सम्भव पर्व — द्रोण र भीष्मको संवाद
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 131
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ततो दुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान्। अब्रवीत् पार्थिवं राजन् सखायं विद्धि मामिह॥
2इत्येवमुक्तः सख्या स प्रीतिपूर्वं जनेश्वरः। भारद्वाजेन पाञ्चालो नामृष्यत वचोऽस्य तत्॥
3सक्रोधामर्षजिह्मभूः कषायीकृतलोचनः। ऐश्वर्यमदसम्पन्नो द्रोणं राजाब्रवीदिदम्॥
4दुपद उवाच अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन् नातिसमञ्जसा। यन्मां ब्रवीषि प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज॥
5न हि राज्ञामुदीर्णानामेवाभूतैनरैः क्वचित्। सख्यं भवति मन्दात्मन् श्रिया होनैर्धनमच्युतैः॥
6सौहृदान्यपि जीर्यन्ते कालेन परिजीर्यतः। सौहृदं मे त्वया ह्यासीत् पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम्॥
7न सख्यमजरं लोके हृदि तिष्ठति कस्यचित्। कालो ह्येनं विहरति क्रोधो वैनं हरत्युत॥
8मैवं जीर्णमुपास्स्व त्वं सख्यं भवत्वपाकृधि। आसीत् सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनिबन्धनम्॥
9न दरिद्रो वसुमतो नाविद्वान् विदुषः सखा। न शूरस्य सखा क्लीबः सखिपूर्वं किमिष्यते॥
10ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं श्रुतम्। तयोर्विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः॥
11नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा। नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्व किमिष्यते॥
12वैशम्पायन उवाच द्रुपदेनैवमुक्तस्तु भारद्वाजः प्रतापवान्। मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु मन्युनाभिपरिप्लुतः॥ स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चालं प्रति बुद्धिमान्। जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम्॥
13स नागपुरमागम्य गौतमस्य निवेशने। भारद्वाजोऽवसत् तत्र प्रच्छन्नं द्विजसत्तमः॥
14ततोऽस्य तनुजः पार्थान् कृपस्यानन्तरं प्रभुः। अस्त्राणि शिक्षयामास नाबुध्यन्त च तं जनाः॥
15एवं स तत्र गूढात्मा कंचित् कालमुवास हा कुमारास्त्वथ निष्क्रम्य समेता गजसाह्वयात्॥ क्रीडन्तो वीटया तत्र वीराः पर्यचरन् मुदा। पपात कूपे सा वीटा तेषां वै क्रीडतां तदा।॥
16ततस्ते यत्नमातिष्ठन् वीटामुद्धर्तुमादृताः। न च ते प्रत्यपद्यन्त कर्म वीटोपलब्धये॥
17ततोऽन्योन्यमवैक्षन्त व्रीडयावनताननाः। तस्या योगमविन्दन्तो भृशं चोत्कण्द्दिताभवन्॥
18तेऽपश्यन् ब्राह्मणं श्याममापन्नं पलितं कृशम्। कृत्यवन्तमदूरस्थमग्निहोत्रपुरस्कृतम्॥
19ते तं दृष्ट्वा महात्मानमुपगम्य कुमारकाः। भग्नोत्साहक्रियात्मानो ब्राह्मणं पर्यवारयन्॥
20अथ द्रोण: कुमारांस्तान् दृष्ट्वा कृत्यवतस्तदा। प्रहस्य मन्दं पैशल्यादभ्यभाषत वीर्यवान्॥
21अहो वो धिग् बलं क्षात्रं धिगेतां वः कृतास्त्रताम्। भरतस्यान्वये जाता ये वीटां नाधिगच्छत॥
22वीटां च मुद्रिकां चैव ह्यहमेतदपि द्वयम्। उद्धरेयमिषीकाभिर्भोजनं मे प्रदीयताम्॥
23एवमुक्त्वा कुमारांस्तान् द्रोण: स्वाङ्गुलिवेष्टनम्। कूपे निरुदके तमिन्नपातयदरिंदमः॥ ततोऽब्रवीत् तदा द्रोणं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
24युधिष्ठिर उवाच कृपस्यानुमते ब्रह्मन् भिक्षामाप्नुहि शाश्वतीम्॥ एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रहस्य भरतानिदम्।
25द्रोण उवाच एषा मुष्टिरिषीकाणां मयास्त्रेणाभिमन्त्रिता।॥ अस्या वीर्यं निरीक्षध्वं यदन्यस्य न विद्यते। भेत्स्यामीषीकया वीटां तामिषीकां तथान्यया।॥ तामन्यया समायोगे वीटाया ग्रहणं मम।
26वैशम्पायन उवाच ततो यथोक्तं द्रोणेन तत् सर्वं कृतमञ्जसा॥ तदवेक्ष्य कुमारास्ते विस्मयोत्फुल्ललोचनाः। आश्चर्यमिदमत्यन्तमिति मत्वा वचोऽब्रुवन्॥
27कुमारा ऊचुः मुद्रिकामपि विप्रर्षे शीघ्रमेतां समुद्धर।
28वैशम्पायन उवाच ततः शरं समादाय धनुर्दोणो महायशाः॥ शरेण विद्ध्वा मुद्रां तामूर्ध्वमावाहयत् प्रभुः। सशरं समुपादाय कूपादङ्गुलिवेष्टनम्॥ ददौ ततः कुमाराणां विस्मितानामविस्मितः। मुद्रिकामुद्भूतां दृष्ट्वा तमाहुस्ते कुमारकाः॥
29कुमारा ऊचु: अभिवादयामहे ब्रह्मन् नैतदन्येषु विद्यते। कोऽसि कस्यासि जानीमो वयं किं करवामहे॥
30वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्ततो द्रोणः प्रत्युवाच कुमारकान्।
31द्रोण उवाच आचक्षध्वं च भीष्माय रूपेण च गुणैश्च माम्॥ स एव सुमहातेजाः साम्प्रतं प्रतिपत्स्यते।
32वैशम्पायन उवाच तथेत्युक्त्वा च गत्वा च भीष्ममूचुः कुमारकाः॥ ब्राह्मणस्य वचस्तथ्यं तच्च कर्म तथाविधम्। भीष्मः श्रुत्वा कुमाराणां द्रोणं तं प्रत्यजानत॥
33युक्तरूपः स हि गुरुरित्येवमनुचिन्त्य च। अथैनमानीय तदा स्वयमेव सुसत्कृतम्॥ परिपप्रच्छ निपुणं भीष्मः शस्त्रभृतां वरः। हेतुमागमने तच्च द्रोणः सर्वं न्यवेदयत्॥
34द्रोण उवाच महर्षेरग्निवेशस्य सकाशमहमच्युत। अस्त्रार्थमगमं पूर्वं धनुर्वेदजिघृक्षया॥
35ब्रह्मचारी विनीतात्मा जटिलो बहुलः समाः। अवसं सुचिरं तत्र गुरुशुश्रूषणे रतः॥
36पाञ्चालो राजपुत्रश्च यज्ञसेनो महाबलः। इष्वस्त्रहेतोय॑वसत् तस्मिन्नेव गुरौ प्रभुः॥
37स मे तत्र सखा चासीदुपकारी प्रियश्च मे। तेनाहं सह संगम्य वर्तयन् सुचिरं प्रभो॥
38बाल्यात् प्रभृति कौरव्य सहाध्ययनमेव च। स मे सख्या सदा तत्र प्रियवादी प्रियंकरः॥
39अब्रवीदिति मां भीष्म वचनं प्रीतिवर्धनम्। अहं प्रियतमः पुत्रः पितुर्दोण महात्मनः॥
40अभिषेक्ष्यति मां राज्ये स पाञ्चालो यदा तदा। त्वद्भोग्यं भविता तात सखे सत्येन ते शपे॥ अलभद् गौतमी मम भोगाश्च वित्तं च त्वदधीनं सुखानि च। एवमुक्त्वाथ वव्राज कृतास्त्रः पूजितो मया॥
41तच्च वाक्यमहं नित्यं मनसा धारयंस्तदा। सोऽहं पितृनियोगेन पुत्रलोभाद् यशस्विनीम्॥ नातिकेशी महाप्रज्ञामुपयेमे महाव्रताम्। अग्निहोत्रे च सत्रे च दमे च सततं रताम्॥ पुत्रमश्वत्थामानमौरसम्। भीमविक्रमकर्माणमादित्यसमतेजसम्॥
