मार्कण्डेय-समास्या पर्व — दुष्ट भूत-प्रेत
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 230
संस्कृत
1मार्कण्डेय उवाच श्रिया जुष्टं महासेनं देवसेनापतिं कृतम्। सप्तर्षिपत्न्यः षड् देव्यस्तत्सकाशमथागमन्॥
2ऋषिभिः सम्परित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रताः। द्रुतमागम्य चोचुस्ता देवसेनापतिं प्रभुम्॥
3वयं पुत्र परित्यक्ता भर्तृभिर्देवसम्मितैः। अकारणाद् रुषा तैस्तु पुण्यस्थानात् परिच्युताः॥ अस्माभिः किल जातस्त्वमिति केनाप्युदाहृतम्। तत् सत्यमेतत् संश्रुत्य तस्मान्नस्त्रातुमर्हसि॥
4अक्षयश्च भवेत् स्वर्गस्त्वत्प्रसादाद्धि नः प्रभो। त्वां पुत्रं चाप्यभीप्सामः कृत्वैतदनृणो भव॥
5स्कन्द उवाच मातरो हि भवत्यो मे सुतो वोऽहमनिन्दिताः। यद्वापीच्छत तत् सर्वं सम्भविष्यति वस्तथा॥
6मार्कण्डेय उवाच विवक्षन्तं ततः शक्रं किं कार्यमिति सोऽब्रवीत्। उक्तः स्कन्देन ब्रूहीति सोऽब्रवीद् वासवस्ततः॥
7अभिजित् स्पर्धमाना तु रोहिण्या अनुजा स्वसा। इच्छन्ती ज्येष्ठतां देवी तपस्तप्तुं वनं गता॥
8तत्र मूढोऽस्मि भद्रं ते नक्षत्रं गगनाच्च्युतम्। कालं त्विमं परं स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तय॥
9धनिष्ठादिस्तदा कालो ब्रह्मणा परिकल्पितः। रोहिणी ह्यभवत् पूर्वमेवं संख्या समाभवत्॥
10एवमुक्ते तु शक्रेण त्रिदिवं कृत्तिका गताः। नक्षत्रं सप्तशीर्षाभं भाति तद् वह्निदैवतम्॥
11विनता चाब्रवीत् स्कन्दं मम त्वं पिण्डदः सुतः। इच्छामि नित्यमेवाहं त्वया पुत्र सहासितुम्॥
12स्तुताः। स्कन्द उवाच एवमस्तु नमस्तेऽस्तु पुत्रस्नेहात् प्रशाधि माम्। स्नुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा॥
13मार्कण्डेय उवाच अथ मातृगणः सर्वः स्कन्दं वचनमब्रवीत्। वयं सर्वस्य लोकस्य मातरः कविभिः इच्छामो मातरस्तुभ्यं भवितुं पूजयस्व नः॥
14स्कन्द उवाच मातरो हि भवत्यो मे भवतीनामहं सुतः। उच्यतां यन्मया कार्यं भवतीनामथेप्सितम्॥
15मातर ऊचुः यास्तु ता मातरः पूर्वं लोकस्यास्य प्रकल्पिताः। अस्माकं तु भवेत् स्थानं तासां चैव न तद् भवेत्।१६।। भवेम पूज्या लोकस्य न ताः पूज्याः सुरर्षभ। प्रजाऽस्माकं हृतास्ताभिस्त्वत्कृते ताः प्रयच्छ न:॥
16स्कन्द उवाच वृत्ताः प्रजा न ताः शक्या भवतीभिनिषेवितुम्। अन्यां वः कां प्रयच्छामि प्रजां यां मनसेच्छथा।१८।।
17मातर ऊचुः इच्छाम तासां मातृणां प्रजा भोक्तुं प्रयच्छ नः। त्वया सह पृथग्भूता ये च तासामथेश्वराः॥
18स्कन्द उवाच प्रजा वो दयि कष्टं तु भवतीभिरुदाहृतम्। परिरक्षत भद्रं वः प्रजाः साधु नमस्कृताः॥
19मातर ऊचुः परिरक्षाम भद्रं ते प्रजाः स्कन्द यथेच्छसि। त्वया नो रोचते स्कन्द सहवासश्चिरं प्रभो॥
20स्कन्द उवाच यावत् घोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणाः प्रजाः। प्रबाधत मनुष्याणां तावद्रूपैः पृथग्विधैः॥ अहं च वः प्रदास्यामि रौद्रमात्मानमव्ययम्। परमं तेन सहिताः सुखं वत्स्यथ पूजिताः॥
21मार्कण्डेय उवाच ततः शरीरात् स्कन्दस्य पुरुषः पावकप्रभः। भोक्तुं प्रजाः स मर्त्यानां निष्पपात महाप्रभः॥
22अपतत् सहसा भूमौ विसंज्ञोऽथ क्षुधादितः। स्कन्देन सोऽभ्यनुज्ञातो रौद्ररूपोऽभवद् ग्रहः॥
23स्कन्दापस्मारमित्याहुर्चहं तं द्विजसत्तमाः। विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रहः॥
24पूतनां राक्षसी प्राहुस्तं विद्यात् पूतनाग्रहम्। कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी॥ पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना। गर्भान् सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना॥
25अदितिं रेवतीं प्राहुर्चहस्तस्यास्तु रैवतः। सोऽपि बालान् महाघोरो बाधते वै महाग्रहः॥
26दैत्यानां या दितिर्माता तामाहुर्मुखण्डिकाम्। अत्यर्थं शिशुमांसेन सम्प्रहृष्टा दुरासदा॥ कुमाराश्च कुमार्यश्च ये प्रोक्ता: स्कन्दसम्भवाः। तेऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य सुमहाग्रहाः॥
27तासामेव पत्नीनां पतयस्ते प्रकीर्तिताः। आजायमानान् गृहणन्ति बालकान् रौद्रकर्मिणः॥ तु
28गवां माता तु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर्नृप। शकुनिस्तामथारुह्य सह भुङ्क्ते शिशून् भुवि॥
29सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप। सापि गर्भान् समादत्ते मानुषीणां सदैव हि॥
30पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि सा। वरदा सा हि सौम्या च नित्यं भूतानुकम्पिनी॥
31करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात् पुत्रार्थिनो नराः। इमे त्वष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाः॥ द्विपञ्चरात्रं तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे। कदूः सूक्ष्मवपुर्भूत्वा गर्भिणी प्रविशत्यथ॥ भुङ्क्ते सा तत्र तं गर्भं सा तु नागं प्रसूयते।
32गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भ गृह्य गच्छति॥ ततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते।
33या जनित्री त्वप्सरसां गर्भमास्ते प्रगृह्य सा॥ उपनष्टं ततो गर्भ कथयन्ति मनीषिणः।
34लोहितस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्दस्य सा स्मृता॥ लोहितायनिरित्येवं कदम्बे सा हि पूज्यते।
35पुरुषेषु यथा रुद्रस्तथाऽऽर्या प्रमदास्वपि॥ आर्या माता कुमारस्य पृथक् कामार्थमिज्यते। एवमेते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहाः॥ यावत् षोडश वर्षाणि शिशूनां ह्यशिवास्ततः।
