाँ के लोग सब धर्मात्मा हैं। हे भरतवंशी, वहाँ चारों वर्णों के मनुष्य अपने-अपने कर्तव्यों में लगे रहते हैं। वहाँ चोरी की एक भी घटना नहीं होती।
26हे राजन्, जरा और मृत्यु से मुक्त तथा दीर्घायु होने के कारण वहाँ के लोग वर्षा ऋतु की नदियों के समान बढ़ते हैं।
27वहाँ की समस्त नदियाँ पवित्र जल से भरी हैं। स्वयं गंगा, जो विविध देशों में विभाजित है, वहाँ भी है। सुकुमारी, कुमारी, शीताशी और वेणिका,
28महानदी, मणिजला, चाक्षुष तथा वर्धनिका नदी। हे कुरुवंशी, हे भरतवंश में श्रेष्ठ —
29ये और सैकड़ों तथा सहस्रों अन्य नदियाँ, जो सब पवित्र जल से भरी हैं, वहाँ हैं। हे कुरुकुल के प्रवर्धक, वासव (इन्द्र) उन्हीं से जल खींचकर वर्षा के रूप में बरसाते हैं।
30इन नदियों के नाम और विस्तार बताना असम्भव है। वे सब नदियों में श्रेष्ठ हैं, और वे सब पापनाशिनी हैं।
31जैसा सबने सुना है, शाकद्वीप में चार पवित्र देश हैं। वे हैं — मृग, मशक, मानस और मन्दग।
32मृग प्रायः ब्राह्मण हैं जो अपने ही कर्तव्यों में लगे रहते हैं। मशकों में अनेक धर्मात्मा क्षत्रिय हैं, जो ब्राह्मणों की प्रत्येक इच्छा पूर्ण करते हैं।
33हे राजन्, मानस वैश्यों के कर्तव्यों का पालन करते हैं। अपनी समस्त इच्छाएँ पूर्ण होने पर भी वे वीर हैं और धर्म तथा अर्थ में दृढ़ रूप से निष्ठावान् हैं।
34मन्दग सब वीर शूद्र हैं और वे सब धर्मात्मा हैं। हे राजन्, इन देशों में न कोई राजा है, न दण्ड है, और न ही कोई ऐसा व्यक्ति है जो दण्ड के योग्य हो।
35वे सब अपने-अपने कर्तव्यों के पालन में लगे रहते हैं और वे सब एक-दूसरे की रक्षा करते हैं। शाकद्वीप के विषय में इतना ही कहा जा सकता है और उस महाशक्तिशाली द्वीप के विषय में इतना ही सुना जा सका है।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, तिमीले मलाई जम्बूखण्डको वर्णन सुनाइदियौ। अब मलाई त्यसको परिमाण र विस्तार बताऊ।
2हे सञ्जय, मलाई समुद्रहरूको, शाकद्वीपको तथा कुशद्वीपको विस्तार पनि बताऊ।
3शाल्मलिद्वीपको तथा क्रौञ्चद्वीपको पनि। हे गवल्गणपुत्र, मलाई राहु, सोम र सूर्यका विषयमा पनि बताऊ।
4सञ्जयले भने — हे राजन्, यस पृथ्वीमा अनेक द्वीप छन्। तर म तपाईंलाई केवल सात द्वीपको तथा चन्द्र, सूर्य र ग्रहहरूको वर्णन सुनाउनेछु।
5हे राजन्, जम्बू पर्वत पूरै अठार हजार छ सय योजनसम्म फैलिएको छ।
6लवण समुद्रको विस्तार त्योभन्दा दोब्बर भनिन्छ। यो समुद्र अनेक राज्यले ढाकिएको छ। यो रत्न र मुगाले सुशोभित छ।
7यो अनेक यस्ता पर्वतले सुशोभित छ जो विविध प्रकारका धातुले चित्र-विचित्र छन्। यो समुद्रजस्तै गोलो आकारको छ, र सिद्ध तथा चारणहरूले घना बस्ती भएको छ।
8हे भरतवंशी, हे कुरुकुलनन्दन, अब म तपाईंलाई शाकद्वीपका विषयमा विस्तारपूर्वक भन्नेछु। जस्तो म वर्णन गर्छु, त्यस्तै सुन्नुहोस्।
9हे राजन्, त्यो द्वीप जम्बूद्वीपभन्दा दोब्बर ठूलो छ। हे राजाधिराज, समुद्र पनि त्यस द्वीपभन्दा दोब्बर ठूलो छ।
10हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, शाकद्वीप चारैतिरबाट क्षीरसागरले घेरिएको छ। त्यसका राज्य धर्मले पूर्ण छन् र त्यहाँका मानिसहरू कहिल्यै मर्दैनन्।
11त्यहाँ कहिल्यै अनिकाल पर्दैन। त्यहाँका मानिसहरू सबै क्षमाशील र महान् पराक्रमी छन्। हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, शाकद्वीपका विषयमा मैले तपाईंलाई सङ्क्षेपमा भनिदिएँ। हे राजन्, अब अरू के सुन्न चाहनुहुन्छ?
