सम्भव पर्व — कृपको जन्म
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 130
संस्कृत
1जनमेजय उवाच कृपस्यापि मम ब्रह्मन् सम्भवं वक्तुमर्हसि। शरस्तम्बात् कथं जज्ञे कथं वास्त्राण्यवाप्तवान्॥
2वैशम्पायन उवाच महर्षेौतमस्यासीच्छरद्वान् नाम गौतमः। पुत्रः किल महाराज जातः सह शरैर्विभो॥ न तस्य वेदाध्ययने तथा बुद्धिरजायत। यथास्य बुद्धिरभवद् धनुर्वेदे परंतप॥
3अधिजग्मुर्यथा वेदास्तपसा ब्रह्मचारिणः। तथा स तपसोपेतः सर्वाण्यस्त्राण्यवाप ह॥
4धनुर्वेदपरत्वाच्च तपसा विपुलेन च। भृशं संतापयामास देवराजं स गौतमः॥
5ततो जानपदीं नाम देवकन्यां सुरेश्वरः। प्राहिणोत् तपसो विनं कुरु तस्येति कौरव॥
6सा हि गत्वाऽऽश्रमं तस्य रमणीयं शरद्वतः। धनुर्बाणधरं बाला लोभयामास गौतमम्॥
7तामेकवसनां दृष्ट्वा गौतमोऽप्सरसं वने। लोकेऽप्रतिमसंस्थानां प्रोत्फुल्लनयनोऽभवत्॥
8धनुश्च हि शरास्तस्य कराभ्यामपतन् भुवि। वेपथुश्चापि तां दृष्ट्वा शरीरे समजायत॥
9स तु ज्ञानगरीयस्त्वात् तपसश्च समर्थनात्। अवतस्थे महाप्राज्ञो धैर्येण परमेण ह॥
10यस्तस्य सहसा राजन् विकारः समदृश्यत। तेन सुस्राव रेतोऽस्य स च तन्नान्वबुध्यत॥
11धनुश्च सशरं त्यक्त्वा तथा कृष्णाजिनानि च। स विहायाश्रमं तं च तां चैवाप्सरसं मुनिः॥ जगाम रेतस्तत् तस्य शरस्तम्बे पपात च। शरस्तम्बे च पतितं द्विधा तदभवनृप॥
12तस्याथ मिथुनं जज्ञे गौतमस्य शरद्वतः। मृगयां चरतो राज्ञः शन्तनोस्तु यदृच्छया॥ कश्चित् सेनाचरोऽरण्ये मिथुनं तदपश्यत। धनुश्च सशरं दृष्ट्वा तथा कृष्णाजिनानि च॥ ज्ञात्वा द्विजस्य चापत्ये धनुर्वेदान्तगस्य ह। स राज्ञे दर्शयामास मिथुनं सशरं धनुः॥ स तदादाय मिथुनं राजा च कृपयान्वितः। आजगाम गृहानेव मम पुत्राविति ब्रुवन्॥
13ततः संवर्धयामास संस्कारैश्चाप्योजयत्। प्रातीपेयो नरश्रेष्ठो मिथुनं गौतमस्य तत्॥
14गौतमोऽपि ततो ऽभ्येत्य धनुर्वेदपरोऽभवत्। कृपया यन्मया बालाविमौ संवर्धिताविति॥ तस्मात् तयो म चक्रे तदेव स महीपतिः। गोपितौ गौतमस्तत्र तपसा समविन्दत॥
15आगत्य तस्मै गोत्रादि सर्वमाख्यातवांस्तदा। चतुर्विधं धनुर्वेद शास्त्राणि विविधानि च॥ निखिलेनास्य तत् सर्वं गुह्यमाख्यातवांस्तदा। सोऽचिरेणैव कालेन परमाचार्यतां गतः॥
16ततोऽधिजग्मुः सर्वे ते धनुर्वेदं महारथाः। धृतराष्ट्रात्मजाश्चैव पाण्डवाः सह यादवैः॥ वृष्णयश्च नृपाश्चान्ये नानादेशसमागताः।
17वैशम्पायन उवाच विशेषार्थी ततो भीष्मः पौत्राणां विनयेप्सया॥ इष्वस्त्रज्ञान् पर्यपृच्छदाचार्यान् वीर्यसम्मतान्। नाल्पधी महाभागस्तथानानास्त्रकोविदः॥ नादेवसत्त्वो विनयेत् कुरूनस्त्रे महाबलान्। इति संचिन्त्य गाङ्गेयस्तदा भरतसत्तमः॥ द्रोणाय वेदविदुषे भारद्वाजाय धीमते। पाण्डवान् कौरवांश्चैव ददौ शिष्यान् नरर्षभ।॥
18शास्त्रतः पूजितश्चैव सम्यक् तेन महात्मना। स भीष्मेण महाभागस्तुष्टोऽस्त्रविदुषां वरः॥
19प्रतिजग्राह तान् सर्वान् शिष्यत्वेन महायशाः। शिक्षयामास च द्रोणो धनुर्वेदमशेषतः॥ तेऽचिरेणैव कालेन सर्वशस्त्रविशारदाः। बभूवः कौरवा राजन् पाण्डवश्चामितौजसः॥
20जनमेजय उवाच कथं समभवद् द्रोणः कथं चास्त्राण्यवाप्तवान्। कथं चागात् कुरून् ब्रह्मन् कस्य पुत्रः स वीर्यवान्।
21कथं चास्य सुतो जातः सोऽश्वत्थामास्त्रवित्तमः। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तेरण प्रकीर्तय॥
22वैशम्पायन उवाच गङ्गाद्वारं प्रति महान् बभूव भगवानृपिः। भरद्वाज इति ख्यातः सततं संशितव्रतः॥ सोऽभिषेक्तुं ततो गङ्गां पूर्वमेवागमनन्नदीम्। महर्षिभिर्भरद्वाजो हविर्धाने चरन् पुरा॥ ददर्शाप्सरसं साक्षाद् घृताचीमाप्लुतामृषिः। रूपयौवनसम्पन्नां मददृप्तां मदालसाम्॥ तस्याः पुनर्नदीतीरे वसनं पर्यवर्तत। व्यपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा तामृषिश्चक्रमे ततः॥
23तत्र संसक्तमनसो भरद्वाजस्य धीमतः। ततोऽस्य रेतश्चस्कन्द तदृषिोण आदधे॥
24ततः समभवद् द्रोणः कलशे तस्य धीमतः। अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः॥
25अग्निवेशं महाभागं भरद्वाजं प्रतापवान्। प्रत्यपादयदाग्नेयमस्त्रमस्त्रविदां वरः॥
26अग्नेस्तु जातः स मुनिस्ततो भरतसत्तम। भारद्वाजं तदाग्नेयं महास्त्रं प्रत्यपादयत्॥