42पुत्रेण तेन प्रीतोऽहं भरद्वाजो मया यथा। गोक्षीरं पिबतो दृष्ट्वा धनिनस्तत्र पुत्रकान्। अश्वत्थामारुदद् बालस्तन्मे संदेहयद् दिशः॥
43न स्नातकोऽवसीदेत वर्तमानः स्वकर्मसु। इति संचिन्त्य मनसा तं देशं बहुशो भ्रमन्॥ विशुद्धमिच्छन् गाङ्गेय धपितं प्रतिग्रहम्। अन्तादन्तं परिक्रम्य नाध्यगच्छं पयस्विनीम्॥
44अथ पिष्टोदकेनैनं लोभयन्ति कुमारकाः। पीत्वा पिष्टरसं बालः क्षीरं पीतं मयापि च॥ ननर्वोत्थाय कौरव्य हृष्टो बाल्याद् विमोहितः। तं दृष्ट्वा नृत्यमानं तु बालैः परिवृतं सुतम्॥ हास्यतामुपसम्प्राप्तं कश्मलं तत्र मेऽभवत्। द्रोणं धिगस्त्वधनिनं यो धनं नाधिगच्छति॥
45पिष्टोदकं सुतो यस्य पीत्वा क्षीरस्य तृष्णया। नृत्यति स्म मुदाविष्टः क्षीरं पीतं मयाप्युत॥ इति सम्भाषतां वाचं श्रुत्वा मे बुद्धिरच्यवत्। आत्मानं चात्मना गर्हन् मनसेदं व्यचिन्तयम्॥ अपि चाहं पुरा विप्रैर्वर्जितो गर्हितो वसे। परोपसेवां पापिष्ठां न च कुर्यां धनेप्सया॥
46इति मत्वा प्रियं पुत्रं भीष्मादाय ततो ह्यहम्। पूर्वस्नेहानुरागित्वात् सदारः सौमकिं गतः॥
47अभिषिक्तं तु श्रुत्वैव कृतार्थोऽस्मीति चिन्तयन्। प्रियं सखायं सुप्रीतो राज्यस्थं समुपागमम्॥
48संस्मरन् संगमं चैव वचनं चैव तस्य तत्। ततो दुपदमागम्य सखिपूर्वमहं प्रभो॥ अब्रुवं पुरुषव्याघ्र सखायं विद्धि मामिति। उपस्थितस्तु द्रुपदं सखिवच्चास्मि संगतः॥
49स मां निराकारमिव प्रहसन्निदमब्रवीत्। अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन् नातिसमञ्जसा॥ यदात्थ मां त्वं प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज। संगतानीह जीर्यन्ति कालेन परिजीर्यतः॥
50सौहृदं मे त्वया ह्यासीत् पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम्। नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा॥
51साम्याद्धि सख्यं भवति वैषम्यान्नोपपद्यते। न सख्यमजरं लोके विद्यते जातु कस्यचित्॥
52कालो वैनं विहरति क्रोधो वैनं हरत्युत। मैवं जीर्णमुपास्स्व त्वं सत्यं भवत्वपाकृधि॥
53आसीत् सख्यं द्विजश्रेष्ठत्वया मेऽर्थनिबन्धनम्। न ह्यनादयः सखान्यस्य नाविद्वान् विदुषः सखा॥६९ न शूरस्य सखा क्लीवः सखिपूर्वं किमिष्यते। न हि राज्ञामुदीर्णानामेवम्भूतैर्नरैः क्वचित्॥ सख्यं भवति मन्दात्मन् श्रियाहीनैर्धनच्युतैः। नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा॥ नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते। अहं त्वया न जानामि राज्यार्थे संविदं कृताम्॥
54एकरात्रं तु ते ब्रह्मन् कामं दास्यामि भोजनम्। एवमुक्तस्त्वहं तेन सदारः प्रस्थितस्तदा॥ तां प्रतिज्ञा प्रतिज्ञाय यां कर्तास्म्यचिरादिव। दुपदेनैवमुक्तोऽहं मन्युनाभिपरिप्लुतः॥
55अभ्यागच्छं कुरून् भीष्म शिष्यैरर्थी गुणान्वितैः। ततोऽहं भवतः कामं संवर्धयितुमागतः॥ इदं नागपुरं रम्यं ब्रूहि किं करवाणि ते।
56वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तदा भीष्मो भारद्वाजमभाषत॥
57भीष्म उवाच अपज्यं क्रियतां चापं साध्वस्त्रं प्रतिपादय। भुक्ष्व भोगान् भृशं प्रीतः पूज्यमानः कुरुक्षये॥
58कुरूणामस्ति यद् वित्तं राज्यं चेदं सराष्ट्रकम्। त्वमेव परमो राजा सर्वे च कुरवस्तव॥
59यच्च ते प्रार्थितं ब्रह्मन् कृतं तदिति चिन्त्यताम्। दिष्ट्या प्राप्तोऽसि विप्रर्षे महान् मेऽनुग्रहः कृतः॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said : O king, thereupon the mighty son of Bharadvaja (Drona), coming before Drupada, told that monarch, “Consider me as friend."
2Having been thus joyfull addressed by his friend, the son of Bharadvaja (Drona), the king of Panchala could not bear those words.
3The king intoxicated with the pride of wealth, contracted is brows in anger and with eyes red (in wrath) spoke to Drona thus.
4"O Brahmana, your intelligence is hardly high of order. You address me all on a sudden friend. as your
5O dull-minded man, great kings can never be friends with such luckless and indigent fellow as you.
6We had friendship between us when we were both equally circumstances but time that wears out everything, wears out friendship also.
7Friendship never remains in any one's heart in this world being worn-out time wears it out and anger also destroys it.
8Do not therefor stick to our worn-out friendship. Do not think of it any longer. O best of Brahmanas, the friendship I entertained for you was for a particular purpose.
9The poor cannot be the friend of the rich, the unlearned can not be the friend of the learned; the coward can not be the friend of the brave (heroes). How then do you desire the continuance of our old friendship?
10Friendship or enmity, exists between two persons equally situated as to wealth or prowess. The poor and the rich can neither be friends nor enemies of each other.
11One of pure birth can never be a friend of one, who is lowly born; a car warrior cannot be a friend of one, who is not a car warrior. One who is not a king cannot have a king for his friend. How then do you desire the continuance of our old friendship?"
12Vaishampayana said : Thus addressed by Drupada, the powerful son of Bharadvaja, was filled with anger and reflecting for a moment. That wise man made up his mind as to his course of action with regard to the king of Panchala, He then went to the city of the foremost of the Kurus, named Hastinapur.
13Arrived at Hastinapur, the excellent Brahmana, the son of Bharadvaja, (Drona) lived in privacy in the house of the son of Gautama (Kripa).
