सर्गः 11
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 11
संस्कृत
1अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा। जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः।।5.11.1।।
2न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी। न भोक्तुं वाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम्।।5.11.2।। नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम्। न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि।।5.11.3।। अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः।
3न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी। न भोक्तुं वाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम्।।5.11.2।। नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम्। न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि।।5.11.3।। अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः।
4क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथाऽपराः।।5.11.4।। नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा।
5मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः।।5.11.5।। तथाऽऽस्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः।
6अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः।।5.11.6।। रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा। देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना।।5.11.7।। रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः।
7अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः।।5.11.6।। रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा। देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना।।5.11.7।। रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः।
8तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः।।5.11.8।। गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः।
9स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतस्स्वयम्।।5.11.9।। करेणुभिर्यथाऽरण्ये परिकीर्णो महाद्विपः।
10सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः।।5.11.10।। ददर्श हरिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे।
11मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः।।5.11.11।। तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः।
12रौक्मेषु च विशालेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान्।।5.11.12।। ददर्श हरिशार्दूलो मयूरान् कुक्कुटांस्तथा।
13वराहवार्ध्राणसकान् दधिसौवर्चलायुतान्।।5.11.13।। शल्यान् मृगमयूरांश्च हनुमानन्ववैक्षत।
14क्रकरान्विविधान् सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान्।।5.11.14।। महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान्। लेह्यानुच्चावचान्पेयान् भोज्यानि विविधानि च।।5.11.15।।
15क्रकरान्विविधान् सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान्।।5.11.14।। महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान्। लेह्यानुच्चावचान्पेयान् भोज्यानि विविधानि च।।5.11.15।।
16तथाऽऽम्ललवणोत्तंसैर्विविधैरागषाडबैः। हारनूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः।।5.11.16।। पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि। कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम्।।5.11.17।।
17तथाऽऽम्ललवणोत्तंसैर्विविधैरागषाडबैः। हारनूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः।।5.11.16।। पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि। कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम्।।5.11.17।।
18तत्र तत्र च विन्यस्तै: सुश्लिष्टैश्शयनासनैः। पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते।।5.11.18।।
19बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः। मांसैः कुशलसम्पृक्तैः पानभूमिगतैः पृथक्।।5.11.19।।
20दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि। शर्कराऽसवमाध्वीकपुष्पासवफलासवाः।।5.11.20।। वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक् पृथक्।
21सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः।।5.11.21।। हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि। जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता।।5.11.22।।
22सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः।।5.11.21।। हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि। जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता।।5.11.22।।
23राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च। पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श ह।।5.11.23।।
24सोऽपश्यच्छातकुम्भानि सीधोर्मणिमयानि च। राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः।।5.11.24।।
25क्वचिदल्पावशेषाणि क्वचित्पीतानि सर्वशः। क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह।।5.11.25।।
26क्वचिद् भक्ष्यांश्च विविधान् क्वचित्पानानि भागशः। क्वचिदन्नावशेषाणि पश्यन्वै विचचार ह।।5.11.26।।
27क्वचित्प्रभिन्नैः करकैः क्वचिदालोलितैर्घटैः। क्वचित्संपृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च।।5.11.27।।
28शयनान्यत्र नारीणां शुभ्राणि बहुधा पुनः। परस्परं समाश्लिष्य काश्चित्सुप्ता वराङ्गनाः।।5.11.28।।
29काश्चिच्च वस्त्रमन्यस्यास्स्वपन्त्याः परिधाय च। आहृत्य चाबलाः सुप्ता निद्राबलपराजिताः।।5.11.29।।
30तासामुच्छवासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम्। नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम्।।5.11.30।।
31चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर्मधुरसस्य च। विविधस्य च माल्यस्य धूपस्य विविधस्य च।।5.11.31।। बहुधा मारुतस्तत्र गन्धं विविधमुद्वहन्।
32स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः।।5.11.32।। प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा।
33श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित्कृष्णा वराङ्गनाः।।5.11.33।। काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये।
34तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्छितम्।।5.11.34।। पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद्यथैव हि।
35एवं सर्वमशेषेण रावणान्तः पुरं कपिः।।5.11.35।। ददर्श सुमहातेजाः न ददर्श च जानकीम्।
36निरीक्षमाणश्च तदा ताः स्त्रियः स महाकपिः।।5.11.36।। जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः।
37परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम्।।5.11.37।। इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति।
38न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी।।5.11.38।। अयं चात्र मया दृष्टः परदारापरिग्रहः।
39तस्य प्रादुरभूच्चिन्ता पुनरन्या मनस्विनः।।5.11.39।। निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी।
40कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः।।5.11.40।। न हि मे मनसः किञ्चिद्वैकृत्यमुपजायते।
41मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने।।5.11.41।। शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम्।
42नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम्।।5.11.42।। स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे।
43यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत्परिमार्ग्यते। न शक्या प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम्।।5.11.43।।
44तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया।।5.11.44।। रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न तु जानकी।
45देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान्।।5.11.45।। अवेक्षमाणो हनुमान्नैवापश्यत जानकीम्।
46तामपश्यन्कपिस्तत्र पश्यञ्श्चान्या परस्त्रियः।।5.11.46।। अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे।
47स भूयस्तु परं श्रीमान् मारुतिर्यत्नमास्थितः।।5.11.47।। आपानभूमिमुत्सृज्य तद्विचेतुं प्रचक्रमे।
अंग्रेज़ी
1The great vanara, having rejected his judgement, started thinking again.