27भरद्वाजसखा चासीत् पृपतो नाम पार्थिवः। तस्यापि दुपदो नाम तदा समभवत् सुतः॥
28स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्थिवः। चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभः॥
29ततो व्यतीते पृषते स राजा दुपदोऽभवत्। पञ्चालेषु महाबाहुरुत्तरेषु नरेश्वर॥
30भरद्वाजोऽपि भगवानारुरोह दिवं तदा। तत्रैवं च वसन् द्रोणस्तपस्तेपे महातपाः॥
31वेदवेदाङ्गविद्वान् स तपसा दग्धकिल्बिषः। ततः पितृनियुक्तात्मा पुत्रलोभान्महायशाः॥ शारद्वतीं ततो भार्यां कृपी द्रोणोऽन्वविन्दत। अग्निहोत्रे च धर्मे च दमे च सततं रताम्॥
32अलभद् गौतमी पुत्रमश्वत्थामानमेव च। स जातमात्रो व्यनदद् यथैवोच्चैःश्रवा हयः॥
33तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतमन्तरिक्षस्थमब्रवीत्। अश्वस्येवास्य यत् स्थाम नदतः प्रदिशो गतम्॥ अश्वत्थामैव बालोऽयं तस्मान्नाम्ना भविष्यति। सुतेन तेन सुप्रीतो भारद्वाजस्ततोऽभवत्॥
34तत्रैव च वसन् धीमान् धनुर्वेदपरोऽभवत्। स शुश्राव महात्मानं जामदग्न्यं परंतपम्॥ सर्वज्ञानविदं विप्रं सर्वशस्त्रभृतां वरम्। ब्राह्मणेभ्यस्तदा राजन् दित्सन्तं वसु सर्वशः॥
35स रामस्य धनुर्वेदं दिव्यान्यस्त्राणि चैव ह। श्रुत्वा तेषु मनश्चक्रे नीतिशास्त्रे तथैव च॥
36ततः स व्रतिभिः शिष्यैस्तपोयुक्तैर्महातपाः। वृतः प्रायान्महाबाहुर्महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥
37ततो महेन्द्रमासाद्य भारद्वाजो महातपाः। क्षान्तं दान्तममित्रघ्नमपश्यद् भृगुनन्दनम्॥
38ततो द्रोणो वृतः शिष्यरुपगम्य भृगूद्वहम्। आचख्यावात्मनो नाम जन्म चाङ्गिासः कुले॥
39निवेद्य शिरसा भूमौ पादौ चैवाभ्यवादयत्। ततस्तं सर्वमुत्सृज्य वनं जिगमिषु तदा॥ जामदग्न्यं महात्मानं भारद्वाजोऽब्रवीदिदम्। भरद्वाजात् समुत्पन्नं तथा त्वं मामयोनिजम्॥ आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजर्षभ। तमब्रवीन्महात्मा स सर्वक्षत्रियमर्दनः॥
40स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ यदिच्छसि वदस्व मे। एवमुक्तस्तु रामेण भारद्वाजोऽब्रवीद् वचः॥ रामं प्रहरतां श्रेष्ठं दित्सन्तं विविधं वसु। अहं धनमनन्तं हि प्रार्थये विपुलव्रत॥
41राम उवाच हिरण्यं मम यच्चान्यद् वसु किंचिदिह स्थितम्। ब्राह्मणेभ्यो मया दत्तं सर्वमेतत् तपोधन॥ तथैवेयं धरा देवी सागरान्ता सपत्तना। कश्यपाय मया दत्ता कृत्स्ना नगरमालिनी॥
42शरीरमात्रमेवाद्य ममेदमवशेषितम्। अस्त्रणि च महार्हाणि शस्त्रानि विविधानि च॥
43वाणि वा शरीरं वा वरयैतन्मयोद्यतम्। वृणीष्व किं प्रयच्छामि तुभ्यं द्रोण वदाशु तत्॥
44द्रोण उवाच अस्त्राणि मे समग्राणि ससंहाराणि भार्गव। सप्रयोगरहस्यानि दातुर्महस्यशेषतः॥
45तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रादादस्त्राणि भार्गवः। सरहस्यव्रतं चैव धनुर्वेदमशषतः॥
46प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं कृतास्त्रो द्विजसत्तमः। प्रियं सखायं सुप्रीतो जगाम दुपदं प्रति॥
अङ्ग्रेजी
1Janamejaya said : O Brahmana, you should relate to me the account of the birth of Kripa. How did he spring from a clump of health? Whence did he obtain his weapons?
2Vaishampayana said : O great king, the great Rishi Gautama had a son, named Sharadvana. This son of Gautama was born with arrows. O chastiser of foes, he had not as much aptitude for the study of the Vedas, as he had for the study of the science of weapons.
3As Brahmacharis acquire knowledge by austerities, so he acquired all his weapons by austerities.
4That son of Gautama frightened the king of celestial by his aptitude for the science of weapons and austerities.
5O descendant of Kuru, the king of the celestial summoned a celestial maiden named Janapadi and told her, “Destroy the penances (of Sharadvata).
6She went to the charming hermitage of Sharadvata; and that damsel began there to tempt the son of Gautama (sitting) with bows and arrows.
