मार्कण्डेय-समास्या पर्व — अंगिराको कथा
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 229
संस्कृत
1मार्कण्डेय उवाच उपविष्टं तु तं स्कन्दं हिरण्यकवचस्रजम्। हिरण्यचूडमुकुटं हिरण्याक्षं महाप्रभम्॥
2लोहिताम्बरसंवीतं तीक्ष्णदंष्ट्र मनोरमम्। सर्वलक्षणसम्पन्नं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रियम्॥
3ततस्तं वरदं शूरं युवानं मृष्टकुण्डलम्। अभजत् पद्मरूपा श्रीः स्वयमेव शरीरिणी॥
4श्रिया जुष्टः पृषुयशाः स कुमारवरस्तदा। निषण्णो दृश्यते भूतैः पौर्णमास्यां यथा शशी॥
5अपूजयन् महात्मानो ब्राह्मणास्तं महाबलम्। इदमाहुस्तदा चैव स्कन्दं तत्र महर्षयः॥
6ऋषय ऊचुः हिरण्यगर्भ भद्रं ते लोकानां शङ्करो भव। त्वया षड्राजजातेन सर्वे लोका वशीकृताः॥
7अभयं च पुनर्दत्तं त्वयैवैषां सुरोत्तमा तस्मादिन्द्रो भवानस्तु त्रैलोक्यस्याभयंकरः॥
8स्कन्द उवाच किमिन्द्रः सर्वलोकानां करोतीह तपोधनाः। कथं देवगणांश्चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः॥
9ऋषय ऊचुः इन्द्रो दधाति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम्। तुष्टः प्रयच्छति तथा सर्वान् कामान् सुरेश्वरः॥
10दुर्वृत्तानां संहरति व्रतस्थानां प्रयच्छति। अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलसूदनः॥ असूर्ये च भवेत् सूर्यस्तथाचन्द्रे च चन्द्रमाः। भवत्यग्निश्च वायुश्च पृथिव्यापश्च कारणैः॥ एतदिन्द्रेण कर्तव्यमिन्द्रे हि विपुलं बलम्। त्वं च वीर बली श्रेष्ठस्तस्मादिन्द्रो भवस्व नः॥
11शक्र उवाच भवस्वेन्द्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः। अभिषिच्यस्व चैवाद्य प्राप्तरूपोऽसि सत्तम॥
12स्कन्द उवाच शाधि त्वमेव त्रैलोक्यमव्यचो विजये रतः। अहं ते किङ्करः शक्र न ममेन्द्रत्वमीप्सितम्॥
13शक्र उवाच बलं तवाद्भुतं वीर त्वं देवानामरीन् जहि। अवज्ञास्यन्ति मां लोका वीर्येण तव विस्मिताः॥
14इन्द्रत्वे तु स्थितं वीर बलहीनं पराजितम्। आवयोश्च मिथो भेदे प्रयतिष्यन्त्यतन्द्रिताः॥ भेदिते च त्वयि विभो लोको द्वैधमुपेष्यति। द्विधाभूतेषु लोकेषु निश्चितेष्वावयोस्तथा॥
15विचहः सम्प्रवर्तेत भूतभेदान्महाबल। तत्र त्वं मां रणे तात यथाश्रद्धं विजेष्यसि॥ तस्मादिन्द्रो भवानेव भविता मा विचारय।
16स्कन्द उवाच त्वमेव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च।॥ करोमि किं च ते शक्र शासनं तद् ब्रवीहि मे।
17इन्द्र उवाच अहमिन्द्रो भविष्यामि तव वाक्यान्महाबल।॥ यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयाद् भाषितं त्वया। यदि वा शासनं स्कन्द कर्तुमिच्छसि मे शृणु॥ अभिषिच्यस्व देवानां सैनापत्ये महाबला
18स्कन्द उवाच दानवानां विनाशाय देवानामर्थसिद्धये॥ गोब्राह्मणहितार्थाय सैनापत्येऽभिषिञ्च माम्।
19मार्कण्डेय उवाच सोऽभिषिक्तो मघवता सर्वैर्देवगणैः सह॥ अतीव शुशुभे तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः। तत्र तत् काञ्चनं छत्रं ध्रियमाणं व्यरोचत॥ यथैव सुसमिद्धस्य पावकस्यात्ममण्डलम्।
20विश्वकर्मकृता चास्य दिव्या माला हिरण्मयी॥ आबद्धा त्रिपुरघ्नेन स्वयमेव यशस्विना। आगम्य मनुजव्याघ्र सह देव्या परंतप॥
21अर्चयामास सुप्रीतो भगवान् गोवृषध्वजः। रुद्रमग्निं द्विजाः प्राहू रुद्रसूनुस्ततस्तु सः॥
22रुद्रेण शुक्रमुत्सृष्टं तच्छ्वेत: पर्वतोऽभवत्। पावकस्येन्द्रियं श्वेते कृत्तिकाभिः कृतं नगे॥
23पूज्यमानं तु रुद्रेण दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः। रुद्रसूनुं ततः प्राहुर्गुहं गुणवतां वरम्॥
24अनुप्रविश्य रुद्रेण वह्नि जातो ह्ययं शिशुः। तत्र जातस्ततः स्कन्दो रुद्रसूनुस्ततोऽभवत्॥
25रुद्रस्य वह्नः स्वाहायाः षण्णां स्त्रीणां च भारत। जातः स्कन्दः सुरश्रेष्ठो रुद्रसूनुस्ततोऽभवत्॥