14His lordly son, at the intervals of Kripa's teachings, gave instructions to the sons of Pritha (Pandavas) on the use of arms. But none knew as yet Ashvathama's (real) prowess.
15Thus he (Drona) lived there in privacy for sometime, when one day the (Kuru) princes all in a company came out of the city of Hastinapur. The princes began to play with a ball and when they were thus there playing, the ball fell into a well.
16Thereupon, they tried their utmost to recover the ball (from the well). But with all their efforts they could not get up the ball.
17Then they stared at one another, their faces flushed with blushes of shame. They were filled with great anxiety finding no means of recovering it.
18They then saw near them a Brahmana of darkish colour, decrepit and lean, one who had performed his Sandhya and purified himself with Agnihotra.
19Seeing that illustrious (Brahmana), the princes, who were despaired of the ball, immediately surrounded him.
20The powerful Drona, seeing the princes unsuccessful in their attempts, smiled a little and being conscious of his own skill, he said-
21"Shame on your Kshatriya prowess and shame also on your skill in arms! Being born in the race of Bharata, how is it that you cannot recover the ball!
22"If you give me a dinner, I shall with these blades of glass bring up not only the ball you have lost, but also this ring which I now throw down."
23Having said this, that chastiser of foes, Drona took off his ring and threw it into that dry well. Thereupon, the son of Kunti, Yudhisthira, spoke to Drona thus-
24Yudhisthira said : O Brahinana, ask from us with the permission of Kripa that which would last you for life. Having been thus addressed, (Drona) smiling replied to the princes,
25Drona said: I shall by my Mantras invest this handful of Ishikas (long glass) with the virtue of weapons. Behold their virtues that no other weapons possess. I shall piece the ball with one of these blades and then pierce that blade with another and that another with a third and thus making a chain, I shall bring it up.
26Vaishampayana said : Then Drona did exactly what he had said. The princes were all amazed and their eyes expanded with delight. Regarding what they saw as very extraordinary, they said-
27The princes said : "O best of the twice born, raise up the ring without delay.
28Vaishampayana said : Then the greatly illustrious Drona, taking a bow with an arrow pierced the ring with it and brought it up. Raising up from the well that ring, pierced with the arrow, he gave it to the astonished princes. Then princes too, seeing the ring thus recovered, said-
29The princes said : O Brahmana, we bow to you. No one else possesses such skill. We early desire to know who you are and what we can do for you."
30Having been thus addressed, Drona spoke thus to the princes.
31Drona said : Go to Bhishma and describe to him my likeness and skill. That greatly powerful man will be able to recognise me.
32Vaishampayana said : Saying "Be it so," the princes went to Bhishma and told him all that the Brahmana had said and done. Hearing from the princes everything, Bhishma (at once) recognised Drona and thought that he would be the best preceptor (for the princes.)
33That foremost of all wielders of weapons, Bhishma, went to him in person and welcoming him respectfully, brought him over to the palace and asked him the reason of his arrival. Thereupon Drona told him all.
34Drona said: Being desirous of learning the science of arms, I formerly went to the great Rishi Agnivesha for obtaining weapons from him.
35I was engaged there in serving my preceptor and lived (with him) for a long time as an humble minded Brahmachari with matted locks on my head.
36The prince of Panchala, the greatly powerful Yajnasena also lived there with the same motive (as that of mine).
37There he became my friend and he always sought my welfare. He was beloved to me. O lord, he lived with me for many years.
38O descendant of Kuru, we had studied together from our earliest days; he was my friend from boyhood; he always spoke and did what was agreeable to me.
39O Bhishma he used to tell me these gratifying words, “O Drona, I am the favourite son of my illustrious father.
40When my father (the king) would install me as the ruler of the Panchalas, it (the kingdom) shall be then enjoyed by you. O friend, this is my solemn promise. My kingdom, my wealth, my happiness all will be at your disposal.” When his study of the science of arms was finished he went away after being duly worshipped by me.
41I kept his words always in my mind. Some time after, in obedience to the injunction of my father and in the temptation of begetting offspring, I married the illustrious daughter of Gautama (Kripi) who had sort hair, who possessed great intelligence and observed many rigid vows and who was ever engaged in the Agnihotra, sacrifices and austerities. She gave birth to a son, named Ashvathama, who was greatly powerful and as the sun.
42As Bharadvaja, was pleased on obtaining me, so I was pleased to getting that son. One day Ashvathama began to cry on seeing some rich men's sons drink milk. I was so beside myself at this that I lost all knowledge of the points of heaven.
43"Instead of asking him who had only a few kine, just sufficient for sacrificial proposes, I shall ask him who had many,” thinking thus in my mind, O son of Ganga, I roamed over many countries.
44Through I roved all over the country, yet I could not obtain a milch-cow and I returned unsuccessful. Thereupon some boys tempted him with Pistaudaka (water mixed with powdered rice). The child, drinking the Pistaudaka cried out, "O I have drunk milk.” O descendant of Kuru, he began to dance in joy, being thus decided by his childish ignorance. Seeing him dance with joy amidst his playmates who were smiling at his simplicity, I was exceedingly touched. “Fie to the poor Drona, who does not try to earn wealth!
45His son in the thirst for milk drinks Pistaudaka; in ignorance he dances, crying “I have drunk milk.” Hearing these derisive words, I was quite beside myself! Then reproaching myself by myself, I began to reflect thus in my mind, "Cast off and censured by Brahmanas, I would not yet, from the desire of wealth, be any body's servant, which is ever sinful."
46O Bhishma, thus resolved and remembering my former friendship for him (Drupada) I regarded myself very much blessed. I went joyfully to the Saumaka, taking my beloved son and wife with me.
47I joyfully heard that my beloved friend had been installed on the throne and remembered his words and companionship. O lord, I went to Drupada
48Remembering my old friendship and said to him "O best of men, know me as your friend." I went to Drupada confidently as a friend should do.
49But Drupada, laughing in derision, cast me off as if I were a vulgar fellow; and he said, “O Brahmana, your intelligence is hardly of high order. As coming to me on a sudden you say are my friend. O dull-minded man, great kings can never be friends with such luckless and indigent fellow like you.
50We had friendship between us when we were both equally circumstance, but Time that wears out everything, wears out friendship also.
51Friendship never remains in the world in any one's heart without being worn out. Time wears it out and anger also destroys it.
52Do not, therefore, stick to that worn-out friendship. Do not think of it any longer. O best of Brahmanas, the friendship I entertained for you was for a particular.
53The poor cannot be the friend of the rich; the unlearned can not be the friend of the learned; the coward cannot be the friend of the brave (heroes). How them do you desire the continuance of our old friendship? There may be either friendship or enmity between two persons equally situated as to wealth or prowess. The poor and the rich can neither be friends nor enemies of one another. One of pure birth can never be a friend of one who is lowly born, a car warrior can be a friend of one who is not a car-warrior; one who is not a king cannot have a king for his friend. I do not know you, I do not remember that I ever promised you my kingdom.
54O Brahmana, I can give you food and shelter for one night.” Having been thus addressed, I left his presence with my wife, vowing to do that which I shall certainly do without much delay. O Bhishma, thus insulted by Drupada I was filled with wrath.
55I have come to the Kurus wishing to obtain accomplished pupils. To act according to your wishes, I now come to Hastinapur. Tell me what I am to do.
56Vaishampayana said : Having been thus addressed, Bhishma thus spoke to the son of Bharadvaja.
57Bhishma said: Unstring your bow and teach (these prices) the science of arms. Enjoy joyfully as much as you like every luxury in the Kuru abode.