7Seeing that Apsara of matchless beauty on earth clad in a single cloth (roaming) alone in that wood, Gautama's eyes danced in delight.
8Seeing her, his body shook all over with emotion and his bow and arrows slipped from his hands and fell on the ground.
9But he was possessed of ascetic fortitude and strength of soul. The Rishi mastered patience to withstand the temptation.
10But I king, his sudden mental agitation caused an unconscious emission of his vital fluid.
11Leaving his bow and deer skin, the Rishi escaped from the Apsara and left the hermitage. His vital fluid fell upon a clump of heath. And having fallen on it, it was divided into two parts.
12Whence sprang two children that were twins (son and a daughter). A soldier in attendance upon the king Shantanu, wandering in the forest in hunting, saw them. Seeing the bow, arrows and the deer skin, he thought they might be the sons of a Brahmana proficient in the science of arms. He took up those children along with the bow and arrows and showed the king what he had found. The king was filled with pity to see the twins. He took them home saying, “Let them be my children."
13The best of men, bringing that twins Gautamas home, performed the usual rites and they (too) began to grow up.
14Gautaina also, leaving (his old hermitage), studied the science of weapons. That king gave them the name of Kripa and Kripi, because they were reared up by him out of kindness. Gautama came to know through his spiritual sight where they (his son and daughter) were.
15He came there and represented every thing about his lineage. He taught him (Kripa) the four branches of the science of arms, various other branches of science, including all their mysteries and details. He (Kripa) soon became a great professor (of the science of arrns).
16The great car warriors, the sons of Dhritarashtra, the Pandavas, the Yadavas and the Vrishni and many other princes came to him and received from him lessons in the science of arms.
17Vaishampayana said : Being desirous of giving his grand sons a superior education, Bhishma was in search of a preceptor, who was endued with energy and who was well-skilled in the science of arms. O best of the Bharata race, deciding that none who was not possessed of great intelligence, who was not illustrious, who was not a perfect master of the science of arms, who was not as powerful as the celestial, shall be the preceptor of the Kurus, the son of Ganga (Bhishma), placed the Pandavas and the Kurus under the tuition of the son of Bharadvaja, the wise Drona, learned in all the Vedas. Having been honoured according to the proper form by the illustrious Bhishma.
18That foremost of all men skilled in arms, that illustrious man (Drona) was pleased with the reception given to him by great Bhishma and accepted them as his pupils.
19Drona taught them the science of arms in all its branches. O king, the immeasurably powerful Pandavas and the Kurus became with in a very short time experts in the use of all kinds of weapons.
20Janamejaya said : O Brahmana, how was Drona born? How and whence did he acquire his arms? How and why he came to the Kurus? Whose son was that powerful man?
21How was born his son Ashvathama, the foremost of all skilled in arms? I wish to hear all this. Narrate them in detail.
22Vaishampayana said : There lived at the source of the Ganges a great and high-souled Rishi who was known as Bharadvaja and he was always observing rigid vows. In the time of yore, Rishi Bharadvaja one day, intending to perform Agnihotra, went many other great Rishis to the Ganges to perform ablution. The Rishi was Ghritachi herself, the Apsara, young and beautiful, proud and voluptuous, rising from the water. As she rose, her cloth became loose and disordered. Seeing her cloth disordered, the Rishi became full of desire.
23Mind of the wise Bharadvaja was attracted to her and his vital fluid was dropped. But he held it in a Drona (a vessel).
24Thereupon, the wise Drona was born in that vessel. He studied all the Vedas and Vedangas.
25The foremost of all wielders of arms, the greatly powerful Bharadvaja bestowed on the illustrious Agnivisha the weapon, called Agneya.
26O best of the Bharata race, the Rishi, born of fire, gave that great fire, weapon to the son of Bharadvaja (Drona).
27Bharadvaja had a friend, named Prishata who was a king. He had a son, born to him, named Drupada.
28That best of Kshatriyas, that prince (Drupada) went very day to his (Bharadvaja's) hermitage and played and studied with Drona.
29O king, when Prishata died, this mightyarmed Drupada became the king of the Northern Panchalas.
30The illustrious Bharadvaja also (at this time) ascended heaven; thereupon, Drona continued to dwell in the hermitage) engaged in ascetic austerities.
31Being well-versed in the Vedas and Vedangas and having burnt all his sins by asceticism, the greatly illustrious Drona, obedient to the injunctions of his father and moved by the desire of offspring, married Kripi, the daughter of Sharadvana, ever engaged in Agnihotra, in piety and in penances.
32The daughter of Gautama obtained a son, named Ashvathama; as soon as he was born, he neighed like the horse Uchaishrava.
33Hearing this, an invisible being in the skies said, “As the voice of this child was like that of a horse and as it has been heard over a great distance. He will be known by the name of Ashvathama, (the horse voiced). The son of Bharadvaja was exceedingly glad by obtaining the son.
34He continued to live there devoting himself to the study of the science of arms. He heard of that slayer of foes, that high-souled son of Jamadagni, that Brahmana, who was the foremost of all wielders of arms and who was versed in all kinds of knowledge. O king, he (Jamadagni) had expressed his desire of giving away all his wealth to the Brahmanas.
35Having heard of Parashurama's knowledge of arms and of his celestial weapons and of his morality, he (Drona) set his heart upon them.
36Thereupon, the mighty-armed and greatly ascetic (Drona), accompanied by his disciples who were all devoted to vows and asceticism, started for the Mahendra mountain.
37On arriving at the Mahendra (mountain) the son of Bharadvaja, the great ascetic, saw the son of Bhrigu, who was self-controlled, who was of great patience and who was the exterminator of his foes.
38Then approaching with his disciples to the descendant of Bhrigu, Drona told him his name and that he was born in the race of Angirasa.