12धृतराष्ट्रले भने — तिमीले मलाई शाकद्वीपका विषयमा सङ्क्षेपमा बतायौ। हे महाप्राज्ञ, अब मलाई सबै कुरा विस्तारपूर्वक बताऊ।
13हे राजन्, त्यस द्वीपमा सात पर्वत छन्। ती रत्नले सुसज्जित छन् र त्यहाँ मणि तथा बहुमूल्य पत्थरका खानी छन्। त्यस द्वीपमा अनेक नदी छन्। म तिनका नाम बताउँछु, सुन्नुहोस्। हे राजन्, त्यहाँ सबै कुरा मनोहर र रमणीय छ। ती पर्वतमध्ये पहिलो मेरु कहलिन्छ। त्यो देवता, ऋषि र गन्धर्वहरूको निवास हो।
14हे राजन्, पूर्वतिर फैलिएको अर्को पर्वत मलय कहलिन्छ। त्यहीँ मेघहरूको जन्म हुन्छ, र त्यहीँबाट तिनीहरू चारैतिर फैलिन्छन्।
15हे कुरुवंशी, अर्को जलधर नामक विशाल पर्वत हो। त्यसैबाट इन्द्रले दिनहुँ सर्वोत्तम कोटिको जल लिन्छन्।
16हे नरपति, त्यही जलबाट हामीलाई वर्षा ऋतुमा वृष्टि प्राप्त हुन्छ। त्यसपछि रैवतक नामक महान् पर्वत छ, जसमाथि आकाशमा रोहिणी नक्षत्र स्थायी रूपले स्थापित गरिएको छ। यो व्यवस्था स्वयं पितामह (ब्रह्मा)ले गरेका हुन्। हे महाराज, यस पर्वतको उत्तरमा श्याम नामक एउटा पर्वत छ।
17त्यो नवोदित मेघजस्तै उज्ज्वल छ। त्यो अग्लो, सुन्दर र देदीप्यमान छ। हे राजन्, त्यस पर्वतको वर्ण कालो भएका कारण त्यहाँ बस्ने सम्पूर्ण मानिसहरू श्यामवर्णका छन्।
18धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, मेरो मनमा एउटा ठूलो शङ्का उत्पन्न भएको छ। हे सूतपुत्र, त्यस देशका मानिसहरू श्यामवर्णका किन छन्?
