स्कन्दको जन्म
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 231
संस्कृत
1मार्कण्डेय उवाच यदा स्कन्देन मातृणामेवमेतत् प्रियं कृतम्। अथैनमब्रवीत् स्वाहा मम पुत्रस्त्वमौरसः॥
2इच्छाम्यहं त्वया दत्तां प्रीतिं परमदुर्लभाम्। तामब्रवीत् ततः स्कन्दः प्रीतिमिच्छसि कीदृशीम्॥
3स्वाहोवाच दक्षस्याहं प्रिया कन्या स्वाहा नाम महाभुजा बाल्यात्प्रभृति नित्यं च जातकामा हुताशने॥ न स मां कामिनी पुत्र सम्यक् जानाति पावकः। इच्छामि शाश्वतं वासं वस्तुं पुत्र सहाग्निना॥
4स्कन्द उवाच हव्यं कव्यं च यत्किचिद् द्विजानां मन्त्रसंस्तुतम्। होष्यन्त्यग्नौ सदा देवि स्वाहेत्युक्त्वा समुद्धृतम्॥ अद्यप्रभृति दास्यन्ति सुवृत्ताः सत्पथे स्थिताः। एवमग्निस्त्वया सार्धं सदा वत्स्यति शोभने॥
5मार्कण्डेय उवाच एवमुक्ता ततः स्वाहा तुष्टा स्कन्देन पूजिता। पावकेन समायुक्ता भर्ना स्कन्दमपूजयत्॥
6ततो ब्रह्मा महासेनं प्रजापतिरथाब्रवीत्। अभिगच्छ महादेवं पितरं त्रिपुरार्दनम्॥
7रुद्रेणाग्नि समाविश्य स्वाहामाविश्य चोमया। हितार्थं सर्वलोकानां जातस्त्वमपराजितः॥
8उमायोन्यां च रुद्रेण शुक्रं सिक्तं महात्मना। अस्मिन् गिरौ निपतितं मिञ्जिकामिञ्जिकं यतः॥ सम्भूतं लोहितोदे तु शुक्रशेषमवापतत्। सूर्यरश्मिषु चाप्यन्यदन्यच्चैवापतद् भुवि॥ आसक्तमन्यद् वृक्षेषु तदेवं पञ्चधापतत्। तत्र ते विविधाकारा गणा ज्ञेया मनीषिभिः। तव पारिषदा घोरा य एते पिशिताशिनः॥ एवमस्त्विति चाप्युक्त्वा महासेनो महेश्वरम्। अपूजयदमेयात्मा पितरं पितृवत्सलः॥
9मार्कण्डेय उवाच अर्कपुष्पैस्तु ते पञ्च गणाः पूज्या धनार्थिभिः। व्याधिप्रशमनार्थं च तेषां पूजां समाचरेत्॥
10मिञ्जिकामिञ्जिकं चैव मिथुनं रुद्रसम्भवम्। नमस्कार्यं सदैवेह बालानां हितमिच्छता॥ स्त्रियो मानुषमांसादा वृद्धिका नाम नामतः। वृक्षेषु जातास्ता देव्यो नमस्कार्याः प्रजार्थिभिः॥ एवमेते पिशाचानामसंख्येय गणाः स्मृताः। घण्टायाः सपताकायाः शृणु मे सम्भवं नृप॥
11ऐरावतस्य घण्टे द्वे वैजयन्त्याविति श्रुते। गुहस्य ते स्वयं दत्ते क्रमेणानाय्य धीमता॥
12एका तत्र विशाखस्य घण्टा स्कन्दस्य चापरा। पताका कार्तिकेयस्य विशाखस्य च लोहिता॥
13यानि क्रीडनकान्यस्य देवैर्दत्तानि वै तदा। तैरेव रमते देवो महासेनो महाबलः॥
14स संवृतः पिशाचानां गणैर्देवगणैस्तथा। शुशुभे काञ्चने शैले दीप्यमानः श्रिया वृतः॥
15तेन वीरेण शुशुभे स शैलः शुभकाननः। आदित्येनेवांशुमता मन्दरश्चारुकन्दरः॥
16संतानकवनैः फुल्लैः करवीरवनैरपि। पारिजातवनैश्चैव जपाशोकवनैस्तथा।।२३। कदम्बतरुषण्डैश्च दिव्यैर्मगगणैरपि। दिव्यैः पक्षिगणैश्चैव शुशुभे श्वेतपर्वतः॥ तत्र देवगणा: सर्वे सर्वे देवर्षयस्तथा। मेघतूर्यरवाश्चैव क्षुब्धोदधिसमस्वनाः॥ तन्त्र दिव्याच गन्धर्वा नृत्यन्तेऽप्सररास्तथा! इष्टानां तत्र भूतानां श्रूयते निनदो महान्॥
17एवं सेन्द्रं जगत् सर्वं श्वेतपर्वतसंस्थितम्। प्रहृष्टं प्रेक्षते स्कन्दं न च ग्लायति दर्शनात्॥
18मार्कण्डेय उवाच यदाभिषिक्तो भगवान सैनापत्येन पावकिः। तदा सम्प्रस्थितः श्रीमान् हृष्टो भद्रवटं हरः॥ रथेनादित्यवर्णेन पार्वत्या सहितः प्रभुः। सहस्रं तस्य सिंहानां तस्मिन् युक्तं रथोत्तमे॥ उत्पपात दिवं शुभं कालेनाभिप्रचोदितम्। ते पिबन्त इवाकाशं त्रासयन्तश्चराचरान्॥
19सिंहा नभस्यगच्छन्त नदन्तश्चारुकेसराः। तस्मिन् रथे पशुपतिः स्थितो भात्युमया सह॥
20विद्युता सहितः सूर्यः सेन्द्रचापे घने यथा। अचतस्तस्य भगवान् धनेशो गुह्यकैः सह॥
21आस्थाय रुचिरं याति पुष्पकं नरवाहनः। ऐरावतं समास्थाय शक्रश्चापि सुरैः सह॥
22पृष्ठतोऽनुययौ यान्तं वरदं वृषभध्वजम्। जृम्भकैर्यक्षरक्षोभिः स्रग्विभिः समलङ्कृतः॥ यात्यमोघो महायक्षो दक्षिणं पक्षमास्थितः। तस्य दक्षिणतो देवा बहवश्चित्रयोधिनः॥ गच्छन्ति वसुभिः सार्धं रुदैश्च सह सङ्गताः। यमश्च मृत्युना सार्धं सर्वतः परिवारितः॥ घोरैर्व्याधिशतैर्याति घोररूपवपुस्तथा। यमस्य पृष्ठतश्चैव घोरस्त्रिशिखरः शितः॥ विजयो नाम रुद्रस्य याति शूल: स्वलकृतः। तमुचपाशो वरुणो भगवान् सलिलेश्वरः॥ परिवार्य शनैर्याति यादोभिर्विविधैर्वृतः। पृष्ठतो विजयस्यापि याति रुद्रस्य पट्टिशः॥
23गदामुसलशक्त्याद्यैर्वृतः प्रहरणोत्तमैः। पट्टिशं त्वन्वगाद् राजञ्छनं रौद्रं महाप्रभम्॥
24कमण्डलुश्चाप्यनु तं महर्षिगणसेवितः। तस्य दक्षिणतो भाति दण्डो गच्छन् श्रियो वृतः॥
25भृग्वङ्गिरोभिः सहितो दैवतैश्चानुपूजितः। एषां तु पृष्ठतो रुद्रो विमले स्यन्दने स्थितः॥ याति संहर्षयन् सर्वांस्तेजसा त्रिदिवौकसः। ऋषयश्चापि देवाश्च गन्धर्वा भुजगास्तथा॥ नद्यो ह्रदाः समुद्राश्च तथैवाप्सरसां गणाः। नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव देवानां शिशवश्च ये॥ स्त्रियश्च विविधाकारा यान्ति रुद्रस्य पृष्ठतः। सृजन्त्यः पुष्पवर्षाणि चारुरूपा वराङ्गनाः॥
26पर्जन्यश्चाप्यनुययौ नमस्कृत्य पिनाकिनम्। छत्रं च पाण्डुरं सोमस्तस्य मूर्धन्यधारयत्॥
27चामरे चापि वायुश्च गृहीत्वाग्निश्च धिष्ठितौ। शक्रश्च पृष्ठतस्तस्य याति राजच्छ्रिया वृतः॥ सह राजर्षिभिः सर्वैः स्तुवानो वृषकेतनम्।
28गौरी विद्याथ गान्धारी केशिनी मित्रसाह्वया॥ सावित्र्या सह सर्वास्ताः पार्वत्या यान्ति पृष्ठतः। तत्र विद्यागणा: सर्वे ये केचित् कविभिः कृताः॥
29तस्य कुर्वन्ति वचनं सेन्द्रा देवाश्चमूमुखे। गृहीत्वा तु पताकां वै यात्यचे राक्षसो ग्रहः॥
30व्यापृतस्तु श्मशाने यो नित्यं रुद्रस्य वै सखा। पिङ्गलो नाम यक्षेन्द्रो लोकस्यानन्ददायकः॥ एभिश्च सहितो देवस्तत्र याति यथासुखम्। अचतः पृष्ठतश्चैव न हि तस्य गतिर्बुवा॥
31रुद्र सत्कर्मभिर्माः पूजयन्तीह दैवतम्। शिवमित्येव यं प्राहुरीशं रुद्रं पितामहम्॥ भावस्तु विविधाकारैः पूजयन्ति महेश्वरम्। देवसेनापतिस्त्वेवं देवसेनाभिरावृतः। अनुगच्छति देवेशं ब्रह्मण्यः कृत्तिकासुतः॥ अथावबीन्महासेनं महादेवो बृहद् वचः। सप्तमं मारुतस्कन्धं रक्ष नित्यमतन्द्रितः॥
32स्कन्द उवाच सप्तमं मारुतस्कन्धं पालयिष्याम्यहं प्रभो। यदन्यदपि में कार्यं देव तद् वद माचिरम्॥
