भूमि पर्व — उत्तर कुरु प्रदेशको वर्णन
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 12
संस्कृत
1संजय उवाच उत्तरेषु च कौरव्य द्वीपेषु श्रूयते कथा। एवं तत्र महाराज ब्रुवतश्च निबोध मे॥
2घृततोय: समुद्रोऽत्र दधिमण्डोदकोऽपरः। सुरोदः सागरश्चैव तथान्यो जलसागरः॥
3परस्परेण द्विगुणा: सर्वे द्वीपा नराधिप। पर्वताश्च महाराज समुद्रैः परिवारिताः॥
4गौरस्तु मध्यमे द्वीपे गिरिर्मान:शिलो महान्। पर्वतः पश्चिमे कृष्णो नारायणसखो नृप॥
5तत्र रत्नानि दिव्यानि स्वयं रक्षति केशवः। प्रसन्नश्चाभवत् तत्र प्रजानां व्यदधत् सुखम्॥
6कुशस्तम्बः कुशद्वीपे मध्ये जनपदैः सह। सम्पूज्यते शाल्पलिश्च द्वीपे शाल्मलिके नृप॥
7क्रौञ्चद्वीपे महाक्रोञ्चो गिरी रत्नचयाकरः। सम्पूज्यते महाराज चातुर्वर्येन नित्यदा॥
8गोमन्तः पर्वतो राजन् सुमहान् सर्वधातुकः। यत्र नित्यं निवसति श्रीमान् कमललोचनः॥ मोक्षिभिः संगतो नित्यं प्रभुर्नारायणो हरिः। कुशद्वीपे तु राजेन्द्र पर्वतो विद्रुमैश्चितः॥
9स्वनाम नामा दुर्धर्षो द्वितीयो हेमपर्वतः। द्युतिमान् नाम कौरव्य तृतीयः कुमुदो गिरिः॥
10चतुर्थः पुष्पवान् नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः। षष्ठो हरिगिरि म षडेते पर्वतोत्तमाः॥
11तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः सर्वभागशः। औद्भिदं प्रथम वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्॥
12तृतीयं सुरथाकारं चतुर्थं कम्बलं स्मृतम्। धृतिमत् पञ्चमं वर्ष षष्ठं वर्ष प्रभाकरम्॥
13सप्तमं कापिलं वर्ष सप्तैते वर्षलम्भकाः। एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजाश्च जगतीश्वरः॥ विहरन्ते रमन्ते च न तेषु म्रियते जनः। न तेषु दस्यवः सन्ति प्लेच्छजात्योऽपि वा नृप।।१५।
14गौरप्रायो जनः सर्वः सुकुमारश्च पार्थिव।. अवशिष्टेषु सर्वेषु वक्ष्यामि मनुजेश्वर॥ यथाश्रुतं महाराज तदव्यग्रमनाः शृणु। क्रौञ्चद्वीपे महाराज क्रौञ्चो नाम महागिरिः॥
15क्रौञ्चात् परो वामनको वामनादन्धकारकः। अन्धकारात् परो राजन् मैनाकः पर्वतोत्तमः॥
16मैनाकात् परतो राजन् गोविन्दो गिरिरुत्तमः। गोविन्दात् परतो राजन् निबिडो नाम पर्वतः॥ परस्तु द्विगुणस्तेषां विष्कम्भो वंशवर्धन। देशांस्तत्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु।॥
17क्रौञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः। मनोनुगात् परश्चोष्णो देशः कुरुकुलोद्वह॥
18उष्णात् परः प्रावरकः प्रावारादन्धकारकः। अन्धकारकदेशात् तु मुनिदेशः परः स्मृतः॥
19मुनिदेशात् परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः। सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायो जनाधिप॥
20एते देशा महाराज देवगन्धर्वसेविताः। पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतो मणिरत्नवान्॥
21तत्र नित्यं प्रभवति स्वयं देवः प्रजापतिः। तं पर्युपासते नित्यं देवाः सर्वे महर्षयः॥
22वाग्भिर्मनोऽनुकूलाभिः पूजयन्तो जनाधिप। जम्बूद्वीपात् प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधान्युत॥
23द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां कुरुसत्तम। ब्रह्मचर्येण सत्येन प्रजानां हि दमेन च॥ आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः। एको जनपदो राजन् द्वीपेष्वेतेषु भारत।
24उक्ता जनपदा येषु धर्मश्चैकः प्रदृश्यते॥ ईश्वरो दण्डपुद्यम्य स्वयमेव प्रजापतिः। द्वीपानेतान् महाराज रक्षस्तिष्ठति नित्यदा॥ स राजा स शिवो राजन् स पिता प्रपितामहः।
25गोपायति नरश्रेष्ठ प्रजाः सजडपण्डिताः॥ भोजनं चात्र कौरव्य प्रजाः स्वयमुपस्थितम्। सिद्धमेव महाबाहो तद्धि भुञ्जन्ति नित्यदा॥ ततः परं समा नाम दृश्यते लोकसंस्थितिः।
26चतुरस्र महाराज त्रयस्त्रिंशत् तु मण्डलम्॥ तत्र तिष्ठन्ति कौरव्य चत्वारो लोकसम्मताः। दिग्गजा भरतश्रेष्ठ वामनरावतादयः॥ सुप्रतीकस्तथा राजन् प्रभिन्नकरटामुखः!
