सर्गः 10
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 10
संस्कृत
1तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम्। अवेक्षमाणो हनुमान् ददर्श शयनासनम्।।5.10.1।। दान्तकाञ्चनचित्राङ्गैर्वैडूर्यैश्च वरासनैः। महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः।।5.10.2।।
2तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम्। अवेक्षमाणो हनुमान् ददर्श शयनासनम्।।5.10.1।। दान्तकाञ्चनचित्राङ्गैर्वैडूर्यैश्च वरासनैः। महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः।।5.10.2।।
3तस्य चैकतमे देशे सोऽग्य्रमालाविभूषितम्। ददर्श पाण्डुरं छत्रं ताराधिपतिसन्निभम्।।5.10.3।।
4जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानुसमप्रभम्। अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम्।।5.10.4।। वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः। गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम्।।5.10.5।। परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम्। दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम्।।5.10.6।।
5जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानुसमप्रभम्। अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम्।।5.10.4।। वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः। गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम्।।5.10.5।। परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम्। दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम्।।5.10.6।।
6जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानुसमप्रभम्। अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम्।।5.10.4।। वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः। गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम्।।5.10.5।। परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम्। दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम्।।5.10.6।।
7तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्। लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।। लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना। सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।। वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्। सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।। क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्। प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।। पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः। भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
8तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्। लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।। लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना। सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।। वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्। सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।। क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्। प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।। पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः। भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
9तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्। लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।। लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना। सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।। वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्। सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।। क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्। प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।। पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः। भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
10तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्। लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।। लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना। सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।। वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्। सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।। क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्। प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।। पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः। भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
11तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्। लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।। लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना। सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।। वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्। सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।। क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्। प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।। पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः। भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
12निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरर्षभः। आसाद्य परमोद्विग्नस्सोपासर्पत्सुभीतवत्।।5.10.12।।
13अथाऽऽरोहणमासाद्य वेदिकाऽन्तरमाश्रितः। सुप्तं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः।।5.10.13।।
14शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनोत्तमम्। गन्धहस्तिनि संविष्टे यथा प्रस्रवणं महत्।।5.10.14।।
15काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः। विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।। ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ। वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।। पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ। सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।। संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ। विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।। शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना। चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।। उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ। यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
16काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः। विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।। ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ। वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।। पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ। सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।। संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ। विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।। शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना। चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।। उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ। यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
17काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः। विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।। ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ। वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।। पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ। सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।। संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ। विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।। शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना। चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।। उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ। यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
18काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः। विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।। ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ। वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।। पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ। सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।। संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ। विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।। शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना। चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।। उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ। यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
19काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः। विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।। ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ। वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।। पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ। सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।। संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ। विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।। शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना। चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।। उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ। यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
20काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः। विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।। ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ। वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।। पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ। सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।। संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ। विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।। शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना। चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।। उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ। यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
21ददर्श स कपिस्तत्र बाहू शयनसंस्थितौ। मन्दरस्यांतरे सुप्तौ महाही रुषिताविव।।5.10.21।।
22ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसेश्वरः। शुशुभेऽचलसङ्काशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः।।5.10.22।।