36ये च मातृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश्चैव ये ग्रहाः॥ सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः।
37तेषां प्रशमनं कार्यं स्नानं धूपमथाञ्जनम्। बलिकार्मोपहाराच स्कन्दस्यज्याविशेषतः॥
38एवमभ्यर्चिताः सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम्। आयुर्वीर्यं च राजेन्द्र सम्यक्पूजानमस्कृताः॥ ऊर्ध्वं तु षोडशाद् वर्षाद् ये भवन्ति ग्रहा नृणाम् तानहं सम्प्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम्॥
39यः पश्यति नरो देवान् जाचद् वा शयितोऽपि वा। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं तं तु देवग्रहं विदुः॥
40आसीनश्च शयानश्च यः पश्यति नरः पितृन्। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयस्तु पितृग्रहः॥
41अवमन्यति यः सिद्धान् क्रुद्धाश्चापि शपन्ति यम्। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयः सिद्धग्रहस्तु सः॥
42उपाघ्राति च यो गन्धान् रसांश्चापि पृथग्विधान्। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयो राक्षसो ग्रहः॥
43गन्धर्वाश्चापि यं दिव्याः संविशन्ति नरं भुवि। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहो गान्धर्व एव सः॥
44अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचा: पुरुषं प्रति। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहः पैशाच एव सः॥
45आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुषं कालपर्यये। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस्तु सः।।५३
46यस्य दोषैः प्रकुपितं चित्तं मुह्यति देहिनः। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रतः॥
47वैक्लव्याच्च भयाच्चैव घोराणां चापि दर्शानात् उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सान्त्वं तस्य तु साधनम्॥
48कश्चित् क्रीडितुकामो वै भोक्तुकामस्तथापरः। अभिकामस्तथैवान्य इत्येष त्रिविधो ग्रहः॥
49यावत् सप्ततिवर्षाणि भवन्त्येते ग्रहा नृणाम्। अतः परं देहिनां तु ग्रहतुल्यो भवेज्ज्वरः॥
50अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं शुचिं नित्यमतन्द्रितम्। आस्तिकं श्रद्दधानं च वर्जयन्ति सदा ग्रहाः॥
51इत्येष ते ग्रहोद्देशो मानुषाणां प्रकीर्तितः। न स्पृशन्ति ग्रहा भक्तान् नरान् देवं महेश्वरम्॥
अङ्ग्रेजी
1Markandeya said : Those six ladies, the wives of the seven Rishis, when they learnt that Mahasena had been blessed with good fortune and he had been made the generallissimo of the celestial army, all came to him.
2Those virtuous and vow-observing ones, having been abandoned by the Rishis, came to the celestial and exalted generallisimo and spoke to him thus.
3“O son, we have been abandoned by our celestial like husbands without any cause. Some spread the remour that we gave birth to you. Believing this story, they beacme angry and they banished us from our holy places. You should save us from this infamy.
4We desire to adopt you as our son, so that, O lord, everlasting bliss might be secured to us through your favour. Repay thus the obligation you owe to us.
5Skanda said: Ofurltless ones, become my mothers. I am your son. You will obtain all the desires of your mind.
6Markandeya said : Thereupon Shakra (Indra), having expressed his desire to say something to Skanda, the latter said, "What is it? Tell it to me.” Being thus told by Skanda, Vasava thus spoke.
7"The lady Abhijit, the younger sister of Rohini, being jealous and desirous of becoming the eldest, has gone to the forest to perform asceticism.
8I amn at a loss to find out one to replace that fallen star. O Skanda, be blessed. Consult with Brahma about this matter.
9Dhanishtha and other constellations were created by Brahma. Rohini was one of them and with her their number was full."
10Having been thus addressed (by Indra), Skanda sent Kritika. She was placed in heavens. That star, presided over by Agni, shone as if with seven heads.
11Vinata also said to Skanda, “You are my son entitled to offer me oblations. O son, I desire to live with you always."
12Skanda said: "So be it. I bow my head to you. Guide me with a mother's affection. Respected by your daughter-in-law, you will always live with me.
13Markandeya said : Thereupon the great mothers thus spoke to Skanda, “We are called by the learned as the mothers of all creatures. But we desire to be your mother; therefore honour and respect us.
14Skanda said: Become mothers to me and let me be your son. Tell me what I can do to please you.
15The mothers said: in the days of your, the ladies were appointed as the mothers of creatures. O foremost of deities, we desire that they are disposed of that dignity. Let us be installed in their place. Let us be worshipped instead of them by all the worlds. Restore us our those progeny whom we have been deprived of by thein.