27तस्याहं परिमाणं तु न संख्यातुमिहोत्सहे॥ असंख्यातः स नित्यं हि तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा।
28तत्र वै वायवो वान्ति दिग्भ्यः सर्वाभ्य एव हि॥ असम्बद्धा महाराज तान् निगृह्णन्ति ते गजाः। पुष्करैः पद्मसंकाशैविकसद्भिर्महाप्रभैः॥ शतधा पुनरेवाशु ते तान् मुञ्चन्ति नित्यशः।
29श्वसद्भिर्मुच्यमानास्तु दिग्गजैरिह मारुताः॥ आगच्छन्ति महाराज ततस्तिष्ठन्ति वै प्रजाः।
30धृतराष्ट्र उवाच परो वै विस्तरोऽत्यर्थं त्वया संजय कार्तितः॥ दर्शितं द्वीपसंस्थानमुत्तरं ब्रूहि संजय।
31संजय उवाच उक्ता द्वीपा महाराज ग्रहं वै शृणु तत्त्वतः॥ स्वर्भानोः कौरवश्रेष्ठ यावदेव प्रमाणतः।
32परिमण्डलो महाराज स्वर्भानुः श्रूयते ग्रहः॥ योजनानां सहस्राणि विष्कम्भो द्वादशास्य वै।
33परिणाहेन षट्त्रिंशद् विपुलत्वेन चानघ॥ पष्टिमाहुः शतान्यस्य बुधाः पौराणिकास्तथा।
34चन्द्रमास्तु सहस्राणि राजन्नेकादश स्मृतः॥ विष्कम्भेण कुरुश्रेष्ठ त्रयस्त्रिंशत् तु मण्डलम्। एकोनषष्टिविष्कम्भं शीतरश्मेर्महात्मनः॥ सूर्यस्त्वष्टौ सहस्राणि द्वे चान्ये कुरुनन्दन। विष्कम्भेण ततो राजन् मण्डलं त्रिंशता समम्॥ अष्टपञ्चाशतं राजन् विपुलत्वेन चानघ। श्रूयते परमोदारः पतगोऽसौ विभावसुः॥ एतत् प्रमाणमर्कस्य निर्दिष्टमिह भारत।
35स राहुश्छादयत्येतौ यथाकालं महत्तया॥ चन्द्रादित्यौ महाराज संक्षेपोऽयमुदाहृतः।
36इत्येतत् ते महाराज पृच्छतः शास्त्रचक्षुषा॥ सर्वमुक्तं यथातत्त्वं तस्माच्छममवाप्नुहि।
37यथोद्दिष्टं मया प्रोक्तं सनिर्माणमिदं जगत्॥ तस्मादाश्वस कौरव्य पुत्रं दुर्योधनं प्रति।
38श्रुत्वेदं भरतश्रेष्ठ भूमिपर्व मनोनुगम्॥ श्रीमान् भवति राजन्यः सिद्धार्थः साधुसम्मतः।
39आयुर्बलं च कीर्तिश्च तस्य तेजश्च वर्धते॥ यः शृणोति महीपाल पर्वणीदं यतव्रतः। प्रीयन्ते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः॥ इदं तु भारतं वर्षं यत्र वर्तामहे वयम्। पूर्वैः प्रवर्तितं पुण्यं तत् सर्वं श्रुतवानसि॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said O descendant of Kuru, O great king, I shall tell you what is heard of the island in the north. Hear.
2There is that ocean the water of which is Ghee. Next to it is the ocean, the water of which is curd. Next is the ocean, the water of which is wine, and then comes a ocean of water.
3O king, the island are double in area of one another as they proceed further towards the north. O king, they are surrounded by these oceans.
4In the middle island, there is a large mountain called Goura which is made of red arsenic. O king, on the western island, there is a mountain, called Krishna; it is a favourite abode of Narayana.
5There Keshava protects celestial gems. From that place, when gracious, he bestows happiness on creatures.
6O king, along with the kingdoms in these islands, Kusha grass in Kushadvipa and the Salami tree is Shalmalikadvipa are worshipped.
7O king, in the Krauncha island the mountain called Maha Krauncha which is a mine of all kinds of gems is always worshipped by all the four orders of men.