26अरजे वाससी रक्त वसानः पावकात्मजः। भाति दीप्तवपुः श्रीमान् रक्ताभ्राभ्यामिवांशुमान्।॥
27कुक्कुटश्चाग्निना दत्तस्तस्य केतुरलंकृतः। रथे समुच्छ्रितो भाति कालाग्निरिव लोहितः॥
28या चेष्टा सर्वभूतानां प्रभा शान्तिर्बलं तथा। अचतस्तस्य सा शक्तिर्देवानां जयवर्धिनी॥
29विवेश कवचं चास्य शरीरे सहजं तथा। युध्यमानस्य देवस्य प्रादुर्भवति तत् सदा॥ शक्तिधर्मो बलं तेजः कान्तत्वं सत्यमुन्नतिः। ब्रह्मण्यत्वमसम्मोहो भक्तानां परिरक्षणम्॥ निकृन्तनं च शत्रूणां लोकानां चाभिरक्षणम्। स्कन्देन सह जातानि सर्वाण्येव जनाधिप॥
30एवं देवगणैः सर्वैः सोऽभिषिक्तः स्वलंकृतः। बभौ प्रतीत: सुमनाः परिपूर्णेन्दुमण्डल डलः॥
31इष्टैः स्वाध्यायघोषैश्च देवतूर्यवरैरपि। देवगन्धर्वगीतैश्च सर्वैरप्सरसां गणैः॥
32एतैश्चान्यैश्च बहुभिस्तुष्टैर्हष्टैः स्वलंकृतैः। सुसंवृतः पिशाचानां गणैर्देवगणैस्तथा॥ क्रीडन् भाति तदा देवैरभिषिक्तश्च पावकिः। अभिषिक्तं महासेनमपश्यन्त दिवौकसः॥ विनिहत्य तमः सूर्यं यथेहाभ्युदितं तथा। अथैनमभ्ययुः सर्वा देवसेनाः सहस्रशः॥
33अस्माकं त्वं पतिरिति ब्रुवाणा: सर्वतो दिशः। ताः समासाद्य भगवान् सर्वभूतगणैर्वृतः॥ अर्चितस्तु स्तुतश्चैव सान्त्वयामास ता अपि। शतक्रतुश्चाभिषिच्य स्कन्दं सेनापति तदा॥
34सस्मार तां देवसेनां या सा तेन विमोक्षिता। अयं तस्याः पतिर्नूनं विहितो ब्रह्मणा स्वयम्॥ विचिन्त्येत्यानयामास देवसेनां ह्यलंकृताम्। स्कन्दं प्रोवाच बलभिदियं कन्या सुरोत्तम॥ अजाते त्वयि निर्दिष्टा त्व पत्नी स्वयम्भुवा। तस्मात् त्वमस्या विधिवत् पाणि मन्त्रपुरस्कृतम्॥ गृहाण दक्षिणं देव्याः पाणिना पद्मवर्चसा। एवमुक्तः स जचाह तस्याः पाणिं यथाविधि॥
35बृहस्पतिर्मन्त्रविद्धि जजाप च जुहाव च। एवं स्कन्दस्य महिषीं देवसेनां विदुर्जनाः॥
36षष्ठी यां ब्राह्मणाः प्राहुर्लक्ष्मीमाशां सुखप्रदाम्। सिनीवाली कुहूं चैव सवृत्तिमपराजिताम्॥
37यदा स्कन्दः पतिर्लब्धः शाश्वतो देवसेनया। तदा तमाश्रयल्लक्ष्मीः स्वयं देवी शरीरिणी॥ श्रीजुष्टः पञ्चमी स्कन्दस्तस्माच्छ्रीपञ्चमी स्मृता। षष्ठ्यां कृतार्थोऽभूद्यस्मात्तस्मात् षष्ठी महातिथिः॥
अङ्ग्रेजी
1Markandeya said : Skanda was adorned with a golden armlet and garland; he wore a crest and crown of gold; his eyes were gold coloured and they were very bright.
2He had sharp teeth, he was clad in a red garment, he looked very handsome, he had a most charming appearance, he possessed all good characteristics, he was the favorite of the three worlds.
3He was a giver of boons, he was brave and youthful and he was adorned with ear-rings. When he was resting, the goddess of wealth, looking like a lotus and assuming a body, came to him.
4When he became thus possessed of the goddess of wealth, that illustrious and delicate being looked like the full moon.
5The high-souled Brahmanas worshipped that greatly powerful one and the great Rishis spoke thus to Skanda.
6The Rishis said: O golden egg-born one, may prosperity come to you. May you be the cause of doing good to the world. Though you have been born in six nights, all the worlds have come to your subjection.
7O foremost of celestials, you have removed all their fears, therefore become the Indra of the three worlds and thus remove their cause of apprehension.
8Skanda said: O great ascetics, what Indra does with all this worlds? How does that lord of the celestials unceasingly protect the hosts of gods?
