सम्भव पर्व — द्रोणद्वारा शिष्यहरूको परीक्षा
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 132
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ततः सम्पूजितो द्रोणो भीष्मेण द्विपदां वरः। विशश्राम महातेजाः पूजित: कुरुवेश्मनि॥
2विश्रान्तेऽथ गुरौ तस्मिन् पौत्रानादाय कौरवान्। शिष्यत्वेन ददौ भीष्मो वसूनि विविधानि च॥ गृहं च सुपरिच्छन्नं धनधान्यसमाकुलम्। भारद्वाजाय सुप्रीतः प्रत्यपादयत प्रभुः॥
3सताशिष्यान् महेष्वासः प्रतिजग्राह कौरवान्। पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश्च द्रोणो मुदितमानसः॥
4प्रतिगृह्य च तान् सर्वान् द्रोणो वचनमब्रवीत्। रहस्येकः प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तथा।॥
5द्रोण उवाच कार्यं मे काक्षितं किंचिद्धदि सम्परिवर्तते। कृतास्त्रैस्तत् प्रदेयं मे तदेतद् वदतानघाः॥
6वैशम्पायन उवाच तच्छ्रुत्वा कौरवेयास्ते तूष्णीमासन् विशाम्पते। अर्जुनस्तु ततः सर्वं प्रतिजज्ञे परंतप॥
7ततोऽर्जुनं तदा मूर्ध्नि समाघ्राय पुनः पुनः। प्रीतिपूर्वं परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा॥
8ततो द्रोणः पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च। ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान्॥
9राजपुत्रास्तथा चान्ये समेत्य भरतर्षभ। अभिजग्मुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम्॥
10वृष्णयश्चान्धकाश्चैव नानादेश्याश्च पार्थिवाः। सूतपुत्रश्च राधेयो गुरुं द्रोणमियात् तदा॥
11स्पर्धमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रोऽत्यमर्षणः। दुर्योधनं समाश्रित्य सोऽवमन्यत पाण्डवान्॥
12अभ्ययात् स ततो द्रोणं धनुर्वेदचिकीर्षया। शिक्षाभुजबलोद्योगैस्तेषु सर्वेषु पाण्डवः। अस्त्रविद्यानुरागाच्च विशिष्टोऽभवदर्जुनः॥ तुल्येष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्ठवेषु च। सर्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिकोऽर्जुनः॥
13ऐन्द्रिमप्रतिमं द्रोण उपदेशेष्वमन्यता एवं सर्वकुमाराणामिष्वस्त्रं प्रत्यपादयत्॥
14कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात्। पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात्॥ यावत् ते नोपगच्छन्ति तावदस्मै परां क्रियाम्। द्रोण आचष्ट पुत्राय तत् कर्म जिष्णुरौहत॥
15ततः स वारुणास्त्रेण पूरयित्वा कमण्डलुम्। सममाचार्यपुत्रेण गुरुमभ्येति फाल्गुनः॥ आचार्यपुत्रात् तस्मात् तु विशेषोपचयेऽपृथका न व्यहीयत मेधावी पार्थोऽप्यस्त्रविदां वरः॥ अर्जुनः परमं यत्नमातिष्ठद् गुरुपूजने। अस्त्रे च परमं योगं प्रियो द्रोणस्य चाभवत्॥
16तं दृष्ट्वा नित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम्। आहूय वचनं द्रोणो रहः सूदमभाषत॥ अन्धकारेऽर्जुनायान्नं न देयं ते कदाचन। न चाख्येयमिदं चापि मद्वाक्यं विजये त्वया॥
17ततः कदाचिद् भुञ्जाने प्रववौ वायुरर्जुने। तेन तत्र प्रदीपः स दीप्यमानो विलोपितः॥
18भुक्त एव तु कौन्तेयो नास्यादन्यत्र वर्तते। हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात्॥
19तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डवः। योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दनः॥
20तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोणः शुश्राव भारत। उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत्॥
21द्रोण उवाच प्रयतिष्ये तथा कर्तुं यथा नान्यो धनुर्धरः। त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
22वैशम्पायन उवाच ततो द्रोणोऽर्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च। रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत्॥
23गदायुद्धेऽसिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु। द्रोणः संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान्॥
24तस्य तत् कौशलं श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षवः। राजानो राजपुत्राश्च समाजग्मुः सहस्रशः॥
25ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुषः सुतः। एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह॥
26न स तं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन्। शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया॥
27स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृह्य परंतपः। अरण्यमनुसम्प्राप्य कृत्वा द्रोणं महीमयम्॥ तस्मिन्नाचार्यवृत्तिं च परमामास्थितस्तदा। इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं नियमास्थितः॥
28परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च। विमोक्षादानसंधाने लघुत्वं परमाप सः॥
29अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाताः कदाचित् कुरुपाण्डवाः। ग्थैर्विनिर्ययुः सर्वे मृगयामरिमर्दन॥
30तत्रोपकरणं गृह्य नरः कश्चिद् यदृच्छया। राजन्ननुजगामैकः श्वानमादाय पाण्डवान्॥
31तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया। श्वा चरन् स वने मूढो नैषादि प्रति जग्मिवान्॥
32स कृष्णं मलदिग्धाङ्गं कृष्णाजिनजटाधरम्। नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिक॥
33तदा तस्याथ भषतः शुनः सप्त शरान् मुखे। लाघवं दर्शयन्नस्त्रे मुमोच युगपद् यथा॥
34स तु श्वा शरपूर्णास्य: पाण्डवानाजगाम हा तं दृष्ट्वा पाण्डवा वीराः परं विस्मयमागताः॥
35लाघवं शब्दवेधित्वं दृष्ट्वा तत् परमं तदा। प्रेक्ष्य तं वीडिताश्चासन् प्रशशंसुश्च सर्वशः॥
36तं ततोऽन्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम्। ददृशुः पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान्॥
37न चैनमभ्यजास्ते तदा विकृतदर्शनम्। अथैनं परिपप्रच्छुः को भवान् कस्य वेत्युत॥
38एकलव्य उवाच निषादाधिपतेर्वीरा हिरण्यधनुषः सुतम्। द्रोणशिष्यं च मां वित्त धनुर्वेदकृतश्रमम्॥
39वैशम्पायन उवाच ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवाः। यथावृत्तं वने सर्वं द्रोणायाचख्युरद्भुतम्॥
40कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन्। रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादिदमब्रवीत्॥
41अर्जुन उवाच तदाहं परिरभ्यैकः प्रीतिपूर्वमिदं वचः। भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्विशिष्टो भविष्यति॥
42अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान्। अन्योऽस्ति भवतः शिष्यो निषादाधिपतेः सुतः॥
43वैशम्पायन उवाच मुहूर्तमिव तं द्रोणाश्चिन्तयित्वा विनिश्चयम्। सव्यसाचिनमादाय नैषादि प्रति जग्मिवान्॥
44ददर्श मलदिग्धाङ्गं जटिलं चीरवाससम्। एकलव्यं धनुष्पाणिमस्यन्तमनिशं शरान्॥
45एकलव्यस्तु तं दृष्ट्वा द्रोणमायान्तमन्तिकात्। अभिगम्योपसंगृह्य जगाम शिरसा महीम्॥
46पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत् स निषादजः। निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः॥
47ततो द्रोणोऽब्रवीद् राजन्नेकलव्यमिदं वचः। यदि शिष्योऽसि मे वीर वेतनं दीयती मम॥ एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा प्रीयमाणोऽब्रवीदिदम्।
48एकलव्य उवाच किं प्रयच्छामि भगवन्नाज्ञापयतु मां गुरुः॥ न हि किंचिददेयं मे गुरवे ब्रह्मवित्तम।
49वैशम्पायन उवाच तमब्रवीत् त्वयाङ्गुष्ठो दक्षिणो दीयतामिति॥
50एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम्। प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् सत्ये च नियतः सदा।५७॥ तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानसः। छित्त्वाविचार्य तं प्रादाद् द्रोणायाङ्गुष्ठमात्मनः॥