39Touching the ground with his head, he worshipped his (Parashurama's) feet. Seeing that the illustrious of Jamadagni determined upon retiring into the forest after giving away all his wealth, the son of Bharadvaja (Drona) said, "I am born of Bharadvaja, but I am not born in any woman's womb. Know me to be an excellent Brahmana son by name Drona. I have come to you with the desire of obtaining your wealth.” The destroyer of all the the Kshatriyas, that high-souled (Parashurama) thus replied to him.
40"O best of the twice born, you are welcome. Tell me what you desire.” Having been thus addressed by (Parashu) Rama, the son of Bharadvaja (Drona) said to that foremost of all smiters, Rama, who was desirous of giving away all his wealth, “O (Rishi) of multifarious vows, I ask your eternal। wealth."
41Rama said: O ascetic, whatever gold and other wealth I had, I have already given them away to the Brahmanas. This lady earth, bounded by the sea and adorned with the garlands of towns and cities, I have given away to Kashyapa.
42I have now left only my body and my valuable and various weapons and arms.
43I am prepared to give you either my body or my weapons () Drona, tell me without delay what you like to have, I shall give it to you.
44Drona said: O descendant of Bhrigu, you should give me all your arms and weapons, together with the mysterious knowledge of hurling and recalling them.
45Saying “Be it so, ." the descendant of Bhrigu gave away all his weapons to him (Drona) with the whole science of arms with its rules and regulations.
46That excellent Brahmana (Drona) after receiving all of them and considering himself amply rewarded, went to (the country of) his friend Drupada in a delight-full heart.
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — हे ब्राह्मण, आप मुझे कृप के जन्म का वृत्तान्त सुनाइए। वे सरकंडों के झुरमुट से कैसे उत्पन्न हुए? उन्होंने अपने अस्त्र कहाँ से प्राप्त किए?
2वैशम्पायन ने कहा — हे महाराज, महर्षि गौतम के शरद्वान नामक एक पुत्र थे। गौतम के ये पुत्र बाणों के साथ उत्पन्न हुए थे। हे शत्रुदमन, उनकी वेदाध्ययन में उतनी रुचि नहीं थी जितनी अस्त्रविद्या के अध्ययन में।
3जैसे ब्रह्मचारी तपस्या से ज्ञान प्राप्त करते हैं, वैसे ही उन्होंने तपस्या से अपने समस्त अस्त्र प्राप्त किए।
4गौतम के उन पुत्र ने अस्त्रविद्या में अपनी प्रवीणता और तपस्या से देवराज को भयभीत कर दिया।
5हे कुरुवंशी, देवराज ने जनपदी नामक एक देवकन्या को बुलाकर उससे कहा — "(शरद्वान की) तपस्या नष्ट करो।"
6वह शरद्वान के मनोहर आश्रम में गई; और वह कन्या वहाँ धनुष-बाण लिए बैठे गौतम के पुत्र को लुभाने लगी।
7पृथ्वी पर अनुपम सौन्दर्य वाली उस अप्सरा को एक ही वस्त्र पहने उस वन में अकेली (विचरती) देखकर गौतम के पुत्र के नेत्र हर्ष से नाच उठे।
8उसे देखकर उनका सारा शरीर भावावेश से काँप उठा और उनके धनुष-बाण हाथों से छूटकर भूमि पर गिर पड़े।
9किन्तु वे तपोमय धैर्य और आत्मबल से सम्पन्न थे। उन ऋषि ने उस प्रलोभन का सामना करने के लिए धैर्य धारण किया।
10किन्तु हे राजन्, उनके सहसा उत्पन्न मानसिक क्षोभ से उनका वीर्य अनजाने ही स्खलित हो गया।
11अपना धनुष और मृगचर्म छोड़कर वे ऋषि उस अप्सरा से बचकर आश्रम त्यागकर चले गए। उनका वीर्य सरकंडों के झुरमुट पर गिरा। और उस पर गिरकर वह दो भागों में बँट गया।
12जिससे दो जुड़वाँ बालक (एक पुत्र और एक पुत्री) उत्पन्न हुए। आखेट में वन में विचरता हुआ राजा शान्तनु का एक सैनिक उन्हें देख गया। धनुष, बाण और मृगचर्म देखकर उसने सोचा कि वे अस्त्रविद्या में निपुण किसी ब्राह्मण की सन्तान हो सकते हैं। उसने धनुष-बाण सहित उन बालकों को उठाया और जो कुछ उसे मिला था वह राजा को दिखाया। उन जुड़वाँ बालकों को देखकर राजा दया से भर गए। वे उन्हें यह कहते हुए घर ले गए — "ये मेरी सन्तान हों।"
13मनुष्यों में श्रेष्ठ उन (राजा) ने गौतमवंशी उन जुड़वाँ बालकों को घर लाकर उनके यथोचित संस्कार किए और वे (भी) बढ़ने लगे।
14गौतम (शरद्वान) ने भी (अपना पुराना आश्रम) छोड़कर अस्त्रविद्या का अध्ययन किया। उन राजा ने उनका नाम कृप और कृपी रखा, क्योंकि उन्होंने कृपावश उनका पालन किया था। गौतम ने अपनी दिव्यदृष्टि से जान लिया कि वे (उनके पुत्र और पुत्री) कहाँ हैं।
15वे वहाँ आए और उन्होंने अपने वंश के विषय में सब कुछ बताया। उन्होंने उन्हें (कृप को) अस्त्रविद्या की चारों शाखाएँ तथा उनके समस्त रहस्यों और विवरणों सहित विविध अन्य विद्याएँ सिखाईं। वे (कृप) शीघ्र ही (अस्त्रविद्या के) महान् आचार्य बन गए।
16महारथी धृतराष्ट्रपुत्र, पाण्डव, यादव, वृष्णि और अन्य अनेक राजकुमार उनके पास आए और उनसे अस्त्रविद्या की शिक्षा प्राप्त की।
17वैशम्पायन ने कहा — अपने पौत्रों को श्रेष्ठ शिक्षा दिलाने की इच्छा से भीष्म ऐसे आचार्य की खोज में थे जो तेजस्वी और अस्त्रविद्या में सुनिपुण हो। हे भरतवंश में श्रेष्ठ, यह निश्चय करके कि जो महाबुद्धिमान् न हो, जो यशस्वी न हो, जो अस्त्रविद्या का पूर्ण ज्ञाता न हो, जो देवताओं के समान पराक्रमी न हो, वह कुरुओं का आचार्य नहीं बनेगा, गंगापुत्र (भीष्म) ने पाण्डवों और कौरवों को समस्त वेदों के ज्ञाता, भरद्वाज के पुत्र बुद्धिमान् द्रोण की शिक्षा में रखा। यशस्वी भीष्म द्वारा विधिपूर्वक सम्मानित होकर,
18अस्त्रविद्या में निपुण समस्त पुरुषों में अग्रगण्य वे यशस्वी पुरुष (द्रोण) महान् भीष्म द्वारा किए गए स्वागत से प्रसन्न हुए और उन्होंने उन्हें अपने शिष्यों के रूप में स्वीकार किया।
19द्रोण ने उन्हें अस्त्रविद्या की समस्त शाखाएँ सिखाईं। हे राजन्, अपरिमेय बल वाले पाण्डव और कौरव अत्यन्त अल्प समय में ही सब प्रकार के अस्त्रों के प्रयोग में निपुण हो गए।
20जनमेजय ने कहा — हे ब्राह्मण, द्रोण का जन्म कैसे हुआ? उन्होंने अपने अस्त्र कैसे और कहाँ से प्राप्त किए? वे कैसे और क्यों कुरुओं के पास आए? वे बलशाली पुरुष किसके पुत्र थे?