58Whatever wealth, kingdom and sovereignty the Kurus posses, you are the lord of all. All the Kurus are at your command.
59O Brahmana, consider that to be already accomplished which is in your heart. O best of the twice born, as the fruit of our good luck we have obtained you.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, तत्पश्चात् भरद्वाज के महाबली पुत्र (द्रोण) ने द्रुपद के सामने आकर उन सम्राट् से कहा — "मुझे अपना मित्र समझिए।"
2अपने मित्र, भरद्वाज के पुत्र (द्रोण) द्वारा इस प्रकार हर्षपूर्वक कहे जाने पर पांचालराज उन वचनों को सह नहीं सके।
3धन के अभिमान से मत्त उस राजा ने क्रोध में भौंहें चढ़ाईं और (रोष से) लाल नेत्रों सहित द्रोण से इस प्रकार कहा —
4"हे ब्राह्मण, तुम्हारी बुद्धि उच्च कोटि की नहीं है। तुम सहसा मुझे अपना मित्र कहकर सम्बोधित करते हो।
5हे मन्दबुद्धि, महान् राजा तुम जैसे अभागे और दरिद्र पुरुष के कभी मित्र नहीं हो सकते।
6हमारे बीच मैत्री तब थी जब हम दोनों समान परिस्थितियों में थे; किन्तु जो काल प्रत्येक वस्तु को क्षीण कर देता है, वह मैत्री को भी क्षीण कर देता है।
7इस संसार में मैत्री किसी के भी हृदय में क्षीण हुए बिना नहीं रहती; काल उसे क्षीण कर देता है और क्रोध भी उसे नष्ट कर देता है।
8इसलिए हमारी उस क्षीण हो चुकी मैत्री से मत चिपको। उसका अब और विचार मत करो। हे ब्राह्मणों में श्रेष्ठ, तुम्हारे प्रति मैंने जो मैत्री रखी थी वह एक विशेष प्रयोजन से थी।
9दरिद्र धनवान् का मित्र नहीं हो सकता, अनपढ़ विद्वान् का मित्र नहीं हो सकता; कायर वीरों का मित्र नहीं हो सकता। तब तुम हमारी पुरानी मैत्री की निरन्तरता की इच्छा कैसे करते हो?
10मैत्री अथवा शत्रुता उन दो व्यक्तियों के बीच होती है जो धन और पराक्रम में समान स्थिति में हों। दरिद्र और धनवान् न एक-दूसरे के मित्र हो सकते हैं, न शत्रु।
11शुद्ध कुल में उत्पन्न पुरुष कभी नीच कुल में उत्पन्न पुरुष का मित्र नहीं हो सकता; महारथी उसका मित्र नहीं हो सकता जो महारथी न हो। जो राजा नहीं है वह राजा को अपना मित्र नहीं बना सकता। तब तुम हमारी पुरानी मैत्री की निरन्तरता की इच्छा कैसे करते हो?"
12वैशम्पायन ने कहा — द्रुपद द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर भरद्वाज के बलशाली पुत्र क्रोध से भर गए और क्षण भर विचार करने लगे। उन बुद्धिमान् पुरुष ने पांचालराज के विषय में अपनी भावी कार्यवाही का निश्चय कर लिया। तत्पश्चात् वे कुरुओं में अग्रगण्य के नगर हस्तिनापुर को गए।
13हस्तिनापुर पहुँचकर वे श्रेष्ठ ब्राह्मण, भरद्वाज के पुत्र (द्रोण) गौतम के पुत्र (कृप) के घर में गुप्त रूप से रहने लगे।
14उनके तेजस्वी पुत्र कृप की शिक्षा के अवकाश में पृथा के पुत्रों (पाण्डवों) को अस्त्रविद्या की शिक्षा देते थे। किन्तु उस समय तक कोई अश्वत्थामा के (वास्तविक) पराक्रम को नहीं जानता था।
15इस प्रकार वे (द्रोण) कुछ काल तक वहाँ गुप्त रूप से रहे, तब एक दिन (कुरु) राजकुमार सब मिलकर हस्तिनापुर नगर से बाहर निकले। राजकुमार गेंद से खेलने लगे और जब वे वहाँ इस प्रकार खेल रहे थे, तब गेंद एक कुएँ में गिर गई।
16तब उन्होंने गेंद को (कुएँ से) निकालने का पूरा प्रयत्न किया। किन्तु अपने समस्त प्रयत्नों से भी वे गेंद नहीं निकाल सके।
17तब वे एक-दूसरे का मुँह ताकने लगे और उनके मुख लज्जा से लाल हो गए। उसे निकालने का कोई उपाय न पाकर वे बड़ी चिन्ता से भर गए।
18तब उन्होंने अपने निकट एक श्यामवर्ण, जर्जर और कृश ब्राह्मण को देखा, जो अपनी सन्ध्या कर चुके थे और अग्निहोत्र से पवित्र हो चुके थे।
19उन यशस्वी (ब्राह्मण) को देखकर गेंद से निराश हो चुके राजकुमारों ने तत्काल उन्हें घेर लिया।
20राजकुमारों को अपने प्रयत्नों में असफल देखकर बलशाली द्रोण थोड़ा मुस्कुराए और अपने कौशल के प्रति सचेत होकर उन्होंने कहा —
21"धिक्कार है तुम्हारे क्षत्रियोचित पराक्रम को और धिक्कार है तुम्हारी अस्त्रविद्या को! भरतवंश में उत्पन्न होकर भी तुम एक गेंद नहीं निकाल सकते!