33रुद्र उवाच कार्येष्वहं त्वया पुत्र संद्रष्टव्यः सदैव हि। दर्शनान्मम भक्त्या च श्रेयः परमवाप्स्यसि॥
34मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वा विससर्जेनं परिष्वज्य महेश्वरः। विसर्जिते ततः स्कन्दे बभूवौत्पातिकं महत्॥
35सहसैव महाराज देवान् सर्वान् प्रमोहयत्। जज्वाल खं सनक्षत्रं प्रमूढं भुवनं भृशम्॥
36चचाल व्यनदच्चोर्वी तमोभूतं जगद् बभौ। ततस्तद् दारुणं दृष्ट्वा क्षुभितः शङ्करस्तदा॥ उमा चैव महाभागा देवाश्च समहर्षयः। ततस्तेषु प्रमूढेषु पर्वताम्बुदसंनिभम्॥ नानाप्रहरणं घोरमदृश्यत् महद् बलम्। तद् वै घोरमसंख्येयं गर्जच्च विविधा गिरः॥ अभ्यद्रवद् रणे देवान् भगवन्तं च शङ्करम्। तैर्विसृष्टान्यनीकेषु बाणजालान्यनेकशः॥
37पर्वताश्च शतघ्यश्च प्रासासिपरिघा गदाः। निपतद्भिश्च तैोरैर्देवानीकं महायुधैः॥ क्षणेन व्यद्रवत् सर्वं विमुखं चाप्यदृश्यत। निकृत्तयोधनागाश्वं कृत्तायुधमहारथम्॥ दानवैरर्दितं सैन्यं देवानां विमुखं बभौ। असुरैर्वध्यमानं तत् पावकैरिव काननम्॥ अपतद् दग्धभूयिष्ठं महाद्रुमवनं यथा। ते विभिन्नशिरोदेहाः प्राद्रवन्तो दिवौकसः॥ न नाथमधिगच्छन्ति वध्यमाना महारणे। अथ तद् विद्रुतं सैन्यं दृष्ट्वा देवः पुरंदरः॥ आश्वासयन्नुवाचेदं बलभिद् दानवादितम्। भयं त्यजत भद्रं वः शूराः शस्त्राणि गृहणत॥
38कुरुध्वं विक्रमे बुद्धि मा वः काचिद् व्यथा भवेत् जयतैनात् सुदुर्वृत्तान् दानवान् घोरदर्शनान्॥ अभिद्रवत भद्रं वो मया सह महासुरान्। शक्रस्य वचनं श्रुत्वा समाश्वस्ता दिवौकसः॥
39दानवान् प्रत्ययुध्यन्त शक्रं कृत्वा व्यपाश्रयम्। ततस्ते त्रिदशाः सर्वे मरुतश्च महाबलाः॥
40प्रत्युद्ययुर्महाभागाः साध्याश्च वसुभिः सह। तैर्विसृष्टान्यनीकेषु क्रुद्धः शस्त्राणि संयुगे॥ शराश्च दैत्यकायेषु पिबन्ति रुधिरं बहु। तेषां देहान् विनिर्भिद्य शरास्ते निशितास्तदा॥ निपतन्तोऽभ्यदृश्यन्त नगेभ्य इव पन्नगाः। तानि दैत्यशरीराणि निर्भिन्नानि स्म सायकैः॥ अपतन् भूतले राजंश्छिन्नाभ्राणीव सर्वशः। ततस्तद् दानवं सैन्यं सर्वैर्देवगणैर्युधि॥
41त्रासितं विविधैर्बाणैः कृतं चैव पराङ्मुखम्। अथोत्क्रुष्टं तदा हृष्टैः सर्वैर्देवैरुदायुधैः॥ संहतनि च तूर्याणि प्रावाद्यन्त ह्यनेकशः। एवमन्योन्यसंयुक्तं युद्धमासीत् सुदारुणम्॥
42देवानां दानवानां च मांसशोणितकर्दमम्। अनयो देवलोकस्य सहसैवाभ्यदृश्यत॥ तथा हि दानवा घोरा विनिघ्नन्ति दिवौकसः। ततस्तूर्यप्रणादाश्च भेरीणां च महास्वनः॥ बभूवुर्दानवेन्द्राणां सिहनादाश्च दारुणाः। अथ दैत्यवलाद् घोरान्निष्पपात महाबलः॥ दानवो महिषो नाम प्रगृह्य विपुलं गिरिम्।
43ते तं घरिवादित्यं दृष्ट्वा सम्परिवारितम्॥ तमुद्यतगिरिं राजन् व्यद्रवन्त दिवौकसः।
44अथाभिदुत्य महिषो देवांश्चिक्षेप तं गिरिम्॥ पतता तेन गिरिणा देवसैन्यस्य पार्थिव। भीमरूपेण निहतमयुतं प्रापतद् भुवि॥
45अथ तैर्दानवैः सार्धं महिषस्त्रासयन् सुरान्। अभ्यद्रवद् रणे तूर्णं सिंहः क्षुद्रमृगानिव॥
46तमापतन्तं महिषं दृष्ट्वा सेन्द्रा दिवौकसः। व्यद्रवन्त रणे भीता विकीर्णायुधकेतनाः॥
47ततः स महिषः क्रुद्धस्तूर्णं रुद्ररथं ययौ। अभिद्रुत्य च जग्राह रुद्रस्य रथकूबरम्॥
48यदा रुद्ररथं क्रुद्धो महिषः सहसा गतः। रेसतू रोदसी गाढं मुमुहुश्च महर्षयः॥
49अनदंश्च महाकाया दैत्या जलधरोपमाः। आसीच्च निश्चितं तेषां जितमस्माभिरित्युत॥
50तथाभूते तु भगवान् नावधीन्महिषं रणे। सस्मार च तदा स्कन्दं मृत्यु तस्य दुरात्मनः॥
51महिषोऽपि रथं दृष्ट्वा रौद्रोरुद्रस्य चानदत्। देवान संत्रासयंश्चापि दैत्यांश्चापि प्रहर्षयन्॥
52ततस्तस्मिन् भये घोरे देवानां समुपस्थिते। आजगाम महासेनः क्रोधात् सूर्य इव ज्वलन्॥
53लोहिताम्बरसंवीतो लोहितस्त्रग्विभूषणः। लोहिताश्वो महाबाहुर्हिरण्यकवचः प्रभुः॥
54रथमादित्यसंकाशमास्थितः कनकप्रभम्। तं दृष्ट्वा दैत्यसेना सा व्यद्रवत् सहसा रणे॥
55स चापि तां प्रज्वलितां महिषस्य विदारिणीम्। मुमोच शक्ति राजेन्द्र महासेनो महाबलः॥ सा मुक्ताभ्यहरत् तस्य महिषस्य शिरो महत्। पपात भिन्ने शिरसि महिषस्त्यक्तजीवितः॥
56पतता शिरसा तेन द्वारं षोडशयोजनम्। पर्वताभेन पिहितं तदागम्यं ततोऽभवत्॥ उत्तराः कुरवस्तेन गच्छन्त्यद्य यथासुखम्। क्षिप्ताक्षिप्ता तु सा शक्तिहत्वा शत्रून् सहस्रशः॥ स्कन्दहस्तमनुप्राप्ता दृश्यते देवदानवैः। प्रायः शरैर्विनिहता महासेनेन धीमता॥ शेषा दैत्यगणा घोरा भीतास्त्रस्ता दुरासदैः। स्कन्दपारिषदैर्हत्वा भक्षिताश्च सहस्रशः॥ दानवान् भक्षयन्तस्ते प्रपिबन्तश्च शोणितम्। क्षणान्निनवं सर्वमकार्षु शहर्षिताः॥
57तमांसीव यथा सूर्यो वृक्षानग्निर्घनान् खगः। तथा स्कन्दोऽजयच्छत्रून् स्वेन वीर्येण कीर्तिमान्।१०२॥
58सम्पूज्यमानस्त्रिदशैरभिवाद्य महेश्वरम्। शुशुभे कृत्तिकापुत्रः प्रकीर्णांशुरिवांशुमान॥
59नष्टशत्रुर्यदा स्कन्दः प्रयातस्तु महेश्वरम्। तदाब्रवीन्महासेनं परिष्वज्य पुरंदरः॥
60ब्रह्मदत्तवरः स्कन्द त्वयायं महिषो हतः। देवास्तृणसमा यस्य बभूवुर्जयतां वर॥
61सोऽयं त्वया महाबाहो शमितो देवकण्टकः। शतं महिषतुल्यानां दानवानां त्वया रणे॥ निहतं देवशत्रूणां यैर्वयं पूर्वतापिताः। तावकैर्भक्षिताश्चान्ये दानवाः शतसङ्घशः॥
62अजेयस्त्वं रणेऽरीणामुमापतिरिव प्रभुः। एतत् ते प्रथमं देव ख्यातं कर्म भविष्यति॥
63त्रिषु लोकेषु कीर्तिश्च तवाक्षय्या भविष्यति। वशगाश्च भविष्यन्ति सुरास्तव महाभुज॥
64एवमुक्त्वा महासेनं निवृत्तः सह दैवतैः। अनुज्ञातो भगवता त्र्यम्बकेण शचीपतिः॥
65गतो भद्रवट रुद्रो निवृत्ताश्च दिवौकसः। उक्ताश्च देवा रुद्रेण स्कन्दं पश्यत मामिव॥
66स हत्वा दानवगणान् पूज्यमानो महर्षिभिः। एकाद्वैवाजयत् सर्वं त्रैलोक्यं वह्निनन्दनः॥ स्कन्दस्य य इदं विप्रः पठेज्जन्म समाहितः। स पुष्टिमिह सम्प्राप्य स्कन्दसालोक्यमाप्नुयात्॥
अङ्ग्रेजी
1Markandeya said : When Skanda had done all these favourite works of the mothers, Svaha appeared before him and said, “You are my son.