2'Lovely Sita, being away from Rama, will not sleep, will not eat or drink or adorn herself. How can she approach any other man even if he is the king of gods for there is none equal to Rama even among gods'. Having thus decided, Hanuman strolled about the banquet hall.
3'Lovely Sita, being away from Rama, will not sleep, will not eat or drink or adorn herself. How can she approach any other man even if he is the king of gods for there is none equal to Rama even among gods'. Having thus decided, Hanuman strolled about the banquet hall.
4Some women were fatigued after sporting, similarly some were exhausted after singing. Others were tired through dancing and some were worn out by continuous drinking.
5Some women reclined on tabors, some on murajas, and some on drums and hassocks while some slept on excellent couches.
6The monkey leader saw thousands of beautiful women asleep after long dalliance. Some of them were adorned with ornaments, some were good at arguments and versed in the appreciation of songs, some were aware of the appropriate time and place and some were adept in right expressions.
7The monkey leader saw thousands of beautiful women asleep after long dalliance. Some of them were adorned with ornaments, some were good at arguments and versed in the appreciation of songs, some were aware of the appropriate time and place and some were adept in right expressions.
8In the midst of these women the longarmed lord of demons shone like a (majestic) bull in a big cowshed.
9Surrounded by the women, the demon king shone like a proud elephant attended by many female elephants scattered in a dense forest.
10The tiger among vanaras saw at the great Ravana's palace a drinking place where everything one desires was provided.
11There at the drinking hall the meat of deer, buffaloes and boars portioned and placed.
12The tiger among vanaras also saw there meat of peacocks and chicken placed in large golden vessels, some half eaten.
13Hanuman saw the meat of pigs and jungle fowls, deer, peacocks and bones marinated with yoghurt and special kinds of salt.
14He saw several kinds of (nonvegetarian) food like cooked meat of fowls, ruddy geese, buffaloes, goats, fishes as well as food for licking. (Food is of four kinds 1) भक्ष्य which can be chewed 2) भोज्य ordinary solid, semisolid food which can be consumed 3) लेह्य food for licking 4) चोष्य liquid food (which can be sipped)).
15He saw several kinds of (nonvegetarian) food like cooked meat of fowls, ruddy geese, buffaloes, goats, fishes as well as food for licking. (Food is of four kinds 1) भक्ष्य which can be chewed 2) भोज्य ordinary solid, semisolid food which can be consumed 3) लेह्य food for licking 4) चोष्य liquid food (which can be sipped)).
16The banquet hall looked splendid with food seasoned with salt and sour ingredients. There was ragashadavas (syrup made with grapes, pomegranates, different juices like half ripe mangoes and seasoned with ginger cardomom, butter etc). Heavy chains, anklets and shouldersstraps were thrown aside. (The people relaxed while eating and drinking and discarded heavy ornaments). Many glasses were found scattered or drinks spilt on the floor after use.Many fruits and flowers were kept.
17The banquet hall looked splendid with food seasoned with salt and sour ingredients. There was ragashadavas (syrup made with grapes, pomegranates, different juices like half ripe mangoes and seasoned with ginger cardomom, butter etc). Heavy chains, anklets and shouldersstraps were thrown aside. (The people relaxed while eating and drinking and discarded heavy ornaments). Many glasses were found scattered or drinks spilt on the floor after use.Many fruits and flowers were kept.
18Good couches and different kinds of seats were wellarranged in the banquet hall. The place appeared as if it was glowing witout fire.