21अस्त्रविद्या में निपुण समस्त पुरुषों में अग्रगण्य उनके पुत्र अश्वत्थामा का जन्म कैसे हुआ? मैं यह सब सुनना चाहता हूँ। इसे विस्तार से सुनाइए।
22वैशम्पायन ने कहा — गंगा के उद्गम पर भरद्वाज नाम से प्रसिद्ध एक महान् और महात्मा ऋषि रहते थे, जो सदा कठोर व्रतों का पालन करते थे। प्राचीन काल में एक दिन ऋषि भरद्वाज अग्निहोत्र करने के विचार से अन्य अनेक महर्षियों के साथ स्नान करने गंगा को गए। ऋषि ने स्वयं अप्सरा घृताची को — तरुण, सुन्दरी, गर्वित और विलासिनी — जल से ऊपर उठते देखा। उठते समय उसका वस्त्र ढीला और अस्तव्यस्त हो गया। उसका वस्त्र अस्तव्यस्त देखकर ऋषि कामना से भर गए।
23बुद्धिमान् भरद्वाज का मन उसकी ओर आकृष्ट हो गया और उनका वीर्य स्खलित हो गया। किन्तु उन्होंने उसे एक द्रोण (पात्र) में रोक लिया।
24तत्पश्चात् उस पात्र में बुद्धिमान् द्रोण उत्पन्न हुए। उन्होंने समस्त वेदों और वेदांगों का अध्ययन किया।
25समस्त अस्त्रधारियों में अग्रगण्य महाबली भरद्वाज ने यशस्वी अग्निवेश को आग्नेय नामक अस्त्र प्रदान किया।
26हे भरतवंश में श्रेष्ठ, अग्नि से उत्पन्न उन ऋषि ने वह महान् अग्न्यस्त्र भरद्वाज के पुत्र (द्रोण) को दे दिया।
27भरद्वाज का पृषत नामक एक मित्र था, जो राजा था। उसके द्रुपद नामक एक पुत्र उत्पन्न हुआ।
28क्षत्रियों में श्रेष्ठ वह राजकुमार (द्रुपद) प्रतिदिन उनके (भरद्वाज के) आश्रम में जाता और द्रोण के साथ खेलता तथा अध्ययन करता था।
29हे राजन्, जब पृषत की मृत्यु हुई, तब ये महाबाहु द्रुपद उत्तर पांचालों के राजा बने।
30यशस्वी भरद्वाज भी (इसी समय) स्वर्ग को गए; तत्पश्चात् द्रोण तपस्या में लगे हुए (उस आश्रम में) रहते रहे।
31वेद और वेदांगों में सुनिपुण होकर तथा तपस्या से अपने समस्त पापों को भस्म करके महायशस्वी द्रोण ने अपने पिता की आज्ञा का पालन करते हुए और सन्तान की इच्छा से प्रेरित होकर शरद्वान की पुत्री कृपी से विवाह किया, जो सदा अग्निहोत्र, धर्म और तप में निरत रहती थी।
32गौतम की उस पुत्री ने अश्वत्थामा नामक एक पुत्र प्राप्त किया; जन्म लेते ही वह उच्चैःश्रवा अश्व के समान हिनहिनाया।
33यह सुनकर आकाश में एक अदृश्य प्राणी ने कहा — "इस बालक की वाणी अश्व के समान है और वह बहुत दूर तक सुनी गई है, इसलिए यह अश्वत्थामा (अश्व के समान स्वर वाला) नाम से जाना जाएगा।" पुत्र प्राप्त करके भरद्वाज के पुत्र अत्यन्त प्रसन्न हुए।
34वे अस्त्रविद्या के अध्ययन में लगे हुए वहीं रहते रहे। उन्होंने उस शत्रुनाशक, महात्मा जमदग्निपुत्र के विषय में सुना, जो ब्राह्मण थे, जो समस्त अस्त्रधारियों में अग्रगण्य थे और जो सब प्रकार की विद्याओं के ज्ञाता थे। हे राजन्, उन्होंने (जमदग्निपुत्र ने) ब्राह्मणों को अपना समस्त धन दे देने की इच्छा प्रकट की थी।
35परशुराम की अस्त्रविद्या, उनके दिव्यास्त्रों और उनके धर्माचरण के विषय में सुनकर उन (द्रोण) ने उन पर अपना मन लगा दिया।
36तत्पश्चात् वे महाबाहु और महातपस्वी (द्रोण) अपने उन शिष्यों सहित, जो सब व्रत और तप में निरत थे, महेन्द्र पर्वत को चल पड़े।
37महेन्द्र (पर्वत) पर पहुँचकर महातपस्वी भरद्वाज के पुत्र ने भृगु के पुत्र को देखा, जो जितेन्द्रिय थे, जो महान् धैर्यवान् थे और जो अपने शत्रुओं के संहारक थे।
38तब अपने शिष्यों सहित भृगुवंशी के पास जाकर द्रोण ने उन्हें अपना नाम बताया और यह भी कि वे अंगिरा के वंश में उत्पन्न हुए हैं।