9The Rishis said: Indra gives strength, power, effspring and happiness to all beings. When propetiated that lord of the celestials bestows on all creatures all the objects of their desire.
10He destroys the wicked and fulfill the desires of the righteous. That destroyer of Bala assigns to all creatures their various duties. He officiates for the sun and the moon in places where there is no sun and the moon. When occasion requires he acts for fire, air, earth and water. These are the duties of Indra. His capacities are immense. You, too, are greatly powerful; therefore, O hero, become our Indra.
11Indra said: O mighty armed one, O excellent being, make us happy by becoming the lord of all of us. You are worthy of the honour; therefore we shall instal you this very day.
12Skanda said: O Indra, continue to rule over the three worlds with self-possession and with a desire for (new) conquests. I shall remain your humble servant. I do not desire to get your sovereignity.
13Indra said: O hero, your prowess is wonderful. Therefore vanquish the enemies of the celestials. People have been greatly astonished to see your unirivalled prowess.
14I have been bereft of my prowess. Defeated as I am by you, if I am now to act as Indra, I will not be able to command the respect of all creatures. Every one would be busy to bring about disunion, then O lord, they would be the partisans of one or other of us.
15O greatly powerful one, when they will form themselves into two distinct factions, war as before would be the result of that disunion. In that war you will undoubtedly be able to defeat me at your pleasure and then to become the lord of all the worlds. Don't think on this subject.
16Skanda said: O Indra, you are my king as well as that of the three worlds. May prosperity come to you. Tell me if I can obey any of your commands.
17Indra said: O greatly powerful one, O Skanda, at your command I shall continue to act as Indra. If you have said this deliberately and earnestly then hear me how you can gratify your desire to serve me. Become the generallissimo of the celestial army.
18Skand said: Instal me (then) as the generallisimo (of the celestial army) for the destruction of the Danavas, for the good of the celestials and for the well-being of Brahmanas and kine.
19Markandeya said : Thus having been installed by Indra and all the other celestials and honoured by the great Rishis, he looked exceedingly grand. The golden umbrella (held over his head) looked like a halo of blazing fire.
20O foremost of men, that illustrious deity, the vanquisher of Tripura (Indra) Lord Shiva with his wife came there and put round his neck the celestial garland of gold mady by Vishwakarma.
21That exalted god Vrishadhvaja (Siva) honoured him with a joyous heart. That deity is called Rudra by the Brahmanas and therefore Skanda is called the son of Rudra.
22The semen ejaculated by Rudra converted in the form of a white mountain. The constalations Krittikas etc. had transmitted the was fire semen at that white mountain made of Rudras semen.
23As Rudra was seen by all the dwellers of heaven to honour Guha (Skanda), the foremost of all accomplished beings is for this reason called the son of Rudra.
24The child had his birth from the action of Rudra entering into the constitution of the deity of fire and for this reasort Skanda is called the son of Rudra.
25O descendant of Bharata, as Rudra, that fire god, (Skanda) Svaha and the six wives (of the seven Rishis) were the cause of the birth of the great deity Skanda, so was he for that reason called the son of Rudra.
26That son of the deity of fire was clad in a pair of red cloths. He thus looked like the sun peeing from behind a mass of red clouds.
27The red cock given to him by the fire god became his sign. When sitting on the flag-staff of his car it looked like the very image of the all destroying fire.
28The presiding deity of the power which gives voctory to the celestials, which is the direction of all exertions of all creatures and which constitutes their glory, then came to him.
29A mystreious charm entered into his constitution, the charm which manifests its power on the battle field. Beauty, strength, piety, power, might, truthfulness, rectitude, devotion to Brahmanas, freedom from illusion or perplexity, protection of followers, destruction of foes and care of all creatures, these, O lord of men, are the onborn virtues of Skanda.
30Thus installed by all the celestial, he looked pleased and complacient. Dressed in his best style, he looked as beautiful as the full moon.
31The much esteemed incantation of the Vedic hymns, the music of the celestial musicians, the songs of the celestial and the Gandharvas then rose on all sides.
32Surrounded by the well dressed Apsaras, by many gay and happy looking Pishachas and by the celestial, that son of Agni sported in all his grandeur. To the dwellers of heaven, the installed Skanda looked like the sun rising after the darkness has passed away. Then thousands of the celestial forces.
33Saying “You are our lord”, came to him from all directions. That exalted one, surrounded by all creatures and praised and with honoured by them, encouraged them in return. Satakratu (Indra) also, after having installed Skanda as the generallissimo of the celestial army.
34Remembered Devasena whom he had once rescued. "This one has undoubtedly been destined by Brahma himself to be the husband of that lady," thus reflecting, the slayer of Vala (Indra) brought her adorned all ornaments; and he then thus spoke to Skanda, “O foremost of the celestial, even before your birth this lady was destined to be your wife by the Self-create (Brahma); therefore with due rites and Mantras accept her hand, her right hand which is like a lotus." Having been thus addressed, he accepted her hands in due rites.
35Brihaspati learned in Mantras performed all necessary prayers and oblations. Thus Devasena became known amongst men as the wife of Skanda.