19In the banquet hall there were many types of meat arranged in a number of ways. They were cooked by experts by seasoning them with choicest ingredients.
20There were many types of wonderful and pleasing wine extracted from sugarcane, honey , fruits and flowers. They were good even though fermented and made delicious by seasoning with aromatic spices.
21(The banquet hall) appeared beautiful with many kinds of garlands arranged in different locations. Also there were vessels made of pure gold, crystalware and jars spread all over.
22(The banquet hall) appeared beautiful with many kinds of garlands arranged in different locations. Also there were vessels made of pure gold, crystalware and jars spread all over.
23Hanuman saw the best of wines in large quantities kept in silver and pure gold pots.
24The great monkey saw the wine jars made of gold and silver studded with crystals and gems.
25He saw wine jars at one place, some fully drained, and at another place not touched at all.
26He moved about looking at different types of eatables and drinks arranged separately along with the left over food.
27At some places he saw broken pots, at other places rolling pots and elsewhere flower garlands strewn and mixed up with water and fruits.
28Hanuman saw many beds some unused and some occupied by lovely women sleeping, embracing one another.
29Overcome with sleep some women pulled clothes of other women and covered their bodies with them.
30The lovely clothes and garlands on the bodies of women were moving mildly by their exhalations as if shaken by the gentle breeze.
31With the many scents of cool sandal, of sweetsmelling wines of diverse kinds, as well as flower garlands of several types and of incense burning in that hall, the cool wind blew spreading several fragrances all over.
32The wind wafting through the Pushpaka chariot carried the fragrance of the cool sandalpaste used in bath and the sweet smell of wines and thick smoke of fragrance spread further.
33There in the demons abode were women who were fair, some lovely with dark and others with golden complexion.
34Withered due to indulgence in sex they were overcome with sleep. The charm of the women was like the lotus creepers with closed lotuses .
35Brilliant Hanuman ransacked the harem of Ravana but found no Janaki.
36The great monkey was very much worried as he thought he had transgressed the moral code by watching the women.
37'Observing the wives of others in this manner in their inner chambers very much amounts to transgression of moral code by me'. ( thought he)
38'I did see these wives of another, but not with a sensual mind. I have only seen them but not with foul intention'.
39Another bright idea struck the highly sensible Hanuman, who had a clear vision of the task ahead-- 'I was firm and singleminded in my direction regarding the task ahead' (thought he).