51ततः शरं तु नैषादिरङ्गुलीभिर्व्यकर्षत। न तथा च स शीघ्रोऽभूद् यथा पूर्वं नराधिप॥
52ततोऽर्जुनः प्रीतमना बभूव विगतज्वरः। द्रोणश्च सत्यवागासीनान्योऽभिभवितार्जुनम्॥
53द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यौ बभूवतुः। दुर्योधनश्च भीमश्च सदा संरब्धमानसौ॥
54अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिकोऽभवत्। तथाति पुरुषानन्यान् त्सारुको यमजावुभौ॥
55युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठः सर्वत्र तु धनंजयः। प्रथितः सागरान्तायां रथयूथपयूथपः॥ बुद्धियोगबलोत्साहैः सर्वास्त्रेषु च निष्ठितः। अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टोऽभवदर्जुनः॥
56तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान्। एकः सर्वकुमाराणां बभूवातिरथोऽर्जुनः॥
57प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम्। धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम्॥
58तांस्तु सर्वान् समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान्। द्रोणः प्रहरणज्ञाने जिज्ञासुः पुरुषर्षभः॥
59कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभिः कृतम्। अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत्॥
60द्रोण उवाच शीघ्रं भवन्तः सर्वेऽपि धनूंष्यादाय सर्वशः। भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठध्वं संधितेषवः॥
61मद्वाक्यसमकालं तु शिरोऽस्य विनिपात्यताम्। एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रकाः।७०॥
62वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाङ्गिरसां वरः। संधत्स्व बाणं दुर्घष मद्वाक्यान्ते विमुञ्च तम्॥
63ततो युधिष्ठिरः पूर्वं धनुर्गृह्य परंतपः। तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः॥
64ततो विततधन्वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम्। स मुहूर्तादुवाचेदं वचनं भरतर्षभ॥
65पश्यैनं तं दुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मजा श्यामीत्येवमाचार्यं प्रत्युवाच युधिष्ठिरः॥
66स मुहूर्तादिव पुनर्दोणस्तं प्रत्यभाषत।
67द्रोण उवाच अथ वृक्षमिमं मां वा भ्रातृन् वापि प्रपश्यसि॥
68तमुवाच च कौन्तेयः पश्याम्येनं वनस्पतिम्। भवन्तं च तथा भ्रातृन् भासं चेति पुनः पुनः॥
69तमुवाचापसपैति द्रोणोऽप्रीतमना इव। नैतच्छक्यं त्वया वेळू लक्ष्यमित्येव कुत्सयन्॥
70ततो दुर्योधनादींस्तान् धार्तराष्ट्रान् महायशाः। तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासुः पर्यपृच्छत॥ अन्यांश्च शिष्यान् भीमादीन् राज्ञश्चैवान्यदेशजान्। तथा च सर्वे तत् सर्वं पश्याम इति कुत्सिताः॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said : Thereupon that best of men, that greatly effulgent Drona, worshipped by Bhishma, took up his quarters in the house of the Kurus and was adored by them all.
2When he had taken rest for a while, Bhishma, taking his grandsons, the Kurus, gave them to him as his pupils, making him their preceptor with the presents of various wealth. That lord (Bhishma) gave the son of Bharadvaja (Drona) a neat and tidy house, well filled with paddy and every kind of wealth.
3That great bowman, Drona, in delightful heart, accepted the Kurus, the sons of Dhritarashtra and Pandu, as his pupils.
4Having accepted them all as (his pupils), Drona called them apart and spoke, to them confidently thus-
5Drona said: "O sinless ones, I have a particular desire in my heart; promise me truly that you will accomplish it when you will become skilled in arms.
6Vaishampayana said : Hearing these words, the Kuru princes remained silent. O chastiser of foes, Arjuna, (however), vowed to accomplish it.
7Drona then cheerfully clasped Arjuna to his bosom and repeatedly took the scent of his head and shed tears of joy.
8The greatly powerful Drona taught the sons of Pandu (the use of) various weapons, both celestial and human.
9O best of Bharata race, many other princes also flocked to that best of Brahmanas, Drona, to learn (the science of) arms.
10The Vrishnis, the Andhakas and the princes from various countries and the son of Suta and Radha (Karna) made Drona their preceptor.
11The son of Suta (Karna), being jealous of Partha (Arjuna), always defied him and being supported by Duryodhana disregarded the Pandavas.
12That Pandava (Arjuna) from his eager desire to learn the science of arms always remained at the side of Drona and he excelled all in skill, in strength of arms and in perseverance, on account of his love for the science of arms.
13Though he (Drona) gave equal instructions to all, yet Arjuna became the foremost of all in lightness and skill. Drona was convinced that none of his pupils would be able to equal that son of Indra.
14Thus he gave instructions to all the princes in the (science of) arms. To keep them away for long, he gave them Kamandala (a vessel narrow mouth) for fetching water. But he gave his son a Kumbha (wide mounted vessel to fetch water), so that it may not take him, long (to fill it). When they were thus kept away, Drona instructed his son some superior methods of using arms. Arjuna came to know it.
15Thereupon he filled his Kamandala with the Varuna weapon and came to his preceptor at the same time with his preceptor's son and thus the intelligent son of Pritha, that foremost of all the learned in arms, became in no way inferior to his preceptor's son. Arjuna took great deal of care in worshipping the preceptor; he had great devotion of his study of the science of arms, therefore, he became a great favourite of Drona.
16Drona, seeing Falguni's (Arjuna) great devotion of arms, summoned the cook and told him in private, “Never give rice (food) to Arjuna in the dark and never told him also that I have asked you to do it."
17On a certain day when Arjuna was taking his food, a wind arose and the burning lamp went out.
18The effulgent son of Kunti, (Arjuna) continued eating the dark, his hand from habit going to his mouth.
19Thinking this to be the result of the force of habit, the mighty armed son of Pandu practiced with his bow in the night.
20O descendant of the Bharata race, bearing the twang of his bow string, in the night, Drona came to him and embracing him spoke to him thus-
21Drona said: I speak to you truly that I shall do to you that by which there will be no bowman in the world who will be equal to you.
22Vaishampayana said : Thereupon Drona taught Arjuna the art of fighting on horse back and on the back of the elephants, on car and on the ground.