36She was also called by the Brahmanas as Shashti, Lakshmi, Asha, Sukhaprada, Sinivali, Kuhu, Sadvritti and Aprajita.
37When Skanda was married to Devasena, the goddess of wealth in her embodied form waited upon him with diligence. As Skanda attained celebrity on the fifth lunar day, it was called Sripanchami; and as he obtained his object in the sixth, that day was considered to be a great tihi.
हिन्दी
1मार्कण्डेय ने कहा — स्कन्द स्वर्ण के बाजूबन्द और माला से अलंकृत थे; उन्होंने स्वर्ण की शिखा और मुकुट धारण किया था; उनके नेत्र स्वर्णवर्ण के और अत्यन्त देदीप्यमान थे।
2उनके दाँत तीक्ष्ण थे, उन्होंने रक्तवस्त्र धारण किया था, वे अत्यन्त सुन्दर दिखाई देते थे, उनका रूप परम मनोहर था, वे समस्त शुभ लक्षणों से सम्पन्न थे, वे तीनों लोकों के प्रिय थे।
3वे वरदाता थे, वे वीर और युवा थे तथा कुण्डलों से अलंकृत थे। जब वे विश्राम कर रहे थे, तब कमल के समान दिखाई देने वाली और शरीर धारण किए हुए लक्ष्मी उनके पास आईं।
4जब वे इस प्रकार लक्ष्मी से युक्त हुए, तब वे यशस्वी और सुकुमार पूर्ण चन्द्रमा के समान प्रतीत हुए।
5महात्मा ब्राह्मणों ने उन परम बलशाली की पूजा की और महर्षियों ने स्कन्द से इस प्रकार कहा —
6ऋषियों ने कहा — हे स्वर्णाण्ड से उत्पन्न, तुम्हारा कल्याण हो। तुम संसार के हित के कारण बनो। यद्यपि तुम्हें जन्मे छह ही रात्रि हुई हैं, तथापि समस्त लोक तुम्हारे अधीन हो गए हैं।
7हे देवश्रेष्ठ, तुमने उनके समस्त भय दूर कर दिए हैं, अतः तीनों लोकों के इन्द्र बनो और इस प्रकार उनकी आशंका का कारण दूर करो।
8स्कन्द ने कहा — हे महातपस्वियो, इन्द्र इन समस्त लोकों के साथ क्या करते हैं? वे देवेश्वर देवगणों की निरन्तर रक्षा किस प्रकार करते हैं?
9ऋषियों ने कहा — इन्द्र समस्त प्राणियों को बल, शक्ति, सन्तान और सुख प्रदान करते हैं। प्रसन्न होने पर वे देवेश्वर समस्त प्राणियों को उनकी इच्छा की समस्त वस्तुएँ प्रदान करते हैं।
10वे दुष्टों का विनाश करते हैं और धर्मात्माओं की कामनाएँ पूर्ण करते हैं। वे बलहन्ता समस्त प्राणियों को उनके विविध कर्तव्य सौंपते हैं। जहाँ सूर्य और चन्द्रमा नहीं होते, वहाँ वे सूर्य और चन्द्रमा का कार्य करते हैं। आवश्यकता पड़ने पर वे अग्नि, वायु, पृथ्वी और जल का कार्य करते हैं। ये इन्द्र के कर्तव्य हैं। उनकी सामर्थ्य अपार है। तुम भी परम बलशाली हो; अतः हे वीर, तुम हमारे इन्द्र बनो।
11इन्द्र ने कहा — हे महाबाहु, हे श्रेष्ठ पुरुष, हम सबका स्वामी बनकर हमें सुखी करो। तुम इस सम्मान के योग्य हो; अतः हम तुम्हें आज ही अभिषिक्त करेंगे।
12स्कन्द ने कहा — हे इन्द्र, आप आत्मसंयम के साथ और (नई) विजयों की कामना से तीनों लोकों पर शासन करते रहिए। मैं आपका विनम्र सेवक बना रहूँगा। मैं आपका राज्य पाने की इच्छा नहीं रखता।
13इन्द्र ने कहा — हे वीर, तुम्हारा पराक्रम अद्भुत है। अतः देवताओं के शत्रुओं को परास्त करो। तुम्हारा अनुपम पराक्रम देखकर लोग अत्यन्त विस्मित हुए हैं।
14मैं अपने पराक्रम से वंचित हो चुका हूँ। तुमसे परास्त होकर यदि अब मैं इन्द्र का कार्य करूँ, तो मैं समस्त प्राणियों का सम्मान नहीं पा सकूँगा। हर कोई फूट डालने में लग जाएगा, और तब हे स्वामी, वे हममें से किसी एक के पक्षधर बन जाएँगे।