16Skanda said: You shall not get back those offsprings that have been once given away. But if you like, I can give you (new) progeny.
17The mothers said : We desire that while living with you we may be able to eat up the progeny of those mothers and their grandsons by assuming different shapes. Grant us this favour.
18Skanda said: I can grant you progeny. But what you ask is very painful. Be blessed. O mothers, I bow my head to you, do give them your protection and care.
19The mothers said: O Skanda, we shall protect them as you desire. Be blessed, O lord Skanda, we desire to live with you always.
20Skanda said: So long the children of the human race do not attain the youthful state in their sixteenth year, you will afflict them inyour various forms. I shall bestow on you a fearful and inexhaustible spirit; with this you shall live happily and you shall also be worshipped by all.
21Markandeya said : Then a mighty fiery-being sprang up from the body of Skanda to devour the progeny of the human beings.
22He fell down upon the ground senseless and hungry. At the command of Skanda, that evil spirit assumed a fearful form.
23Skandapasmara is the name by which it is known amongst the excellent Brahmanas, Vinata is called the fearful Sukani Graha.
24She, who is known as Putana Rakshashi by the learned, is the Graha called Putana. That fearful and terrible Rakshashi of a hideous form is called the Pishachi Shita Putana. That fearful spirit causes abortion in women.
25Aditi is also known by the name of Revati; her spirits are called Raivata. That Graha also afflicts children.
26O descendant of Kuru, Diti, the mother of the Daityas, is also called Mukhamandika. That fearful spirit is very fond of little children's flesh. Those male and female children, who are said to have been begotten by Skanda, are also evil spirits; and they all destroy the fetus in the womb.
27They are known as the husbands of these female spirits. Children are unawares attacked by these female creatures.
28O king, Surabhi, who is called the mother of all animals of the bovine species, is ridden by Shakuni who along with her devours children on earth.
29O ruler of men, Sarama the mother of gods, also habitually kills all children when they remain in the womb.
30She, who is the mother of all trees, dwells in a Karanja tree. She is a giver of boons, she has a placid countenance and she is always favourably disposed towards all creatures.
31Those who desire to have children bow down to her who seats on Karanja tree. Those eighteen evil spirits, fond of meat and wine and also other food of the same kind, live for ten days in the lyings in room. Kadru assuming a subtle form enters into the womb of a woman. And she there destroys the fetus. The mother is thus made to give birth to a Naga.
32She who is the mother of the Gandharvas takes away the fetus. And thus the woman is seen on the earth to have an abhortive conception.
33She who is the mother of the Apsaras removes the fetus from the womb. And then the learned men say that the conception has become stationary.
34The daughter of the deity of blood is said to be the nurse of Skanda. She is therefore worshipped under the name of Lohitayani on Kadamba trees.
35This revered goddess acts the same part among the females as does Rudra among the males. She is the mother of all children; she is specially worshipped for their welfare. I have thus described to you all the evil spirits that preside over the destiny of children. Until children attain their sixteenth year, these spirits exercise their influence for evil and after that for good.
36The male and female spirits that I have described to you are always called by men as the spirits of Skanda.
37They are propitiated with burnt offerings, ablutions, unguents, sacrifices and other offerings and particularly by the worship of Skanda.
38O king of kings, when they are respected and honoured in due form, they bestow on men whatever is good for them and also valour and long life. Having made due salutation to the great god, I shall now describe to you the nature of those spirits that influence the destinies of men after they have attained their sixteenth year.
39The man who sees the celestials while sleeping or while he is awake soon turn mad. The spirits under whose influence this happens, are called the celestial spirits.
40When a man sees his deceased ancestors while he is comfortably seated or while he is lying in his bed, he turns mad. The spirit who causes this is called ancestral spirit.
41The man who shows disrespect to the Siddhas and who is cursed by them in return soon turns mad. The evil spirit who causes this is called the Siddha spirit.
42The spirit by whose influence a man smells sweet fragrance and becomes cognisant of various tastes and thus turns mad is called the Rakshasha spirit.
43The spirit by whose influence a man is possessed by the celestial musicians (Gandharvas) is thus made mad is called the Gandharva spirit.
44The evil spirit by whose influence men are always persiented by the Pishachas and thus turn mad is called the Pishacha spirit.
45When a Yaksha spirit by some means or other enters the body of a human being, he immediately turns mad. Such a spirit is called the Yaksha spirit.
46The illness of the man who goes mad, his mind being demoralised with vices, must be cured according to the methods prescribed in the Shastras.
47Men also turn mad from perplexity, from fear, as also on seeing hideous sights. Their remedy is in quieting their minds.
48There are three classes of evil spirits, some frolicsome, some gluttonous and some sensual.
49Until men attain the age of one hundred years these evil spirits continue to persecute them. Afterwards fever becomes the only evil spirit that affects human beings.
50Those evil spirits always avoid those who are self-controlled and self-restrained, who are of cleanly habits, who are god-fearing and free from laziness and contamination.
51O king, I have thus described to you all the evil spirits that influence the destiny of man. You who are devoted to the great god (Siva) will never be troubled.