23Drona taught that Kaurava (Arjuna) how to fight with clubs, the sword, the lance, the spear and the dart. He taught him the use of many other weapons and how to fight with many men.
24Hearing of his skill, thousands of kings and princes, desirous of learning the science of arms flocked (to him).
25O great king, thereupon, Ekalavya, the son of Hiranyadhanu, king of the Nishadas, came to Drona.
26That learned man in all the precepts of religion (Drona) did not accept him (the Nishada prince) as his pupil in archery, thinking that he was a Nishada and considering the interest of the princes.
27O chastiser of foes, touching Drona's feet with his head, he went into a forest and made a clay statue of Drona. He began to worship it (the clay figure) as if were his real preceptor and before that figure he practiced the use of arms with the most rigid regularity.
28In consequence of his exceptional reverence for his preceptor and of his devotion to his purpose, all the three processes of fixing arrows on the bow string, aiming and letting off became very easy to him.
29O chastiser of foes, one day the Kuru and the Pandu princes with the permission of Drona all set out on their cars to a hunting excursion.
30O king, a servant followed the Pandavas at his ease with the necessary things (for the hunt) and took a dog with him.
31They wondered about the forest, intent on the purpose they had in view; the dog also wandered about alone and came to the Nishada (prince).
32The dog seeing the Nishada of dark colour and of body besmeared with filth, with an attire of black skin and with matted hair on his head, began to bark aloud.
33Thereupon he (the Nishada,) exhibiting lightness of hand, at once struck seven arrows into the mouth of the barking dog.
34The dog, thus pierced in the mouth with the arrows, came back to the Pandavas and the Pandava heroes on seeing this were very much astonished.
35Ashamed of their own skill, they praised the lightness of hand and precision of aim by auricular perception (of the Nishada Prince).
36O king, they, thereupon, began to search in the forest for that unknown dweller of the wood. The The Pandavas soon found him discharging ceaseless arrows from his bow.
37Seeing that man of grim visage, a total stranger to them, they asked, “Who are you and whose son are you?"
38The Ekalavya said : O heroes, I am the son of the Nishada king, Hiranyadhanu. know me to be a pupil of Drona labouring to acquire the science of arms.
39Vaishmpayana said : The Pandavas, having made themselves acquainted with everything connected with him and returning (to Hastinapur) told Drona all about the wonderful feat of archery they had seen in the forest.
40O king, the son of Kunti, Arjuna thinking of Ekalavya all the while, saw Drona in private and relying upon his preceptor's love for him he said-
41Arjuna said : "You have joyfully told me, embracing me to your blossom, no pupil of yours should be equal to me.
42Why then there is a pupil of yours in the world (equal to me), the mighty son of the Nishada king?"
43Vaishampayana said : Thereupon Drona reflected for a moment and resolved upon the course he should adopt. He then took Savyasachi (Arjuna) with him and went to the Nishada (prince).
44He saw Ekalavya with body besmeared with fifth, with matted locks (on his head) with rags on and with a bow in his hand with which he was ceaselessly shooting arrows.
45Seeing Drona coming towards him, Ekalavya also went a few steps forward and touched his feet and prostrated himself on the ground.
46The son of Nishada worshipped Drona in the due form and represented himself as his pupil. He then stood before him with joined hands.
47O king, thereupon Drona spoke thus to Ekalavya, "O hero, if you are really my pupil, give me my remuneration. Ekalavya was much pleased in hearing this and he said-
48O illustrious one, what shall I give you, command me. O excellent Brahma knowing man, there is nothing that is not to be given to my preceptor."
49He (Drona) said, "Give me as Dakshina your right thumb."
50Ekalavya ever devoted to truth and desirous of keeping his promise, hearing the fearful words of Drona, at once cut off his right thumb with a cheerful face and unruffled heart and gave it to Drona.
51Thereupon, O king, when the help of his other fingers, he found he had lost his former lightness of hand.
52Arjuna became pleased and his fever (of jealous) was gone. “None will equal Arjuna," these words of Drona now became true.
53Two of Drona's pupils became greatly expert in club fight, namely Duryodhana and Bhima, who were jealous of each other.
54Ashvathama excelled all in the mysteries (of the science of arms). The twins (Nakula and Sahadeva) excelled every body in handling the sword.
55Yudhisthira became the best of car warriors and Arjuna excelled every one in every respect. He surpassed all in intelligence, in the skill of using all weapons and in devotion to his arms and his preceptor. He thus became the foremost of all car warriors.
56Though the instructions (of Drona) were equal, (to all), yet the mighty Arjuna excelled all (the princes) and became an Athiratha a warrior capable of fighting with sixty thousands foes all at once.
57The wicked minded sons of Dhritarashtra became jealous of Bhima, for he was exceeding strong and of Arjuna, because he was accomplished.
58O best of men, Drona became desirous of examining his pupils' knowledge in arms and he collected them all together, all (the princes) skilled in all the weapons.
59He caused in artificial bird made by an artisan to be placed on the top of a tree without the knowledge of the princes for the purpose of using it as the target.
60Drona said: Take up quickly, all of you, your bows and six your arrows on the bowstring. Stand here aiming at that bird on the tree.
61As soon as I give the order, cut off the bird's head. O sons, I shall give each of you a turn one after another.
62Vaishampayana said : The best of the descendant of Angirasa (Drona) first spoke to Yudhisthira thus, "O invincible one, aim with your arrow and shoot (the bird) as soon as I order.”
63The chastiser of foes, Yudhisthira, first took up the bow as ordered by his preceptor and stood aiming at the bird.
64Yudhisthira who stood aiming at the bird, very next moment Drona said-
65“O prince, behold that bird on the top of the tree.” Yudhisthira replied to the preceptor, "O Sir, I see it."
66Very next moment Drona again said.
67Drona said: Do you see the tree, myself, your brothers and the bird?
68That son of Kunti (Yudhisthira) said, “ I see lord of the forest (tree), your self, my brothers and the bird." He said this again being asked (by Drona) again and again.
69Drona, being displeased, reproachingly told him, “Stand back. It is not for you to strike at this aim."