15हे परम बलशाली, जब वे स्वयं को दो पृथक् दलों में बाँट लेंगे, तब उस फूट का परिणाम पहले की भाँति युद्ध ही होगा। उस युद्ध में तुम निःसन्देह अपनी इच्छानुसार मुझे परास्त कर सकोगे और तब समस्त लोकों के स्वामी बन जाओगे। इस विषय पर विचार मत करो।
16स्कन्द ने कहा — हे इन्द्र, आप मेरे तथा तीनों लोकों के राजा हैं। आपका कल्याण हो। बताइए, यदि मैं आपकी कोई आज्ञा पालन कर सकूँ।
17इन्द्र ने कहा — हे परम बलशाली, हे स्कन्द, तुम्हारी आज्ञा से मैं इन्द्र का कार्य करता रहूँगा। यदि तुमने यह सोच-विचारकर और सच्चे मन से कहा है, तो सुनो कि तुम मेरी सेवा करने की अपनी इच्छा किस प्रकार पूर्ण कर सकते हो। देवसेना के सेनापति बनो।
18स्कन्द ने कहा — दानवों के विनाश के लिए, देवताओं के हित के लिए तथा ब्राह्मणों और गौओं के कल्याण के लिए (तब) मुझे (देवसेना का) सेनापति अभिषिक्त कीजिए।
19मार्कण्डेय ने कहा — इस प्रकार इन्द्र तथा अन्य समस्त देवताओं द्वारा अभिषिक्त होकर और महर्षियों द्वारा सम्मानित होकर वे अत्यन्त भव्य प्रतीत हुए। (उनके मस्तक पर तना) स्वर्ण का छत्र प्रज्वलित अग्नि के प्रभामण्डल के समान दिखाई देता था।
20हे नरश्रेष्ठ, त्रिपुर के विजेता वे यशस्वी देव भगवान् शिव अपनी पत्नी सहित वहाँ आए और उनके गले में विश्वकर्मा द्वारा बनाई गई स्वर्ण की दिव्य माला पहनाई।
21उन परम श्रेष्ठ देव वृषध्वज (शिव) ने हर्षित हृदय से उनका सम्मान किया। ब्राह्मण उन देव को रुद्र कहते हैं और इसीलिए स्कन्द रुद्र के पुत्र कहलाते हैं।
22रुद्र द्वारा स्खलित वीर्य श्वेत पर्वत के रूप में परिवर्तित हुआ। कृत्तिका आदि नक्षत्रों ने अग्नि के उस वीर्य को रुद्र के वीर्य से बने उसी श्वेत पर्वत पर पहुँचाया।
23चूँकि रुद्र को स्वर्ग के समस्त निवासियों ने गुह (स्कन्द) का सम्मान करते देखा, इसी कारण समस्त सिद्ध प्राणियों में अग्रगण्य वे रुद्र के पुत्र कहलाते हैं।
24उस बालक का जन्म अग्निदेव की सत्ता में प्रविष्ट रुद्र के कर्म से हुआ था और इसी कारण स्कन्द रुद्र के पुत्र कहलाते हैं।
25हे भरतवंशी, चूँकि रुद्र, वे अग्निदेव, स्वाहा और (सप्तर्षियों की) छह पत्नियाँ — ये सब महान् देव स्कन्द के जन्म के कारण थे, इसीलिए वे रुद्र के पुत्र कहलाए।
26अग्निदेव के वे पुत्र रक्तवर्ण वस्त्रयुग्म धारण किए हुए थे। वे इस प्रकार रक्त मेघों की राशि के पीछे से झाँकते सूर्य के समान प्रतीत होते थे।
27अग्निदेव द्वारा उन्हें दिया गया रक्तवर्ण कुक्कुट उनका चिह्न बन गया। उनके रथ की ध्वजा पर बैठा हुआ वह सर्वसंहारक अग्नि की साक्षात् प्रतिमा के समान प्रतीत होता था।
28जो शक्ति देवताओं को विजय प्रदान करती है, जो समस्त प्राणियों के समस्त प्रयत्नों की दिशा है और जो उनका यश है — उस शक्ति की अधिष्ठात्री देवी तब उनके पास आईं।
29एक रहस्यमय शक्ति उनकी सत्ता में प्रविष्ट हुई — वह शक्ति जो रणभूमि में अपना प्रभाव प्रकट करती है। सौन्दर्य, बल, धर्म, शक्ति, पराक्रम, सत्यनिष्ठा, सरलता, ब्राह्मणों के प्रति भक्ति, भ्रम अथवा दुविधा से मुक्ति, अनुयायियों की रक्षा, शत्रुओं का विनाश और समस्त प्राणियों की चिन्ता — हे नरेश, ये स्कन्द के सहजात गुण हैं।
30इस प्रकार समस्त देवताओं द्वारा अभिषिक्त होकर वे प्रसन्न और सन्तुष्ट प्रतीत हुए। अपने श्रेष्ठ वेश में सज्जित वे पूर्ण चन्द्रमा के समान सुन्दर दिखाई देते थे।