22"यदि तुम मुझे भोजन दो, तो मैं इन घास की सींकों से न केवल तुम्हारी खोई हुई गेंद निकाल दूँगा, अपितु यह अँगूठी भी जिसे मैं अभी नीचे फेंकता हूँ।"
23यह कहकर उन शत्रुदमन द्रोण ने अपनी अँगूठी उतारकर उस सूखे कुएँ में फेंक दी। तब कुन्ती के पुत्र युधिष्ठिर ने द्रोण से इस प्रकार कहा —
24युधिष्ठिर ने कहा — हे ब्राह्मण, कृप की अनुमति से हमसे वह माँगिए जो आपको जीवन भर के लिए पर्याप्त हो। इस प्रकार कहे जाने पर (द्रोण ने) मुस्कुराते हुए राजकुमारों को उत्तर दिया —
25द्रोण ने कहा — मैं अपने मन्त्रों से इन इषीकाओं (लम्बी घास की सींकों) की मुट्ठी को अस्त्रों का गुण प्रदान करूँगा। इनके वे गुण देखो जो अन्य किसी अस्त्र में नहीं हैं। मैं इनमें से एक सींक से गेंद को बेधूँगा, फिर उस सींक को दूसरी से बेधूँगा और उसे तीसरी से, और इस प्रकार एक शृंखला बनाकर मैं उसे ऊपर ले आऊँगा।
26वैशम्पायन ने कहा — तब द्रोण ने ठीक वही किया जो उन्होंने कहा था। राजकुमार सब चकित हो गए और हर्ष से उनके नेत्र फैल गए। जो उन्होंने देखा उसे अत्यन्त असाधारण मानकर वे बोले —
27राजकुमारों ने कहा — "हे द्विजश्रेष्ठ, बिना विलम्ब वह अँगूठी भी निकाल दीजिए।"
28वैशम्पायन ने कहा — तब महायशस्वी द्रोण ने बाण सहित धनुष लेकर उससे उस अँगूठी को बेधा और उसे ऊपर ले आए। बाण से बिंधी उस अँगूठी को कुएँ से निकालकर उन्होंने उसे चकित राजकुमारों को दे दिया। तब राजकुमारों ने भी उस अँगूठी को इस प्रकार निकाला देखकर कहा —
29राजकुमारों ने कहा — हे ब्राह्मण, हम आपको प्रणाम करते हैं। ऐसा कौशल किसी अन्य में नहीं है। हम अत्यन्त उत्सुक हैं कि आप कौन हैं और हम आपके लिए क्या कर सकते हैं।
30इस प्रकार कहे जाने पर द्रोण ने राजकुमारों से इस प्रकार कहा —
31द्रोण ने कहा — भीष्म के पास जाओ और उन्हें मेरा रूप तथा कौशल बताओ। वे महाबली पुरुष मुझे पहचान लेंगे।
32वैशम्पायन ने कहा — "ऐसा ही हो" कहकर राजकुमार भीष्म के पास गए और उन्हें वह सब बताया जो उस ब्राह्मण ने कहा और किया था। राजकुमारों से सब कुछ सुनकर भीष्म ने (तत्काल) द्रोण को पहचान लिया और सोचा कि वे (राजकुमारों के लिए) सर्वश्रेष्ठ आचार्य होंगे।
33समस्त अस्त्रधारियों में अग्रगण्य भीष्म स्वयं उनके पास गए और आदरपूर्वक उनका स्वागत करके उन्हें प्रासाद में ले आए तथा उनसे उनके आने का कारण पूछा। तब द्रोण ने उन्हें सब कुछ बताया।
34द्रोण ने कहा — अस्त्रविद्या सीखने की इच्छा से पूर्वकाल में मैं उनसे अस्त्र प्राप्त करने के लिए महर्षि अग्निवेश के पास गया था।
35मैं वहाँ अपने गुरु की सेवा में लगा रहा और सिर पर जटा धारण किए विनम्र ब्रह्मचारी के रूप में दीर्घकाल तक (उनके साथ) रहा।
36पांचालराजकुमार, महाबली यज्ञसेन भी उसी उद्देश्य से (जो मेरा था) वहाँ रहते थे।
37वहाँ वे मेरे मित्र बन गए और वे सदा मेरा कल्याण चाहते थे। वे मुझे प्रिय थे। हे स्वामी, वे मेरे साथ अनेक वर्षों तक रहे।
38हे कुरुवंशी, हमने अपने आरम्भिक दिनों से ही साथ-साथ अध्ययन किया; वे बाल्यकाल से मेरे मित्र थे; वे सदा वही कहते और करते जो मुझे प्रिय हो।
39हे भीष्म, वे मुझसे ये प्रीतिकर वचन कहा करते थे — "हे द्रोण, मैं अपने यशस्वी पिता का प्रिय पुत्र हूँ।
40जब मेरे पिता (राजा) मुझे पांचालों का शासक बनाएँगे, तब वह (राज्य) तुम्हारे भोग के लिए होगा। हे मित्र, यह मेरी दृढ़ प्रतिज्ञा है। मेरा राज्य, मेरा धन, मेरा सुख — सब तुम्हारे अधीन होंगे।" जब उनका अस्त्रविद्या का अध्ययन पूर्ण हुआ, तब वे मेरे द्वारा विधिपूर्वक पूजित होकर चले गए।
41मैंने उनके वचन सदा अपने मन में रखे। कुछ काल पश्चात् अपने पिता की आज्ञा का पालन करते हुए और सन्तानोत्पत्ति के प्रलोभन से मैंने गौतम की यशस्विनी पुत्री (कृपी) से विवाह किया, जिसके केश छोटे थे, जो महाबुद्धिमती थी, जो अनेक कठोर व्रतों का पालन करती थी और जो सदा अग्निहोत्र, यज्ञ और तप में निरत रहती थी। उसने अश्वत्थामा नामक एक पुत्र को जन्म दिया, जो महाबली और सूर्य के समान (तेजस्वी) था।
42जैसे भरद्वाज मुझे पाकर प्रसन्न हुए थे, वैसे ही मैं वह पुत्र पाकर प्रसन्न हुआ। एक दिन अश्वत्थामा कुछ धनवानों के पुत्रों को दूध पीते देखकर रोने लगा। इससे मैं इतना विह्वल हो गया कि मुझे दिशाओं का ज्ञान ही नहीं रहा।
43"जिसके पास केवल कुछ गौएँ हैं, यज्ञ के प्रयोजन भर की, उससे माँगने के बदले मैं उससे माँगूँगा जिसके पास बहुत गौएँ हैं" — मन में ऐसा सोचकर, हे गंगापुत्र, मैं अनेक देशों में भटका।
44यद्यपि मैं सारे देश में घूमा, तथापि मुझे एक दुधारू गौ भी नहीं मिली और मैं असफल लौट आया। तब कुछ बालकों ने उसे पिष्टोदक (चावल के चूर्ण से मिला जल) का प्रलोभन दिया। पिष्टोदक पीकर वह बालक चिल्ला उठा — "ओह, मैंने दूध पी लिया!" हे कुरुवंशी, वह अपने बालसुलभ अज्ञान से इस प्रकार ठगा जाकर हर्ष से नाचने लगा। उसे अपने खेलसाथियों के बीच नाचते देखकर, जो उसकी भोली सरलता पर हँस रहे थे, मैं अत्यन्त द्रवित हो गया। "धिक्कार है उस दरिद्र द्रोण को, जो धन कमाने का प्रयत्न नहीं करता!