70Thereupon, the greatly illustrious (Drona) placed in the same position Duryodhana and other sons of Dhritarashtra and also Bhima and his other brothers and also all the princes that had come from other countries. He asked them one after another the some question, but they all replied as did Yudhisthira.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — तत्पश्चात् मनुष्यों में श्रेष्ठ, महातेजस्वी द्रोण भीष्म द्वारा पूजित होकर कुरुओं के भवन में निवास करने लगे और सबने उनका आदर किया।
2जब वे कुछ काल विश्राम कर चुके, तब भीष्म ने अपने पौत्रों कुरुओं को लेकर उन्हें शिष्य के रूप में सौंप दिया और विविध धन की भेंटों के साथ उन्हें उनका आचार्य बनाया। उन स्वामी (भीष्म) ने भरद्वाज के पुत्र (द्रोण) को एक स्वच्छ और सुसज्जित भवन दिया, जो धान और प्रत्येक प्रकार के धन से भरा था।
3उन महान् धनुर्धर द्रोण ने प्रसन्न हृदय से कुरुओं को — धृतराष्ट्र और पाण्डु के पुत्रों को — अपने शिष्य के रूप में स्वीकार किया।
4उन सबको (अपने शिष्य के रूप में) स्वीकार करने के पश्चात् द्रोण ने उन्हें एकान्त में बुलाया और विश्वासपूर्वक उनसे इस प्रकार कहा —
5द्रोण ने कहा — "हे निष्पापो, मेरे हृदय में एक विशेष इच्छा है; मुझसे सत्य वचन दो कि अस्त्रविद्या में निपुण हो जाने पर तुम उसे पूर्ण करोगे।"
6वैशम्पायन ने कहा — ये वचन सुनकर कुरुकुमार मौन रहे। हे शत्रुदमन, किन्तु अर्जुन ने उसे पूर्ण करने की प्रतिज्ञा की।
7तब द्रोण ने प्रसन्नतापूर्वक अर्जुन को अपने हृदय से लगा लिया और बार-बार उसके सिर की गन्ध ली तथा हर्ष के आँसू बहाए।
8महाबली द्रोण ने पाण्डु के पुत्रों को विविध अस्त्रों — दिव्य और मानवीय दोनों — का प्रयोग सिखाया।
9हे भरतवंश में श्रेष्ठ, अनेक अन्य राजकुमार भी अस्त्रविद्या सीखने के लिए ब्राह्मणों में श्रेष्ठ उन द्रोण के पास आ जुटे।
10वृष्णि, अन्धक तथा विविध देशों के राजकुमार और सूत तथा राधा के पुत्र (कर्ण) ने द्रोण को अपना आचार्य बनाया।
11सूत के पुत्र (कर्ण) पार्थ (अर्जुन) से ईर्ष्या करते हुए सदा उसे चुनौती देते थे और दुर्योधन के सहारे पाण्डवों की उपेक्षा करते थे।
12अस्त्रविद्या सीखने की अपनी उत्कट अभिलाषा से वे पाण्डव (अर्जुन) सदा द्रोण के निकट ही रहते और अस्त्रविद्या के प्रति अपने प्रेम के कारण वे कौशल, बाहुबल और परिश्रम में सबसे आगे निकल गए।
13यद्यपि उन्होंने (द्रोण ने) सबको समान शिक्षा दी, तथापि अर्जुन हस्तलाघव और कौशल में सबसे आगे हो गए। द्रोण को विश्वास हो गया कि उनका कोई भी शिष्य इन्द्रपुत्र की समता नहीं कर सकेगा।
14इस प्रकार वे समस्त राजकुमारों को अस्त्रविद्या की शिक्षा देते रहे। उन्हें अधिक देर दूर रखने के लिए वे उन्हें जल लाने के लिए कमण्डलु (सँकरे मुख का पात्र) देते थे। किन्तु अपने पुत्र को वे कुम्भ (चौड़े मुख का पात्र) देते थे, जिससे उसे (उसे भरने में) अधिक समय न लगे। जब वे इस प्रकार दूर रखे जाते, तब द्रोण अपने पुत्र को अस्त्रों के प्रयोग की कुछ श्रेष्ठ विधियाँ सिखाते। अर्जुन को यह ज्ञात हो गया।
15तब उन्होंने अपना कमण्डलु वारुणास्त्र से भर लिया और अपने आचार्य के पुत्र के साथ ही आचार्य के पास आ गए; और इस प्रकार पृथा के वे बुद्धिमान् पुत्र, अस्त्रविद्या के समस्त ज्ञाताओं में अग्रगण्य, अपने आचार्य के पुत्र से किसी प्रकार हीन नहीं रहे। अर्जुन आचार्य की सेवा में अत्यन्त यत्न रखते थे; अस्त्रविद्या के अध्ययन में उनकी महान् निष्ठा थी; इसलिए वे द्रोण के परम प्रिय बन गए।
16फाल्गुनी (अर्जुन) की अस्त्रविद्या के प्रति महान् निष्ठा देखकर द्रोण ने रसोइए को बुलाकर एकान्त में उससे कहा — "अर्जुन को अन्धकार में कभी भोजन मत देना और यह भी उससे मत कहना कि मैंने तुमसे ऐसा करने को कहा है।"
17एक दिन जब अर्जुन भोजन कर रहे थे, तब वायु चली और जलता हुआ दीपक बुझ गया।
18कुन्ती के तेजस्वी पुत्र (अर्जुन) अन्धकार में भी भोजन करते रहे — अभ्यास से उनका हाथ मुख तक जाता रहा।
19इसे अभ्यास के बल का फल मानकर पाण्डु के महाबाहु पुत्र ने रात्रि में अपने धनुष का अभ्यास किया।
20हे भरतवंशी, रात्रि में उनकी प्रत्यंचा की टंकार सुनकर द्रोण उनके पास आए और उनका आलिंगन करके उनसे इस प्रकार कहा —
21द्रोण ने कहा — मैं तुमसे सत्य कहता हूँ कि मैं तुम्हारे लिए ऐसा करूँगा जिससे संसार में कोई धनुर्धर तुम्हारे समान नहीं होगा।
22वैशम्पायन ने कहा — तत्पश्चात् द्रोण ने अर्जुन को अश्व की पीठ पर, हाथियों की पीठ पर, रथ पर और भूमि पर युद्ध करने की कला सिखाई।
23द्रोण ने उन कौरव (अर्जुन) को गदा, खड्ग, भाला, बरछी और शक्ति से युद्ध करना सिखाया। उन्होंने उन्हें अनेक अन्य अस्त्रों का प्रयोग और अनेक पुरुषों से एक साथ युद्ध करना सिखाया।
24उनके कौशल की ख्याति सुनकर सहस्रों राजा और राजकुमार अस्त्रविद्या सीखने की इच्छा से (उनके पास) आ जुटे।
25हे महाराज, तत्पश्चात् निषादराज हिरण्यधनु के पुत्र एकलव्य द्रोण के पास आए।
26धर्म के समस्त विधानों के ज्ञाता उन (द्रोण) ने उसे (निषादकुमार को) यह सोचकर कि वह निषाद है और राजकुमारों के हित का विचार करके धनुर्विद्या में अपना शिष्य स्वीकार नहीं किया।
27हे शत्रुदमन, द्रोण के चरणों में सिर टेककर वह वन में गया और उसने द्रोण की मिट्टी की मूर्ति बनाई। वह उसकी (उस मृण्मय मूर्ति की) ऐसे पूजा करने लगा मानो वह उसका वास्तविक आचार्य हो और उस मूर्ति के सामने वह अत्यन्त कठोर नियम से अस्त्रों का अभ्यास करता रहा।
28अपने आचार्य के प्रति असाधारण श्रद्धा और अपने प्रयोजन के प्रति निष्ठा के कारण प्रत्यंचा पर बाण चढ़ाने, लक्ष्य साधने और छोड़ने — तीनों क्रियाएँ उसके लिए अत्यन्त सरल हो गईं।
29हे शत्रुदमन, एक दिन कुरु और पाण्डु के राजकुमार द्रोण की अनुमति से सब अपने रथों पर आखेट के लिए निकले।
30हे राजन्, एक सेवक (आखेट की) आवश्यक सामग्री लिए धीरे-धीरे पाण्डवों के पीछे-पीछे चला और उसने अपने साथ एक कुत्ता भी लिया।
31वे अपने अभीष्ट प्रयोजन में लीन होकर वन में भटकते रहे; वह कुत्ता भी अकेला भटकता हुआ उस निषाद (कुमार) के पास आ पहुँचा।
32श्यामवर्ण, धूल-मैल से लिपटे शरीर वाले, काली मृगचर्म पहने और सिर पर जटा धारण किए उस निषाद को देखकर वह कुत्ता जोर-जोर से भौंकने लगा।
33तब उसने (निषाद ने) अपना हस्तलाघव दिखाते हुए तत्काल भौंकते हुए कुत्ते के मुख में सात बाण मार दिए।
34इस प्रकार मुख में बाणों से बिंधा वह कुत्ता पाण्डवों के पास लौट आया और यह देखकर पाण्डववीर अत्यन्त विस्मित हुए।
35अपने ही कौशल पर लज्जित होकर उन्होंने (निषादकुमार के) हस्तलाघव और केवल श्रवणमात्र से लक्ष्य साधने की सटीकता की प्रशंसा की।
36हे राजन्, तत्पश्चात् वे वन में उस अज्ञात वनवासी की खोज करने लगे। पाण्डवों ने शीघ्र ही उसे अपने धनुष से निरन्तर बाण छोड़ते हुए पा लिया।
37उस भयानक मुखाकृति वाले पुरुष को, जो उनके लिए पूर्णतः अपरिचित था, देखकर उन्होंने पूछा — "तुम कौन हो और किसके पुत्र हो?"