31तब चारों ओर वेदमन्त्रों का परम आदरणीय उच्चारण, गन्धर्वों का संगीत तथा देवताओं और गन्धर्वों के गीत गूँज उठे।
32सुन्दर वेश में सज्जित अप्सराओं से, अनेक हर्षित और प्रसन्नमुख पिशाचों से तथा देवताओं से घिरे हुए अग्नि के वे पुत्र अपने समस्त वैभव में क्रीड़ा करने लगे। स्वर्गवासियों को अभिषिक्त स्कन्द अन्धकार बीत जाने पर उदय होते सूर्य के समान प्रतीत हुए। तब सहस्रों देवसेनाएँ —
33"आप हमारे स्वामी हैं" — यह कहते हुए चारों दिशाओं से उनके पास आईं। समस्त प्राणियों से घिरे तथा उनके द्वारा स्तुत और सम्मानित उन परम श्रेष्ठ ने बदले में उन्हें उत्साहित किया। शतक्रतु (इन्द्र) ने भी स्कन्द को देवसेना का सेनापति अभिषिक्त करने के पश्चात् —
34उस देवसेना का स्मरण किया जिसे उन्होंने एक बार बचाया था। "इसे निःसन्देह स्वयं ब्रह्मा ने उस कन्या का पति होने के लिए नियत किया है" — ऐसा विचार करके बलहन्ता (इन्द्र) उसे समस्त आभूषणों से अलंकृत करके ले आए; और तब उन्होंने स्कन्द से इस प्रकार कहा — "हे देवश्रेष्ठ, तुम्हारे जन्म से भी पूर्व यह कन्या स्वयम्भू (ब्रह्मा) द्वारा तुम्हारी पत्नी होने के लिए नियत की गई थी; अतः विधिपूर्वक और मन्त्रों सहित इसका हाथ, इसका कमल के समान दाहिना हाथ, ग्रहण करो।" इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर उन्होंने विधिपूर्वक उसका हाथ ग्रहण किया।
35मन्त्रों में पारंगत बृहस्पति ने समस्त आवश्यक प्रार्थनाएँ और आहुतियाँ सम्पन्न कीं। इस प्रकार देवसेना मनुष्यों में स्कन्द की पत्नी के रूप में विख्यात हुईं।
36ब्राह्मण उन्हें षष्ठी, लक्ष्मी, आशा, सुखप्रदा, सिनीवाली, कुहू, सद्वृत्ति और अपराजिता भी कहते हैं।
37जब स्कन्द का विवाह देवसेना से हुआ, तब शरीरधारिणी लक्ष्मी तत्परतापूर्वक उनकी सेवा में उपस्थित रहीं। चूँकि स्कन्द ने पंचमी तिथि को प्रसिद्धि प्राप्त की, इसलिए वह श्रीपंचमी कहलाई; और चूँकि उन्होंने षष्ठी को अपना अभीष्ट प्राप्त किया, इसलिए वह दिन एक महान् तिथि माना गया।
नेपाली
1मार्कण्डेयले भने — स्कन्द सुनको बाजुबन्द र मालाले अलङ्कृत थिए; उनले सुनको शिखा र मुकुट धारण गरेका थिए; उनका नेत्र स्वर्णवर्णका र अत्यन्त देदीप्यमान थिए।
2उनका दाँत तीखा थिए, उनले रातो वस्त्र धारण गरेका थिए, उनी अत्यन्त सुन्दर देखिन्थे, उनको रूप परम मनोहर थियो, उनी सम्पूर्ण शुभ लक्षणले सम्पन्न थिए, उनी तीनै लोकका प्रिय थिए।
3उनी वरदाता थिए, उनी वीर र युवा थिए तथा कुण्डलले अलङ्कृत थिए। जब उनी विश्राम गरिरहेका थिए, तब कमलजस्तै देखिने र शरीर धारण गरेकी लक्ष्मी उनको नजिक आइन्।
4जब उनी यसरी लक्ष्मीले युक्त भए, तब ती यशस्वी र सुकुमार पूर्ण चन्द्रमाजस्तै देखिए।
5महात्मा ब्राह्मणहरूले ती परम बलशालीको पूजा गरे र महर्षिहरूले स्कन्दलाई यसरी भने —
6ऋषिहरूले भने — हे स्वर्णाण्डबाट उत्पन्न, तिम्रो कल्याण होस्। तिमी संसारको हितको कारण बन। यद्यपि तिमीलाई जन्मेको छ रात मात्र भएको छ, तथापि सम्पूर्ण लोक तिम्रो अधीनमा भइसकेका छन्।
7हे देवश्रेष्ठ, तिमीले तिनीहरूका सम्पूर्ण भय हटाइदिएका छौ, त्यसैले तीनै लोकका इन्द्र बन र यसरी तिनीहरूको आशङ्काको कारण हटाऊ।
8स्कन्दले भने — हे महातपस्वीहरू, इन्द्रले यी सम्पूर्ण लोकसँग के गर्दछन्? ती देवेश्वरले देवगणहरूको निरन्तर रक्षा कसरी गर्दछन्?