हिन्दी
1मार्कण्डेय ने कहा — सप्तर्षियों की पत्नियाँ वे छह स्त्रियाँ, जब उन्होंने जाना कि महासेन सौभाग्य से धन्य हुए हैं और उन्हें देवसेना का सेनापति बना दिया गया है, तब सब उनके पास आईं।
2ऋषियों द्वारा त्याग दी गई वे सदाचारिणी और व्रतपरायणा स्त्रियाँ उन दिव्य और परम श्रेष्ठ सेनापति के पास आईं और उनसे इस प्रकार बोलीं —
3"हे पुत्र, हमारे देवतुल्य पतियों ने बिना किसी कारण के हमारा त्याग कर दिया है। कुछ लोगों ने यह अफवाह फैलाई कि हमने तुम्हें जन्म दिया है। इस कथा पर विश्वास करके वे क्रुद्ध हुए और उन्होंने हमें हमारे पवित्र स्थानों से निकाल दिया। तुम्हें हमें इस कलंक से बचाना चाहिए।
4हम तुम्हें अपने पुत्र के रूप में स्वीकार करना चाहती हैं, जिससे हे स्वामी, तुम्हारी कृपा से हमें शाश्वत सुख प्राप्त हो। इस प्रकार हमारे प्रति अपना ऋण चुका दो।"
5स्कन्द ने कहा — हे निर्दोष स्त्रियो, तुम मेरी माताएँ बनो। मैं तुम्हारा पुत्र हूँ। तुम्हें अपने मन की समस्त इच्छाएँ प्राप्त होंगी।
6मार्कण्डेय ने कहा — तदनन्तर शक्र (इन्द्र) ने स्कन्द से कुछ कहने की इच्छा प्रकट की, तब उन्होंने कहा — "वह क्या है? मुझे बताइए।" स्कन्द द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर वासव ने इस प्रकार कहा —
7"रोहिणी की छोटी बहन अभिजित् ईर्ष्या से भरकर और ज्येष्ठा बनने की इच्छा से तपस्या करने वन को चली गई है।
8उस च्युत नक्षत्र का स्थान लेने वाला कोई ढूँढ़ने में मैं असमर्थ हूँ। हे स्कन्द, तुम्हारा कल्याण हो। इस विषय में ब्रह्मा से परामर्श करो।
9धनिष्ठा तथा अन्य नक्षत्र ब्रह्मा द्वारा सृजित हुए थे। रोहिणी उन्हीं में से एक थी और उसके साथ उनकी संख्या पूरी थी।"
10(इन्द्र द्वारा) इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर स्कन्द ने कृत्तिका को भेजा। वह आकाश में स्थापित की गई। अग्नि द्वारा अधिष्ठित वह नक्षत्र मानो सात मस्तकों के साथ देदीप्यमान हुआ।
11विनता ने भी स्कन्द से कहा — "तुम मेरे पुत्र हो और मुझे आहुति देने के अधिकारी हो। हे पुत्र, मैं सदा तुम्हारे साथ रहना चाहती हूँ।"
12स्कन्द ने कहा — "ऐसा ही हो। मैं तुम्हें शीश नवाता हूँ। माता के स्नेह से मेरा मार्गदर्शन करो। अपनी पुत्रवधू द्वारा सम्मानित होकर तुम सदा मेरे साथ रहोगी।"
13मार्कण्डेय ने कहा — तदनन्तर महान् माताओं ने स्कन्द से इस प्रकार कहा — "विद्वान् लोग हमें समस्त प्राणियों की माता कहते हैं। किन्तु हम तुम्हारी माता होना चाहती हैं; अतः हमारा सम्मान और आदर करो।"
14स्कन्द ने कहा — तुम मेरी माताएँ बनो और मैं तुम्हारा पुत्र बनूँ। बताओ, तुम्हें प्रसन्न करने के लिए मैं क्या कर सकता हूँ।
15माताओं ने कहा — पूर्वकाल में वे स्त्रियाँ प्राणियों की माताओं के रूप में नियुक्त की गई थीं। हे देवश्रेष्ठ, हम चाहती हैं कि उन्हें उस गरिमा से च्युत किया जाए। हमें उनके स्थान पर प्रतिष्ठित किया जाए। समस्त लोक उनके बदले हमारी पूजा करें। जिन सन्तानों से उन्होंने हमें वंचित किया है, वे हमें लौटा दीजिए।
16स्कन्द ने कहा — जो सन्तानें एक बार दे दी गई हैं, वे तुम्हें वापस नहीं मिलेंगी। किन्तु यदि तुम चाहो, तो मैं तुम्हें (नई) सन्तानें दे सकता हूँ।
17माताओं ने कहा — हम चाहती हैं कि तुम्हारे साथ रहते हुए हम नाना रूप धारण करके उन माताओं की सन्तानों और उनके पौत्रों को खा सकें। हमें यह वरदान दीजिए।
18स्कन्द ने कहा — मैं तुम्हें सन्तानें दे सकता हूँ। किन्तु जो तुम माँगती हो, वह अत्यन्त कष्टकर है। तुम्हारा कल्याण हो। हे माताओ, मैं तुम्हें शीश नवाता हूँ, तुम उन्हें अपनी रक्षा और देखभाल दो।
19माताओं ने कहा — हे स्कन्द, जैसा तुम चाहते हो वैसे ही हम उनकी रक्षा करेंगी। तुम्हारा कल्याण हो, हे स्वामी स्कन्द, हम सदा तुम्हारे साथ रहना चाहती हैं।