40'It is true I saw all the loyal wives of Ravana but without any foul desire. Indeed in my mind no passionate feeling was ever aroused'.
41'Mind propels the sense organs to do good or bad deeds. (But) my mind is firmly esatablished in righteousness'.
42'It is not possible for me to look for Vaidehi elsewhere. During such search operations one always looks for women among women.'
43'One has to search a creature among its own species. It is not possible to find a lost woman in the herd of female deer'.
44'I searched all over Ravana's harem with a pure mind but I have not seen Janaki'.
45Even while valiant Hanuman was looking among the daughters of gods, gandharvas and nagas he could not find Janaki.
46Heroic Hanuman, unable to find Sita among the women, moved aside and started thinking.
47Illustrious Hanuman left the banquet hall to renew his effort in search of Sita. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकादशस्सर्गः।। Thus ends the eleventh sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1उन महान् वानर ने अपना निर्णय अस्वीकार कर पुनः विचार करना आरम्भ किया।
2'सुन्दरी सीता राम से दूर रहकर न सोएँगी, न खाएँगी-पिएँगी, न शृङ्गार करेंगी। वे किसी अन्य पुरुष के पास कैसे जा सकती हैं, चाहे वह देवराज ही क्यों न हो, क्योंकि देवताओं में भी राम के समान कोई नहीं है।' ऐसा निश्चय कर हनुमान् पानशाला में विचरने लगे।
3'सुन्दरी सीता राम से दूर रहकर न सोएँगी, न खाएँगी-पिएँगी, न शृङ्गार करेंगी। वे किसी अन्य पुरुष के पास कैसे जा सकती हैं, चाहे वह देवराज ही क्यों न हो, क्योंकि देवताओं में भी राम के समान कोई नहीं है।' ऐसा निश्चय कर हनुमान् पानशाला में विचरने लगे।
4कुछ स्त्रियाँ क्रीड़ा से थकी थीं, इसी प्रकार कुछ गाने से थकी थीं। कुछ नृत्य से थक चुकी थीं और कुछ निरन्तर मदिरापान से क्लान्त थीं।
5कुछ स्त्रियाँ डफों पर, कुछ मुरजों पर, कुछ मृदङ्गों और गद्दियों पर टिकी थीं, जबकि कुछ उत्तम शय्याओं पर सो रही थीं।
6वानरनायक ने सहस्रों सुन्दरी स्त्रियों को दीर्घ रतिक्रीड़ा के पश्चात् सोते देखा। उनमें से कुछ आभूषणों से सजी थीं, कुछ तर्क में निपुण और गीतों की मर्मज्ञ थीं, कुछ उचित काल और स्थान की जानकार थीं और कुछ उचित अभिव्यक्ति में दक्ष थीं।
7वानरनायक ने सहस्रों सुन्दरी स्त्रियों को दीर्घ रतिक्रीड़ा के पश्चात् सोते देखा। उनमें से कुछ आभूषणों से सजी थीं, कुछ तर्क में निपुण और गीतों की मर्मज्ञ थीं, कुछ उचित काल और स्थान की जानकार थीं और कुछ उचित अभिव्यक्ति में दक्ष थीं।
8इन स्त्रियों के मध्य वह महाबाहु राक्षसराज किसी विशाल गोशाला में (गर्वीले) वृषभ के समान शोभा पा रहा था।
9स्त्रियों से घिरा वह राक्षसराज घने वन में बिखरी अनेक हथिनियों से सेवित मदमत्त गजराज के समान शोभित था।
10वानरश्रेष्ठ ने महान् रावण के भवन में एक पानशाला देखी, जहाँ मनचाहा सब कुछ प्रस्तुत था।
11वहाँ उस पानशाला में मृगों, महिषों और वराहों का मांस भागों में बाँटकर रखा था।
12वानरश्रेष्ठ ने वहाँ बड़े स्वर्णपात्रों में रखा मयूरों और कुक्कुटों का मांस भी देखा, जिसमें से कुछ आधा खाया हुआ था।
13हनुमान् ने सूअरों और वनकुक्कुटों, मृगों, मयूरों का मांस तथा दही और विशेष प्रकार के लवणों में सने अस्थिखण्ड देखे।