8O king, there is the mountain called Gomanta which is huge in size and which consists of all kinds of metals. On its summit lives Narayana Hari with those they have obtained salvation, graced with prosperity and possessed of eyes like lotus. O great king, in Kushadvipa there is another mountain abounding in corals.
9It is called after the island, this mountain is made of gold and it is inaccessible. O descendant of Kuru, there is another greatly effulgert mountain called Kumuda.
10The fourth mountain there is called Pushpavati, the fifth Kusheshaya, the sixty Harigiri. These are the six chief mountains.
11The intervening spaces between one another of these six mountains increases in the ratio of one to two, as they proceed further and further towards the north. This first Varsha is called Audbhida, the second is Venumandala.
12The third is Suratha, the fourth is Kambala, the fifth is called Dhritimat, and the sixth is named Prabhakara.
13The seventh is called Kapila. These are the Seven successive Varshas. The celestial and the Gandharvas and other creatures of the universe take pleasure to sport in them. The dwellers of these Varshas never die. O king, there is not any robber or any Mlecchha race there.
14O king, all the dwellers are generally white in complexion. They are very delicate. O ruler of men, I shall describe all that has been heard by me. O king, hear with attention. O great king, there is a great mountain called Krauncha in the Krauncha island.
15Next to Krauncha is Vamanaka, next to Vamanaka is Andhakaraka, next to Andhakaraka is that foremost of all mountains which is called Mainaka.
16O king, next to Mainaka is that best of mountains called Govinda, next to Govinda is the Nibida mountain. O perpetuator of the Kuru race, the intervening spaces between one another of these mountains increase in the ratio of one to two. I shall speak of the countries that are situated there. Hear as I tell of them.
17The country near Krauncha is called Kushala, that near Vainana is Manonuga that next to Manonuga, O perpetuator of the Kuru race, is called Ushna.
18Next to Ushna is Pravaraka, next to Pravarka is Andhakaraka, next to Andhakaraka is named Munidesha,
19Next to Munidesha is Dundubhisvana frequented by the Siddhas and the Charanas. O king, the people of this regions are white.
20O king, all these countries are inhabited by the celestial and the Gandharvas. In Pushkara (island) there is a mountain called Pushkara, full of gems and jewels.
21There dwells the divine creator of the worlds himself. All the celestial and great Rishis always worship bim.
22With gratifying words and respectful adoration. o king, various gems from Jambudvipa are used there.
23O king, in all these islands Brahmacharya, truth, self-control, also health and length of life are in the ratio of one to two as the island are more and more remote northwards. O king, O descendant of Bharata, the land in all these islands is but one country.
24For it is said to be the one country in which is scen but one religion. The supreme lord of creation himself, lifting up the rod of chastisement always lives there and protects! these islands. O king,. he is their ruler, he is their source of happiness, he is their father, he is their grandfather.
25O foremost of men, it is he who protects there all mobile and immobile creatures. O descendant of Kuru, cooked food comes there of itself and all creatures eat it every day. O mighty-armed hero, next to these regions is seen the region named Shyama.
26It is like a star in shape having four corners. O king, it has thirty three Mandalas. ) descendant of Kuru, there live four great clephants adored by all, o best among the Bharata race, they are Vamana, Airavata, Supratika with rent temples and also another.
27I cannot venture to calculate the proportions of these four elephants. Their length, breadth and thickness have ever remained umascertained.
28O king, winds blow in these regions irregularly from all directions. These winds are scized by these elephants with the tips of their trunks, which are like to lotus in complexion, which are very bright and which they are capable of drawing up in this way. As soon as they scize them, they let them out.
29O king, having been thus let out by these clephants, these winds come over to this earth, and for their coming creatures breathe and live.
30Dhritarashtra said O Sanjaya, you have told me in detail about the first subject. You have also told me the position of the islands. O Sanjaya tell me now the rest.
31Sanjaya said O great king, I have described to you all the islands. O Kuru chief, now hear what I say about the heavily bodies and about Svarbhanu.
32O king, it is hcard by us that the planet Svarbhanu is a globe. Its diameter is twelve thousand Yojanas.
33And because because it is very large, its circumference is forty two thousand Yojanas. O sinless one, thus say the learned men of old.
34O king, the diameter of the moon is said to be cleven thousand Yojanas. O Kuru chief, the circumference of our this famous planet of cool rays is said to be thirty-cight thousand and nine hundred Yojanas. O descendant of Kuru, we have heard that the diameter of the beneficent, fast-going and light-giving sun is ten thousand and Yojanas, and O king, its circumference is thirty-five thousand cight hundred miles, O sinless one, O descendant of Bharata, these are all the calculations of Arka.
35The planet Rahu on account of its great bulk covers both the sun and the moon in due tiine (during eclipses). I tell you all this in brief.
36O great king, with the help of the eye of science, I have told you all that you asked me. Be blessed.