2I desire that you should give me great happiness." "To her Skanda replied,” What sort of happiness you desire to get?
3Svaha said: O mighty-armed one, O child, I am the favourite daughter of Daksha. My name is Svaha; from my youth I am in love with Agni, but that deity does not understand my feelings. I desire to live forever with him.
4Skanda said: O lady, O beautiful one, from this day all the oblations that virtuous, men, who do not deviate from the path of virtue, will offer to the celestials and the Pitris with Mantras uttered by the Brahmanas shall always be offered to Agni coupled with the name of Svaha. Thus, O excellent one, you will always live with Agni.
5Markandeya said : Having been thus addressed and worshipped by Skanda, Svaha was greatly pleased. Being thus united with her husband Pavaka (Agni), she much honoured Skanda.
6Then Brahma, the lord of creatures, said to Mahasena, “Go and see your father Maheshvara, the chastiser of Tripura.
7Rudra with Agni and Uma and with Svaha have combined to make you invincible for the good of the world.
8(Slokas to 13 not translated for obvious reason).
9Men who are desirous of acquiring wealth should worship these five classes of spirits with the sun-flower. They should also be worshipped for the alleviation of diseases.
10Minjika and Minjika, begotten by Rudra should always be worshipped by those who desire the good of their children. Those who desire to have children born to them should always worship those female spirits that live on human flesh and that are produced in trees. Thus all Pishachas are divided into innumerable classes. O king, hear now the origin of the bells and standards of Skanda.
11Airavata had two Bells named Vaijayanti. The intelligent Indra brought them and personally gave them to Guha.
12Vishakha took one of those Bells and Skanda the other. The standards of both Kartikeya and Vishakha are of the red colour.
13That greatly powerful deity Mahasena was very much pleased with the toys give to him by the celestials.
14Surrounded by the celestials and the Pishachas and seated on the golden mountain, he looked effulgent in all the grandeur of prosperity.
15That mountain covered with beautiful forests looked grand with the presence of that hero, as the Mandara with charming caves looks with the rays of the sun.
16The white mountain was adorned with charming forests full of blossoming Santaka flowers and with forests of Karbira, Parijata, Japa and Ashoka trees and also with wild tracts, overgrown with Kadamba trees; it abounded in innumerable celestials deer and birds. The roaring clouds served the purpose of musical instruments. It sounded like the murmurs of an agitated sea. The celestials, the Gandharvas and the Apsaras began to dance. There rose a loud sound of joy from the merriment of all creatures.
17It appeared as if Indra with all the worlds had been transferred to the white mountain. All looked at Skanda with great satisfaction. None felt tired in doing so.
18When that exalted son of Pavaka was installed as the generallissimo of the celestials army, that handsome and happy lord, riding with Parvati on a car and shining as effulgent as the sun, went to a place called Bhadravata. To his beautiful chariot were yoked thousands of lions and it was driven by Kala (himself). They passed through space and seemed as if they were about to devour the sky.
19Striking terror into the hearts of all creatures in the mobile and immobile worlds, those lions flitted through the sky uttering fearful growls. In that chariot was seated Pashupati (Shiva) with the mother Uma.
20Looking like the sun with flames of lightening illuminating masses of clouds which are adorned with the bow of Indra. In front of him proceeded the lord of wealth (Kubera) with his followers Guhyakas,
21Riding on the backs of human beings and riding (also) on his beautiful car Pushpaka. Indra also with the celestials went riding on his elephant Airavata,
22And brought up the rear of Mahadeva, the giver of boons. The great Yaksha Amogha with his followers, the Jrimbhaka Yakshas and other Rakshasas adorned with garlands of flowers were in the right wing of the army. Many celestials warriors with the Vasus and the Rudras, marched in the right wing of the army. Then marched the terrible Yama in company with Death followed by hundreds of fearful diseases. Behind him was carried the fearful, sharp and well-adorned trident of Shiva called Vijaya. The exalted lord of waters Varuna with his terrible Pasha (weapon) surrounded by innumerable aquatic animals marched slowly with the trident. The trident of the Vijaya was followed by Pattisha (weapon) of Rudra guarded.
23By mace, balls, clubs and other excellent weapons. O king, Pattisha was followed by the greatly effulgent umbrella of Rudra.
24And by the vessels and by the great Rishis. On the right looked beautiful the effulgent scepter followed by Bhrigu Angira and others.
25Behind all these, rode Rudra on his white chariot, giving great encouragement to the celestials by his great prowess. Rivers and lakes, the seas, Apsaras, Rishis, celestials, Gandharvas, Nagas, stars, planets and other children of the celestials and also many handsome women followed him in his train. The beautiful ladies went scattering flowers all around.
26The clouds went along making their obeisance to the wielder of Pinaka. Soma held a white umbrella over his head.
27And Agni and Vayu fanned him with Chamaras. O king, he was followed by the prosperity-bound Indra accompanied with the Royal sages singing the praises of Vrishadhvaja (Shiva).
28Gauri, Vidhya, Gandhari, Keshini, Mitra and Savitri, all followed Parvati and so did also all those that are Vidhyas, created by the learned.
29The Rakshasas Grahas (spirits) that deliver different divisions of the army the commands (of Skanda) that are implicitly obeyed by Indra an the other celestials went in front of the army as standard-bearers.
30That foremost of Yakshas, named Pingala, the friend of Rudra, who is always present in the place where corpses are burnt and who is agreeable to all people, merrily marched with him, sometime going in front of the army and sometime falling behind it, his movements were not certain.
31Virtuous actions are the offerings with which the deity Rudra is worshipped by mortals. He is also called Shiva, the omnipotent god, the wielder of Pinaka; he is the great god. He is worshipped in various forms. The son of Kritika, the generallissimo of the celestials army, ever respectful to Brahmanas, being thus surrounded by the celestials forces, also followed that lord of the celestials. Then Mahadeva said these weighty words to Mahasena. "Carefully command the seventh army corps of the celestials forces.'
32O lord, very well, I shall command, the seventh army corps. Now tell me soon if I am to do any thing else.
33Rudra said: O son, you shall always find me in the field of battle. By looking at me and by devotion to me, you shall derive great good.
34Markandeya said : Having said this, Maheshvara Maheshvara (Shiva) embraced him and then permitted him to go. When Skanda was thus allowed to go, great disasters occurred.
35To disturb the equanimity of the celestials. The firmament with the stars was on a blaze. The whole universe became greatly confused.
36The earth tremble I and sent up a rumbling sound. Darkness covered the whole world. Seeing this fearful catastrophy, Shankara (Shiva) with the greatly blessed Uma and with the celestials and the great Rishis became greatly aggrieved. When such confusion overtook them, they saw before them a fearful and mighty army with various weapons; it looked like a mass of clouds and rocks. Those terrible and countless beings, speaking various languages, came where stood Shankara and the celestials. They hurled on the celestials showers of arrows from all directions,
37And also masses of rocks, maces, clubs, Shataghnis, Prasas and Parighas (all weapons). The celestials army was thrown into great confusion by the shower of those fearful weapons and they began to waver. The Danavas made a great havoc by cutting down the soldiers, horses, elephants, chariots and arins. The celestials forces were then seen to turn their backs upon the enemy. Many of them fell, killed by the Asuras as large trees fall in the forest when a wild fire takes place. The dwellers of heaven fell with their heads cut off from their bodies. They had none to lead them in that fearful battle and they were thus killed by the enemy. Seeing his army unsteady and hard pressed by the Danavas, the lord of the celestials, the slayer of Bala, Purandara, tried to rally them by saying, "O heroes, do not be afraid; may success attend you. Take up your arms.
38Resolve upon displaying bravery; you will then meet with no more misfortune and you will then be able to defeat these wicked and terrible wretches, the Danavas. Be blessed; attack the great Danavas with me.” Having heard the words of Shakra, the dwellers of heaven became reassured.
39And under his leadership they again attacked the Danavas. Thereupon all the celestials and the greatly powerful Marutas.
40Along with the greatly exalted Sadhyas and the Vasus returned to the attack, the arrows which they angrily discharged against the enemy drank a large quantity of blood from the bodies of the Daityas and of their horses and elephants. Their sharp arrows passing through their bodies fell upon the ground looking like so inany snakes falling from the sides of a hill. O_king, the Daityas, thus pierced by the arrows, fell on all sides, looking like so many masses of clouds. Attacked by the celestials on the field of battle, the Danava forces.
41Were struck with panic and they wavered at that shower of various arrows. Then the celestials loudly gave vent to their joy with uplifted weapons. The celestials musicians began to play various airs. Thus took place that great battle, so fearful to both sides.
42The battle field was covered with blood and strewn with the bodies of both the Devas and the Danavas. The celestials however, were soon worsted and the fearful Danavas again made a great havoc of the celestials army. The Asura drums were sounded and their shrill bugles were loudly blown. The Danava chiefs sent forth terrific lion-like roars. Then came forward from the fearful Danava army a greatly powerful Danava, named Mahisha with a large mass of rocks in his hands.
43He looked like the sun peeping from amongst a mass of dark clouds. O king, seeing that uplifted mass of rocks about to be hurled on them, the dwellers of heaven fled in confusion.
44But they were pursued by Mahisha who hurled on them the rock. O ruler of earth, by the falling of that rock, ten thousand warriors of the celestials army were killed by being crushed to the ground.
45This act of Mahisha struck terror into the hearts of the celestials. With other Danavas, he again attacked them as a lion attacks a herd of small deer.
46When Indra and the other dwellers of heaven saw that Mahisha was advancing to attack them, they fled leaving behind their arms and colours.
47Thereupon Mahisha was greatly enraged and the quickly advanced towards the chariot of Rudra. Reaching near, he seized its pole with his hands.
48When Mahisha in great wrath thus seized the pole of Rudra's chariot, the earth began to groan and the great Rishis fainted away.