20स्कन्द ने कहा — जब तक मनुष्य जाति की सन्तानें अपने सोलहवें वर्ष में युवावस्था को प्राप्त न कर लें, तब तक तुम अपने नाना रूपों में उन्हें पीड़ित करना। मैं तुम्हें एक भयंकर और अक्षय आत्मा प्रदान करूँगा; उसके साथ तुम सुखपूर्वक रहोगी और सबके द्वारा पूजी भी जाओगी।
21मार्कण्डेय ने कहा — तब मनुष्यों की सन्तानों का भक्षण करने के लिए स्कन्द के शरीर से एक बलशाली अग्निमय प्राणी उत्पन्न हुआ।
22वह संज्ञाहीन और भूखा होकर पृथ्वी पर गिर पड़ा। स्कन्द की आज्ञा से उस दुष्ट आत्मा ने एक भयंकर रूप धारण किया।
23श्रेष्ठ ब्राह्मणों में वह स्कन्दापस्मार के नाम से जाना जाता है। विनता भयंकर शकुनि ग्रह कहलाती है।
24जो विद्वानों द्वारा पूतना राक्षसी के नाम से जानी जाती है, वही पूतना नामक ग्रह है। कुरूप रूप वाली वह भयंकर और घोर राक्षसी पिशाची शीत पूतना कहलाती है। वह भयंकर आत्मा स्त्रियों में गर्भपात कराती है।
25अदिति रेवती के नाम से भी जानी जाती हैं; उनकी आत्माएँ रैवत कहलाती हैं। वह ग्रह भी बालकों को पीड़ित करता है।
26हे कुरुनन्दन, दैत्यों की माता दिति मुखमण्डिका भी कहलाती हैं। वह भयंकर आत्मा छोटे बालकों के मांस की अत्यन्त लोभी है। जो बालक और बालिकाएँ स्कन्द से उत्पन्न कही जाती हैं, वे भी दुष्ट आत्माएँ हैं; और वे सब गर्भ में भ्रूण का विनाश करती हैं।
27वे इन स्त्री-आत्माओं के पति कहलाते हैं। बालक इन स्त्री-प्राणियों द्वारा अनजाने में ही आक्रान्त होते हैं।
28हे राजन्, गोजाति के समस्त पशुओं की माता कही जाने वाली सुरभि पर शकुनि सवार होती है, जो उनके साथ मिलकर पृथ्वी पर बालकों का भक्षण करती है।
29हे नरेश, देवताओं की माता सरमा भी स्वभावतः समस्त बालकों का वध तब करती हैं जब वे गर्भ में होते हैं।
30जो समस्त वृक्षों की माता हैं, वे करंज वृक्ष में निवास करती हैं। वे वरदात्री हैं, उनका मुख शान्त है और वे समस्त प्राणियों पर सदा कृपालु रहती हैं।
31जो सन्तान पाने की इच्छा रखते हैं, वे करंज वृक्ष पर विराजने वाली उन देवी को प्रणाम करते हैं। मांस और मदिरा तथा उसी प्रकार के अन्य आहार की लोभी वे अठारह दुष्ट आत्माएँ सूतिकागृह में दस दिन तक रहती हैं। कद्रू सूक्ष्म रूप धारण करके स्त्री के गर्भ में प्रवेश करती है। और वहाँ वह भ्रूण का विनाश करती है। इस प्रकार माता से नाग को जन्म दिलाया जाता है।
32जो गन्धर्वों की माता हैं, वे भ्रूण को हर ले जाती हैं। और इस प्रकार पृथ्वी पर स्त्री का गर्भ नष्ट हुआ देखा जाता है।
33जो अप्सराओं की माता हैं, वे भ्रूण को गर्भ से हटा देती हैं। और तब विद्वान् जन कहते हैं कि गर्भ स्थिर हो गया है।
34रुधिर के देवता की पुत्री स्कन्द की धाय कही जाती हैं। इसीलिए वे कदम्ब वृक्षों पर लोहितायनी के नाम से पूजी जाती हैं।
35ये पूजनीया देवी स्त्रियों में वही भूमिका निभाती हैं जो पुरुषों में रुद्र निभाते हैं। वे समस्त बालकों की माता हैं; उनके कल्याण के लिए विशेष रूप से उनकी पूजा की जाती है। इस प्रकार मैंने तुम्हें उन समस्त दुष्ट आत्माओं का वर्णन किया जो बालकों के भाग्य की अधिष्ठात्री हैं। जब तक बालक अपने सोलहवें वर्ष को प्राप्त नहीं कर लेते, तब तक ये आत्माएँ अनिष्ट के लिए अपना प्रभाव डालती हैं और उसके पश्चात् कल्याण के लिए।
36जिन पुरुष और स्त्री आत्माओं का मैंने तुम्हें वर्णन किया, उन्हें मनुष्य सदा स्कन्द की आत्माएँ कहते हैं।
37वे हवन, स्नान, उबटन, यज्ञ तथा अन्य भेंटों से और विशेष रूप से स्कन्द की पूजा से प्रसन्न की जाती हैं।
38हे राजाधिराज, जब उनका विधिपूर्वक आदर और सम्मान किया जाता है, तब वे मनुष्यों को जो कुछ उनके लिए हितकर हो वह तथा शौर्य और दीर्घायु भी प्रदान करती हैं। महादेव को विधिपूर्वक प्रणाम करके अब मैं तुम्हें उन आत्माओं का स्वरूप बताऊँगा जो मनुष्यों के सोलहवें वर्ष प्राप्त कर लेने के पश्चात् उनके भाग्य को प्रभावित करती हैं।
39जो मनुष्य सोते हुए अथवा जागते हुए देवताओं को देखता है, वह शीघ्र ही उन्मत्त हो जाता है। जिन आत्माओं के प्रभाव से ऐसा होता है, वे देव आत्माएँ कहलाती हैं।