37I shall now tell you of the construction of the universe as narrated in the Shastras. Therefore, O descendant of Kuru, pacify your son Duryodhana.
38O best of the Bharata race, hearing this delightful Bhumi Parva, a Kshatriya obtains prosperity, the fruition of all his desires and approbation of the pious.
39The king who hears this on the full-moon or the new-incon day and observes the vows with care, obtains long life, fame, and prowess. His ancestral manes become pleased. You have now heard of all the merits that flow from this Bharata Varsha in which we live.
हिन्दी
1संजय ने कहा — हे कुरुवंशी, हे महाराज, उत्तर के द्वीप के विषय में जो सुना गया है, वह मैं आपको बताऊँगा। सुनिए।
2वहाँ वह समुद्र है जिसका जल घृत है। उसके पश्चात् वह समुद्र है जिसका जल दधि है। उसके पश्चात् वह समुद्र है जिसका जल मदिरा है, और तब जल का समुद्र आता है।
3हे राजन्, ज्यों-ज्यों द्वीप उत्तर की ओर आगे बढ़ते हैं, त्यों-त्यों वे एक-दूसरे से दुगुने क्षेत्रफल वाले होते हैं। हे राजन्, वे इन्हीं समुद्रों से घिरे हुए हैं।
4मध्य द्वीप में गौर नामक एक विशाल पर्वत है, जो मैनसिल का बना है। हे राजन्, पश्चिमी द्वीप में कृष्ण नामक एक पर्वत है; वह नारायण का प्रिय निवास है।
5वहाँ केशव दिव्य रत्नों की रक्षा करते हैं। वहीं से प्रसन्न होने पर वे प्राणियों को सुख प्रदान करते हैं।
6हे राजन्, इन द्वीपों के राज्यों के साथ-साथ कुशद्वीप में कुश तृण की और शाल्मलिकद्वीप में शाल्मलि वृक्ष की पूजा होती है।
7हे राजन्, क्रौञ्च द्वीप में महाक्रौञ्च नामक पर्वत, जो सब प्रकार के रत्नों की खान है, चारों वर्णों के मनुष्यों द्वारा सदा पूजित होता है।
8हे राजन्, वहाँ गोमन्त नामक पर्वत है, जो आकार में विशाल है और जो सब प्रकार की धातुओं से बना है। उसके शिखर पर नारायण हरि उन लोगों के साथ निवास करते हैं जिन्होंने मोक्ष प्राप्त कर लिया है, जो समृद्धि से सुशोभित हैं और जिनके नेत्र कमल के समान हैं। हे महाराज, कुशद्वीप में मूँगों से भरा हुआ एक और पर्वत है।
9वह द्वीप के ही नाम पर कहलाता है; यह पर्वत स्वर्ण का बना है और अगम्य है। हे कुरुवंशी, वहाँ कुमुद नामक एक और महातेजस्वी पर्वत है।
10वहाँ का चौथा पर्वत पुष्पवती कहलाता है, पाँचवाँ कुशेशय, और छठा हरिगिरि। ये छह प्रमुख पर्वत हैं।
11इन छह पर्वतों के बीच का अन्तर ज्यों-ज्यों वे उत्तर की ओर आगे बढ़ते हैं, त्यों-त्यों एक और दो के अनुपात में बढ़ता जाता है। यहाँ का प्रथम वर्ष औद्भिद कहलाता है, दूसरा वेणुमण्डल।
12तीसरा सुरथ है, चौथा कम्बल, पाँचवाँ धृतिमान् कहलाता है, और छठे का नाम प्रभाकर है।
13सातवाँ कपिल कहलाता है। ये सात क्रमिक वर्ष हैं। देवता, गन्धर्व और विश्व के अन्य प्राणी उनमें क्रीड़ा करने में आनन्द लेते हैं। इन वर्षों के निवासी कभी नहीं मरते। हे राजन्, वहाँ न कोई डाकू है और न कोई म्लेच्छ जाति।
14हे राजन्, वहाँ के समस्त निवासी प्रायः गौरवर्ण के हैं। वे अत्यन्त सुकुमार हैं। हे नरपति, जो कुछ मैंने सुना है, वह सब मैं वर्णन करूँगा। हे राजन्, ध्यानपूर्वक सुनिए। हे महाराज, क्रौञ्च द्वीप में क्रौञ्च नामक एक महान् पर्वत है।