49Huge and cloud-like Daityas made great noise in joy, thinking that they had already won the victory.
50Though the exalted Rudra was in this plight, he did not kill Mahisha, for he knew that the wicked wretch would be killed by Skanda.
51The fiery Mahisha, gloating over the prize he had secured, sent up in great joy loud roars to the great alarm of the celestials and to the great joy of the Danavas.
52When the celestials were in that great danger, Mahasena burning like a (second) sun came forward in great wrath.
53That mighty armed lord was clad in red , clothes, adorned with garlands of red flowers and incased in golden armour.
54He rode on a golden chariot as bright as the sun, drawn by chest-nut horses. Seeing him the Daitya forces suddenly lost heart in the field of battle.
55O king of kings, the greatly powerful Mahasena hurled a blazing Shakti (weapon) for the destruction of Mahisha. That weapon cut off his head and he fell on the ground dead.
56His head, as massive as a hill, extending in length sixteen yojanas, falling on the ground barred the entrance to the country of the northern Kurus, though now the people of that country easily pass by that gate. It was seen by the Devas and the Danavas that Skanda hurled his Shakti again and again on the field of battle. It returned to his hands again and again killing thousands of the enemies. The fearful Danavas were killed in large numbers by the arrows of the greatly intelligent Mahasena. Then they were exceedingly alarmed and the followers of Skanda began to kill and cut them down and drink their blood. They in great joy exterminated the Danavas in no time.
57As the sun destroys darkness or as fire destroys a forest or as the wind drives away clouds. In this manner, the illustrious Skanda defeated all his enemies.
58The celestials came to congratulate him and he in his turn worshipped Maheshvara (Shiva). The son of Kritika looked as grand as the sun in all his glorious effulgence.
59When the enemies (of the celestials) were completely destroyed by Skanda and when Maheshvara went away, then Purandara embraced him and thus spoke to him,
60"O Skanda, O foremost of all warriors, this Mahisha who was made invincible by Brahma is (now) killed by you. The celestials were like grass to him.
61O mighty armed hero, you have removed a thorn from the side of the celestials; you have killed in battle hundreds of Danavas, as brave as Mahisha, those enemies of the celestials who used to harass us always. Your followers have eaten up hundreds of Danavas,
62O god, you are as invincible in battle as the husband of Uma (Shiva). This victory will be celebrated as your first great achievement.
63Your fame will be everlasting all over the three worlds. O mighty armed hero, all the celestials will pay allegiance to you."
64Having said this to Mahasena, the husband of Sachi with the permission of the three eyed deity (Shiva) left the place accompanied by the celestials.
65Rudra returned to Bhadravata and the celestials returned to their respective abodes. The celestials were thus addressed by Rudra, “Look at Skanda as you do me.
66That son of Agni, having killed the Danavas, have conquered the three worlds in one day. He has been worshipped by the great Rishis. The Brahmanas who attentively read this story of the birth of Skanda obtain prosperity in this world and the association with Skanda in the next world."
हिन्दी
1मार्कण्डेय ने कहा — जब स्कन्द ने माताओं के ये समस्त प्रिय कार्य कर लिए, तब स्वाहा उनके सम्मुख प्रकट हुईं और बोलीं — "तुम मेरे पुत्र हो।
2मैं चाहती हूँ कि तुम मुझे महान् सुख प्रदान करो।" उनसे स्कन्द ने उत्तर दिया — "आप किस प्रकार का सुख प्राप्त करना चाहती हैं?"
3स्वाहा ने कहा — हे महाबाहु, हे पुत्र, मैं दक्ष की प्रिय पुत्री हूँ। मेरा नाम स्वाहा है; अपनी युवावस्था से ही मैं अग्नि से प्रेम करती हूँ, किन्तु वे देवता मेरी भावनाओं को नहीं समझते। मैं सदा उनके साथ रहना चाहती हूँ।
4स्कन्द ने कहा — हे देवी, हे सुन्दरी, आज से जो भी हविष्य धर्मात्मा मनुष्य, जो धर्म के मार्ग से विचलित नहीं होते, ब्राह्मणों द्वारा उच्चारित मन्त्रों के साथ देवताओं और पितरों को अर्पित करेंगे, वह सदा स्वाहा के नाम के साथ अग्नि को अर्पित किया जाएगा। इस प्रकार, हे उत्तमे, आप सदा अग्नि के साथ रहेंगी।
5मार्कण्डेय ने कहा — स्कन्द द्वारा इस प्रकार सम्बोधित और पूजित होकर स्वाहा अत्यन्त प्रसन्न हुईं। इस प्रकार अपने पति पावक (अग्नि) से संयुक्त होकर उन्होंने स्कन्द का बहुत सम्मान किया।
6तब प्रजापति ब्रह्मा ने महासेन से कहा — "जाओ और अपने पिता त्रिपुरदमन महेश्वर के दर्शन करो।
7अग्नि, उमा और स्वाहा सहित रुद्र ने संसार के कल्याण के लिए तुम्हें अजेय बनाने के लिए मिलकर कार्य किया है।
8(श्लोक 13 तक स्पष्ट कारणों से अनूदित नहीं किए गए हैं।)
9जो मनुष्य धन प्राप्त करने के इच्छुक हों, उन्हें सूर्यमुखी पुष्प से इन पाँच प्रकार के भूतों की पूजा करनी चाहिए। रोगों की शान्ति के लिए भी उनकी पूजा करनी चाहिए।
10रुद्र से उत्पन्न मिंजिक और मिंजिका की पूजा उन्हें सदा करनी चाहिए जो अपनी सन्तान का कल्याण चाहते हैं। जो सन्तान की कामना करते हैं, उन्हें सदा उन भूतनियों की पूजा करनी चाहिए जो मनुष्य के मांस पर जीती हैं और जो वृक्षों में उत्पन्न होती हैं। इस प्रकार समस्त पिशाच असंख्य वर्गों में विभाजित हैं। हे राजन्, अब स्कन्द की घण्टियों और ध्वजाओं की उत्पत्ति सुनो।
11ऐरावत के पास वैजयन्ती नामक दो घण्टियाँ थीं। बुद्धिमान् इन्द्र ने उन्हें लाकर स्वयं गुह को दे दिया।
12उन घण्टियों में से एक विशाख ने ली और दूसरी स्कन्द ने। कार्तिकेय और विशाख — दोनों की ध्वजाएँ लाल रंग की हैं।
13वे महाशक्तिशाली देवता महासेन देवताओं द्वारा दिए गए खिलौनों से अत्यन्त प्रसन्न हुए।
14देवताओं और पिशाचों से घिरे हुए तथा स्वर्णपर्वत पर विराजमान वे समृद्धि की समस्त भव्यता से देदीप्यमान लगते थे।
15सुन्दर वनों से ढका वह पर्वत उन वीर की उपस्थिति से उसी प्रकार भव्य लगता था, जैसे रमणीय गुफाओं वाला मन्दराचल सूर्य की किरणों से लगता है।