45उसका पुत्र दूध की तृष्णा में पिष्टोदक पीता है; अज्ञान में वह नाचता है और चिल्लाता है — 'मैंने दूध पी लिया।'" ये उपहासपूर्ण वचन सुनकर मैं पूर्णतः विह्वल हो गया! तब स्वयं अपने को धिक्कारते हुए मैं मन में इस प्रकार विचार करने लगा — "ब्राह्मणों द्वारा त्यक्त और निन्दित होकर भी मैं धन की इच्छा से किसी का सेवक नहीं बनूँगा, जो सदा पापपूर्ण है।"
46हे भीष्म, इस प्रकार निश्चय करके और उनके (द्रुपद के) प्रति अपनी पुरानी मैत्री का स्मरण करके मैंने स्वयं को अत्यन्त धन्य माना। मैं अपने प्रिय पुत्र और पत्नी को साथ लेकर हर्षपूर्वक सौमकों के देश को गया।
47मैंने हर्ष से सुना था कि मेरा प्रिय मित्र सिंहासन पर बैठाया जा चुका है और मुझे उसके वचन तथा साहचर्य का स्मरण था। हे स्वामी, मैं द्रुपद के पास गया —
48अपनी पुरानी मैत्री का स्मरण करते हुए और उससे कहा — "हे मनुष्यों में श्रेष्ठ, मुझे अपना मित्र जानिए।" मैं द्रुपद के पास उसी विश्वास से गया जैसा एक मित्र को जाना चाहिए।
49किन्तु द्रुपद ने उपहास में हँसते हुए मुझे ऐसे त्याग दिया मानो मैं कोई तुच्छ पुरुष होऊँ; और उसने कहा — "हे ब्राह्मण, तुम्हारी बुद्धि उच्च कोटि की नहीं है। तुम सहसा मेरे पास आकर कहते हो कि तुम मेरे मित्र हो। हे मन्दबुद्धि, महान् राजा तुम जैसे अभागे और दरिद्र पुरुष के कभी मित्र नहीं हो सकते।
50हमारे बीच मैत्री तब थी जब हम दोनों समान परिस्थितियों में थे; किन्तु जो काल प्रत्येक वस्तु को क्षीण कर देता है, वह मैत्री को भी क्षीण कर देता है।
51इस संसार में मैत्री किसी के भी हृदय में क्षीण हुए बिना नहीं रहती; काल उसे क्षीण कर देता है और क्रोध भी उसे नष्ट कर देता है।
52इसलिए उस क्षीण हो चुकी मैत्री से मत चिपको। उसका अब और विचार मत करो। हे ब्राह्मणों में श्रेष्ठ, तुम्हारे प्रति मैंने जो मैत्री रखी थी वह एक विशेष प्रयोजन से थी।
53दरिद्र धनवान् का मित्र नहीं हो सकता; अनपढ़ विद्वान् का मित्र नहीं हो सकता; कायर वीरों का मित्र नहीं हो सकता। तब तुम हमारी पुरानी मैत्री की निरन्तरता की इच्छा कैसे करते हो? मैत्री अथवा शत्रुता उन दो व्यक्तियों के बीच होती है जो धन और पराक्रम में समान स्थिति में हों। दरिद्र और धनवान् न एक-दूसरे के मित्र हो सकते हैं, न शत्रु। शुद्ध कुल में उत्पन्न पुरुष कभी नीच कुल में उत्पन्न पुरुष का मित्र नहीं हो सकता; महारथी उसका मित्र हो सकता है जो महारथी न हो; जो राजा नहीं है वह राजा को अपना मित्र नहीं बना सकता। मैं तुम्हें नहीं जानता; मुझे स्मरण नहीं कि मैंने कभी तुम्हें अपना राज्य देने का वचन दिया हो।
54हे ब्राह्मण, मैं तुम्हें एक रात का भोजन और आश्रय दे सकता हूँ।" इस प्रकार कहे जाने पर मैं अपनी पत्नी सहित उसकी उपस्थिति से चला आया, यह प्रतिज्ञा करके कि जो मैं करूँगा वह निश्चय ही बिना अधिक विलम्ब करूँगा। हे भीष्म, द्रुपद द्वारा इस प्रकार अपमानित होकर मैं क्रोध से भर गया।
55गुणसम्पन्न शिष्य प्राप्त करने की इच्छा से मैं कुरुओं के पास आया हूँ। आपकी इच्छा के अनुसार आचरण करने के लिए मैं अब हस्तिनापुर आया हूँ। बताइए, मुझे क्या करना है।
56वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर भीष्म ने भरद्वाज के पुत्र से इस प्रकार कहा —
57भीष्म ने कहा — अपना धनुष उतारिए और (इन राजकुमारों को) अस्त्रविद्या सिखाइए। कुरुओं के इस धाम में जितना चाहें उतना प्रत्येक विलास हर्षपूर्वक भोगिए।
58कुरुओं के पास जो भी धन, राज्य और आधिपत्य है, आप उन सबके स्वामी हैं। समस्त कुरु आपकी आज्ञा में हैं।
59हे ब्राह्मण, जो आपके हृदय में है उसे सिद्ध हुआ ही मानिए। हे द्विजश्रेष्ठ, हमारे सौभाग्य के फलस्वरूप हमें आप प्राप्त हुए हैं।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — हे राजन्, त्यसपछि भरद्वाजका महाबली पुत्र (द्रोण) ले द्रुपदको सामु आएर ती सम्राट्लाई भने — "मलाई आफ्नो मित्र ठान्नुहोस्।"
2आफ्ना मित्र, भरद्वाजका पुत्र (द्रोण) द्वारा यसरी हर्षपूर्वक भनिएपछि पाञ्चालराजले ती वचन सहन सकेनन्।
3धनको अभिमानले मात्तिएका ती राजाले क्रोधमा आँखीभौँ चढाए र (रिसले) राता आँखासहित द्रोणलाई यसरी भने —
4"हे ब्राह्मण, तिम्रो बुद्धि उच्च कोटिको छैन। तिमी एक्कासि मलाई आफ्नो मित्र भनेर सम्बोधन गर्छौ।
5हे मन्दबुद्धि, महान् राजा तिमीजस्तो अभागी र दरिद्र पुरुषका कहिल्यै मित्र हुन सक्दैनन्।
6हाम्रा बीचमा मैत्री तब थियो जब हामी दुवै समान परिस्थितिमा थियौँ; तर जुन कालले प्रत्येक वस्तुलाई क्षीण पारिदिन्छ, त्यसले मैत्रीलाई पनि क्षीण पारिदिन्छ।
7यस संसारमा मैत्री कसैको पनि हृदयमा क्षीण नभई रहँदैन; कालले त्यसलाई क्षीण पारिदिन्छ र क्रोधले पनि त्यसलाई नष्ट पारिदिन्छ।
8त्यसैले हाम्रो त्यो क्षीण भइसकेको मैत्रीमा नटाँसिऊ। त्यसको अब अरू विचार नगर। हे ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ, तिमीप्रति मैले जुन मैत्री राखेको थिएँ त्यो एक विशेष प्रयोजनले थियो।
9दरिद्र धनवान्को मित्र हुन सक्दैन, अनपढ विद्वान्को मित्र हुन सक्दैन; कायर वीरहरूको मित्र हुन सक्दैन। अनि तिमी हाम्रो पुरानो मैत्रीको निरन्तरताको इच्छा कसरी गर्छौ?
10मैत्री अथवा शत्रुता ती दुई व्यक्तिका बीचमा हुन्छ जो धन र पराक्रममा समान स्थितिमा होऊन्। दरिद्र र धनवान् न एक-अर्काका मित्र हुन सक्छन्, न शत्रु।
11शुद्ध कुलमा जन्मेको पुरुष कहिल्यै नीच कुलमा जन्मेको पुरुषको मित्र हुन सक्दैन; महारथी उसको मित्र हुन सक्दैन जो महारथी नहोस्। जो राजा होइन उसले राजालाई आफ्नो मित्र बनाउन सक्दैन। अनि तिमी हाम्रो पुरानो मैत्रीको निरन्तरताको इच्छा कसरी गर्छौ?"
12वैशम्पायनले भने — द्रुपदद्वारा यसरी भनिएपछि भरद्वाजका बलशाली पुत्र क्रोधले भरिए र क्षणभर विचार गर्न थाले। ती बुद्धिमान् पुरुषले पाञ्चालराजका विषयमा आफ्नो भावी कार्यवाहीको निश्चय गरे। त्यसपछि उनी कुरुहरूमा अग्रगण्यको नगर हस्तिनापुरतिर गए।
13हस्तिनापुर पुगेर ती श्रेष्ठ ब्राह्मण, भरद्वाजका पुत्र (द्रोण) गौतमका पुत्र (कृप) को घरमा गुप्त रूपले बस्न थाले।
14उनका तेजस्वी पुत्र कृपको शिक्षाको अवकाशमा पृथाका पुत्रहरू (पाण्डवहरू) लाई अस्त्रविद्याको शिक्षा दिन्थे। तर त्यस बेलासम्म कसैले अश्वत्थामाको (वास्तविक) पराक्रम जान्दैनथ्यो।
15यसरी उनी (द्रोण) केही समयसम्म त्यहाँ गुप्त रूपले बसे, तब एक दिन (कुरु) राजकुमारहरू सबै मिलेर हस्तिनापुर नगरबाट बाहिर निस्के। राजकुमारहरू बल खेल्न थाले र जब उनीहरू त्यहाँ यसरी खेलिरहेका थिए, तब बल एउटा इनारमा खस्यो।
16तब उनीहरूले बललाई (इनारबाट) निकाल्ने पूरा प्रयत्न गरे। तर आफ्ना सम्पूर्ण प्रयत्नले पनि उनीहरूले बल निकाल्न सकेनन्।
17तब उनीहरू एक-अर्काको मुख हेर्न थाले र तिनका मुख लाजले राता भए। त्यसलाई निकाल्ने कुनै उपाय नपाएर उनीहरू ठूलो चिन्ताले भरिए।
18तब उनीहरूले आफ्नो नजिक एक श्यामवर्ण, जीर्ण र कृश ब्राह्मणलाई देखे, जसले आफ्नो सन्ध्या गरिसकेका थिए र अग्निहोत्रले पवित्र भइसकेका थिए।
19ती यशस्वी (ब्राह्मण) लाई देखेर बलबाट निराश भइसकेका राजकुमारहरूले तत्कालै उनलाई घेरे।
20राजकुमारहरूलाई आफ्ना प्रयत्नमा असफल देखेर बलशाली द्रोण अलिकति मुस्कुराए र आफ्नो कौशलप्रति सचेत भई उनले भने —
21"धिक्कार छ तिम्रो क्षत्रियोचित पराक्रमलाई र धिक्कार छ तिम्रो अस्त्रविद्यालाई! भरतवंशमा जन्मेर पनि तिमीहरू एउटा बल निकाल्न सक्दैनौ!