14उन्होंने कुक्कुट, चक्रवाक, महिष, अज और मत्स्य के पकाए मांस जैसे अनेक प्रकार के (आमिष) भोजन तथा लेह्य पदार्थ देखे। (भोजन चार प्रकार का होता है — १) भक्ष्य, जो चबाया जाए, २) भोज्य, सामान्य ठोस-अर्धठोस आहार, ३) लेह्य, जो चाटा जाए, ४) चोष्य, तरल आहार जो चूसा जाए।)
15उन्होंने कुक्कुट, चक्रवाक, महिष, अज और मत्स्य के पकाए मांस जैसे अनेक प्रकार के (आमिष) भोजन तथा लेह्य पदार्थ देखे। (भोजन चार प्रकार का होता है — १) भक्ष्य, जो चबाया जाए, २) भोज्य, सामान्य ठोस-अर्धठोस आहार, ३) लेह्य, जो चाटा जाए, ४) चोष्य, तरल आहार जो चूसा जाए।)
16वह पानशाला लवण और अम्ल से संस्कारित भोजन से शोभायमान थी। वहाँ रागषाडव थे (द्राक्षा, दाड़िम तथा कच्चे आम आदि के रसों से बना और अदरक, इलायची, घृत आदि से संस्कारित पेय)। भारी हार, नूपुर और अंसपट्ट एक ओर फेंके हुए थे। (लोग खाते-पीते समय विश्राम की मुद्रा में भारी आभूषण उतार देते थे।) अनेक चषक बिखरे पड़े थे अथवा उपयोग के पश्चात् पेय भूमि पर छलका हुआ था। अनेक फल और फूल रखे थे।
17वह पानशाला लवण और अम्ल से संस्कारित भोजन से शोभायमान थी। वहाँ रागषाडव थे (द्राक्षा, दाड़िम तथा कच्चे आम आदि के रसों से बना और अदरक, इलायची, घृत आदि से संस्कारित पेय)। भारी हार, नूपुर और अंसपट्ट एक ओर फेंके हुए थे। (लोग खाते-पीते समय विश्राम की मुद्रा में भारी आभूषण उतार देते थे।) अनेक चषक बिखरे पड़े थे अथवा उपयोग के पश्चात् पेय भूमि पर छलका हुआ था। अनेक फल और फूल रखे थे।
18उस पानशाला में उत्तम शय्याएँ और भाँति-भाँति के आसन सुव्यवस्थित रखे थे। वह स्थान ऐसा लगता था मानो बिना अग्नि के ही देदीप्यमान हो।
19उस पानशाला में अनेक प्रकार के मांस अनेक ढंगों से सजाकर रखे थे। उन्हें कुशल पाचकों ने उत्तम सामग्रियों से संस्कारित कर पकाया था।
20वहाँ इक्षु, मधु, फलों और फूलों से निकाली गई अनेक प्रकार की अद्भुत और मनोहर मदिराएँ थीं। वे किण्वित होने पर भी उत्तम थीं और सुगन्धित मसालों से संस्कारित कर स्वादिष्ट बनाई गई थीं।
21(वह पानशाला) भिन्न-भिन्न स्थानों पर सजाई गई अनेक प्रकार की मालाओं से सुन्दर लग रही थी। वहाँ शुद्ध स्वर्ण के पात्र, स्फटिक के बर्तन और कलश सर्वत्र फैले थे।
22(वह पानशाला) भिन्न-भिन्न स्थानों पर सजाई गई अनेक प्रकार की मालाओं से सुन्दर लग रही थी। वहाँ शुद्ध स्वर्ण के पात्र, स्फटिक के बर्तन और कलश सर्वत्र फैले थे।
23हनुमान् ने रजत और शुद्ध स्वर्ण के घड़ों में बड़ी मात्रा में रखी उत्तम मदिरा देखी।
24उन महान् वानर ने स्फटिक और रत्नों से जड़े स्वर्ण तथा रजत के मदिराकलश देखे।
25उन्होंने एक स्थान पर मदिराकलश देखे — कुछ पूर्णतः रीते और दूसरे स्थान पर कुछ बिल्कुल अछूते।
26वे बचे हुए भोजन सहित पृथक्-पृथक् सजाए भाँति-भाँति के खाद्य और पेय देखते हुए विचरते रहे।
27कहीं उन्होंने टूटे पात्र देखे, कहीं लुढ़कते पात्र और कहीं जल तथा फलों में मिली बिखरी पुष्पमालाएँ।
28हनुमान् ने अनेक शय्याएँ देखीं — कुछ अप्रयुक्त और कुछ पर एक-दूसरे का आलिङ्गन किए सोई सुन्दरी स्त्रियाँ।
29निद्रा से अभिभूत कुछ स्त्रियाँ दूसरी स्त्रियों के वस्त्र खींचकर अपने शरीर ढँके हुए थीं।
30स्त्रियों के शरीरों पर पड़े सुन्दर वस्त्र और मालाएँ उनकी श्वास से मन्द-मन्द हिल रहे थे, मानो मृदु वायु से हिलाए जा रहे हों।