16वह श्वेत पर्वत खिले हुए सन्तानक पुष्पों से भरे रमणीय वनों से तथा करवीर, पारिजात, जपा और अशोक वृक्षों के वनों से एवं कदम्ब वृक्षों से आच्छादित जंगली प्रदेशों से अलंकृत था; वह असंख्य दिव्य मृगों और पक्षियों से भरा था। गरजते हुए मेघ बाजों का काम कर रहे थे। उसका शब्द क्षुब्ध समुद्र के कलकल के समान था। देवता, गन्धर्व और अप्सराएँ नृत्य करने लगे। समस्त प्राणियों के उल्लास से हर्ष का महान् नाद उठा।
17ऐसा लगता था मानो समस्त लोकों सहित इन्द्र ही उस श्वेत पर्वत पर आ गए हों। सब लोग बड़े सन्तोष से स्कन्द को देखते रहे। ऐसा करते हुए कोई नहीं थका।
18जब पावक के उन महात्मा पुत्र को देवसेना का सेनापति नियुक्त किया गया, तब वे सुन्दर और प्रसन्न भगवान् पार्वती सहित एक रथ पर आरूढ़ होकर और सूर्य के समान देदीप्यमान होकर भद्रवट नामक स्थान को गए। उनके सुन्दर रथ में सहस्रों सिंह जुते हुए थे और उसे स्वयं काल हाँक रहे थे। वे आकाश-मार्ग से चले और ऐसा लगता था मानो वे आकाश को ही निगल जाएँगे।
19जंगम और स्थावर — दोनों लोकों के समस्त प्राणियों के हृदय में आतंक भरते हुए वे सिंह भयंकर गर्जनाएँ करते हुए आकाश में उड़ते रहे। उस रथ पर माता उमा सहित पशुपति (शिव) विराजमान थे —
20— जो इन्द्रधनुष से अलंकृत मेघसमूहों को प्रकाशित करती हुई बिजली की ज्वालाओं सहित सूर्य के समान लगते थे। उनके आगे अपने अनुचर गुह्यकों सहित धनाध्यक्ष (कुबेर) चल रहे थे —
21— जो मनुष्यों की पीठ पर सवार थे और अपने सुन्दर विमान पुष्पक पर भी आरूढ़ थे। इन्द्र भी देवताओं सहित अपने हाथी ऐरावत पर सवार होकर चले —
22— और वरदाता महादेव के पीछे रहकर सेना का पृष्ठभाग सम्हाला। महायक्ष अमोघ अपने अनुचरों सहित, जृम्भक यक्ष तथा पुष्पमालाओं से अलंकृत अन्य राक्षस सेना के दाहिने भाग में थे। वसुओं और रुद्रों सहित अनेक दिव्य योद्धा सेना के दाहिने भाग में चले। तदनन्तर भयंकर यम मृत्यु के साथ चले, जिनके पीछे सैकड़ों भयंकर रोग चल रहे थे। उनके पीछे शिव का विजय नामक भयंकर, तीक्ष्ण और सुसज्जित त्रिशूल ले जाया जा रहा था। महात्मा जलपति वरुण अपने भयंकर पाश (अस्त्र) सहित और असंख्य जलचरों से घिरे हुए उस त्रिशूल के साथ धीरे-धीरे चले। विजय नामक उस त्रिशूल के पीछे रुद्र का पट्टिश (अस्त्र) चला, जिसकी रक्षा —
23— गदाओं, गोलों, मुद्गरों तथा अन्य उत्तम अस्त्रों द्वारा की जा रही थी। हे राजन्, पट्टिश के पीछे रुद्र का महातेजस्वी छत्र चला —
24— और उसके पीछे कमण्डलु तथा महर्षिगण। दाहिनी ओर भृगु, अंगिरा आदि से अनुगमित तेजस्वी राजदण्ड शोभायमान लग रहा था।
25इन सबके पीछे रुद्र अपने श्वेत रथ पर आरूढ़ होकर चले और अपने महान् पराक्रम से देवताओं को बड़ा प्रोत्साहन देते रहे। नदियाँ और सरोवर, समुद्र, अप्सराएँ, ऋषि, देवता, गन्धर्व, नाग, नक्षत्र, ग्रह तथा देवताओं की अन्य सन्तानें और अनेक सुन्दरी स्त्रियाँ भी उनके अनुचरों में चलीं। वे सुन्दरी स्त्रियाँ चारों ओर पुष्प बिखेरती हुई चलीं।
26मेघ पिनाकधारी को प्रणाम करते हुए चले। सोम ने उनके सिर पर श्वेत छत्र धारण किया —
27— और अग्नि तथा वायु ने उन्हें चामरों से हवा की। हे राजन्, समृद्धि से युक्त इन्द्र वृषध्वज (शिव) की स्तुति गाते हुए राजर्षियों सहित उनके पीछे चले।
28गौरी, विद्या, गान्धारी, केशिनी, मित्रा और सावित्री — ये सब पार्वती के पीछे चलीं और विद्वानों द्वारा रची गई जो भी विद्याएँ हैं, वे भी चलीं।
29राक्षस ग्रह (भूतगण), जो सेना के विभिन्न विभागों तक (स्कन्द की) आज्ञाएँ पहुँचाते हैं — वे आज्ञाएँ जिनका इन्द्र तथा अन्य देवता निर्विवाद पालन करते हैं — ध्वजवाहक बनकर सेना के आगे चले।
30पिंगल नामक वह यक्षश्रेष्ठ, रुद्र का मित्र, जो सदा उस स्थान पर उपस्थित रहता है जहाँ शव जलाए जाते हैं और जो सब लोगों को प्रिय है, प्रसन्नतापूर्वक उनके साथ चला — कभी सेना के आगे जाता, कभी उससे पीछे रह जाता; उसकी गति निश्चित नहीं थी।
31धर्मयुक्त कर्म ही वे हविष्य हैं जिनसे मनुष्य देवता रुद्र की पूजा करते हैं। उन्हें शिव भी कहा जाता है — वे सर्वशक्तिमान् देवता, पिनाकधारी; वे महादेव हैं। विविध रूपों में उनकी पूजा की जाती है। ब्राह्मणों के प्रति सदा आदर रखने वाले, देवसेना के सेनापति कृत्तिकापुत्र भी इस प्रकार दिव्य सेनाओं से घिरे हुए देवताओं के उन स्वामी के पीछे चले। तब महादेव ने महासेन से ये गम्भीर वचन कहे — "दिव्य सेनाओं के सातवें सेनाविभाग का सावधानीपूर्वक संचालन करो।"
32(महासेन ने कहा —) हे स्वामी, बहुत अच्छा, मैं सातवें सेनाविभाग का संचालन करूँगा। अब शीघ्र बताइए कि यदि मुझे और कुछ करना हो (तो वह क्या है)।
33रुद्र ने कहा — हे पुत्र, तुम मुझे सदा रणभूमि में पाओगे। मुझे देखने से और मेरे प्रति भक्ति रखने से तुम्हें महान् कल्याण प्राप्त होगा।
34मार्कण्डेय ने कहा — यह कहकर महेश्वर (शिव) ने उन्हें गले लगाया और फिर उन्हें जाने की अनुमति दी। जब स्कन्द को इस प्रकार जाने की अनुमति मिली, तब महान् उत्पात हुए —
35— जिन्होंने देवताओं की स्थिरता भंग कर दी। तारों सहित नभमण्डल जलने लगा। सम्पूर्ण विश्व अत्यन्त व्याकुल हो गया।
36पृथ्वी काँप उठी और गड़गड़ाहट का शब्द करने लगी। अन्धकार ने सम्पूर्ण संसार को ढक लिया। इस भयंकर विपत्ति को देखकर परम भाग्यशालिनी उमा सहित तथा देवताओं और महर्षियों सहित शंकर (शिव) अत्यन्त दुःखी हुए। जब उन पर ऐसी व्याकुलता छाई, तब उन्होंने अपने सम्मुख विविध अस्त्रों से युक्त एक भयंकर और विशाल सेना देखी; वह मेघों और शिलाओं के समूह के समान लगती थी। विविध भाषाएँ बोलने वाले वे भयंकर और असंख्य प्राणी वहाँ आ पहुँचे जहाँ शंकर और देवता खड़े थे। उन्होंने समस्त दिशाओं से देवताओं पर बाणों की वर्षा की —
37— तथा शिलाओं के समूह, गदाएँ, मुद्गर, शतघ्नी, प्रास और परिघ (सब अस्त्र) भी बरसाए। उन भयंकर अस्त्रों की वर्षा से देवसेना अत्यन्त व्याकुल हो गई और वे डगमगाने लगे। दानवों ने सैनिकों, अश्वों, हाथियों, रथों और अस्त्रों को काटकर बड़ा विनाश किया। तब देवसेना शत्रु की ओर पीठ फेरती दिखाई दी। उनमें से अनेक असुरों द्वारा मारे जाकर उसी प्रकार गिरे जैसे वन में दावानल लगने पर बड़े-बड़े वृक्ष गिरते हैं। स्वर्गवासी अपने शरीरों से सिर कटकर गिर पड़े। उस भयंकर युद्ध में उनका नेतृत्व करने वाला कोई नहीं था और इस प्रकार वे शत्रु द्वारा मारे गए। अपनी सेना को अस्थिर और दानवों से अत्यन्त पीड़ित देखकर देवराज, बलनाशक पुरन्दर ने यह कहकर उन्हें फिर संगठित करने का प्रयत्न किया — "हे वीरो, भयभीत मत होओ; तुम्हारी विजय हो। अपने अस्त्र उठाओ।
38वीरता दिखाने का संकल्प करो; तब तुम पर और कोई विपत्ति नहीं आएगी और तब तुम इन दुष्ट और भयंकर नराधम दानवों को परास्त कर सकोगे। तुम्हारा कल्याण हो; मेरे साथ महान् दानवों पर आक्रमण करो।" शक्र के वचन सुनकर स्वर्गवासी पुनः आश्वस्त हुए —
39— और उनके नेतृत्व में उन्होंने पुनः दानवों पर आक्रमण किया। तदनन्तर समस्त देवता और महाशक्तिशाली मरुद्गण —