40जब मनुष्य सुखपूर्वक बैठे हुए अथवा शय्या पर लेटे हुए अपने दिवंगत पितरों को देखता है, तब वह उन्मत्त हो जाता है। जो आत्मा इसका कारण बनती है, वह पितृ आत्मा कहलाती है।
41जो मनुष्य सिद्धों का अनादर करता है और बदले में उनसे शापित होता है, वह शीघ्र ही उन्मत्त हो जाता है। जो दुष्ट आत्मा इसका कारण बनती है, वह सिद्ध आत्मा कहलाती है।
42जिस आत्मा के प्रभाव से मनुष्य मधुर सुगन्ध सूँघता है और नाना रसों का बोध पाता है और इस प्रकार उन्मत्त हो जाता है, वह राक्षस आत्मा कहलाती है।
43जिस आत्मा के प्रभाव से मनुष्य गन्धर्वों (दिव्य गायकों) से आविष्ट होकर उन्मत्त हो जाता है, वह गन्धर्व आत्मा कहलाती है।
44जिस दुष्ट आत्मा के प्रभाव से मनुष्य सदा पिशाचों द्वारा सताए जाते हैं और इस प्रकार उन्मत्त हो जाते हैं, वह पिशाच आत्मा कहलाती है।
45जब कोई यक्ष आत्मा किसी न किसी प्रकार मनुष्य के शरीर में प्रवेश कर जाती है, तब वह तत्काल उन्मत्त हो जाता है। ऐसी आत्मा यक्ष आत्मा कहलाती है।
46जो मनुष्य दुर्गुणों से मन के भ्रष्ट हो जाने के कारण उन्मत्त होता है, उसके रोग का उपचार शास्त्रों में विहित विधियों के अनुसार करना चाहिए।
47मनुष्य दुविधा से, भय से तथा कुरूप दृश्य देखने से भी उन्मत्त हो जाते हैं। उनका उपचार उनके मन को शान्त करने में है।
48दुष्ट आत्माओं के तीन वर्ग हैं — कुछ क्रीड़ाप्रिय, कुछ भोजनलोलुप और कुछ विषयासक्त।
49जब तक मनुष्य सौ वर्ष की आयु को प्राप्त नहीं कर लेते, तब तक ये दुष्ट आत्माएँ उन्हें सताती रहती हैं। उसके पश्चात् ज्वर ही एकमात्र दुष्ट आत्मा रह जाती है जो मनुष्यों को प्रभावित करती है।
50वे दुष्ट आत्माएँ उनसे सदा दूर रहती हैं जो संयमी और आत्मनिग्रही हैं, जो स्वच्छ आचरण वाले हैं, जो ईश्वरभीरु तथा आलस्य और मलिनता से मुक्त हैं।
51हे राजन्, इस प्रकार मैंने तुम्हें उन समस्त दुष्ट आत्माओं का वर्णन किया जो मनुष्य के भाग्य को प्रभावित करती हैं। तुम, जो महादेव (शिव) के भक्त हो, कभी पीड़ित नहीं होओगे।
नेपाली
1मार्कण्डेयले भने — सप्तर्षिहरूका पत्नी ती छ स्त्री, जब उनीहरूले थाहा पाए कि महासेन सौभाग्यले धन्य भएका छन् र उनलाई देवसेनाको सेनापति बनाइएको छ, तब सबै उनको नजिक आइन्।
2ऋषिहरूद्वारा त्यागिएका ती सदाचारिणी र व्रतपरायणा स्त्रीहरू ती दिव्य र परम श्रेष्ठ सेनापतिको नजिक आइन् र उनलाई यसरी भनिन् —
3"हे पुत्र, हाम्रा देवतुल्य पतिहरूले कुनै कारणविनै हाम्रो त्याग गरेका छन्। केही मानिसहरूले यो हल्ला फिँजाए कि हामीले तिमीलाई जन्म दिएका हौँ। यस कथामा विश्वास गरेर उनीहरू क्रुद्ध भए र उनीहरूले हामीलाई हाम्रा पवित्र स्थानबाट निकालिदिए। तिमीले हामीलाई यस कलङ्कबाट बचाउनुपर्दछ।
4हामी तिमीलाई आफ्नो पुत्रका रूपमा स्वीकार गर्न चाहन्छौँ, जसले गर्दा हे स्वामी, तिम्रो कृपाले हामीलाई शाश्वत सुख प्राप्त होस्। यसरी हामीप्रति आफ्नो ऋण चुकाइदेऊ।"
5स्कन्दले भने — हे निर्दोष स्त्रीहरू, तिमीहरू मेरा माता बन। म तिमीहरूको पुत्र हुँ। तिमीहरूलाई आफ्नो मनका सम्पूर्ण इच्छा प्राप्त हुनेछन्।
6मार्कण्डेयले भने — त्यसपछि शक्र (इन्द्र) ले स्कन्दलाई केही भन्ने इच्छा प्रकट गरे, तब उनले भने — "त्यो के हो? मलाई भन्नुहोस्।" स्कन्दद्वारा यसरी भनिएपछि वासवले यसरी भने —
7"रोहिणीकी कान्छी बहिनी अभिजित् ईर्ष्याले भरिएर र जेठी बन्ने इच्छाले तपस्या गर्न वनतिर गएकी छिन्।
8त्यस च्युत नक्षत्रको स्थान लिने कोही खोज्नमा म असमर्थ छु। हे स्कन्द, तिम्रो कल्याण होस्। यस विषयमा ब्रह्मासँग परामर्श गर।
9धनिष्ठा तथा अन्य नक्षत्र ब्रह्माद्वारा सृजित भएका थिए। रोहिणी तिनैमध्ये एक थिइन् र उनीसँग तिनको सङ्ख्या पूरा थियो।"
10(इन्द्रद्वारा) यसरी सम्बोधन गरिएपछि स्कन्दले कृत्तिकालाई पठाए। उनी आकाशमा स्थापित गरिइन्। अग्निद्वारा अधिष्ठित त्यो नक्षत्र मानौँ सात शिरसहित देदीप्यमान भयो।