31शीतल चन्दन की अनेक सुगन्धों से, नाना प्रकार की सुगन्धित मदिराओं से, अनेक प्रकार की पुष्पमालाओं से तथा उस कक्ष में जलती धूप से शीतल वायु सर्वत्र अनेक सुगन्ध फैलाती हुई बह रही थी।
32पुष्पक विमान में बहती वायु स्नान में प्रयुक्त शीतल चन्दन की सुगन्ध, मदिराओं की मधुर गन्ध और सुगन्ध के घने धूम को और दूर तक फैला रही थी।
33वहाँ राक्षसों के उस निवास में गौरवर्ण स्त्रियाँ थीं, कुछ श्यामवर्ण की मनोहर और कुछ स्वर्णवर्ण की।
34रतिक्रीड़ा में लिप्त रहने से म्लान वे स्त्रियाँ निद्रा से अभिभूत थीं। उनका सौन्दर्य बन्द कमलों वाली कमलिनियों के समान था।
35तेजस्वी हनुमान् ने रावण का अन्तःपुर छान मारा, किन्तु जानकी कहीं न मिलीं।
36वे महान् वानर अत्यन्त चिन्तित हो उठे, क्योंकि उन्हें लगा कि स्त्रियों को देखकर उन्होंने धर्ममर्यादा का उल्लङ्घन किया है।
37'इस प्रकार दूसरों की पत्नियों को उनके अन्तःकक्षों में देखना मेरे द्वारा धर्ममर्यादा का बड़ा उल्लङ्घन ही है' — (ऐसा उन्होंने सोचा)।
38'मैंने दूसरे की इन पत्नियों को देखा अवश्य, किन्तु कामभाव से नहीं। मैंने केवल देखा है, किसी दुर्भावना से नहीं।'
39तब आगे के कार्य की स्पष्ट दृष्टि रखने वाले परम विवेकी हनुमान् के मन में एक और उज्ज्वल विचार आया — 'आगे के कार्य के विषय में मैं दृढ़ और एकाग्र रहा हूँ' (ऐसा उन्होंने सोचा)।
40'यह सत्य है कि मैंने रावण की सब पतिव्रता पत्नियों को देखा, किन्तु बिना किसी दुर्भावना के। निस्सन्देह मेरे मन में कभी कोई कामभाव नहीं जागा।'
41'मन ही इन्द्रियों को शुभ अथवा अशुभ कर्मों में प्रवृत्त करता है। (किन्तु) मेरा मन धर्म में दृढ़ता से स्थित है।'
42'वैदेही को अन्यत्र खोजना मेरे लिए सम्भव नहीं था। ऐसी खोज में स्त्री को स्त्रियों के बीच ही खोजा जाता है।'
43'किसी प्राणी को उसी की जाति के बीच खोजना पड़ता है। खोई हुई स्त्री को मृगियों के झुंड में नहीं पाया जा सकता।'
44'मैंने शुद्ध मन से रावण का समस्त अन्तःपुर खोज डाला, किन्तु जानकी मुझे नहीं मिलीं।'
45पराक्रमी हनुमान् ने देवताओं, गन्धर्वों और नागों की कन्याओं के बीच भी खोजा, किन्तु जानकी न मिलीं।
46स्त्रियों के बीच सीता को न पाकर वीर हनुमान् एक ओर हट गए और विचार करने लगे।
47यशस्वी हनुमान् सीता की खोज का प्रयत्न फिर से आरम्भ करने के लिए वह पानशाला छोड़ गए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का एकादश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1ती महान् वानरले आफ्नो निर्णय अस्वीकार गरी फेरि विचार गर्न थाले।
2'सुन्दरी सीता रामबाट टाढा रहेर न सुत्नेछिन्, न खानेछिन्-पिउनेछिन्, न शृङ्गार गर्नेछिन्। उनी अरू कुनै पुरुषकहाँ कसरी जान सक्छिन्, चाहे ऊ देवराज नै किन नहोस्, किनकि देवताहरूमा पनि रामसमान कोही छैन।' यस्तो निश्चय गरी हनुमान् पानशालामा विचरण गर्न थाले।
3'सुन्दरी सीता रामबाट टाढा रहेर न सुत्नेछिन्, न खानेछिन्-पिउनेछिन्, न शृङ्गार गर्नेछिन्। उनी अरू कुनै पुरुषकहाँ कसरी जान सक्छिन्, चाहे ऊ देवराज नै किन नहोस्, किनकि देवताहरूमा पनि रामसमान कोही छैन।' यस्तो निश्चय गरी हनुमान् पानशालामा विचरण गर्न थाले।
4केही स्त्री क्रीडाले थाकेका थिए, त्यसै गरी केही गाएर थाकेका थिए। केही नृत्यले थाकिसकेका थिए र केही निरन्तर मदिरापानले क्लान्त थिए।
5केही स्त्री खैँजडीमा, केही मुरजमा, केही मृदङ्ग र गद्दीमा अडेका थिए, जबकि केही उत्तम शय्यामा सुतिरहेका थिए।