38एकलव्य ने कहा — हे वीरो, मैं निषादराज हिरण्यधनु का पुत्र हूँ। मुझे द्रोण का शिष्य जानिए, जो अस्त्रविद्या प्राप्त करने के लिए परिश्रम कर रहा है।
39वैशम्पायन ने कहा — पाण्डवों ने उससे सम्बन्धित सब कुछ जान लिया और (हस्तिनापुर) लौटकर उन्होंने द्रोण को वन में देखे हुए उस अद्भुत धनुर्कौशल के विषय में सब बता दिया।
40हे राजन्, कुन्ती के पुत्र अर्जुन निरन्तर एकलव्य का विचार करते हुए एकान्त में द्रोण से मिले और अपने आचार्य के अपने प्रति स्नेह पर भरोसा करके उन्होंने कहा —
41अर्जुन ने कहा — "आपने मुझे अपने हृदय से लगाकर हर्षपूर्वक कहा था कि आपका कोई शिष्य मेरे समान नहीं होगा।
42तब संसार में आपका एक शिष्य (मेरे समान) कैसे है — निषादराज का वह बलशाली पुत्र?"
43वैशम्पायन ने कहा — तब द्रोण क्षण भर विचार करते रहे और उन्होंने अपनी भावी कार्यवाही का निश्चय कर लिया। तत्पश्चात् वे सव्यसाची (अर्जुन) को साथ लेकर उस निषाद (कुमार) के पास गए।
44उन्होंने एकलव्य को धूल-मैल से लिपटे शरीर वाला, सिर पर जटा धारण किए, चिथड़े पहने और हाथ में धनुष लिए देखा, जिससे वह निरन्तर बाण छोड़ रहा था।
45द्रोण को अपनी ओर आते देखकर एकलव्य भी कुछ पग आगे बढ़ा और उसने उनके चरण छूकर भूमि पर साष्टांग प्रणाम किया।
46निषाद के उस पुत्र ने विधिपूर्वक द्रोण की पूजा की और स्वयं को उनका शिष्य बताया। तत्पश्चात् वह हाथ जोड़कर उनके सामने खड़ा हो गया।
47हे राजन्, तब द्रोण ने एकलव्य से इस प्रकार कहा — "हे वीर, यदि तुम सचमुच मेरे शिष्य हो, तो मुझे मेरी दक्षिणा दो।" यह सुनकर एकलव्य अत्यन्त प्रसन्न हुआ और उसने कहा —
48"हे यशस्वी आचार्य, मैं आपको क्या दूँ, आज्ञा दीजिए। हे श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानी, ऐसी कोई वस्तु नहीं है जो मेरे आचार्य को न दी जा सके।"
49उन्होंने (द्रोण ने) कहा — "मुझे दक्षिणा में अपना दाहिना अँगूठा दो।"
50सदा सत्य के प्रति समर्पित और अपनी प्रतिज्ञा निभाने की इच्छा रखने वाले एकलव्य ने द्रोण के वे भयंकर वचन सुनकर तत्काल प्रसन्न मुख और अविचलित हृदय से अपना दाहिना अँगूठा काटकर द्रोण को दे दिया।
51हे राजन्, तत्पश्चात् जब उसने अपनी अन्य अँगुलियों की सहायता से (धनुष चलाया), तब उसने पाया कि उसका पूर्ववत् हस्तलाघव चला गया है।
52अर्जुन प्रसन्न हो गए और उनका (ईर्ष्या का) ज्वर उतर गया। "कोई अर्जुन की समता नहीं करेगा" — द्रोण के ये वचन अब सत्य सिद्ध हो गए।
53द्रोण के दो शिष्य गदायुद्ध में अत्यन्त निपुण हुए — दुर्योधन और भीम, जो परस्पर ईर्ष्या करते थे।
54अश्वत्थामा (अस्त्रविद्या के) रहस्यों में सबसे आगे रहे। जुड़वाँ (नकुल और सहदेव) खड्गसंचालन में सबसे आगे निकले।
55युधिष्ठिर महारथियों में श्रेष्ठ बने और अर्जुन प्रत्येक विषय में सबसे आगे निकले। वे बुद्धि में, समस्त अस्त्रों के प्रयोग के कौशल में तथा अपने अस्त्रों और आचार्य के प्रति निष्ठा में सबसे आगे बढ़ गए। इस प्रकार वे समस्त महारथियों में अग्रगण्य बने।
56यद्यपि (द्रोण की) शिक्षा (सबके लिए) समान थी, तथापि बलशाली अर्जुन ने समस्त (राजकुमारों) को पीछे छोड़ दिया और वे अतिरथी बन गए — ऐसे योद्धा जो एक साथ साठ सहस्र शत्रुओं से युद्ध करने में समर्थ हो।
57धृतराष्ट्र के दुष्टबुद्धि पुत्र भीम से ईर्ष्या करने लगे, क्योंकि वह अत्यन्त बलशाली था, और अर्जुन से भी, क्योंकि वह गुणसम्पन्न था।
58हे मनुष्यों में श्रेष्ठ, द्रोण को अपने शिष्यों की अस्त्रविद्या की परीक्षा लेने की इच्छा हुई और उन्होंने उन सबको — समस्त अस्त्रों में निपुण उन (राजकुमारों) को — एकत्र किया।
59उन्होंने एक शिल्पी से एक कृत्रिम पक्षी बनवाकर राजकुमारों की जानकारी के बिना उसे एक वृक्ष के शिखर पर रखवा दिया, जिससे उसे लक्ष्य के रूप में प्रयोग किया जा सके।
60द्रोण ने कहा — तुम सब शीघ्र अपने धनुष उठाओ और प्रत्यंचा पर बाण चढ़ाओ। यहाँ खड़े होकर उस वृक्ष पर बैठे पक्षी पर लक्ष्य साधो।
61ज्यों ही मैं आज्ञा दूँ, त्यों ही उस पक्षी का सिर काट देना। हे पुत्रो, मैं तुममें से प्रत्येक को एक-एक करके अवसर दूँगा।
62वैशम्पायन ने कहा — अंगिरा के वंशजों में श्रेष्ठ (द्रोण) ने पहले युधिष्ठिर से इस प्रकार कहा — "हे अजेय, अपने बाण से लक्ष्य साधो और ज्यों ही मैं आज्ञा दूँ, (पक्षी को) मार गिराना।"
63शत्रुदमन युधिष्ठिर ने अपने आचार्य की आज्ञानुसार पहले धनुष उठाया और पक्षी पर लक्ष्य साधकर खड़े हो गए।
64युधिष्ठिर पक्षी पर लक्ष्य साधे खड़े थे, तभी अगले ही क्षण द्रोण ने कहा —
65"हे राजकुमार, वृक्ष के शिखर पर उस पक्षी को देखो।" युधिष्ठिर ने आचार्य को उत्तर दिया — "हे भगवन्, मैं उसे देख रहा हूँ।"
66अगले ही क्षण द्रोण ने पुनः कहा —
67द्रोण ने कहा — क्या तुम उस वृक्ष को, मुझे, अपने भाइयों को और उस पक्षी को देख रहे हो?