15क्रौञ्च के पश्चात् वामनक है, वामनक के पश्चात् अन्धकारक है, अन्धकारक के पश्चात् वह समस्त पर्वतों में श्रेष्ठ पर्वत है जो मैनाक कहलाता है।
16हे राजन्, मैनाक के पश्चात् गोविन्द नामक वह श्रेष्ठ पर्वत है, गोविन्द के पश्चात् निबिड पर्वत है। हे कुरुकुल के प्रवर्धक, इन पर्वतों के बीच का अन्तर एक और दो के अनुपात में बढ़ता जाता है। अब मैं वहाँ स्थित देशों के विषय में कहूँगा। जैसा मैं बताता हूँ, वैसा सुनिए।
17क्रौञ्च के निकट का देश कुशल कहलाता है, वामन के निकट का मनोनुग है; हे कुरुकुल के प्रवर्धक, मनोनुग के पश्चात् वाला उष्ण कहलाता है।
18उष्ण के पश्चात् प्रवरक है, प्रवरक के पश्चात् अन्धकारक है, अन्धकारक के पश्चात् वाले का नाम मुनिदेश है,
19मुनिदेश के पश्चात् दुन्दुभिस्वन है, जहाँ सिद्ध और चारण आते-जाते रहते हैं। हे राजन्, इन प्रदेशों के लोग गौरवर्ण के हैं।
20हे राजन्, इन समस्त देशों में देवता और गन्धर्व बसते हैं। पुष्कर (द्वीप) में पुष्कर नामक एक पर्वत है, जो रत्नों और मणियों से भरा हुआ है।
21वहाँ स्वयं लोकों के दिव्य रचयिता निवास करते हैं। समस्त देवता और महर्षि सदा उनकी पूजा करते हैं —
22मधुर वचनों और आदरपूर्ण स्तुति के साथ। हे राजन्, वहाँ जम्बूद्वीप के विविध रत्नों का उपयोग होता है।
23हे राजन्, इन समस्त द्वीपों में ब्रह्मचर्य, सत्य, आत्मसंयम तथा आरोग्य और आयु — ये सब एक और दो के अनुपात में बढ़ते जाते हैं, ज्यों-ज्यों द्वीप उत्तर की ओर अधिकाधिक दूर होते जाते हैं। हे राजन्, हे भरतवंशी, इन समस्त द्वीपों की भूमि एक ही देश है।
24क्योंकि कहा गया है कि वह एक ही देश है जिसमें एक ही धर्म दिखाई देता है। स्वयं प्रजापति दण्ड का दण्डक उठाए सदा वहाँ निवास करते हैं और इन द्वीपों की रक्षा करते हैं। हे राजन्, वे ही उनके शासक हैं, वे ही उनके सुख के स्रोत हैं, वे ही उनके पिता हैं, वे ही उनके पितामह हैं।
25हे नरश्रेष्ठ, वहाँ के समस्त जंगम और स्थावर प्राणियों की रक्षा वे ही करते हैं। हे कुरुवंशी, वहाँ पका हुआ अन्न स्वयं ही उपस्थित हो जाता है और समस्त प्राणी उसे प्रतिदिन खाते हैं। हे महाबाहु वीर, इन प्रदेशों के पश्चात् श्याम नामक प्रदेश दिखाई देता है।
26वह आकार में तारे के समान है, जिसके चार कोने हैं। हे राजन्, उसमें तैंतीस मण्डल हैं। हे कुरुवंशी, वहाँ चार महान् हाथी रहते हैं, जिनकी सब पूजा करते हैं; हे भरतवंश में श्रेष्ठ, वे हैं — वामन, ऐरावत, फटे हुए गण्डस्थल वाला सुप्रतीक, और एक और।
27इन चार हाथियों के परिमाण की गणना करने का साहस मैं नहीं कर सकता। उनकी लम्बाई, चौड़ाई और मोटाई सदा अनिर्धारित ही रही है।
28हे राजन्, इन प्रदेशों में वायु चारों दिशाओं से अनियमित रूप से बहती है। इन वायुओं को ये हाथी अपनी सूँड़ों के अग्रभागों से पकड़ लेते हैं, जो वर्ण में कमल के समान हैं, जो अत्यन्त उज्ज्वल हैं और जिनसे वे इस प्रकार वायु खींच सकते हैं। पकड़ते ही वे उन्हें छोड़ देते हैं।
29हे राजन्, इन हाथियों द्वारा इस प्रकार छोड़े जाने पर ये वायु इस पृथ्वी पर आती हैं, और उनके आने से ही प्राणी साँस लेते और जीते हैं।
30धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय, तुमने मुझे प्रथम विषय के बारे में विस्तार से बता दिया। तुमने द्वीपों की स्थिति भी बता दी। हे संजय, अब मुझे शेष बताओ।
31संजय ने कहा — हे महाराज, मैंने आपको समस्त द्वीपों का वर्णन कर दिया। हे कुरुश्रेष्ठ, अब ज्योतिष्पिण्डों के विषय में और स्वर्भानु के विषय में जो मैं कहता हूँ, वह सुनिए।
32हे राजन्, हमने सुना है कि स्वर्भानु ग्रह एक गोला है। उसका व्यास बारह सहस्र योजन है।
33और क्योंकि वह अत्यन्त विशाल है, उसकी परिधि बयालीस सहस्र योजन है। हे निष्पाप, प्राचीन विद्वान् ऐसा ही कहते हैं।
34हे राजन्, चन्द्रमा का व्यास ग्यारह सहस्र योजन कहा जाता है। हे कुरुश्रेष्ठ, शीतल किरणों वाले हमारे इस विख्यात ग्रह की परिधि अड़तीस सहस्र नौ सौ योजन कही जाती है। हे कुरुवंशी, हमने सुना है कि कल्याणकारी, शीघ्रगामी और प्रकाशदाता सूर्य का व्यास दस सहस्र योजन है, और हे राजन्, उसकी परिधि पैंतीस सहस्र आठ सौ मील है। हे निष्पाप, हे भरतवंशी, ये सब अर्क (सूर्य) की गणनाएँ हैं।
35राहु ग्रह अपने विशाल आकार के कारण यथासमय (ग्रहणों में) सूर्य और चन्द्र दोनों को ढँक लेता है। यह सब मैं आपको संक्षेप में बताता हूँ।
36हे महाराज, विज्ञान के नेत्र की सहायता से जो कुछ आपने मुझसे पूछा, वह सब मैंने आपको बता दिया। आपका कल्याण हो।
37अब मैं आपको विश्व की रचना का वर्णन सुनाऊँगा, जैसा शास्त्रों में कहा गया है। इसलिए हे कुरुवंशी, अपने पुत्र दुर्योधन को शान्त कीजिए।
38हे भरतवंश में श्रेष्ठ, इस रमणीय भूमिपर्व को सुनकर क्षत्रिय समृद्धि, अपनी समस्त कामनाओं की पूर्ति और पुण्यात्माओं का अनुमोदन प्राप्त करता है।
39जो राजा इसे पूर्णिमा अथवा अमावस्या के दिन सुनता है और सावधानी से व्रतों का पालन करता है, वह दीर्घ आयु, यश और पराक्रम प्राप्त करता है। उसके पितर प्रसन्न होते हैं। जिस भारतवर्ष में हम रहते हैं, उससे प्राप्त होने वाले समस्त पुण्य अब आपने सुन लिए।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे कुरुवंशी, हे महाराज, उत्तरको द्वीपका विषयमा जे सुनिएको छ, त्यो म तपाईंलाई बताउनेछु। सुन्नुहोस्।
2त्यहाँ त्यो समुद्र छ जसको जल घिउ हो। त्यसपछि त्यो समुद्र छ जसको जल दही हो। त्यसपछि त्यो समुद्र छ जसको जल मदिरा हो, र त्यसपछि जलको समुद्र आउँछ।
3हे राजन्, जति-जति द्वीपहरू उत्तरतिर अगाडि बढ्छन्, त्यति-त्यति ती एक-अर्काभन्दा दोब्बर क्षेत्रफलका हुन्छन्। हे राजन्, ती यिनै समुद्रले घेरिएका छन्।
4बीचको द्वीपमा गौर नामक एउटा विशाल पर्वत छ, जो मनसिलको बनेको छ। हे राजन्, पश्चिमी द्वीपमा कृष्ण नामक एउटा पर्वत छ; त्यो नारायणको प्रिय निवास हो।
5त्यहाँ केशवले दिव्य रत्नहरूको रक्षा गर्छन्। त्यहीँबाट प्रसन्न भएपछि उनले प्राणीहरूलाई सुख प्रदान गर्छन्।
6हे राजन्, यी द्वीपका राज्यहरूसँगै कुशद्वीपमा कुश तृणको र शाल्मलिकद्वीपमा शाल्मलि रूखको पूजा हुन्छ।
7हे राजन्, क्रौञ्च द्वीपमा महाक्रौञ्च नामक पर्वत, जो सबै प्रकारका रत्नको खानी हो, चारै वर्णका मानिसहरूद्वारा सधैँ पूजित हुन्छ।