6वानरनायकले हजारौँ सुन्दरी स्त्रीलाई लामो रतिक्रीडापछि सुतिरहेको देखे। तीमध्ये कोही आभूषणले सजिएका थिए, कोही तर्कमा निपुण र गीतका मर्मज्ञ थिए, कोही उचित काल र स्थानका जानकार थिए र कोही उचित अभिव्यक्तिमा दक्ष थिए।
7वानरनायकले हजारौँ सुन्दरी स्त्रीलाई लामो रतिक्रीडापछि सुतिरहेको देखे। तीमध्ये कोही आभूषणले सजिएका थिए, कोही तर्कमा निपुण र गीतका मर्मज्ञ थिए, कोही उचित काल र स्थानका जानकार थिए र कोही उचित अभिव्यक्तिमा दक्ष थिए।
8यी स्त्रीहरूको बीचमा त्यो महाबाहु राक्षसराज कुनै विशाल गोठमा (गर्वीलो) साँढेझैँ शोभा पाइरहेको थियो।
9स्त्रीहरूले घेरिएको त्यो राक्षसराज घना वनमा छरिएका अनेक हात्तिनीले सेवित मदमत्त गजराजझैँ शोभित थियो।
10वानरश्रेष्ठले महान् रावणको भवनमा एउटा पानशाला देखे, जहाँ मनचाहेको सबै कुरा प्रस्तुत थियो।
11त्यहाँ त्यस पानशालामा मृग, राँगा र बँदेलको मासु भागमा बाँडेर राखिएको थियो।
12वानरश्रेष्ठले त्यहाँ ठूला स्वर्णपात्रमा राखिएको मयूर र कुखुराको मासु पनि देखे, जसमध्ये केही आधा खाइएको थियो।
13हनुमान्ले सुँगुर र वनकुखुरा, मृग, मयूरको मासु तथा दही र विशेष प्रकारका नुनमा सानिएका हाडका टुक्रा देखे।
14उनले कुखुरा, चक्रवाक, राँगा, बाख्रा र माछाका पकाइएका मासुजस्ता अनेक प्रकारका (आमिष) भोजन तथा लेह्य पदार्थ देखे। (भोजन चार प्रकारको हुन्छ — १) भक्ष्य, जुन चपाइन्छ, २) भोज्य, सामान्य ठोस-अर्धठोस आहार, ३) लेह्य, जुन चाटिन्छ, ४) चोष्य, तरल आहार जुन चुसिन्छ।)
15उनले कुखुरा, चक्रवाक, राँगा, बाख्रा र माछाका पकाइएका मासुजस्ता अनेक प्रकारका (आमिष) भोजन तथा लेह्य पदार्थ देखे। (भोजन चार प्रकारको हुन्छ — १) भक्ष्य, जुन चपाइन्छ, २) भोज्य, सामान्य ठोस-अर्धठोस आहार, ३) लेह्य, जुन चाटिन्छ, ४) चोष्य, तरल आहार जुन चुसिन्छ।)
16त्यो पानशाला नुन र अमिलोले संस्कारित भोजनले शोभायमान थियो। त्यहाँ रागषाडव थिए (दाख, अनार तथा काँचो आँप आदिका रसबाट बनेको र अदुवा, अलैँची, घिउ आदिले संस्कारित पेय)। गह्रौँ हार, नुपुर र अंसपट्ट एकातिर फ्याँकिएका थिए। (मानिसहरू खाँदापिउँदा विश्रामको मुद्रामा गह्रौँ आभूषण फुकाल्थे।) अनेक चषक छरिएका थिए अथवा प्रयोगपछि पेय भुइँमा पोखिएको थियो। अनेक फल र फूल राखिएका थिए।
17त्यो पानशाला नुन र अमिलोले संस्कारित भोजनले शोभायमान थियो। त्यहाँ रागषाडव थिए (दाख, अनार तथा काँचो आँप आदिका रसबाट बनेको र अदुवा, अलैँची, घिउ आदिले संस्कारित पेय)। गह्रौँ हार, नुपुर र अंसपट्ट एकातिर फ्याँकिएका थिए। (मानिसहरू खाँदापिउँदा विश्रामको मुद्रामा गह्रौँ आभूषण फुकाल्थे।) अनेक चषक छरिएका थिए अथवा प्रयोगपछि पेय भुइँमा पोखिएको थियो। अनेक फल र फूल राखिएका थिए।
18त्यस पानशालामा उत्तम शय्या र भाँतिभाँतिका आसन सुव्यवस्थित राखिएका थिए। त्यो ठाउँ यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ आगोविनै देदीप्यमान होस्।
19त्यस पानशालामा अनेक प्रकारका मासु अनेक ढङ्गले सजाएर राखिएका थिए। तिनलाई कुशल पाकाहरूले उत्तम सामग्रीले संस्कारित गरी पकाएका थिए।
20त्यहाँ उखु, मह, फल र फूलबाट निकालिएका अनेक प्रकारका अद्भुत र मनोहर मदिरा थिए। ती किण्वित भए पनि उत्तम थिए र सुगन्धित मसलाले संस्कारित गरी स्वादिष्ट बनाइएका थिए।
21(त्यो पानशाला) भिन्नभिन्न ठाउँमा सजाइएका अनेक प्रकारका मालाले सुन्दर देखिन्थ्यो। त्यहाँ शुद्ध सुनका भाँडा, स्फटिकका पात्र र कलश सर्वत्र फैलिएका थिए।