68कुन्ती के उन पुत्र (युधिष्ठिर) ने कहा — "मैं वनस्पति के स्वामी (वृक्ष) को, स्वयं आपको, अपने भाइयों को और उस पक्षी को देख रहा हूँ।" (द्रोण द्वारा) बार-बार पूछे जाने पर उन्होंने यही उत्तर दिया।
69द्रोण ने अप्रसन्न होकर उलाहना देते हुए उनसे कहा — "पीछे हट जाओ। इस लक्ष्य पर प्रहार करना तुम्हारे लिए नहीं है।"
70तत्पश्चात् उन महायशस्वी (द्रोण) ने उसी स्थान पर दुर्योधन तथा धृतराष्ट्र के अन्य पुत्रों को, भीम तथा उनके अन्य भाइयों को और अन्य देशों से आए समस्त राजकुमारों को भी खड़ा किया। उन्होंने एक-एक करके उनसे वही प्रश्न पूछा, किन्तु उन सबने वही उत्तर दिया जो युधिष्ठिर ने दिया था।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — त्यसपछि मानिसहरूमा श्रेष्ठ, महातेजस्वी द्रोण भीष्मद्वारा पूजित भई कुरुहरूको भवनमा बस्न थाले र सबैले उनको आदर गरे।
2जब उनले केही समय विश्राम गरे, तब भीष्मले आफ्ना नाति कुरुहरूलाई लिएर तिनलाई शिष्यका रूपमा सुम्पिदिए र विविध धनका भेटीसहित उनलाई तिनको आचार्य बनाए। ती स्वामी (भीष्म) ले भरद्वाजका पुत्र (द्रोण) लाई एक स्वच्छ र सुसज्जित भवन दिए, जो धान र प्रत्येक प्रकारको धनले भरिएको थियो।
3ती महान् धनुर्धर द्रोणले प्रसन्न हृदयले कुरुहरूलाई — धृतराष्ट्र र पाण्डुका पुत्रहरूलाई — आफ्ना शिष्यका रूपमा स्वीकार गरे।
4ती सबैलाई (आफ्ना शिष्यका रूपमा) स्वीकार गरेपछि द्रोणले तिनलाई एकान्तमा बोलाए र विश्वासपूर्वक तिनलाई यसरी भने —
5द्रोणले भने — "हे निष्पापहरू, मेरो हृदयमा एक विशेष इच्छा छ; मलाई सत्य वचन देऊ कि अस्त्रविद्यामा निपुण भएपछि तिमीहरूले त्यो पूरा गर्नेछौ।"
6वैशम्पायनले भने — यी वचन सुनेर कुरुकुमारहरू मौन रहे। हे शत्रुदमन, तर अर्जुनले त्यो पूरा गर्ने प्रतिज्ञा गरे।
7तब द्रोणले प्रसन्नतापूर्वक अर्जुनलाई आफ्नो छातीमा टाँसे र बारम्बार उनको शिरको गन्ध लिए तथा हर्षका आँसु बगाए।
8महाबली द्रोणले पाण्डुका पुत्रहरूलाई विविध अस्त्र — दिव्य र मानवीय दुवै — को प्रयोग सिकाए।
9हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, अनेक अन्य राजकुमारहरू पनि अस्त्रविद्या सिक्न ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ ती द्रोणकहाँ आइपुगे।
10वृष्णि, अन्धक तथा विविध देशका राजकुमार र सूत तथा राधाका पुत्र (कर्ण) ले द्रोणलाई आफ्नो आचार्य बनाए।
11सूतका पुत्र (कर्ण) पार्थ (अर्जुन) सँग ईर्ष्या गर्दै सदा उनलाई चुनौती दिन्थे र दुर्योधनको सहारामा पाण्डवहरूको उपेक्षा गर्थे।
12अस्त्रविद्या सिक्ने आफ्नो उत्कट अभिलाषाले ती पाण्डव (अर्जुन) सदा द्रोणको नजिकै रहन्थे र अस्त्रविद्याप्रतिको आफ्नो प्रेमका कारण उनी कौशल, बाहुबल र परिश्रममा सबैभन्दा अगाडि निस्के।
13यद्यपि उनले (द्रोणले) सबैलाई समान शिक्षा दिए, तापनि अर्जुन हस्तलाघव र कौशलमा सबैभन्दा अगाडि भए। द्रोणलाई विश्वास भयो कि उनका कुनै पनि शिष्यले इन्द्रपुत्रको बराबरी गर्न सक्नेछैनन्।
14यसरी उनी सम्पूर्ण राजकुमारहरूलाई अस्त्रविद्याको शिक्षा दिइरहे। तिनलाई धेरै बेर टाढा राख्न उनी तिनलाई जल ल्याउन कमण्डलु (साँघुरो मुख भएको भाँडो) दिन्थे। तर आफ्नो पुत्रलाई उनी कुम्भ (फराकिलो मुख भएको भाँडो) दिन्थे, जसले गर्दा उसलाई (त्यो भर्न) धेरै समय नलागोस्। जब तिनीहरू यसरी टाढा राखिन्थे, तब द्रोणले आफ्नो पुत्रलाई अस्त्रको प्रयोगका केही श्रेष्ठ विधि सिकाउँथे। अर्जुनलाई यो थाहा भयो।
15तब उनले आफ्नो कमण्डलु वारुणास्त्रले भरे र आफ्ना आचार्यका पुत्रसँगै आचार्यकहाँ आए; र यसरी पृथाका ती बुद्धिमान् पुत्र, अस्त्रविद्याका सम्पूर्ण ज्ञातामा अग्रगण्य, आफ्ना आचार्यका पुत्रभन्दा कुनै प्रकारले हीन रहेनन्। अर्जुन आचार्यको सेवामा अत्यन्त यत्न राख्थे; अस्त्रविद्याको अध्ययनमा उनको महान् निष्ठा थियो; त्यसैले उनी द्रोणका परम प्रिय बने।