39भूमि पर सिर टेककर उन्होंने उनके (परशुराम के) चरणों की पूजा की। यशस्वी जमदग्निपुत्र को अपना समस्त धन दान करके वन में जाने का निश्चय किए देखकर भरद्वाज के पुत्र (द्रोण) ने कहा — "मैं भरद्वाज से उत्पन्न हुआ हूँ, किन्तु किसी स्त्री के गर्भ से नहीं। मुझे द्रोण नामक एक श्रेष्ठ ब्राह्मणपुत्र जानिए। मैं आपका धन प्राप्त करने की इच्छा से आपके पास आया हूँ।" समस्त क्षत्रियों के संहारक उन महात्मा (परशुराम) ने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया —
40"हे द्विजश्रेष्ठ, आपका स्वागत है। बताइए, आप क्या चाहते हैं।" (परशु) राम द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर भरद्वाज के पुत्र (द्रोण) ने समस्त प्रहारकर्ताओं में अग्रगण्य, अपना समस्त धन दे देने की इच्छा रखने वाले उन राम से कहा — "हे बहुविध व्रतों वाले (ऋषि), मैं आपका अक्षय धन माँगता हूँ।"
41राम ने कहा — हे तपस्वी, मेरे पास जो स्वर्ण और अन्य धन था, वह मैं ब्राह्मणों को पहले ही दे चुका हूँ। समुद्र से घिरी और नगरों तथा पुरों की मालाओं से सजी यह पृथ्वीदेवी मैंने कश्यप को दे दी है।
42अब मेरे पास केवल मेरा शरीर और मेरे बहुमूल्य तथा विविध अस्त्र-शस्त्र ही शेष हैं।
43मैं आपको या तो अपना शरीर देने को तैयार हूँ या अपने अस्त्र। हे द्रोण, बिना विलम्ब बताइए कि आप क्या लेना चाहते हैं; मैं वही आपको दूँगा।
44द्रोण ने कहा — हे भृगुवंशी, आप मुझे अपने समस्त अस्त्र-शस्त्र दीजिए, उन्हें चलाने और लौटाने के गुह्य ज्ञान सहित।
45"ऐसा ही हो" कहकर भृगुवंशी ने अपने समस्त अस्त्र उन्हें (द्रोण को) उनके नियमों और विधानों सहित सम्पूर्ण अस्त्रविद्या के साथ दे दिए।
46वे श्रेष्ठ ब्राह्मण (द्रोण) उन सबको प्राप्त करके और स्वयं को पर्याप्त पुरस्कृत मानकर प्रसन्न हृदय से अपने मित्र द्रुपद के (देश को) चले गए।
नेपाली
1जनमेजयले भने — हे ब्राह्मण, तपाईं मलाई कृपको जन्मको वृत्तान्त सुनाउनुहोस्। उनी नर्कटको झ्याङबाट कसरी जन्मे? उनले आफ्ना अस्त्र कहाँबाट प्राप्त गरे?
2वैशम्पायनले भने — हे महाराज, महर्षि गौतमका शरद्वान नामक एक पुत्र थिए। गौतमका यी पुत्र बाणसहित जन्मेका थिए। हे शत्रुदमन, उनको वेदाध्ययनमा त्यति रुचि थिएन जति अस्त्रविद्याको अध्ययनमा।
3जसरी ब्रह्मचारीहरूले तपस्याले ज्ञान प्राप्त गर्छन्, त्यसरी नै उनले तपस्याले आफ्ना सम्पूर्ण अस्त्र प्राप्त गरे।
4गौतमका ती पुत्रले अस्त्रविद्यामा आफ्नो प्रवीणता र तपस्याले देवराजलाई भयभीत पारे।
5हे कुरुवंशी, देवराजले जनपदी नामकी एक देवकन्यालाई बोलाएर उनलाई भने — "(शरद्वानको) तपस्या नष्ट गर।"
6उनी शरद्वानको मनोहर आश्रममा गइन्; र ती कन्याले त्यहाँ धनुषबाण लिएर बसेका गौतमका पुत्रलाई लोभ्याउन थालिन्।
7पृथ्वीमा अनुपम सौन्दर्य भएकी ती अप्सरालाई एउटै वस्त्र लगाएर त्यस वनमा एक्लै (विचरण गरिरहेकी) देखेर गौतमका पुत्रका आँखा हर्षले नाचे।
8उनलाई देखेर उनको सारा शरीर भावावेशले काम्यो र उनका धनुषबाण हातबाट छुटेर भुइँमा खसे।
9तर उनी तपोमय धैर्य र आत्मबलले सम्पन्न थिए। ती ऋषिले त्यस प्रलोभनको सामना गर्न धैर्य धारण गरे।
10तर हे राजन्, उनको एक्कासि उत्पन्न मानसिक क्षोभले उनको वीर्य अन्जानमै स्खलित भयो।
11आफ्नो धनुष र मृगचर्म छाडेर ती ऋषि त्यस अप्सराबाट बचेर आश्रम छाडेर गए। उनको वीर्य नर्कटको झ्याङमाथि खस्यो। अनि त्यसमाथि खसेर त्यो दुई भागमा बाँडियो।
12जसबाट दुई जुम्ल्याहा बालक (एक पुत्र र एक पुत्री) जन्मे। सिकारमा वनमा विचरण गरिरहेको राजा शान्तनुको एक सैनिकले तिनलाई देख्यो। धनुष, बाण र मृगचर्म देखेर उसले सोच्यो कि तिनीहरू अस्त्रविद्यामा निपुण कुनै ब्राह्मणका सन्तान हुन सक्छन्। उसले धनुषबाणसहित ती बालकहरूलाई उठायो र जे उसले पाएको थियो त्यो राजालाई देखायो। ती जुम्ल्याहा बालकहरूलाई देखेर राजा दयाले भरिए। उनी तिनलाई यसो भन्दै घर लगे — "यी मेरा सन्तान होऊन्।"