22"यदि तिमीहरूले मलाई भोजन दियौ भने, म यी घाँसका सिन्काले न केवल तिम्रो गुमेको बल निकालिदिनेछु, अपितु यो औँठी पनि जसलाई म अहिले तल फाल्छु।"
23यसो भनेर ती शत्रुदमन द्रोणले आफ्नो औँठी फुकालेर त्यस सुक्खा इनारमा फालिदिए। तब कुन्तीका पुत्र युधिष्ठिरले द्रोणलाई यसरी भने —
24युधिष्ठिरले भने — हे ब्राह्मण, कृपको अनुमतिले हामीसँग त्यो माग्नुहोस् जो तपाईंलाई जीवनभरका लागि पर्याप्त होस्। यसरी भनिएपछि (द्रोणले) मुस्कुराउँदै राजकुमारहरूलाई उत्तर दिए —
25द्रोणले भने — म आफ्ना मन्त्रले यी इषीका (लामा घाँसका सिन्का) को मुठीलाई अस्त्रको गुण प्रदान गर्नेछु। यिनका ती गुण हेर जो अरू कुनै अस्त्रमा छैनन्। म यीमध्ये एउटा सिन्काले बललाई घोच्नेछु, त्यसपछि त्यस सिन्कालाई दोस्रोले घोच्नेछु र त्यसलाई तेस्रोले, र यसरी एक शृङ्खला बनाएर म त्यसलाई माथि ल्याउनेछु।
26वैशम्पायनले भने — तब द्रोणले ठीक त्यही गरे जो उनले भनेका थिए। राजकुमारहरू सबै चकित भए र हर्षले तिनका आँखा फराकिला भए। जे उनीहरूले देखे त्यसलाई अत्यन्त असाधारण ठानेर तिनीहरूले भने —
27राजकुमारहरूले भने — "हे द्विजश्रेष्ठ, ढिलो नगरी त्यो औँठी पनि निकालिदिनुहोस्।"
28वैशम्पायनले भने — तब महायशस्वी द्रोणले बाणसहित धनुष लिएर त्यसले त्यस औँठीलाई घोचे र त्यसलाई माथि ल्याए। बाणले घोचिएको त्यस औँठीलाई इनारबाट निकालेर उनले त्यो चकित राजकुमारहरूलाई दिए। तब राजकुमारहरूले पनि त्यस औँठीलाई यसरी निकालिएको देखेर भने —
29राजकुमारहरूले भने — हे ब्राह्मण, हामी तपाईंलाई प्रणाम गर्छौं। यस्तो कौशल अरू कसैमा छैन। हामी अत्यन्त उत्सुक छौँ कि तपाईं को हुनुहुन्छ र हामीले तपाईंका लागि के गर्न सक्छौँ।
30यसरी भनिएपछि द्रोणले राजकुमारहरूलाई यसरी भने —
31द्रोणले भने — भीष्मकहाँ जाऊ र उनलाई मेरो रूप तथा कौशल बताऊ। ती महाबली पुरुषले मलाई चिन्नेछन्।
32वैशम्पायनले भने — "त्यसै होस्" भनेर राजकुमारहरू भीष्मकहाँ गए र उनलाई त्यो सबै बताए जो ती ब्राह्मणले भनेका र गरेका थिए। राजकुमारहरूबाट सबै कुरा सुनेर भीष्मले (तत्कालै) द्रोणलाई चिने र सोचे कि उनी (राजकुमारहरूका लागि) सर्वश्रेष्ठ आचार्य हुनेछन्।
33सम्पूर्ण अस्त्रधारीहरूमा अग्रगण्य भीष्म आफैँ उनीकहाँ गए र आदरपूर्वक उनको स्वागत गरेर उनलाई प्रासादमा ल्याए तथा उनीसँग उनको आगमनको कारण सोधे। तब द्रोणले उनलाई सबै कुरा बताए।
34द्रोणले भने — अस्त्रविद्या सिक्ने इच्छाले पूर्वकालमा म उनीबाट अस्त्र प्राप्त गर्न महर्षि अग्निवेशकहाँ गएको थिएँ।
35म त्यहाँ आफ्ना गुरुको सेवामा लागिरहेँ र शिरमा जटा धारण गरेर विनम्र ब्रह्मचारीका रूपमा दीर्घकालसम्म (उनीसँग) बसेँ।
36पाञ्चालराजकुमार, महाबली यज्ञसेन पनि त्यसै उद्देश्यले (जो मेरो थियो) त्यहाँ बस्थे।
37त्यहाँ उनी मेरा मित्र बने र उनी सदा मेरो कल्याण चाहन्थे। उनी मलाई प्रिय थिए। हे स्वामी, उनी मसँग अनेक वर्षसम्म बसे।
38हे कुरुवंशी, हामीले आफ्ना सुरुका दिनदेखि नै सँगसँगै अध्ययन गर्यौँ; उनी बाल्यकालदेखि मेरा मित्र थिए; उनी सदा त्यही भन्थे र गर्थे जो मलाई प्रिय होस्।
39हे भीष्म, उनी मलाई यी प्रीतिकर वचन भन्ने गर्थे — "हे द्रोण, म आफ्ना यशस्वी पिताको प्रिय पुत्र हुँ।
40जब मेरा पिता (राजा) ले मलाई पाञ्चालका शासक बनाउनेछन्, तब त्यो (राज्य) तिम्रो भोगका लागि हुनेछ। हे मित्र, यो मेरो दृढ प्रतिज्ञा हो। मेरो राज्य, मेरो धन, मेरो सुख — सबै तिम्रो अधीनमा हुनेछन्।" जब उनको अस्त्रविद्याको अध्ययन पूरा भयो, तब उनी मबाट विधिपूर्वक पूजित भई गए।
41मैले उनका वचन सदा आफ्नो मनमा राखेँ। केही समयपछि आफ्ना पिताको आज्ञा पालन गर्दै र सन्तानोत्पत्तिको प्रलोभनले मैले गौतमकी यशस्विनी पुत्री (कृपी) सँग विवाह गरेँ, जसका कपाल छोटा थिए, जो महाबुद्धिमती थिइन्, जो अनेक कठोर व्रतको पालन गर्थिन् र जो सदा अग्निहोत्र, यज्ञ र तपमा निरत रहन्थिन्। उनले अश्वत्थामा नामक एक पुत्रलाई जन्म दिइन्, जो महाबली र सूर्यजस्तै (तेजस्वी) थियो।
42जसरी भरद्वाज मलाई पाएर प्रसन्न भएका थिए, त्यसरी नै म त्यो पुत्र पाएर प्रसन्न भएँ। एक दिन अश्वत्थामा केही धनवान्का पुत्रहरूलाई दूध पिइरहेको देखेर रुन थाल्यो। यसले म यति विह्वल भएँ कि मलाई दिशाको ज्ञान नै रहेन।
43"जससँग केवल केही गाई छन्, यज्ञको प्रयोजनजति मात्र, उसँग माग्नुको सट्टा म उसँग माग्नेछु जससँग धेरै गाई छन्" — मनमा यस्तो सोचेर, हे गङ्गापुत्र, म अनेक देशमा भौँतारिएँ।
44यद्यपि म सारा देशमा घुमेँ, तापनि मलाई एउटा दुहुना गाई पनि भेटिएन र म असफल फर्केँ। तब केही बालकहरूले उसलाई पिष्टोदक (चामलको पीठोसँग मिसाइएको जल) को प्रलोभन दिए। पिष्टोदक पिएर त्यो बालक चिच्यायो — "ओहो, मैले दूध पिएँ!" हे कुरुवंशी, ऊ आफ्नो बालसुलभ अज्ञानले यसरी ठगिएर हर्षले नाच्न थाल्यो। उसलाई आफ्ना खेलसाथीहरूको बीचमा नाचिरहेको देखेर, जो उसको भोली सरलतामा हाँसिरहेका थिए, म अत्यन्त द्रवित भएँ। "धिक्कार छ त्यस दरिद्र द्रोणलाई, जसले धन कमाउने प्रयत्न गर्दैन!