16फाल्गुनी (अर्जुन) को अस्त्रविद्याप्रतिको महान् निष्ठा देखेर द्रोणले भान्सेलाई बोलाएर एकान्तमा उसलाई भने — "अर्जुनलाई अन्धकारमा कहिल्यै भोजन नदिनू र यो पनि उसलाई नभन्नू कि मैले तिमीलाई त्यसो गर्न भनेको छु।"
17एक दिन जब अर्जुन भोजन गरिरहेका थिए, तब वायु चल्यो र बलिरहेको दियो निभ्यो।
18कुन्तीका तेजस्वी पुत्र (अर्जुन) अन्धकारमा पनि भोजन गरिरहे — अभ्यासले उनको हात मुखसम्म गइरह्यो।
19यसलाई अभ्यासको बलको फल ठानेर पाण्डुका महाबाहु पुत्रले रातमा आफ्नो धनुषको अभ्यास गरे।
20हे भरतवंशी, रातमा उनको प्रत्यञ्चाको टङ्कार सुनेर द्रोण उनीकहाँ आए र उनको अङ्गालो हालेर उनलाई यसरी भने —
21द्रोणले भने — म तिमीलाई सत्य भन्छु कि म तिम्रा लागि यस्तो गर्नेछु जसबाट संसारमा कुनै धनुर्धर तिमीजस्तो हुनेछैन।
22वैशम्पायनले भने — त्यसपछि द्रोणले अर्जुनलाई अश्वको पीठमा, हात्तीको पीठमा, रथमा र भुइँमा युद्ध गर्ने कला सिकाए।
23द्रोणले ती कौरव (अर्जुन) लाई गदा, खड्ग, भाला, बर्छी र शक्तिले युद्ध गर्न सिकाए। उनले उनलाई अनेक अन्य अस्त्रको प्रयोग र अनेक पुरुषसँग एकैसाथ युद्ध गर्न सिकाए।
24उनको कौशलको ख्याति सुनेर हजारौँ राजा र राजकुमार अस्त्रविद्या सिक्ने इच्छाले (उनीकहाँ) आइपुगे।
25हे महाराज, त्यसपछि निषादराज हिरण्यधनुका पुत्र एकलव्य द्रोणकहाँ आए।
26धर्मका सम्पूर्ण विधानका ज्ञाता ती (द्रोण) ले उसलाई (निषादकुमारलाई) यो सोचेर कि ऊ निषाद हो र राजकुमारहरूको हितको विचार गरेर धनुर्विद्यामा आफ्नो शिष्य स्वीकार गरेनन्।
27हे शत्रुदमन, द्रोणका चरणमा शिर टेकेर ऊ वनमा गयो र उसले द्रोणको माटोको मूर्ति बनायो। ऊ त्यसको (त्यस मृण्मय मूर्तिको) यसरी पूजा गर्न थाल्यो मानौँ त्यो उसको वास्तविक आचार्य हो र त्यस मूर्तिको अगाडि उसले अत्यन्त कठोर नियमले अस्त्रको अभ्यास गरिरह्यो।
28आफ्ना आचार्यप्रति असाधारण श्रद्धा र आफ्नो प्रयोजनप्रति निष्ठाका कारण प्रत्यञ्चामा बाण चढाउने, लक्ष्य साध्ने र छाड्ने — तीनै क्रिया उसका लागि अत्यन्त सरल भए।
29हे शत्रुदमन, एक दिन कुरु र पाण्डुका राजकुमारहरू द्रोणको अनुमतिले सबै आफ्ना रथमा सिकारका लागि निस्के।
30हे राजन्, एक सेवक (सिकारको) आवश्यक सामग्री लिएर बिस्तारै पाण्डवहरूको पछिपछि हिँड्यो र उसले आफूसँग एउटा कुकुर पनि लग्यो।
31तिनीहरू आफ्नो अभीष्ट प्रयोजनमा लीन भई वनमा भौँतारिइरहे; त्यो कुकुर पनि एक्लै भौँतारिँदै त्यस निषाद (कुमार) कहाँ आइपुग्यो।
32श्यामवर्ण, धूलोमैलोले लत्पतिएको शरीर भएको, कालो मृगचर्म लगाएको र शिरमा जटा धारण गरेको त्यस निषादलाई देखेर त्यो कुकुर चर्को स्वरले भुक्न थाल्यो।
33तब उसले (निषादले) आफ्नो हस्तलाघव देखाउँदै तत्कालै भुकिरहेको कुकुरको मुखमा सात बाण हानिदियो।
34यसरी मुखमा बाणले घोचिएको त्यो कुकुर पाण्डवहरूकहाँ फर्कियो र यो देखेर पाण्डववीरहरू अत्यन्त विस्मित भए।
35आफ्नै कौशलमा लज्जित भई उनीहरूले (निषादकुमारको) हस्तलाघव र केवल सुनेरै लक्ष्य साध्ने सटीकताको प्रशंसा गरे।
36हे राजन्, त्यसपछि उनीहरू वनमा त्यस अज्ञात वनवासीको खोजी गर्न थाले। पाण्डवहरूले चाँडै नै उसलाई आफ्नो धनुषबाट निरन्तर बाण छाडिरहेको भेट्टाए।
37त्यस भयानक मुहार भएको पुरुषलाई, जो तिनका लागि पूर्णतः अपरिचित थियो, देखेर उनीहरूले सोधे — "तिमी को हौ र कसका पुत्र हौ?"
38एकलव्यले भने — हे वीरहरू, म निषादराज हिरण्यधनुको पुत्र हुँ। मलाई द्रोणको शिष्य जान्नुहोस्, जो अस्त्रविद्या प्राप्त गर्न परिश्रम गरिरहेको छ।
39वैशम्पायनले भने — पाण्डवहरूले उससँग सम्बन्धित सबै कुरा जाने र (हस्तिनापुर) फर्केर उनीहरूले द्रोणलाई वनमा देखेको त्यस अद्भुत धनुर्कौशलका विषयमा सबै बताइदिए।
40हे राजन्, कुन्तीका पुत्र अर्जुन निरन्तर एकलव्यको विचार गर्दै एकान्तमा द्रोणसँग भेटे र आफ्ना आचार्यको आफूप्रतिको स्नेहमा भरोसा गरेर उनले भने —
41अर्जुनले भने — "तपाईंले मलाई आफ्नो छातीमा टाँसेर हर्षपूर्वक भन्नुभएको थियो कि तपाईंको कुनै शिष्य मजस्तो हुनेछैन।
42अनि संसारमा तपाईंको एक शिष्य (मजस्तै) कसरी छ — निषादराजको त्यो बलशाली पुत्र?"