9ऋषिहरूले भने — इन्द्रले सम्पूर्ण प्राणीलाई बल, शक्ति, सन्तान र सुख प्रदान गर्दछन्। प्रसन्न भएपछि ती देवेश्वरले सम्पूर्ण प्राणीलाई तिनका इच्छाका सम्पूर्ण वस्तु प्रदान गर्दछन्।
10उनले दुष्टहरूको विनाश गर्दछन् र धर्मात्माहरूका कामना पूरा गर्दछन्। ती बलहन्ताले सम्पूर्ण प्राणीलाई तिनका विविध कर्तव्य सुम्पिन्छन्। जहाँ सूर्य र चन्द्रमा हुँदैनन्, त्यहाँ उनले सूर्य र चन्द्रमाको कार्य गर्दछन्। आवश्यकता परेमा उनले अग्नि, वायु, पृथ्वी र जलको कार्य गर्दछन्। यी इन्द्रका कर्तव्य हुन्। उनको सामर्थ्य अपार छ। तिमी पनि परम बलशाली छौ; त्यसैले हे वीर, तिमी हाम्रो इन्द्र बन।
11इन्द्रले भने — हे महाबाहु, हे श्रेष्ठ पुरुष, हामी सबैको स्वामी बनेर हामीलाई सुखी पार। तिमी यस सम्मानको योग्य छौ; त्यसैले हामी तिमीलाई आजै अभिषिक्त गर्नेछौँ।
12स्कन्दले भने — हे इन्द्र, तपाईं आत्मसंयमसाथ र (नयाँ) विजयको कामनाले तीनै लोकमा शासन गरिरहनुहोस्। म तपाईंको विनम्र सेवक भइरहनेछु। म तपाईंको राज्य पाउने इच्छा राख्दिनँ।
13इन्द्रले भने — हे वीर, तिम्रो पराक्रम अद्भुत छ। त्यसैले देवताहरूका शत्रुहरूलाई परास्त गर। तिम्रो अनुपम पराक्रम देखेर मानिसहरू अत्यन्त विस्मित भएका छन्।
14म आफ्नो पराक्रमबाट वञ्चित भइसकेको छु। तिमीबाट परास्त भई यदि अब म इन्द्रको कार्य गरूँ भने, म सम्पूर्ण प्राणीको सम्मान पाउन सक्नेछैनँ। हरेक कोही फुट हाल्नमा लाग्नेछन्, र तब हे स्वामी, तिनीहरू हामीमध्ये कुनै एकका पक्षधर बन्नेछन्।
15हे परम बलशाली, जब तिनीहरूले आफूलाई दुई पृथक् दलमा बाँड्नेछन्, तब त्यस फुटको परिणाम पहिलेजस्तै युद्ध नै हुनेछ। त्यस युद्धमा तिमीले निःसन्देह आफ्नो इच्छाअनुसार मलाई परास्त गर्न सक्नेछौ र तब सम्पूर्ण लोकका स्वामी बन्नेछौ। यस विषयमा विचार नगर।
16स्कन्दले भने — हे इन्द्र, तपाईं मेरो तथा तीनै लोकको राजा हुनुहुन्छ। तपाईंको कल्याण होस्। भन्नुहोस्, यदि मैले तपाईंको कुनै आज्ञा पालन गर्न सकूँ।
17इन्द्रले भने — हे परम बलशाली, हे स्कन्द, तिम्रो आज्ञाले म इन्द्रको कार्य गरिरहनेछु। यदि तिमीले यो सोचविचार गरेर र साँचो मनले भनेका हौ भने, सुन कि तिमीले मेरो सेवा गर्ने आफ्नो इच्छा कसरी पूरा गर्न सक्छौ। देवसेनाका सेनापति बन।
18स्कन्दले भने — दानवहरूको विनाशका लागि, देवताहरूको हितका लागि तथा ब्राह्मण र गाईहरूको कल्याणका लागि (तब) मलाई (देवसेनाको) सेनापति अभिषिक्त गर्नुहोस्।
19मार्कण्डेयले भने — यसरी इन्द्र तथा अन्य सम्पूर्ण देवताहरूद्वारा अभिषिक्त भई र महर्षिहरूद्वारा सम्मानित भई उनी अत्यन्त भव्य देखिए। (उनको शिरमा तानिएको) सुनको छत्र प्रज्वलित अग्निको प्रभामण्डलजस्तै देखिन्थ्यो।
20हे नरश्रेष्ठ, त्रिपुरका विजेता ती यशस्वी देव भगवान् शिव आफ्नी पत्नीसहित त्यहाँ आए र उनको गलामा विश्वकर्माद्वारा बनाइएको सुनको दिव्य माला लगाइदिए।
21ती परम श्रेष्ठ देव वृषध्वज (शिव) ले हर्षित हृदयले उनको सम्मान गरे। ब्राह्मणहरूले ती देवलाई रुद्र भन्दछन् र त्यसैले स्कन्द रुद्रका पुत्र कहलाउँछन्।
22रुद्रद्वारा स्खलित वीर्य सेतो पर्वतको रूपमा परिणत भयो। कृत्तिका आदि नक्षत्रहरूले अग्निको त्यो वीर्य रुद्रको वीर्यबाट बनेको त्यसै सेतो पर्वतमा पुर्याए।
23किनकि रुद्रलाई स्वर्गका सम्पूर्ण निवासीले गुह (स्कन्द) को सम्मान गरिरहेको देखे, यसै कारण सम्पूर्ण सिद्ध प्राणीमा अग्रगण्य उनी रुद्रका पुत्र कहलाउँछन्।