11विनताले पनि स्कन्दलाई भनिन् — "तिमी मेरो पुत्र हौ र मलाई आहुति दिने अधिकारी हौ। हे पुत्र, म सधैँ तिमीसँग बस्न चाहन्छु।"
12स्कन्दले भने — "त्यस्तै होस्। म तिमीलाई शिर निहुराउँछु। माताको स्नेहले मेरो मार्गदर्शन गर। आफ्नी बुहारीबाट सम्मानित भई तिमी सधैँ मसँग रहनेछौ।"
13मार्कण्डेयले भने — त्यसपछि महान् माताहरूले स्कन्दलाई यसरी भने — "विद्वान् मानिसहरूले हामीलाई सम्पूर्ण प्राणीकी माता भन्दछन्। तर हामी तिम्री माता हुन चाहन्छौँ; त्यसैले हाम्रो सम्मान र आदर गर।"
14स्कन्दले भने — तिमीहरू मेरा माता बन र म तिमीहरूको पुत्र बनूँ। भन, तिमीहरूलाई प्रसन्न पार्न म के गर्न सक्छु।
15माताहरूले भने — पूर्वकालमा ती स्त्रीहरू प्राणीहरूकी माताका रूपमा नियुक्त गरिएका थिए। हे देवश्रेष्ठ, हामी चाहन्छौँ कि तिनीहरूलाई त्यस गरिमाबाट च्युत गरियोस्। हामीलाई तिनीहरूको स्थानमा प्रतिष्ठित गरियोस्। सम्पूर्ण लोकले तिनीहरूको सट्टा हाम्रो पूजा गरून्। जुन सन्तानबाट तिनीहरूले हामीलाई वञ्चित गरेका छन्, ती हामीलाई फर्काइदिनुहोस्।
16स्कन्दले भने — जुन सन्तान एक पटक दिइसकिएका छन्, ती तिमीहरूलाई फिर्ता मिल्नेछैनन्। तर यदि तिमीहरू चाहन्छौ भने, म तिमीहरूलाई (नयाँ) सन्तान दिन सक्छु।
17माताहरूले भने — हामी चाहन्छौँ कि तिमीसँग बस्दै हामीले नाना रूप धारण गरेर ती माताहरूका सन्तान र तिनका नातिहरूलाई खान सकौँ। हामीलाई यो वरदान दिनुहोस्।
18स्कन्दले भने — म तिमीहरूलाई सन्तान दिन सक्छु। तर जे तिमीहरू माग्दछौ, त्यो अत्यन्त कष्टकर छ। तिमीहरूको कल्याण होस्। हे माताहरू, म तिमीहरूलाई शिर निहुराउँछु, तिमीहरूले तिनीहरूलाई आफ्नो रक्षा र हेरचाह देऊ।
19माताहरूले भने — हे स्कन्द, जस्तो तिमी चाहन्छौ त्यसै गरी हामी तिनीहरूको रक्षा गर्नेछौँ। तिम्रो कल्याण होस्, हे स्वामी स्कन्द, हामी सधैँ तिमीसँग बस्न चाहन्छौँ।
20स्कन्दले भने — जबसम्म मानिस जातिका सन्तानले आफ्नो सोह्रौँ वर्षमा युवावस्था प्राप्त गर्दैनन्, तबसम्म तिमीहरूले आफ्ना नाना रूपमा तिनीहरूलाई पीडित पार्नू। म तिमीहरूलाई एउटा भयङ्कर र अक्षय आत्मा प्रदान गर्नेछु; त्यससँगै तिमीहरू सुखपूर्वक रहनेछौ र सबैद्वारा पूजित पनि हुनेछौ।
21मार्कण्डेयले भने — तब मानिसहरूका सन्तानको भक्षण गर्न स्कन्दको शरीरबाट एउटा बलशाली अग्निमय प्राणी उत्पन्न भयो।
22ऊ संज्ञाहीन र भोको भई पृथ्वीमा ढल्यो। स्कन्दको आज्ञाले त्यस दुष्ट आत्माले एउटा भयङ्कर रूप धारण गर्यो।
23श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूमा त्यो स्कन्दापस्मारको नामले चिनिन्छ। विनता भयङ्कर शकुनि ग्रह कहलाउँछिन्।
24जो विद्वान्हरूद्वारा पूतना राक्षसीको नामले चिनिन्छिन्, तिनै पूतना नामक ग्रह हुन्। कुरूप रूप भएकी ती भयङ्कर र घोर राक्षसी पिशाची शीत पूतना कहलाउँछिन्। त्यस भयङ्कर आत्माले स्त्रीहरूमा गर्भपात गराउँछिन्।
25अदिति रेवतीको नामले पनि चिनिन्छिन्; उनका आत्माहरू रैवत कहलाउँछन्। त्यो ग्रहले पनि बालकहरूलाई पीडित पार्दछ।
26हे कुरुनन्दन, दैत्यहरूकी माता दिति मुखमण्डिका पनि कहलाउँछिन्। त्यस भयङ्कर आत्मा साना बालकहरूको मासुकी अत्यन्त लोभी छिन्। जुन बालक र बालिकाहरू स्कन्दबाट उत्पन्न भनिन्छन्, तिनीहरू पनि दुष्ट आत्मा हुन्; र तिनीहरू सबैले गर्भमा भ्रूणको विनाश गर्दछन्।
27तिनीहरू यी स्त्री-आत्माहरूका पति कहलाउँछन्। बालकहरू यी स्त्री-प्राणीहरूद्वारा अनजानमै आक्रान्त हुन्छन्।
28हे राजन्, गोजातिका सम्पूर्ण पशुकी माता भनिने सुरभिमाथि शकुनि सवार हुन्छिन्, जसले उनीसँगै मिलेर पृथ्वीमा बालकहरूको भक्षण गर्दछिन्।
29हे नरेश, देवताहरूकी माता सरमाले पनि स्वभावतः सम्पूर्ण बालकको वध तब गर्दछिन् जब तिनीहरू गर्भमा हुन्छन्।
30जो सम्पूर्ण रूखकी माता हुन्, उनी करञ्ज रूखमा निवास गर्छिन्। उनी वरदात्री हुन्, उनको मुख शान्त छ र उनी सम्पूर्ण प्राणीमाथि सधैँ कृपालु रहन्छिन्।