19सञ्जयले भने — हे महाराज, हे कुरुवंशी, सम्पूर्ण द्वीपमा यस्ता मानिस पाइन सक्छन् जो गौरवर्णका छन्, जो श्यामवर्णका छन्, तथा ती पनि जो सेतो र कालो जातिको मिश्रणबाट उत्पन्न भएका छन्।
20तर किनभने त्यहाँका मानिसहरू सबै श्यामवर्णका छन्, त्यसैले त्यो पर्वत श्याम पर्वत कहलिन्छ। हे कुरुश्रेष्ठ, त्यसपछि दुर्गशैल नामक महान् पर्वत छ।
21अनि केसरी नामक पर्वत छ। त्यस पर्वतबाट जुन वायु बग्छ, त्यो सबै सुगन्धले भरिएको हुन्छ। यस पर्वतको उचाइ भर्खरै भनिएको पर्वतभन्दा दोब्बर छ।
22हे कुरुवंशी, विद्वान्हरूको भनाइ छ कि त्यस द्वीपमा सात वर्ष छन्। मेरुको वर्ष महाकाश कहलिन्छ, जलदाता (मलय)को वर्ष कुमुदोत्तर कहलिन्छ। जलधरको वर्ष श्यामको वर्ष कहलिन्छ, जसलाई मणिकाञ्चन भनिन्छ।
23केसरको वर्ष मोदकी कहलिन्छ र अर्को पर्वतको वर्ष महापुमान् कहलिन्छ। त्यस द्वीपको बीचमा शाक नामक एउटा विशाल रूख छ। उचाइ र विस्तारमा त्यो रूख जम्बूद्वीपको जम्बू रूखजस्तै छ। त्यहाँका मानिसहरूले सधैँ त्यस रूखको पूजा गर्छन्।
24त्यस द्वीपमा अनेक रमणीय देश छन् जसमा शिवको पूजा हुन्छ। सिद्ध, चारण र देवताहरू त्यहाँ जान्छन्।
25हे राजन्, त्यहाँका मानिसहरू सबै धर्मात्मा छन्। हे भरतवंशी, त्यहाँ चारै वर्णका मानिसहरू आफ्ना-आफ्ना कर्तव्यमा लागिरहन्छन्। त्यहाँ चोरीको एउटै घटना पनि हुँदैन।
26हे राजन्, जरा र मृत्युबाट मुक्त तथा दीर्घायु भएका कारण त्यहाँका मानिसहरू वर्षा ऋतुका नदीजस्तै बढ्छन्।
27त्यहाँका सम्पूर्ण नदी पवित्र जलले भरिएका छन्। स्वयं गङ्गा, जो विविध देशमा विभाजित छिन्, त्यहाँ पनि छिन्। सुकुमारी, कुमारी, शीताशी र वेणिका,
28महानदी, मणिजला, चाक्षुष तथा वर्धनिका नदी। हे कुरुवंशी, हे भरतवंशमा श्रेष्ठ —
29यी र सयौँ तथा हजारौँ अन्य नदी, जो सबै पवित्र जलले भरिएका छन्, त्यहाँ छन्। हे कुरुकुलका प्रवर्धक, वासव (इन्द्र)ले तिनैबाट जल तानेर वर्षाको रूपमा बर्साउँछन्।
30यी नदीहरूका नाम र विस्तार बताउन असम्भव छ। ती सबै नदीहरूमा श्रेष्ठ छन्, र ती सबै पापनाशिनी छन्।
31जसरी सबैले सुनेका छन्, शाकद्वीपमा चार पवित्र देश छन्। ती हुन् — मृग, मशक, मानस र मन्दग।
32मृगहरू प्रायः ब्राह्मण हुन् जो आफ्नै कर्तव्यमा लागिरहन्छन्। मशकहरूमा अनेक धर्मात्मा क्षत्रिय छन्, जसले ब्राह्मणहरूका प्रत्येक इच्छा पूर्ण गर्छन्।
33हे राजन्, मानसहरूले वैश्यका कर्तव्यको पालन गर्छन्। आफ्ना सम्पूर्ण इच्छा पूर्ण भएर पनि तिनीहरू वीर छन् र धर्म तथा अर्थमा दृढ रूपले निष्ठावान् छन्।
34मन्दगहरू सबै वीर शूद्र हुन् र तिनीहरू सबै धर्मात्मा छन्। हे राजन्, यी देशहरूमा न कुनै राजा छ, न दण्ड छ, न त कुनै त्यस्तो व्यक्ति नै छ जो दण्डको योग्य होस्।
35तिनीहरू सबै आफ्ना-आफ्ना कर्तव्यको पालनमा लागिरहन्छन् र तिनीहरू सबैले एक-अर्काको रक्षा गर्छन्। शाकद्वीपका विषयमा यति मात्र भन्न सकिन्छ र त्यस महाशक्तिशाली द्वीपका विषयमा यति मात्र सुन्न सकिएको छ।