8हे राजन्, त्यहाँ गोमन्त नामक पर्वत छ, जो आकारमा विशाल छ र जो सबै प्रकारका धातुबाट बनेको छ। त्यसको शिखरमा नारायण हरि ती मानिसहरूसँग निवास गर्छन् जसले मोक्ष प्राप्त गरिसकेका छन्, जो समृद्धिले सुशोभित छन् र जसका नेत्र कमलजस्तै छन्। हे महाराज, कुशद्वीपमा मुगाले भरिएको अर्को एउटा पर्वत छ।
9त्यो द्वीपकै नामबाट कहलिन्छ; यो पर्वत सुनको बनेको छ र अगम्य छ। हे कुरुवंशी, त्यहाँ कुमुद नामक अर्को एउटा महातेजस्वी पर्वत छ।
10त्यहाँको चौथो पर्वत पुष्पवती कहलिन्छ, पाँचौँ कुशेशय, र छैटौँ हरिगिरि। यी छ प्रमुख पर्वत हुन्।
11यी छ पर्वतको बीचको अन्तर जति-जति ती उत्तरतिर अगाडि बढ्छन्, त्यति-त्यति एक र दुईको अनुपातमा बढ्दै जान्छ। यहाँको पहिलो वर्ष औद्भिद कहलिन्छ, दोस्रो वेणुमण्डल।
12तेस्रो सुरथ हो, चौथो कम्बल, पाँचौँ धृतिमान् कहलिन्छ, र छैटौँको नाम प्रभाकर हो।
13सातौँ कपिल कहलिन्छ। यी सात क्रमिक वर्ष हुन्। देवता, गन्धर्व र विश्वका अन्य प्राणीहरूले तिनमा क्रीडा गर्नमा आनन्द लिन्छन्। यी वर्षका निवासीहरू कहिल्यै मर्दैनन्। हे राजन्, त्यहाँ न कुनै डाँकु छ न कुनै म्लेच्छ जाति।
14हे राजन्, त्यहाँका सम्पूर्ण निवासीहरू प्रायः गौरवर्णका छन्। तिनीहरू अत्यन्त सुकुमार छन्। हे नरपति, जे मैले सुनेको छु, त्यो सबै म वर्णन गर्नेछु। हे राजन्, ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस्। हे महाराज, क्रौञ्च द्वीपमा क्रौञ्च नामक एउटा महान् पर्वत छ।
15क्रौञ्चपछि वामनक छ, वामनकपछि अन्धकारक छ, अन्धकारकपछि त्यो सम्पूर्ण पर्वतमा श्रेष्ठ पर्वत छ जो मैनाक कहलिन्छ।
16हे राजन्, मैनाकपछि गोविन्द नामक त्यो श्रेष्ठ पर्वत छ, गोविन्दपछि निबिड पर्वत छ। हे कुरुकुलका प्रवर्धक, यी पर्वतको बीचको अन्तर एक र दुईको अनुपातमा बढ्दै जान्छ। अब म त्यहाँ रहेका देशका विषयमा भन्नेछु। जस्तो म बताउँछु, त्यस्तै सुन्नुहोस्।
17क्रौञ्चको नजिकको देश कुशल कहलिन्छ, वामनको नजिकको मनोनुग हो; हे कुरुकुलका प्रवर्धक, मनोनुगपछिको उष्ण कहलिन्छ।
18उष्णपछि प्रवरक छ, प्रवरकपछि अन्धकारक छ, अन्धकारकपछिको देशको नाम मुनिदेश हो,
19मुनिदेशपछि दुन्दुभिस्वन छ, जहाँ सिद्ध र चारणहरू आउजाउ गरिरहन्छन्। हे राजन्, यी प्रदेशका मानिसहरू गौरवर्णका छन्।
20हे राजन्, यी सम्पूर्ण देशमा देवता र गन्धर्वहरू बस्छन्। पुष्कर (द्वीप)मा पुष्कर नामक एउटा पर्वत छ, जो रत्न र मणिले भरिएको छ।
21त्यहाँ स्वयं लोकहरूका दिव्य रचयिता निवास गर्छन्। सम्पूर्ण देवता र महर्षिहरूले सधैँ उनको पूजा गर्छन् —
22मधुर वचन र आदरपूर्ण स्तुतिका साथ। हे राजन्, त्यहाँ जम्बूद्वीपका विविध रत्नको प्रयोग हुन्छ।
23हे राजन्, यी सम्पूर्ण द्वीपमा ब्रह्मचर्य, सत्य, आत्मसंयम तथा आरोग्य र आयु — यी सबै एक र दुईको अनुपातमा बढ्दै जान्छन्, जति-जति द्वीपहरू उत्तरतिर बढी-बढी टाढा हुँदै जान्छन्। हे राजन्, हे भरतवंशी, यी सम्पूर्ण द्वीपको भूमि एउटै देश हो।
24किनभने भनिएको छ कि त्यो एउटै देश हो जसमा एउटै धर्म देखिन्छ। स्वयं प्रजापति दण्डको लट्ठी उठाएर सधैँ त्यहाँ निवास गर्छन् र यी द्वीपहरूको रक्षा गर्छन्। हे राजन्, उनी नै तिनका शासक हुन्, उनी नै तिनका सुखका स्रोत हुन्, उनी नै तिनका पिता हुन्, उनी नै तिनका पितामह हुन्।