40— महात्मा साध्यों और वसुओं सहित पुनः आक्रमण के लिए लौटे; उन्होंने क्रोधपूर्वक शत्रु पर जो बाण छोड़े, उन्होंने दैत्यों के तथा उनके अश्वों और हाथियों के शरीरों से बहुत सारा रक्त पिया। उनके तीक्ष्ण बाण उनके शरीरों को भेदकर भूमि पर गिरते हुए ऐसे लगते थे मानो पर्वत के पार्श्व से इतने सारे सर्प गिर रहे हों। हे राजन्, इस प्रकार बाणों से बिंधे हुए दैत्य चारों ओर गिरने लगे और मेघों के इतने सारे समूहों के समान दिखाई देने लगे। रणभूमि में देवताओं द्वारा आक्रान्त होकर दानव सेनाएँ —
41— आतंक से ग्रस्त हो गईं और विविध बाणों की उस वर्षा से डगमगाने लगीं। तब देवताओं ने अस्त्र उठाकर ऊँचे स्वर से अपने हर्ष की अभिव्यक्ति की। दिव्य गन्धर्व विविध राग बजाने लगे। इस प्रकार वह महान् युद्ध हुआ, जो दोनों पक्षों के लिए अत्यन्त भयंकर था।
42रणभूमि रक्त से ढक गई और देवताओं तथा दानवों — दोनों के शवों से पट गई। किन्तु देवता शीघ्र ही परास्त हो गए और भयंकर दानवों ने पुनः देवसेना का बड़ा विनाश किया। असुरों के नगाड़े बजने लगे और उनके तीखे बिगुल जोर-जोर से फूँके गए। दानवों के नायकों ने सिंह के समान भयंकर गर्जनाएँ कीं। तब उस भयंकर दानव सेना में से महिष नामक एक महाशक्तिशाली दानव हाथों में शिलाओं का एक विशाल समूह लिए आगे आया।
43वह मेघों के कृष्ण समूह में से झाँकते हुए सूर्य के समान लगता था। हे राजन्, शिलाओं के उस उठे हुए समूह को अपने ऊपर फेंके जाने को उद्यत देखकर स्वर्गवासी व्याकुल होकर भाग गए।
44किन्तु महिष ने उनका पीछा किया और उन पर वह शिला फेंकी। हे पृथ्वीपते, उस शिला के गिरने से देवसेना के दस सहस्र योद्धा भूमि पर कुचले जाकर मारे गए।
45महिष के इस कार्य ने देवताओं के हृदय में आतंक भर दिया। अन्य दानवों सहित उसने पुनः उन पर उसी प्रकार आक्रमण किया जैसे सिंह छोटे मृगों के झुंड पर करता है।
46जब इन्द्र और अन्य स्वर्गवासियों ने देखा कि महिष उन पर आक्रमण करने आ रहा है, तब वे अपने अस्त्र और ध्वजाएँ छोड़कर भाग गए।
47तदनन्तर महिष अत्यन्त क्रुद्ध हो उठा और वेग से रुद्र के रथ की ओर बढ़ा। समीप पहुँचकर उसने अपने हाथों से उसका ईषादण्ड पकड़ लिया।
48जब महिष ने महाक्रोध में इस प्रकार रुद्र के रथ का ईषादण्ड पकड़ा, तब पृथ्वी कराहने लगी और महर्षि मूर्च्छित हो गए।
49मेघों के समान विशाल दैत्यों ने यह सोचकर हर्ष में महान् नाद किया कि उन्होंने विजय पा ही ली है।
50यद्यपि महात्मा रुद्र ऐसी स्थिति में थे, तथापि उन्होंने महिष का वध नहीं किया, क्योंकि वे जानते थे कि उस दुष्ट नराधम का वध स्कन्द के हाथों होगा।
51अपने द्वारा प्राप्त उस उपलब्धि पर इतराता हुआ प्रचण्ड महिष देवताओं के महान् आतंक और दानवों के महान् हर्ष के लिए बड़े आनन्द से गर्जने लगा।
52जब देवता उस महान् संकट में थे, तब (दूसरे) सूर्य के समान जलते हुए महासेन महाक्रोध में आगे आए।
53वे महाबाहु भगवान् लाल वस्त्र पहने थे, लाल पुष्पों की मालाओं से अलंकृत थे और स्वर्णकवच से आवृत थे।
54वे सूर्य के समान देदीप्यमान स्वर्णरथ पर आरूढ़ थे, जिसमें कपिश वर्ण के अश्व जुते थे। उन्हें देखकर दैत्य सेनाओं का रणभूमि में सहसा साहस टूट गया।
55हे राजाधिराज, महाशक्तिशाली महासेन ने महिष के विनाश के लिए एक प्रज्वलित शक्ति (अस्त्र) फेंकी। उस अस्त्र ने उसका सिर काट डाला और वह मरकर भूमि पर गिर पड़ा।
56पर्वत के समान विशाल उसका वह सिर, जो लम्बाई में सोलह योजन तक फैला था, भूमि पर गिरकर उत्तर कुरुओं के देश का प्रवेशद्वार रोके रहा, यद्यपि अब उस देश के लोग उस द्वार से सहजता से आते-जाते हैं। देवताओं और दानवों ने देखा कि स्कन्द ने रणभूमि में अपनी शक्ति बार-बार फेंकी। वह सहस्रों शत्रुओं का वध करती हुई बार-बार उनके हाथों में लौट आती थी। महाबुद्धिमान् महासेन के बाणों से भयंकर दानव बड़ी संख्या में मारे गए। तब वे अत्यन्त भयभीत हो उठे और स्कन्द के अनुचर उन्हें मारने और काटने तथा उनका रक्त पीने लगे। उन्होंने बड़े हर्ष से क्षण भर में दानवों का समूल नाश कर दिया —
57— जैसे सूर्य अन्धकार का नाश करता है, अथवा जैसे अग्नि वन का नाश करती है, अथवा जैसे वायु मेघों को उड़ा ले जाती है। इस प्रकार तेजस्वी स्कन्द ने अपने समस्त शत्रुओं को परास्त किया।
58देवता उन्हें बधाई देने आए और उन्होंने भी अपनी ओर से महेश्वर (शिव) की पूजा की। कृत्तिकापुत्र अपने समस्त गौरवमय तेज में सूर्य के समान भव्य लगते थे।
59जब स्कन्द ने (देवताओं के) शत्रुओं का पूर्ण विनाश कर दिया और जब महेश्वर चले गए, तब पुरन्दर ने उन्हें गले लगाया और इस प्रकार उनसे कहा —
60"हे स्कन्द, हे समस्त योद्धाओं में श्रेष्ठ, यह महिष, जिसे ब्रह्मा ने अजेय बना दिया था, (अब) तुम्हारे द्वारा मारा गया। देवता उसके लिए तृण के समान थे।
61हे महाबाहु वीर, तुमने देवताओं के पार्श्व से एक काँटा निकाल दिया; तुमने युद्ध में महिष के समान वीर सैकड़ों दानवों का वध किया — देवताओं के वे शत्रु जो सदा हमें सताया करते थे। तुम्हारे अनुचरों ने सैकड़ों दानवों को खा डाला।
62हे देव, तुम युद्ध में उमापति (शिव) के समान ही अजेय हो। यह विजय तुम्हारे प्रथम महान् पराक्रम के रूप में विख्यात होगी।
63तीनों लोकों में तुम्हारी कीर्ति शाश्वत रहेगी। हे महाबाहु वीर, समस्त देवता तुम्हारे प्रति निष्ठा रखेंगे।"
64महासेन से यह कहकर शची के पति (इन्द्र) त्रिनेत्र देवता (शिव) की अनुमति लेकर देवताओं सहित वह स्थान छोड़कर चले गए।
65रुद्र भद्रवट को लौट गए और देवता अपने-अपने धामों को लौट गए। रुद्र ने देवताओं से इस प्रकार कहा — "स्कन्द को उसी दृष्टि से देखो जिससे मुझे देखते हो।
66अग्नि के उस पुत्र ने दानवों का वध करके एक ही दिन में तीनों लोकों को जीत लिया है। महर्षियों ने उनकी पूजा की है। जो ब्राह्मण स्कन्द के जन्म की इस कथा को ध्यानपूर्वक पढ़ते हैं, वे इस लोक में समृद्धि और परलोक में स्कन्द का सान्निध्य प्राप्त करते हैं।"
नेपाली
1मार्कण्डेयले भने — जब स्कन्दले माताहरूका यी सम्पूर्ण प्रिय कार्य गरिसके, तब स्वाहा उनको सामु प्रकट भइन् र बोलिन् — "तिमी मेरा पुत्र हौ।
2म चाहन्छु कि तिमीले मलाई महान् सुख प्रदान गर।" उनलाई स्कन्दले उत्तर दिए — "तपाईं कस्तो प्रकारको सुख प्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ?"
3स्वाहाले भनिन् — हे महाबाहु, हे पुत्र, म दक्षकी प्रिय पुत्री हुँ। मेरो नाम स्वाहा हो; आफ्नो युवावस्थादेखि नै म अग्निसँग प्रेम गर्दछु, तर ती देवताले मेरा भावना बुझ्दैनन्। म सधैँ उनीसँगै रहन चाहन्छु।
4स्कन्दले भने — हे देवी, हे सुन्दरी, आजदेखि जुनसुकै हविष्य धर्मात्मा मानिसहरूले, जो धर्मको मार्गबाट विचलित हुँदैनन्, ब्राह्मणहरूद्वारा उच्चारित मन्त्रसहित देवता र पितृलाई अर्पण गर्नेछन्, त्यो सधैँ स्वाहाको नामसँगै अग्निलाई अर्पण गरिनेछ। यसरी, हे उत्तमे, तपाईं सधैँ अग्निसँगै रहनुहुनेछ।
5मार्कण्डेयले भने — स्कन्दद्वारा यसरी सम्बोधित र पूजित भई स्वाहा अत्यन्त प्रसन्न भइन्। यसरी आफ्ना पति पावक (अग्नि)सँग संयुक्त भई उनले स्कन्दको धेरै सम्मान गरिन्।
6तब प्रजापति ब्रह्माले महासेनलाई भने — "जाऊ र आफ्ना पिता त्रिपुरदमन महेश्वरको दर्शन गर।