22(त्यो पानशाला) भिन्नभिन्न ठाउँमा सजाइएका अनेक प्रकारका मालाले सुन्दर देखिन्थ्यो। त्यहाँ शुद्ध सुनका भाँडा, स्फटिकका पात्र र कलश सर्वत्र फैलिएका थिए।
23हनुमान्ले चाँदी र शुद्ध सुनका घैँटामा ठूलो मात्रामा राखिएको उत्तम मदिरा देखे।
24ती महान् वानरले स्फटिक र रत्नले जडिएका सुन तथा चाँदीका मदिराकलश देखे।
25उनले एउटा ठाउँमा मदिराकलश देखे — केही पूर्णतः रित्तिएका र अर्को ठाउँमा केही बिलकुलै नछोइएका।
26उनी बाँकी रहेको भोजनसहित छुट्टाछुट्टै सजाइएका भाँतिभाँतिका खाद्य र पेय हेर्दै विचरण गरिरहे।
27कतै उनले फुटेका भाँडा देखे, कतै गुड्दै गरेका भाँडा र कतै पानी तथा फलमा मिसिएका छरिएका पुष्पमाला।
28हनुमान्ले अनेक शय्या देखे — केही अप्रयुक्त र केहीमा एकअर्काको आलिङ्गन गरेर सुतेका सुन्दरी स्त्री।
29निद्राले अभिभूत केही स्त्रीले अरू स्त्रीका वस्त्र तानेर आफ्ना शरीर ढाकेका थिए।
30स्त्रीहरूका शरीरमा परेका सुन्दर वस्त्र र माला तिनकै सासले मन्दमन्द हल्लिरहेका थिए, मानौँ मृदु वायुले हल्लाइएका होऊन्।
31शीतल चन्दनका अनेक सुगन्धले, नाना प्रकारका सुगन्धित मदिराले, अनेक प्रकारका पुष्पमालाले तथा त्यस कक्षमा बल्ने धूपले शीतल वायु सर्वत्र अनेक सुगन्ध फैलाउँदै बगिरहेको थियो।
32पुष्पक विमानमा बग्ने वायुले स्नानमा प्रयोग गरिएको शीतल चन्दनको सुगन्ध, मदिराको मीठो गन्ध र सुगन्धको बाक्लो धुवाँलाई अझ टाढासम्म फैलाइरहेको थियो।
33त्यहाँ राक्षसहरूको त्यस निवासमा गोरा स्त्री थिए, कोही श्यामवर्णका मनोहर र कोही स्वर्णवर्णका।
34रतिक्रीडामा लिप्त रहेकाले म्लान ती स्त्री निद्राले अभिभूत थिए। तिनको सौन्दर्य बन्द कमल भएका कमलिनीझैँ थियो।
35तेजस्वी हनुमान्ले रावणको अन्तःपुर खोतलिसके, तर जानकी कतै भेटिइनन्।
36ती महान् वानर अत्यन्त चिन्तित भए, किनकि उनलाई लाग्यो कि स्त्रीहरूलाई हेरेर उनले धर्ममर्यादाको उल्लङ्घन गरेका छन्।
37'यसरी अरूका पत्नीलाई तिनका भित्री कक्षमा हेर्नु मबाट धर्ममर्यादाको ठूलो उल्लङ्घन नै हो' — (यस्तो उनले सोचे)।
38'मैले अर्काका यी पत्नीलाई देखेँ अवश्य, तर कामभावले होइन। मैले केवल देखेको छु, कुनै दुर्भावनाले होइन।'
39तब अगाडिको कार्यको स्पष्ट दृष्टि राख्ने परम विवेकी हनुमान्को मनमा अर्को एउटा उज्ज्वल विचार आयो — 'अगाडिको कार्यका विषयमा म दृढ र एकाग्र रहेको छु' (यस्तो उनले सोचे)।
40'यो सत्य हो कि मैले रावणका सबै पतिव्रता पत्नीलाई देखेँ, तर कुनै दुर्भावनाविना। निस्सन्देह मेरो मनमा कहिल्यै कुनै कामभाव जागेन।'
41'मनले नै इन्द्रियलाई शुभ अथवा अशुभ कर्ममा प्रवृत्त गराउँछ। (तर) मेरो मन धर्ममा दृढतापूर्वक स्थित छ।'
42'वैदेहीलाई अन्यत्र खोज्नु मेरा लागि सम्भव थिएन। यस्तो खोजीमा स्त्रीलाई स्त्रीहरूकै बीचमा खोजिन्छ।'
43'कुनै प्राणीलाई त्यसकै जातिको बीचमा खोज्नुपर्दछ। हराएकी स्त्रीलाई मृगीको बथानमा पाउन सकिँदैन।'
44'मैले शुद्ध मनले रावणको सम्पूर्ण अन्तःपुर खोतलेँ, तर जानकी मलाई भेटिइनन्।'
45पराक्रमी हनुमान्ले देवता, गन्धर्व र नागका कन्याहरूको बीचमा पनि खोजे, तर जानकी भेटिइनन्।
46स्त्रीहरूको बीचमा सीतालाई नभेट्टाएर वीर हनुमान् एकातिर हटे र विचार गर्न थाले।
47यशस्वी हनुमान् सीताको खोजीको प्रयत्न फेरि सुरु गर्न त्यो पानशाला छोडेर गए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको एघारौँ सर्ग समाप्त भयो।