45उसको पुत्र दूधको तिर्खामा पिष्टोदक पिउँछ; अज्ञानमा ऊ नाच्छ र चिच्याउँछ — 'मैले दूध पिएँ।'" यी उपहासपूर्ण वचन सुनेर म पूर्णतः विह्वल भएँ! तब आफैँलाई धिक्कार्दै म मनमा यसरी विचार गर्न थालेँ — "ब्राह्मणहरूद्वारा त्यक्त र निन्दित भएर पनि म धनको इच्छाले कसैको सेवक बन्नेछैन, जो सदा पापपूर्ण छ।"
46हे भीष्म, यसरी निश्चय गरेर र उनी (द्रुपद) प्रतिको आफ्नो पुरानो मैत्रीको स्मरण गरेर मैले आफूलाई अत्यन्त धन्य ठानेँ। म आफ्ना प्रिय पुत्र र पत्नीलाई सँगै लिएर हर्षपूर्वक सौमकहरूको देशतिर गएँ।
47मैले हर्षले सुनेको थिएँ कि मेरो प्रिय मित्र सिंहासनमा राखिइसकेको छ र मलाई उसका वचन तथा साहचर्यको स्मरण थियो। हे स्वामी, म द्रुपदकहाँ गएँ —
48आफ्नो पुरानो मैत्रीको स्मरण गर्दै र उसलाई भनेँ — "हे मानिसहरूमा श्रेष्ठ, मलाई आफ्नो मित्र जान्नुहोस्।" म द्रुपदकहाँ त्यसै विश्वासले गएँ जस्तो एक मित्र जानुपर्छ।
49तर द्रुपदले उपहासमा हाँस्दै मलाई यसरी त्याग्यो मानौँ म कुनै तुच्छ पुरुष हुँ; अनि उसले भन्यो — "हे ब्राह्मण, तिम्रो बुद्धि उच्च कोटिको छैन। तिमी एक्कासि मकहाँ आएर भन्छौ कि तिमी मेरो मित्र हौ। हे मन्दबुद्धि, महान् राजा तिमीजस्तो अभागी र दरिद्र पुरुषका कहिल्यै मित्र हुन सक्दैनन्।
50हाम्रा बीचमा मैत्री तब थियो जब हामी दुवै समान परिस्थितिमा थियौँ; तर जुन कालले प्रत्येक वस्तुलाई क्षीण पारिदिन्छ, त्यसले मैत्रीलाई पनि क्षीण पारिदिन्छ।
51यस संसारमा मैत्री कसैको पनि हृदयमा क्षीण नभई रहँदैन; कालले त्यसलाई क्षीण पारिदिन्छ र क्रोधले पनि त्यसलाई नष्ट पारिदिन्छ।
52त्यसैले त्यो क्षीण भइसकेको मैत्रीमा नटाँसिऊ। त्यसको अब अरू विचार नगर। हे ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ, तिमीप्रति मैले जुन मैत्री राखेको थिएँ त्यो एक विशेष प्रयोजनले थियो।
53दरिद्र धनवान्को मित्र हुन सक्दैन; अनपढ विद्वान्को मित्र हुन सक्दैन; कायर वीरहरूको मित्र हुन सक्दैन। अनि तिमी हाम्रो पुरानो मैत्रीको निरन्तरताको इच्छा कसरी गर्छौ? मैत्री अथवा शत्रुता ती दुई व्यक्तिका बीचमा हुन्छ जो धन र पराक्रममा समान स्थितिमा होऊन्। दरिद्र र धनवान् न एक-अर्काका मित्र हुन सक्छन्, न शत्रु। शुद्ध कुलमा जन्मेको पुरुष कहिल्यै नीच कुलमा जन्मेको पुरुषको मित्र हुन सक्दैन; महारथी उसको मित्र हुन सक्छ जो महारथी नहोस्; जो राजा होइन उसले राजालाई आफ्नो मित्र बनाउन सक्दैन। म तिमीलाई चिन्दिनँ; मलाई सम्झना छैन कि मैले कहिल्यै तिमीलाई आफ्नो राज्य दिने वचन दिएको होऊँ।
54हे ब्राह्मण, म तिमीलाई एक रातको भोजन र आश्रय दिन सक्छु।" यसरी भनिएपछि म आफ्नी पत्नीसहित उसको उपस्थितिबाट फर्केँ, यो प्रतिज्ञा गरेर कि जो म गर्नेछु त्यो निश्चय नै धेरै ढिलो नगरी गर्नेछु। हे भीष्म, द्रुपदद्वारा यसरी अपमानित भई म क्रोधले भरिएँ।
55गुणसम्पन्न शिष्य प्राप्त गर्ने इच्छाले म कुरुहरूकहाँ आएको छु। तपाईंको इच्छाअनुसार आचरण गर्न म अब हस्तिनापुर आएको छु। भन्नुहोस्, मैले के गर्नु छ।
56वैशम्पायनले भने — यसरी भनिएपछि भीष्मले भरद्वाजका पुत्रलाई यसरी भने —
57भीष्मले भने — आफ्नो धनुष ओराल्नुहोस् र (यी राजकुमारहरूलाई) अस्त्रविद्या सिकाउनुहोस्। कुरुहरूको यस धाममा जति चाहनुहुन्छ त्यति प्रत्येक विलास हर्षपूर्वक भोग्नुहोस्।
58कुरुहरूसँग जुनसुकै धन, राज्य र आधिपत्य छ, तपाईं ती सबैका स्वामी हुनुहुन्छ। सम्पूर्ण कुरु तपाईंको आज्ञामा छन्।
59हे ब्राह्मण, जो तपाईंको हृदयमा छ त्यसलाई सिद्ध भइसकेकै ठान्नुहोस्। हे द्विजश्रेष्ठ, हाम्रो सौभाग्यको फलस्वरूप हामीले तपाईंलाई प्राप्त गरेका छौँ।