7अग्नि, उमा र स्वाहासहित रुद्रले संसारको कल्याणका लागि तिमीलाई अजेय बनाउन मिलेर कार्य गरेका छन्।
8(श्लोक १३ सम्म स्पष्ट कारणले अनूदित गरिएका छैनन्।)
9जो मानिस धन प्राप्त गर्ने इच्छुक छन्, तिनीहरूले सूर्यमुखी फूलले यी पाँच प्रकारका भूतको पूजा गर्नुपर्दछ। रोगहरूको शान्तिका लागि पनि तिनको पूजा गर्नुपर्दछ।
10रुद्रबाट उत्पन्न मिंजिक र मिंजिकाको पूजा तिनीहरूले सधैँ गर्नुपर्दछ जो आफ्ना सन्तानको कल्याण चाहन्छन्। जो सन्तानको कामना गर्दछन्, तिनीहरूले सधैँ ती भूतनीहरूको पूजा गर्नुपर्दछ जो मानिसको मासुमा बाँच्दछन् र जो वृक्षमा उत्पन्न हुन्छन्। यसरी सम्पूर्ण पिशाच असंख्य वर्गमा विभाजित छन्। हे राजन्, अब स्कन्दका घण्टी र ध्वजाको उत्पत्ति सुन।
11ऐरावतसँग वैजयन्ती नामक दुई घण्टी थिए। बुद्धिमान् इन्द्रले तिनलाई ल्याएर स्वयं गुहलाई दिए।
12ती घण्टीमध्ये एउटा विशाखले लिए र अर्को स्कन्दले। कार्तिकेय र विशाख — दुवैका ध्वजा रातो रङका छन्।
13ती महाशक्तिशाली देवता महासेन देवताहरूले दिएका खेलौनाले अत्यन्त प्रसन्न भए।
14देवता र पिशाचहरूले घेरिएका तथा स्वर्णपर्वतमा विराजमान उनी समृद्धिको सम्पूर्ण भव्यताले देदीप्यमान देखिन्थे।
15सुन्दर वनले ढाकिएको त्यो पर्वत ती वीरको उपस्थितिले त्यसै गरी भव्य देखिन्थ्यो, जसरी रमणीय गुफा भएको मन्दराचल सूर्यका किरणले देखिन्छ।
16त्यो श्वेत पर्वत फुलेका सन्तानक पुष्पले भरिएका रमणीय वनले तथा करवीर, पारिजात, जपा र अशोक वृक्षका वनले एवं कदम्ब वृक्षले ढाकिएका जंगली प्रदेशले अलंकृत थियो; त्यो असंख्य दिव्य मृग र पक्षीले भरिएको थियो। गर्जिरहेका मेघले बाजाको काम गरिरहेका थिए। त्यसको शब्द क्षुब्ध समुद्रको कलकलजस्तै थियो। देवता, गन्धर्व र अप्सराहरू नृत्य गर्न थाले। सम्पूर्ण प्राणीको उल्लासले हर्षको महान् नाद उठ्यो।
17यस्तो लाग्थ्यो मानौँ सम्पूर्ण लोकसहित इन्द्रै त्यस श्वेत पर्वतमा आएका हुन्। सबै जना ठूलो सन्तोषले स्कन्दलाई हेरिरहे। यसो गर्दा कोही थकाइएन।
18जब पावकका ती महात्मा पुत्रलाई देवसेनाको सेनापति नियुक्त गरियो, तब ती सुन्दर र प्रसन्न भगवान् पार्वतीसहित एउटा रथमा आरूढ भई र सूर्यजस्तै देदीप्यमान भई भद्रवट नामक स्थानमा गए। उनको सुन्दर रथमा हजारौँ सिंह जोतिएका थिए र त्यसलाई स्वयं कालले हाँकिरहेका थिए। उनीहरू आकाशमार्गबाट गए र यस्तो लाग्थ्यो मानौँ उनीहरूले आकाशलाई नै निल्नेछन्।
19जंगम र स्थावर — दुवै लोकका सम्पूर्ण प्राणीका हृदयमा आतंक भर्दै ती सिंहहरू भयंकर गर्जन गर्दै आकाशमा उडिरहे। त्यस रथमा माता उमासहित पशुपति (शिव) विराजमान थिए —
20— जो इन्द्रधनुषले अलंकृत मेघसमूहलाई प्रकाशित गर्ने बिजुलीका ज्वालासहित सूर्यजस्तै देखिन्थे। उनका अगाडि आफ्ना अनुचर गुह्यकहरूसहित धनाध्यक्ष (कुबेर) हिँडिरहेका थिए —
21— जो मानिसहरूको पीठमा सवार थिए र आफ्नो सुन्दर विमान पुष्पकमा पनि आरूढ थिए। इन्द्र पनि देवताहरूसहित आफ्नो हात्ती ऐरावतमा सवार भई गए —
22— र वरदाता महादेवको पछाडि रहेर सेनाको पृष्ठभाग सम्हाले। महायक्ष अमोघ आफ्ना अनुचरसहित, जृम्भक यक्ष तथा पुष्पमालाले अलंकृत अन्य राक्षसहरू सेनाको दाहिने भागमा थिए। वसु र रुद्रहरूसहित अनेक दिव्य योद्धा सेनाको दाहिने भागमा हिँडे। त्यसपछि भयंकर यम मृत्युसँगै हिँडे, जसका पछाडि सयौँ भयंकर रोग हिँडिरहेका थिए। उनका पछाडि शिवको विजय नामक भयंकर, तीखो र सुसज्जित त्रिशूल लगिँदै थियो। महात्मा जलपति वरुण आफ्नो भयंकर पाश (अस्त्र)सहित र असंख्य जलचरले घेरिएर त्यस त्रिशूलसँगै बिस्तारै हिँडे। विजय नामक त्यस त्रिशूलको पछाडि रुद्रको पट्टिश (अस्त्र) हिँड्यो, जसको रक्षा —
23— गदा, गोला, मुद्गर तथा अन्य उत्तम अस्त्रद्वारा गरिँदै थियो। हे राजन्, पट्टिशको पछाडि रुद्रको महातेजस्वी छत्र हिँड्यो —
24— र त्यसको पछाडि कमण्डलु तथा महर्षिगण। दाहिनेतिर भृगु, अंगिरा आदिले अनुगमन गरेको तेजस्वी राजदण्ड शोभायमान देखिन्थ्यो।
25यी सबैका पछाडि रुद्र आफ्नो श्वेत रथमा आरूढ भई हिँडे र आफ्नो महान् पराक्रमले देवताहरूलाई ठूलो प्रोत्साहन दिइरहे। नदी र सरोवर, समुद्र, अप्सरा, ऋषि, देवता, गन्धर्व, नाग, नक्षत्र, ग्रह तथा देवताहरूका अन्य सन्तान र अनेक सुन्दरी स्त्री पनि उनका अनुचरमा हिँडे। ती सुन्दरी स्त्रीहरू चारैतिर पुष्प छर्दै हिँडे।
26मेघहरू पिनाकधारीलाई प्रणाम गर्दै हिँडे। सोमले उनको शिरमाथि श्वेत छत्र धारण गरे —
27— र अग्नि तथा वायुले उनलाई चँवरले हावा दिए। हे राजन्, समृद्धिले युक्त इन्द्र वृषध्वज (शिव)को स्तुति गाउँदै राजर्षिहरूसहित उनको पछाडि हिँडे।
28गौरी, विद्या, गान्धारी, केशिनी, मित्रा र सावित्री — यी सबै पार्वतीका पछाडि हिँडे र विद्वान्हरूद्वारा रचिएका जुनसुकै विद्या छन्, ती पनि हिँडे।
29राक्षस ग्रह (भूतगण), जसले सेनाका विभिन्न विभागसम्म (स्कन्दका) आज्ञा पुर्याउँछन् — ती आज्ञा जसको इन्द्र तथा अन्य देवताहरूले निर्विवाद पालन गर्दछन् — ध्वजवाहक बनेर सेनाको अगाडि हिँडे।
30पिंगल नामक त्यो यक्षश्रेष्ठ, रुद्रको मित्र, जो सधैँ त्यस स्थानमा उपस्थित रहन्छ जहाँ शव जलाइन्छन् र जो सबै मानिसलाई प्रिय छ, प्रसन्नतापूर्वक उनीसँगै हिँड्यो — कहिले सेनाको अगाडि जान्थ्यो, कहिले त्यसभन्दा पछि रहन्थ्यो; उसको गति निश्चित थिएन।
31धर्मयुक्त कर्म नै ती हविष्य हुन् जसले मानिसहरूले देवता रुद्रको पूजा गर्दछन्। उनलाई शिव पनि भनिन्छ — ती सर्वशक्तिमान् देवता, पिनाकधारी; उनी महादेव हुन्। विविध रूपमा उनको पूजा गरिन्छ। ब्राह्मणहरूप्रति सधैँ आदर राख्ने, देवसेनाका सेनापति कृत्तिकापुत्र पनि यसरी दिव्य सेनाहरूले घेरिएर देवताहरूका ती स्वामीको पछाडि हिँडे। तब महादेवले महासेनलाई यी गम्भीर वचन भने — "दिव्य सेनाहरूको सातौँ सेनाविभागको सावधानीपूर्वक सञ्चालन गर।"
32(महासेनले भने —) हे स्वामी, धेरै राम्रो, म सातौँ सेनाविभागको सञ्चालन गर्नेछु। अब चाँडै भन्नुहोस् कि यदि मैले अरू केही गर्नुपर्ने छ भने (त्यो के हो)।
33रुद्रले भने — हे पुत्र, तिमीले मलाई सधैँ रणभूमिमा पाउनेछौ। मलाई हेर्नाले र मप्रति भक्ति राख्नाले तिमीलाई महान् कल्याण प्राप्त हुनेछ।
34मार्कण्डेयले भने — यसो भनेर महेश्वर (शिव)ले उनलाई अङ्गालो हाले र त्यसपछि उनलाई जाने अनुमति दिए। जब स्कन्दलाई यसरी जाने अनुमति मिल्यो, तब महान् उत्पात भए —
35— जसले देवताहरूको स्थिरता भङ्ग गरिदिए। ताराहरूसहित नभमण्डल जल्न थाल्यो। सम्पूर्ण विश्व अत्यन्त व्याकुल भयो।
36पृथ्वी काँपी र गडगडाहटको शब्द गर्न थाली। अन्धकारले सम्पूर्ण संसारलाई ढाक्यो। यस भयंकर विपत्ति देखेर परम भाग्यशालिनी उमासहित तथा देवता र महर्षिहरूसहित शङ्कर (शिव) अत्यन्त दुःखी भए। जब तिनीहरूमाथि यस्तो व्याकुलता छायो, तब तिनीहरूले आफ्ना सामु विविध अस्त्रले युक्त एउटा भयंकर र विशाल सेना देखे; त्यो मेघ र शिलाको समूहजस्तै लाग्थ्यो। विविध भाषा बोल्ने ती भयंकर र असंख्य प्राणी त्यहाँ आइपुगे जहाँ शङ्कर र देवताहरू उभिएका थिए। तिनीहरूले सम्पूर्ण दिशाबाट देवताहरूमाथि बाणको वर्षा गरे —