13मानिसहरूमा श्रेष्ठ ती (राजा) ले गौतमवंशी ती जुम्ल्याहा बालकहरूलाई घर ल्याएर तिनका यथोचित संस्कार गरे र तिनीहरू (पनि) हुर्कन थाले।
14गौतम (शरद्वान) ले पनि (आफ्नो पुरानो आश्रम) छाडेर अस्त्रविद्याको अध्ययन गरे। ती राजाले तिनको नाम कृप र कृपी राखे, किनकि उनले कृपावश तिनको पालन गरेका थिए। गौतमले आफ्नो दिव्यदृष्टिले थाहा पाए कि तिनीहरू (उनका पुत्र र पुत्री) कहाँ छन्।
15उनी त्यहाँ आए र उनले आफ्नो वंशका विषयमा सबै कुरा बताए। उनले उनलाई (कृपलाई) अस्त्रविद्याका चारै शाखा तथा तिनका सम्पूर्ण रहस्य र विवरणसहित विविध अन्य विद्या सिकाए। उनी (कृप) चाँडै नै (अस्त्रविद्याका) महान् आचार्य बने।
16महारथी धृतराष्ट्रपुत्र, पाण्डव, यादव, वृष्णि र अन्य अनेक राजकुमारहरू उनीकहाँ आए र उनीबाट अस्त्रविद्याको शिक्षा प्राप्त गरे।
17वैशम्पायनले भने — आफ्ना नातिहरूलाई श्रेष्ठ शिक्षा दिलाउने इच्छाले भीष्म यस्ता आचार्यको खोजीमा थिए जो तेजस्वी र अस्त्रविद्यामा सुनिपुण होऊन्। हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यो निश्चय गरेर कि जो महाबुद्धिमान् नहोस्, जो यशस्वी नहोस्, जो अस्त्रविद्याको पूर्ण ज्ञाता नहोस्, जो देवताजस्तै पराक्रमी नहोस्, ऊ कुरुहरूको आचार्य हुनेछैन, गङ्गापुत्र (भीष्म) ले पाण्डव र कौरवहरूलाई सम्पूर्ण वेदका ज्ञाता, भरद्वाजका पुत्र बुद्धिमान् द्रोणको शिक्षामा राखे। यशस्वी भीष्मद्वारा विधिपूर्वक सम्मानित भई,
18अस्त्रविद्यामा निपुण सम्पूर्ण पुरुषमा अग्रगण्य ती यशस्वी पुरुष (द्रोण) महान् भीष्मद्वारा गरिएको स्वागतबाट प्रसन्न भए र उनले तिनलाई आफ्ना शिष्यका रूपमा स्वीकार गरे।
19द्रोणले तिनलाई अस्त्रविद्याका सम्पूर्ण शाखा सिकाए। हे राजन्, अपरिमेय बल भएका पाण्डव र कौरवहरू अत्यन्त थोरै समयमै सबै प्रकारका अस्त्रको प्रयोगमा निपुण भए।
20जनमेजयले भने — हे ब्राह्मण, द्रोणको जन्म कसरी भयो? उनले आफ्ना अस्त्र कसरी र कहाँबाट प्राप्त गरे? उनी कसरी र किन कुरुहरूकहाँ आए? ती बलशाली पुरुष कसका पुत्र थिए?
21अस्त्रविद्यामा निपुण सम्पूर्ण पुरुषमा अग्रगण्य उनका पुत्र अश्वत्थामाको जन्म कसरी भयो? म यो सबै सुन्न चाहन्छु। यसलाई विस्तारपूर्वक सुनाउनुहोस्।
22वैशम्पायनले भने — गङ्गाको उद्गममा भरद्वाज नामले प्रसिद्ध एक महान् र महात्मा ऋषि बस्थे, जो सदा कठोर व्रतको पालन गर्थे। प्राचीन कालमा एक दिन ऋषि भरद्वाज अग्निहोत्र गर्ने विचारले अन्य अनेक महर्षिहरूसँग स्नान गर्न गङ्गा गए। ऋषिले स्वयं अप्सरा घृताचीलाई — तरुण, सुन्दरी, गर्वित र विलासिनी — जलबाट माथि उठ्दै गरेको देखे। उठ्दा उनको वस्त्र खुकुलो र अस्तव्यस्त भयो। उनको वस्त्र अस्तव्यस्त देखेर ऋषि कामनाले भरिए।
23बुद्धिमान् भरद्वाजको मन उनीतिर आकर्षित भयो र उनको वीर्य स्खलित भयो। तर उनले त्यसलाई एक द्रोण (पात्र) मा रोके।
24त्यसपछि त्यस पात्रमा बुद्धिमान् द्रोण जन्मे। उनले सम्पूर्ण वेद र वेदाङ्गको अध्ययन गरे।
25सम्पूर्ण अस्त्रधारीहरूमा अग्रगण्य महाबली भरद्वाजले यशस्वी अग्निवेशलाई आग्नेय नामक अस्त्र प्रदान गरे।
26हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, अग्निबाट जन्मेका ती ऋषिले त्यो महान् अग्न्यस्त्र भरद्वाजका पुत्र (द्रोण) लाई दिए।
27भरद्वाजका पृषत नामक एक मित्र थिए, जो राजा थिए। उनको द्रुपद नामक एक पुत्र जन्म्यो।
28क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ ती राजकुमार (द्रुपद) दिनहुँ उनको (भरद्वाजको) आश्रममा जान्थे र द्रोणसँग खेल्थे तथा अध्ययन गर्थे।