25हे नरश्रेष्ठ, त्यहाँका सम्पूर्ण जङ्गम र स्थावर प्राणीको रक्षा उनैले गर्छन्। हे कुरुवंशी, त्यहाँ पाकेको अन्न आफैँ उपस्थित हुन्छ र सम्पूर्ण प्राणीहरूले त्यो दिनहुँ खान्छन्। हे महाबाहु वीर, यी प्रदेशपछि श्याम नामक प्रदेश देखिन्छ।
26त्यो आकारमा ताराजस्तै छ, जसका चार कुना छन्। हे राजन्, त्यसमा तेत्तिस मण्डल छन्। हे कुरुवंशी, त्यहाँ चार महान् हात्ती बस्छन्, जसको सबैले पूजा गर्छन्; हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, ती हुन् — वामन, ऐरावत, फुटेको गण्डस्थल भएको सुप्रतीक, र अर्को एउटा।
27यी चार हात्तीको परिमाणको गणना गर्ने साहस म गर्न सक्दिनँ। तिनीहरूको लम्बाइ, चौडाइ र मोटाइ सधैँ अनिर्धारित नै रहेको छ।
28हे राजन्, यी प्रदेशहरूमा वायु चारै दिशाबाट अनियमित रूपले बग्छ। यी वायुलाई यी हात्तीहरूले आफ्ना सुँडका टुप्पाले समात्छन्, जो वर्णमा कमलजस्तै छन्, जो अत्यन्त उज्ज्वल छन् र जसबाट तिनीहरूले यसरी वायु तान्न सक्छन्। समात्नासाथ तिनीहरूले तिनलाई छोडिदिन्छन्।
29हे राजन्, यी हात्तीहरूद्वारा यसरी छोडिएपछि यी वायुहरू यस पृथ्वीमा आउँछन्, र तिनको आगमनले नै प्राणीहरू सास फेर्छन् र बाँच्छन्।
30धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, तिमीले मलाई पहिलो विषयका बारेमा विस्तारपूर्वक बताइदियौ। तिमीले द्वीपहरूको स्थिति पनि बताइदियौ। हे सञ्जय, अब मलाई बाँकी बताऊ।
31सञ्जयले भने — हे महाराज, मैले तपाईंलाई सम्पूर्ण द्वीपको वर्णन गरिदिएँ। हे कुरुश्रेष्ठ, अब ज्योतिष्पिण्डका विषयमा र स्वर्भानुका विषयमा जे म भन्दछु, त्यो सुन्नुहोस्।
32हे राजन्, हामीले सुनेका छौँ कि स्वर्भानु ग्रह एउटा गोलो हो। त्यसको व्यास बाह्र हजार योजन छ।
33र किनभने त्यो अत्यन्त विशाल छ, त्यसको परिधि बयालिस हजार योजन छ। हे निष्पाप, प्राचीन विद्वान्हरूले यस्तै भन्दछन्।
34हे राजन्, चन्द्रमाको व्यास एघार हजार योजन भनिन्छ। हे कुरुश्रेष्ठ, शीतल किरण भएको हाम्रो यस विख्यात ग्रहको परिधि अठतिस हजार नौ सय योजन भनिन्छ। हे कुरुवंशी, हामीले सुनेका छौँ कि कल्याणकारी, शीघ्रगामी र प्रकाशदाता सूर्यको व्यास दस हजार योजन छ, र हे राजन्, त्यसको परिधि पैँतिस हजार आठ सय माइल छ। हे निष्पाप, हे भरतवंशी, यी सबै अर्क (सूर्य)का गणना हुन्।
35राहु ग्रहले आफ्नो विशाल आकारका कारण यथासमय (ग्रहणमा) सूर्य र चन्द्र दुवैलाई ढाक्छ। यो सबै म तपाईंलाई सङ्क्षेपमा बताउँछु।
36हे महाराज, विज्ञानको नेत्रको सहायताले जे-जति तपाईंले मलाई सोध्नुभयो, त्यो सबै मैले तपाईंलाई बताइदिएँ। तपाईंको कल्याण होस्।
37अब म तपाईंलाई विश्वको रचनाको वर्णन सुनाउनेछु, जस्तो शास्त्रमा भनिएको छ। त्यसैले हे कुरुवंशी, आफ्नो पुत्र दुर्योधनलाई शान्त पार्नुहोस्।
38हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यस रमणीय भूमिपर्व सुनेर क्षत्रियले समृद्धि, आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको पूर्ति र पुण्यात्माहरूको अनुमोदन प्राप्त गर्छ।
39जो राजाले यसलाई पूर्णिमा अथवा औंसीको दिन सुन्छ र सावधानीपूर्वक व्रतको पालन गर्छ, त्यसले दीर्घ आयु, यश र पराक्रम प्राप्त गर्छ। त्यसका पितृहरू प्रसन्न हुन्छन्। जुन भारतवर्षमा हामी बस्छौँ, त्यसबाट प्राप्त हुने सम्पूर्ण पुण्य अब तपाईंले सुनिसक्नुभयो।