37— तथा शिलाका समूह, गदा, मुद्गर, शतघ्नी, प्रास र परिघ (सबै अस्त्र) पनि बर्साए। ती भयंकर अस्त्रको वर्षाले देवसेना अत्यन्त व्याकुल भयो र तिनीहरू डगमगाउन थाले। दानवहरूले सैनिक, अश्व, हात्ती, रथ र अस्त्र काटेर ठूलो विनाश गरे। तब देवसेना शत्रुतिर पीठ फर्काएको देखियो। तीमध्ये अनेक असुरहरूद्वारा मारिएर त्यसै गरी ढले जसरी वनमा डँढेलो लाग्दा ठूला-ठूला वृक्ष ढल्दछन्। स्वर्गवासीहरू आफ्ना शरीरबाट शिर काटिएर ढले। त्यस भयंकर युद्धमा तिनको नेतृत्व गर्ने कोही थिएन र यसरी तिनीहरू शत्रुद्वारा मारिए। आफ्नो सेनालाई अस्थिर र दानवहरूबाट अत्यन्त पीडित देखेर देवराज, बलनाशक पुरन्दरले यसो भनेर तिनलाई फेरि सङ्गठित गर्ने प्रयत्न गरे — "हे वीरहरू, भयभीत नहोऊ; तिम्रो विजय होस्। आफ्ना अस्त्र उठाओ।
38वीरता देखाउने संकल्प गर; तब तिमीमाथि अरू कुनै विपत्ति आउनेछैन र तब तिमीले यी दुष्ट र भयंकर नराधम दानवहरूलाई परास्त गर्न सक्नेछौ। तिम्रो कल्याण होस्; मसँगै महान् दानवहरूमाथि आक्रमण गर।" शक्रका वचन सुनेर स्वर्गवासीहरू पुनः आश्वस्त भए —
39— र उनको नेतृत्वमा तिनीहरूले पुनः दानवहरूमाथि आक्रमण गरे। त्यसपछि सम्पूर्ण देवता र महाशक्तिशाली मरुद्गण —
40— महात्मा साध्य र वसुहरूसहित पुनः आक्रमणका लागि फर्के; तिनीहरूले क्रोधपूर्वक शत्रुमाथि जुन बाण छाडे, तिनले दैत्यहरूका तथा तिनका अश्व र हात्तीका शरीरबाट धेरै रगत पिए। तिनका तीखा बाण तिनका शरीरलाई छेडेर भूमिमा खस्दा यस्ता लाग्थे मानौँ पर्वतको छेउबाट यति धेरै सर्प खसिरहेका हुन्। हे राजन्, यसरी बाणले छेडिएका दैत्यहरू चारैतिर ढल्न थाले र मेघका यति धेरै समूहजस्तै देखिन थाले। रणभूमिमा देवताहरूद्वारा आक्रान्त भई दानव सेनाहरू —
41— आतंकले ग्रस्त भए र विविध बाणको त्यस वर्षाले डगमगाउन थाले। तब देवताहरूले अस्त्र उठाएर उच्च स्वरले आफ्नो हर्षको अभिव्यक्ति गरे। दिव्य गन्धर्वहरू विविध राग बजाउन थाले। यसरी त्यो महान् युद्ध भयो, जो दुवै पक्षका लागि अत्यन्त भयंकर थियो।
42रणभूमि रगतले ढाकियो र देवता तथा दानव — दुवैका शवले भरियो। तर देवताहरू चाँडै नै परास्त भए र भयंकर दानवहरूले पुनः देवसेनाको ठूलो विनाश गरे। असुरहरूका नगरा बज्न थाले र तिनका तीखा बिगुल जोडले फुकियो। दानवहरूका नायकहरूले सिंहजस्तै भयंकर गर्जन गरे। तब त्यस भयंकर दानव सेनाबाट महिष नामक एउटा महाशक्तिशाली दानव हातमा शिलाको एउटा विशाल समूह लिएर अगाडि आयो।
43ऊ मेघका कालो समूहबाट चियाइरहेको सूर्यजस्तै लाग्थ्यो। हे राजन्, शिलाको त्यस उठेको समूह आफूमाथि फ्याँकिन उद्यत देखेर स्वर्गवासीहरू व्याकुल भई भागे।
44तर महिषले तिनको पछ्याइ गर्यो र तिनीहरूमाथि त्यो शिला फ्याँक्यो। हे पृथ्वीपति, त्यस शिला खस्दा देवसेनाका दस हजार योद्धा भूमिमा कुल्चिएर मारिए।
45महिषको यस कार्यले देवताहरूका हृदयमा आतंक भर्यो। अन्य दानवहरूसहित उसले पुनः तिनीहरूमाथि त्यसै गरी आक्रमण गर्यो जसरी सिंहले साना मृगको बथानमाथि गर्दछ।
46जब इन्द्र र अन्य स्वर्गवासीहरूले देखे कि महिष तिनीहरूमाथि आक्रमण गर्न आउँदै छ, तब तिनीहरू आफ्ना अस्त्र र ध्वजा छाडेर भागे।
47त्यसपछि महिष अत्यन्त क्रुद्ध भयो र वेगले रुद्रको रथतिर बढ्यो। नजिक पुगेर उसले आफ्ना हातले त्यसको ईषादण्ड समात्यो।
48जब महिषले महाक्रोधमा यसरी रुद्रको रथको ईषादण्ड समात्यो, तब पृथ्वी कराउन थाली र महर्षिहरू मूर्च्छित भए।
49मेघजस्तै विशाल दैत्यहरूले यो सोचेर हर्षमा महान् नाद गरे कि तिनीहरूले विजय पाइसकेका छन्।
50यद्यपि महात्मा रुद्र यस्तो स्थितिमा थिए, तथापि उनले महिषको वध गरेनन्, किनभने उनी जान्दथे कि त्यस दुष्ट नराधमको वध स्कन्दका हातबाट हुनेछ।
51आफूले प्राप्त गरेको त्यस उपलब्धिमा इठ्ठिँदै प्रचण्ड महिष देवताहरूको महान् आतंक र दानवहरूको महान् हर्षका लागि ठूलो आनन्दले गर्जन थाल्यो।
52जब देवताहरू त्यस महान् संकटमा थिए, तब (अर्को) सूर्यजस्तै जलिरहेका महासेन महाक्रोधमा अगाडि आए।
53ती महाबाहु भगवान् रातो वस्त्र लगाएका थिए, रातो पुष्पका मालाले अलंकृत थिए र स्वर्णकवचले आवृत थिए।
54उनी सूर्यजस्तै देदीप्यमान स्वर्णरथमा आरूढ थिए, जसमा कपिश वर्णका अश्व जोतिएका थिए। उनलाई देखेर दैत्य सेनाहरूको रणभूमिमा एक्कासि साहस टुट्यो।
55हे राजाधिराज, महाशक्तिशाली महासेनले महिषको विनाशका लागि एउटा प्रज्वलित शक्ति (अस्त्र) फ्याँके। त्यस अस्त्रले उसको शिर काटिदियो र ऊ मरेर भूमिमा ढल्यो।
56पर्वतजस्तै विशाल उसको त्यो शिर, जो लम्बाइमा सोह्र योजनसम्म फैलिएको थियो, भूमिमा खसेर उत्तर कुरुहरूको देशको प्रवेशद्वार छेकिरह्यो, यद्यपि अब त्यस देशका मानिसहरू त्यस ढोकाबाट सहजतापूर्वक आउने-जाने गर्दछन्। देवता र दानवहरूले देखे कि स्कन्दले रणभूमिमा आफ्नो शक्ति पटक-पटक फ्याँके। त्यो हजारौँ शत्रुको वध गर्दै पटक-पटक उनका हातमा फर्केर आउँथ्यो। महाबुद्धिमान् महासेनका बाणले भयंकर दानवहरू ठूलो संख्यामा मारिए। तब तिनीहरू अत्यन्त भयभीत भए र स्कन्दका अनुचरहरूले तिनलाई मार्न र काट्न तथा तिनको रगत पिउन थाले। तिनीहरूले ठूलो हर्षले क्षणभरमै दानवहरूको समूल नाश गरिदिए —
57— जसरी सूर्यले अन्धकारको नाश गर्दछ, अथवा जसरी अग्निले वनको नाश गर्दछ, अथवा जसरी वायुले मेघलाई उडाएर लैजान्छ। यसरी तेजस्वी स्कन्दले आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुलाई परास्त गरे।
58देवताहरू उनलाई बधाइ दिन आए र उनले पनि आफ्नोतर्फबाट महेश्वर (शिव)को पूजा गरे। कृत्तिकापुत्र आफ्नो सम्पूर्ण गौरवमय तेजमा सूर्यजस्तै भव्य देखिन्थे।
59जब स्कन्दले (देवताहरूका) शत्रुहरूको पूर्ण विनाश गरिदिए र जब महेश्वर गए, तब पुरन्दरले उनलाई अङ्गालो हाले र यसरी उनलाई भने —
60"हे स्कन्द, हे सम्पूर्ण योद्धाहरूमा श्रेष्ठ, यो महिष, जसलाई ब्रह्माले अजेय बनाइदिएका थिए, (अब) तिमीबाट मारियो। देवताहरू उसका लागि तृणसमान थिए।
61हे महाबाहु वीर, तिमीले देवताहरूको छेउबाट एउटा काँडा निकालिदियौ; तिमीले युद्धमा महिषजस्तै वीर सयौँ दानवको वध गर्यौ — देवताहरूका ती शत्रु जसले सधैँ हामीलाई सताउँथे। तिम्रा अनुचरहरूले सयौँ दानवलाई खाइदिए।
62हे देव, तिमी युद्धमा उमापति (शिव)जस्तै नै अजेय छौ। यो विजय तिम्रो प्रथम महान् पराक्रमका रूपमा विख्यात हुनेछ।
63तीनै लोकमा तिम्रो कीर्ति शाश्वत रहनेछ। हे महाबाहु वीर, सम्पूर्ण देवताहरूले तिमीप्रति निष्ठा राख्नेछन्।"
64महासेनलाई यसो भनेर शचीका पति (इन्द्र) त्रिनेत्र देवता (शिव)को अनुमति लिएर देवताहरूसहित त्यो स्थान छाडेर गए।
65रुद्र भद्रवट फर्के र देवताहरू आ-आफ्ना धाममा फर्के। रुद्रले देवताहरूलाई यसरी भने — "स्कन्दलाई त्यही दृष्टिले हेर जुन दृष्टिले मलाई हेर्दछौ।
66अग्निका ती पुत्रले दानवहरूको वध गरेर एकै दिनमा तीनै लोक जितेका छन्। महर्षिहरूले उनको पूजा गरेका छन्। जुन ब्राह्मणहरूले स्कन्दको जन्मको यस कथालाई ध्यानपूर्वक पढ्दछन्, तिनीहरूले यस लोकमा समृद्धि र परलोकमा स्कन्दको सान्निध्य प्राप्त गर्दछन्।"