29हे राजन्, जब पृषतको मृत्यु भयो, तब यी महाबाहु द्रुपद उत्तर पाञ्चालका राजा बने।
30यशस्वी भरद्वाज पनि (यसै बेला) स्वर्ग गए; त्यसपछि द्रोण तपस्यामा लागेर (त्यस आश्रममा) बसिरहे।
31वेद र वेदाङ्गमा सुनिपुण भई तथा तपस्याले आफ्ना सम्पूर्ण पाप भस्म गरेर महायशस्वी द्रोणले आफ्ना पिताको आज्ञा पालन गर्दै र सन्तानको इच्छाले प्रेरित भई शरद्वानकी पुत्री कृपीसँग विवाह गरे, जो सदा अग्निहोत्र, धर्म र तपमा निरत रहन्थिन्।
32गौतमकी ती पुत्रीले अश्वत्थामा नामक एक पुत्र प्राप्त गरिन्; जन्मनासाथ ऊ उच्चैःश्रवा अश्वजस्तै हिनहिनायो।
33यो सुनेर आकाशमा एक अदृश्य प्राणीले भन्यो — "यस बालककी वाणी अश्वजस्तै छ र त्यो धेरै टाढासम्म सुनियो, त्यसैले यो अश्वत्थामा (अश्वजस्तो स्वर भएको) नामले चिनिनेछ।" पुत्र प्राप्त गरेर भरद्वाजका पुत्र अत्यन्त प्रसन्न भए।
34उनी अस्त्रविद्याको अध्ययनमा लागेर त्यहीँ बसिरहे। उनले ती शत्रुनाशक, महात्मा जमदग्निपुत्रका विषयमा सुने, जो ब्राह्मण थिए, जो सम्पूर्ण अस्त्रधारीमा अग्रगण्य थिए र जो सबै प्रकारका विद्याका ज्ञाता थिए। हे राजन्, उनले (जमदग्निपुत्रले) ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो सम्पूर्ण धन दिने इच्छा व्यक्त गरेका थिए।
35परशुरामको अस्त्रविद्या, उनका दिव्यास्त्र र उनको धर्माचरणका विषयमा सुनेर उनले (द्रोणले) तीमाथि आफ्नो मन लगाए।
36त्यसपछि ती महाबाहु र महातपस्वी (द्रोण) आफ्ना ती शिष्यहरूसहित, जो सबै व्रत र तपमा निरत थिए, महेन्द्र पर्वततिर हिँडे।
37महेन्द्र (पर्वत) मा पुगेर महातपस्वी भरद्वाजका पुत्रले भृगुका पुत्रलाई देखे, जो जितेन्द्रिय थिए, जो महान् धैर्यवान् थिए र जो आफ्ना शत्रुका संहारक थिए।
38तब आफ्ना शिष्यहरूसहित भृगुवंशीकहाँ गएर द्रोणले उनलाई आफ्नो नाम बताए र यो पनि कि उनी अङ्गिराको वंशमा जन्मेका हुन्।
39भुइँमा शिर टेकेर उनले उनका (परशुरामका) चरणको पूजा गरे। यशस्वी जमदग्निपुत्रलाई आफ्नो सम्पूर्ण धन दान गरेर वनमा जाने निश्चय गरेको देखेर भरद्वाजका पुत्र (द्रोण) ले भने — "म भरद्वाजबाट जन्मेको हुँ, तर कुनै स्त्रीको गर्भबाट होइन। मलाई द्रोण नामक एक श्रेष्ठ ब्राह्मणपुत्र जान्नुहोस्। म तपाईंको धन प्राप्त गर्ने इच्छाले तपाईंकहाँ आएको हुँ।" सम्पूर्ण क्षत्रियका संहारक ती महात्मा (परशुराम) ले उनलाई यसरी उत्तर दिए —
40"हे द्विजश्रेष्ठ, तपाईंको स्वागत छ। भन्नुहोस्, तपाईं के चाहनुहुन्छ।" (परशु) रामद्वारा यसरी भनिएपछि भरद्वाजका पुत्र (द्रोण) ले सम्पूर्ण प्रहारकर्ताहरूमा अग्रगण्य, आफ्नो सम्पूर्ण धन दिने इच्छा राख्ने ती रामलाई भने — "हे बहुविध व्रत भएका (ऋषि), म तपाईंको अक्षय धन माग्छु।"
41रामले भने — हे तपस्वी, मसँग जुन सुन र अन्य धन थियो, त्यो मैले ब्राह्मणहरूलाई पहिले नै दिइसकेको छु। समुद्रले घेरिएकी र नगर तथा पुरका मालाले सजिएकी यो पृथ्वीदेवी मैले कश्यपलाई दिइसकेँ।
42अब मसँग केवल मेरो शरीर र मेरा बहुमूल्य तथा विविध अस्त्रशस्त्र मात्र बाँकी छन्।
43म तपाईंलाई या त आफ्नो शरीर दिन तयार छु या आफ्ना अस्त्र। हे द्रोण, ढिलो नगरी भन्नुहोस् कि तपाईं के लिन चाहनुहुन्छ; म त्यही तपाईंलाई दिनेछु।
44द्रोणले भने — हे भृगुवंशी, तपाईं मलाई आफ्ना सम्पूर्ण अस्त्रशस्त्र दिनुहोस्, तिनलाई चलाउने र फिर्ता बोलाउने गुह्य ज्ञानसहित।
45"त्यसै होस्" भनेर भृगुवंशीले आफ्ना सम्पूर्ण अस्त्र उनलाई (द्रोणलाई) तिनका नियम र विधानसहित सम्पूर्ण अस्त्रविद्यासँगै दिए।
46ती श्रेष्ठ ब्राह्मण (द्रोण) ती सबै प्राप्त गरेर र आफूलाई पर्याप्त पुरस्कृत ठानेर प्रसन्न हृदयले आफ्ना मित्र द्रुपदको (देशतिर) गए।