24त्यस बालकको जन्म अग्निदेवको सत्तामा प्रवेश गरेका रुद्रको कर्मबाट भएको थियो र यसै कारण स्कन्द रुद्रका पुत्र कहलाउँछन्।
25हे भरतवंशी, किनकि रुद्र, ती अग्निदेव, स्वाहा र (सप्तर्षिहरूका) छ पत्नी — यी सबै महान् देव स्कन्दको जन्मका कारण थिए, त्यसैले उनी रुद्रका पुत्र कहलाए।
26अग्निदेवका ती पुत्र रक्तवर्ण वस्त्रयुग्म धारण गरेका थिए। उनी यसरी रक्त मेघको राशिको पछाडिबाट चियाइरहेको सूर्यजस्तै देखिन्थे।
27अग्निदेवद्वारा उनलाई दिइएको रातो कुखुरा उनको चिह्न बन्यो। उनको रथको ध्वजामा बसेको त्यो सर्वसंहारक अग्निको साक्षात् प्रतिमाजस्तै देखिन्थ्यो।
28जुन शक्तिले देवताहरूलाई विजय प्रदान गर्दछ, जो सम्पूर्ण प्राणीका सम्पूर्ण प्रयत्नको दिशा हो र जो तिनीहरूको यश हो — त्यस शक्तिकी अधिष्ठात्री देवी तब उनको नजिक आइन्।
29एउटा रहस्यमय शक्ति उनको सत्तामा प्रवेश गर्यो — त्यो शक्ति जसले रणभूमिमा आफ्नो प्रभाव प्रकट गर्दछ। सौन्दर्य, बल, धर्म, शक्ति, पराक्रम, सत्यनिष्ठा, सरलता, ब्राह्मणहरूप्रति भक्ति, भ्रम अथवा दुविधाबाट मुक्ति, अनुयायीहरूको रक्षा, शत्रुहरूको विनाश र सम्पूर्ण प्राणीको चिन्ता — हे नरेश, यी स्कन्दका सहजात गुण हुन्।
30यसरी सम्पूर्ण देवताहरूद्वारा अभिषिक्त भई उनी प्रसन्न र सन्तुष्ट देखिए। आफ्नो श्रेष्ठ वेशमा सजिएका उनी पूर्ण चन्द्रमाजस्तै सुन्दर देखिन्थे।
31तब चारैतिर वेदमन्त्रको परम आदरणीय उच्चारण, गन्धर्वहरूको सङ्गीत तथा देवता र गन्धर्वहरूका गीत गुन्जिए।
32सुन्दर वेशमा सजिएका अप्सराहरूले, अनेक हर्षित र प्रसन्नमुख पिशाचहरूले तथा देवताहरूले घेरिएका अग्निका ती पुत्र आफ्नो सम्पूर्ण वैभवमा क्रीडा गर्न थाले। स्वर्गवासीहरूलाई अभिषिक्त स्कन्द अन्धकार बितेपछि उदाउँदै गरेको सूर्यजस्तै देखिए। तब हजारौँ देवसेनाहरू —
33"तपाईं हाम्रा स्वामी हुनुहुन्छ" — यसो भन्दै चारै दिशाबाट उनको नजिक आए। सम्पूर्ण प्राणीले घेरिएका तथा तिनीहरूद्वारा स्तुति र सम्मान गरिएका ती परम श्रेष्ठले बदलामा तिनीहरूलाई उत्साहित पारे। शतक्रतु (इन्द्र) ले पनि स्कन्दलाई देवसेनाको सेनापति अभिषिक्त गरेपछि —
34त्यस देवसेनाको स्मरण गरे जसलाई उनले एक पटक बचाएका थिए। "यसलाई निःसन्देह स्वयम् ब्रह्माले त्यस कन्याको पति हुनका लागि नियत गरेका छन्" — यस्तो विचार गरेर बलहन्ता (इन्द्र) उनलाई सम्पूर्ण आभूषणले अलङ्कृत गरेर ल्याए; र तब उनले स्कन्दलाई यसरी भने — "हे देवश्रेष्ठ, तिम्रो जन्मभन्दा पनि पहिले यी कन्या स्वयम्भू (ब्रह्मा) द्वारा तिम्री पत्नी हुनका लागि नियत गरिएकी थिइन्; त्यसैले विधिपूर्वक र मन्त्रसहित यिनको हात, यिनको कमलजस्तै दाहिने हात, ग्रहण गर।" यसरी सम्बोधन गरिएपछि उनले विधिपूर्वक उनको हात ग्रहण गरे।
35मन्त्रमा पारङ्गत बृहस्पतिले सम्पूर्ण आवश्यक प्रार्थना र आहुति सम्पन्न गरे। यसरी देवसेना मानिसहरूमा स्कन्दकी पत्नीका रूपमा विख्यात भइन्।
36ब्राह्मणहरूले उनलाई षष्ठी, लक्ष्मी, आशा, सुखप्रदा, सिनीवाली, कुहू, सद्वृत्ति र अपराजिता पनि भन्दछन्।
37जब स्कन्दको विवाह देवसेनासँग भयो, तब शरीरधारिणी लक्ष्मी तत्परतापूर्वक उनको सेवामा उपस्थित रहिन्। किनकि स्कन्दले पञ्चमी तिथिमा प्रसिद्धि प्राप्त गरे, त्यसैले त्यो श्रीपञ्चमी कहलायो; र किनकि उनले षष्ठीमा आफ्नो अभीष्ट प्राप्त गरे, त्यसैले त्यो दिन एउटा महान् तिथि मानियो।