31जसले सन्तान पाउने इच्छा राख्दछन्, तिनीहरूले करञ्ज रूखमा विराजमान ती देवीलाई प्रणाम गर्दछन्। मासु र मदिरा तथा त्यस्तै अन्य आहारकी लोभी ती अठार दुष्ट आत्माहरू सुत्केरी कोठामा दस दिनसम्म रहन्छन्। कद्रूले सूक्ष्म रूप धारण गरेर स्त्रीको गर्भमा प्रवेश गर्दछिन्। र त्यहाँ उनले भ्रूणको विनाश गर्दछिन्। यसरी माताबाट नागलाई जन्म दिलाइन्छ।
32जो गन्धर्वहरूकी माता हुन्, उनले भ्रूणलाई हरेर लैजान्छिन्। र यसरी पृथ्वीमा स्त्रीको गर्भ नष्ट भएको देखिन्छ।
33जो अप्सराहरूकी माता हुन्, उनले भ्रूणलाई गर्भबाट हटाइदिन्छिन्। र तब विद्वान् जनहरूले भन्दछन् कि गर्भ स्थिर भयो।
34रुधिरका देवताकी पुत्री स्कन्दकी धाई भनिन्छिन्। त्यसैले उनी कदम्ब रूखहरूमा लोहितायनीको नामले पूजिन्छिन्।
35यी पूजनीया देवीले स्त्रीहरूमा त्यही भूमिका निभाउँछिन् जो पुरुषहरूमा रुद्रले निभाउँछन्। उनी सम्पूर्ण बालकहरूकी माता हुन्; तिनीहरूको कल्याणका लागि विशेष रूपमा उनको पूजा गरिन्छ। यसरी मैले तिमीलाई ती सम्पूर्ण दुष्ट आत्माको वर्णन गरेँ जो बालकहरूको भाग्यका अधिष्ठात्री हुन्। जबसम्म बालकहरूले आफ्नो सोह्रौँ वर्ष प्राप्त गर्दैनन्, तबसम्म यी आत्माहरूले अनिष्टका लागि आफ्नो प्रभाव पार्दछन् र त्यसपछि कल्याणका लागि।
36जुन पुरुष र स्त्री आत्माहरूको मैले तिमीलाई वर्णन गरेँ, तिनलाई मानिसहरूले सधैँ स्कन्दका आत्मा भन्दछन्।
37तिनीहरू हवन, स्नान, लेप, यज्ञ तथा अन्य भेटीले र विशेष रूपमा स्कन्दको पूजाले प्रसन्न पारिन्छन्।
38हे राजाधिराज, जब तिनीहरूको विधिपूर्वक आदर र सम्मान गरिन्छ, तब तिनीहरूले मानिसहरूलाई जे-जति तिनका लागि हितकर हुन्छ त्यो तथा शौर्य र दीर्घायु पनि प्रदान गर्दछन्। महादेवलाई विधिपूर्वक प्रणाम गरेर अब म तिमीलाई ती आत्माहरूको स्वरूप बताउनेछु जसले मानिसहरूले सोह्रौँ वर्ष प्राप्त गरेपछि तिनीहरूको भाग्यलाई प्रभावित पार्दछन्।
39जुन मानिसले सुतिरहेको वा जागा रहेको अवस्थामा देवताहरूलाई देख्दछ, ऊ चाँडै नै उन्मत्त हुन्छ। जुन आत्माहरूको प्रभावले यस्तो हुन्छ, तिनीहरू देव आत्मा कहलाउँछन्।
40जब मानिसले सुखपूर्वक बसिरहेको वा शय्यामा पल्टिरहेको अवस्थामा आफ्ना दिवङ्गत पितृहरूलाई देख्दछ, तब ऊ उन्मत्त हुन्छ। जुन आत्मा यसको कारण बन्दछ, त्यो पितृ आत्मा कहलाउँछ।
41जुन मानिसले सिद्धहरूको अनादर गर्दछ र बदलामा तिनीहरूबाट शापित हुन्छ, ऊ चाँडै नै उन्मत्त हुन्छ। जुन दुष्ट आत्मा यसको कारण बन्दछ, त्यो सिद्ध आत्मा कहलाउँछ।
42जुन आत्माको प्रभावले मानिसले मीठो सुगन्ध सुँघ्दछ र नाना रसको बोध पाउँछ र यसरी उन्मत्त हुन्छ, त्यो राक्षस आत्मा कहलाउँछ।
43जुन आत्माको प्रभावले मानिस गन्धर्वहरू (दिव्य गायकहरू) बाट आविष्ट भई उन्मत्त हुन्छ, त्यो गन्धर्व आत्मा कहलाउँछ।
44जुन दुष्ट आत्माको प्रभावले मानिसहरू सधैँ पिशाचहरूद्वारा सताइन्छन् र यसरी उन्मत्त हुन्छन्, त्यो पिशाच आत्मा कहलाउँछ।
45जब कुनै यक्ष आत्मा कुनै न कुनै प्रकारले मानिसको शरीरमा प्रवेश गर्दछ, तब ऊ तत्कालै उन्मत्त हुन्छ। यस्तो आत्मा यक्ष आत्मा कहलाउँछ।
46जुन मानिस दुर्गुणले मन भ्रष्ट भएका कारण उन्मत्त हुन्छ, उसको रोगको उपचार शास्त्रमा विहित विधिअनुसार गर्नुपर्दछ।
47मानिसहरू दुविधाले, भयले तथा कुरूप दृश्य देखेर पनि उन्मत्त हुन्छन्। तिनीहरूको उपचार तिनीहरूको मन शान्त पार्नमा छ।
48दुष्ट आत्माहरूका तीन वर्ग छन् — केही क्रीडाप्रिय, केही भोजनलोलुप र केही विषयासक्त।
49जबसम्म मानिसहरूले सय वर्षको उमेर प्राप्त गर्दैनन्, तबसम्म यी दुष्ट आत्माहरूले तिनीहरूलाई सताइरहन्छन्। त्यसपछि ज्वरो नै एकमात्र दुष्ट आत्मा रहन्छ जसले मानिसहरूलाई प्रभावित पार्दछ।
50ती दुष्ट आत्माहरू तिनीहरूबाट सधैँ टाढा रहन्छन् जो संयमी र आत्मनिग्रही छन्, जो स्वच्छ आचरण भएका छन्, जो ईश्वरभीरु तथा आलस्य र मलिनताबाट मुक्त छन्।
51हे राजन्, यसरी मैले तिमीलाई ती सम्पूर्ण दुष्ट आत्माको वर्णन गरेँ जसले मानिसको भाग्यलाई प्रभावित पार्दछन्। तिमी, जो महादेव (शिव) का भक्त हौ, कहिल्यै पीडित हुनेछैनौ।