43वैशम्पायनले भने — तब द्रोण क्षणभर विचार गरिरहे र उनले आफ्नो भावी कार्यवाहीको निश्चय गरे। त्यसपछि उनी सव्यसाची (अर्जुन) लाई सँगै लिएर त्यस निषाद (कुमार) कहाँ गए।
44उनले एकलव्यलाई धूलोमैलोले लत्पतिएको शरीर भएको, शिरमा जटा धारण गरेको, झुत्रा लगाएको र हातमा धनुष लिएको देखे, जसबाट ऊ निरन्तर बाण छाडिरहेको थियो।
45द्रोणलाई आफूतिर आइरहेको देखेर एकलव्य पनि केही पाइला अगाडि बढ्यो र उसले उनका चरण छोएर भुइँमा साष्टाङ्ग प्रणाम गर्यो।
46निषादका त्यस पुत्रले विधिपूर्वक द्रोणको पूजा गर्यो र आफूलाई उनको शिष्य बतायो। त्यसपछि ऊ हात जोडेर उनको अगाडि उभियो।
47हे राजन्, तब द्रोणले एकलव्यलाई यसरी भने — "हे वीर, यदि तिमी साँच्चै मेरो शिष्य हौ भने, मलाई मेरो दक्षिणा देऊ।" यो सुनेर एकलव्य अत्यन्त प्रसन्न भयो र उसले भन्यो —
48"हे यशस्वी आचार्य, म तपाईंलाई के दिऊँ, आज्ञा दिनुहोस्। हे श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानी, यस्तो कुनै वस्तु छैन जो मेरो आचार्यलाई नदिइयोस्।"
49उनले (द्रोणले) भने — "मलाई दक्षिणामा आफ्नो दाहिने बूढी औँला देऊ।"
50सदा सत्यप्रति समर्पित र आफ्नो प्रतिज्ञा निभाउने इच्छा राख्ने एकलव्यले द्रोणका ती भयंकर वचन सुनेर तत्कालै प्रसन्न मुख र अविचलित हृदयले आफ्नो दाहिने बूढी औँला काटेर द्रोणलाई दियो।
51हे राजन्, त्यसपछि जब उसले आफ्ना अन्य औँलाको सहायताले (धनुष चलायो), तब उसले पायो कि उसको पहिलेजस्तो हस्तलाघव गइसक्यो।
52अर्जुन प्रसन्न भए र उनको (ईर्ष्याको) ज्वरो उत्रियो। "कसैले अर्जुनको बराबरी गर्नेछैन" — द्रोणका यी वचन अब सत्य सिद्ध भए।
53द्रोणका दुई शिष्य गदायुद्धमा अत्यन्त निपुण भए — दुर्योधन र भीम, जो आपसमा ईर्ष्या गर्थे।
54अश्वत्थामा (अस्त्रविद्याका) रहस्यमा सबैभन्दा अगाडि रहे। जुम्ल्याहा (नकुल र सहदेव) खड्गसञ्चालनमा सबैभन्दा अगाडि निस्के।
55युधिष्ठिर महारथीहरूमा श्रेष्ठ बने र अर्जुन प्रत्येक विषयमा सबैभन्दा अगाडि निस्के। उनी बुद्धिमा, सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोगको कौशलमा तथा आफ्ना अस्त्र र आचार्यप्रतिको निष्ठामा सबैभन्दा अगाडि बढे। यसरी उनी सम्पूर्ण महारथीहरूमा अग्रगण्य बने।
56यद्यपि (द्रोणको) शिक्षा (सबैका लागि) समान थियो, तापनि बलशाली अर्जुनले सम्पूर्ण (राजकुमारहरू) लाई पछाडि छाडे र उनी अतिरथी बने — यस्ता योद्धा जो एकैसाथ साठी हजार शत्रुसँग युद्ध गर्न समर्थ होऊन्।
57धृतराष्ट्रका दुष्टबुद्धि पुत्रहरू भीमसँग ईर्ष्या गर्न थाले, किनकि ऊ अत्यन्त बलशाली थियो, र अर्जुनसँग पनि, किनकि ऊ गुणसम्पन्न थियो।
58हे मानिसहरूमा श्रेष्ठ, द्रोणलाई आफ्ना शिष्यहरूको अस्त्रविद्याको परीक्षा लिने इच्छा भयो र उनले ती सबैलाई — सम्पूर्ण अस्त्रमा निपुण ती (राजकुमारहरू) लाई — जम्मा गरे।
59उनले एक शिल्पीबाट एउटा कृत्रिम पक्षी बनाएर राजकुमारहरूको जानकारीविना त्यसलाई एउटा वृक्षको टुप्पोमा राख्न लगाए, जसले गर्दा त्यसलाई लक्ष्यका रूपमा प्रयोग गर्न सकियोस्।
60द्रोणले भने — तिमीहरू सबै चाँडै आफ्ना धनुष उठाऊ र प्रत्यञ्चामा बाण चढाऊ। यहाँ उभिएर त्यस वृक्षमा बसेको पक्षीमा लक्ष्य साध।
61जसै म आज्ञा दिन्छु, तसै त्यस पक्षीको टाउको काटिदेऊ। हे पुत्रहरू, म तिमीहरूमध्ये प्रत्येकलाई एक-एक गरी अवसर दिनेछु।
62वैशम्पायनले भने — अङ्गिराका वंशजहरूमा श्रेष्ठ (द्रोण) ले पहिले युधिष्ठिरलाई यसरी भने — "हे अजेय, आफ्नो बाणले लक्ष्य साध र जसै म आज्ञा दिन्छु, (पक्षीलाई) हानिदेऊ।"
63शत्रुदमन युधिष्ठिरले आफ्ना आचार्यको आज्ञाअनुसार पहिले धनुष उठाए र पक्षीमा लक्ष्य साधेर उभिए।
64युधिष्ठिर पक्षीमा लक्ष्य साधेर उभिएका थिए, त्यसै बेला अर्को क्षण द्रोणले भने —
65"हे राजकुमार, वृक्षको टुप्पोमा त्यस पक्षीलाई हेर।" युधिष्ठिरले आचार्यलाई उत्तर दिए — "हे भगवन्, म त्यसलाई देखिरहेको छु।"
66अर्को क्षण द्रोणले पुनः भने —
67द्रोणले भने — के तिमी त्यस वृक्षलाई, मलाई, आफ्ना दाजुभाइलाई र त्यस पक्षीलाई देखिरहेका छौ?
68कुन्तीका ती पुत्र (युधिष्ठिर) ले भने — "म वनस्पतिका स्वामी (वृक्ष) लाई, स्वयं तपाईंलाई, आफ्ना दाजुभाइलाई र त्यस पक्षीलाई देखिरहेको छु।" (द्रोणद्वारा) बारम्बार सोधिँदा उनले यही उत्तर दिए।
69द्रोणले अप्रसन्न भई उपालम्भ दिँदै उनलाई भने — "पछि हट। यस लक्ष्यमा प्रहार गर्नु तिम्रा लागि होइन।"
70त्यसपछि ती महायशस्वी (द्रोण) ले त्यसै ठाउँमा दुर्योधन तथा धृतराष्ट्रका अन्य पुत्रलाई, भीम तथा उनका अन्य भाइलाई र अन्य देशबाट आएका सम्पूर्ण राजकुमारलाई पनि उभ्याए। उनले एक-एक गरी तिनीहरूसँग त्यही प्रश्न सोधे, तर ती सबैले त्यही उत्तर दिए जो युधिष्ठिरले दिएका थिए।