23चूतपुन्नागसुरभिर्वकुलोत्तमसंयुतः। मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरस्कृतः।।5.10.23।। तस्य राक्षससिंहस्य निश्चक्राम महामुखात्। शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद् गृहम्।।5.10.24।।
24चूतपुन्नागसुरभिर्वकुलोत्तमसंयुतः। मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरस्कृतः।।5.10.23।। तस्य राक्षससिंहस्य निश्चक्राम महामुखात्। शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद् गृहम्।।5.10.24।।
25मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्। मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।। रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना। पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।। पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्। महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।। माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्। गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।। चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्। प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।। पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः। पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
26मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्। मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।। रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना। पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।। पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्। महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।। माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्। गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।। चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्। प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।। पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः। पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
27मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्। मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।। रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना। पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।। पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्। महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।। माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्। गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।। चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्। प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।। पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः। पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
28मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्। मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।। रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना। पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।। पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्। महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।। माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्। गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।। चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्। प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।। पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः। पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
29मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्। मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।। रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना। पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।। पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्। महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।। माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्। गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।। चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्। प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।। पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः। पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
30मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्। मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।। रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना। पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।। पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्। महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।। माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्। गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।। चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्। प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।। पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः। पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
31शशिप्रकाशवदनाश्चारुकुण्डलभूषिताः। अम्लानमाल्याभरणा ददर्श हरियूथपः।।5.10.31।।
32नृत्तवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः। वराभरणधारिण्यो निषण्णा ददृशे हरिः।।5.10.32।।
33वज्रवैडूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम्। ददर्श तापनीयानि कुण्डलान्यङ्गदानि च।।5.10.33।।
34तासां चन्द्रोपमैर्वक्त्रैश्शुभैर्ललितकुण्डलैः। विरराज विमानं तन्नभस्तारागणैरिव।।5.10.34।।
35मदव्यायामखिन्नास्ता राक्षसेन्द्रस्य योषितः। तेषु तेष्ववकाशेषु प्रसुप्तास्तनुमध्यमाः।।5.10.35।।
36अङ्गहारैस्तथैवान्या कोमलैर्नृत्तशालिनी। विन्यस्तशुभसर्वाङ्गी प्रसुप्ता वरवर्णिनी।।5.10.36।।
37काचिद्वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता सम्प्रकाशते। महानदीप्रकीर्णेव नलिनी पोतमाश्रिता।।5.10.37।।
38अन्या कक्षगतेनैव मड्डुकेनासितेक्षणा। प्रसुप्ता भामिनी भाति बालपुत्रेव वत्सला।।5.10.38।।
39पटहं चारुसर्वाङ्गी पीड्य शेते शुभस्तनी। चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव भामिनी।।5.10.39।।
40काचिद्वंशं परिष्वज्य सुप्ता कमललोचना। रहः प्रियतमं गृह्य सकामेव च कामिनी।।5.10.40।।
41विपञ्चीं परिगृह्यान्या नियता नृत्तशालिनी। निद्रावशमनुप्राप्ता सह कान्तेव भामिनी।।5.10.41।।
42अन्या कनकसङ्काशैर्मृदुपीनैर्मनोरमैः। मृदङ्गं परिपीड्याङ्गैः प्रसुप्ता मत्तलोचना।।5.10.42।।
43भुजपार्श्वान्तरस्थेन कक्षगेन कृशोदरी। पणवेव सहानिन्द्या सुप्ता मदकृतश्रमा।।5.10.43।।
44डिण्डिमं परिगृह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा। प्रसुप्ता तरुणं वत्समुपगूह्येव भामिनी।।5.10.44।।
45काचिदाडम्बरं नारी भुजसंयोगपीडितम्। कृत्वा कमलपत्राक्षी प्रसुप्ता मदमोहिता।।5.10.45।।
46कलशीमपविध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी। वसन्ते पुष्पशबला मालेव परिमार्जिता।।5.10.46।।
47पाणिभ्यां च कुचौ काचित्सुवर्णकलशोपमौ। उपगूह्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता।।5.10.47।।
48अन्या कमलपत्राक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना। अन्यामालिङ्ग्य सुश्रोणीं प्रसुप्ता मदविह्वला।।5.10.48।।
49आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरस्त्रियः। निपीड्य च कुचैस्सुप्ता कामिन्यः कामुकानिव।।5.10.49।।
50तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे। ददर्श रूपसम्पन्नामपरां स कपिः स्त्रियम्।।5.10.50।।
51मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम्। विभूषयन्तीमिव तत्स्वश्रिया भवनोत्तमम्।।5.10.51।। गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तः पुरेश्वरीम्। कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम्।।5.10.52।।
52मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम्। विभूषयन्तीमिव तत्स्वश्रिया भवनोत्तमम्।।5.10.51।। गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तः पुरेश्वरीम्। कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम्।।5.10.52।।
53स तां दृष्ट्वा महाबाहुर्भूषितां मारुतात्मजः। तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसम्पदा।।5.10.53। हर्षेण महता युक्तो ननन्द हरियूथपः।
54आस्फोटयामास चुचुम्ब पुच्छं ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम। स्तम्भानरोहन्निपपात भूमौ निदर्शयन् स्वां प्रकृतिं कपीनाम्।।5.10.54।।
अंग्रेज़ी
1Looking around, Hanuman noticed a bed chamber, with a heavenly dais on which he saw a couch encrusted with crystals, vaidurya, and inlaid with colourful ivory and gold. It had an exquisite rich covering.
2Looking around, Hanuman noticed a bed chamber, with a heavenly dais on which he saw a couch encrusted with crystals, vaidurya, and inlaid with colourful ivory and gold. It had an exquisite rich covering.
3Hanuman saw an umbrella in one spot decorated with the best of garlands. The white umbrella looked like the Moon, lord of stars.
4He saw an exquisite couch made of gold shining wonderfully like the Sun. It was decorated with ashoka flowers. Women were holding fans of chamari deer. It was upholstered with the best of bedspreads made of soft sheep skin and adorned with beautiful strings of flower garlands. Scented with aromatic smoke, it was refreshed with fragrance which had spread all over the place.
5He saw an exquisite couch made of gold shining wonderfully like the Sun. It was decorated with ashoka flowers. Women were holding fans of chamari deer. It was upholstered with the best of bedspreads made of soft sheep skin and adorned with beautiful strings of flower garlands. Scented with aromatic smoke, it was refreshed with fragrance which had spread all over the place.
6He saw an exquisite couch made of gold shining wonderfully like the Sun. It was decorated with ashoka flowers. Women were holding fans of chamari deer. It was upholstered with the best of bedspreads made of soft sheep skin and adorned with beautiful strings of flower garlands. Scented with aromatic smoke, it was refreshed with fragrance which had spread all over the place.
7Hanuman saw the mightyarmed, heroic lord of demons, sleeping with huge bloodshot eyes looking like a cloud, he was adorned with flashing earrings, and clad in robes of silver texture. His body was smeared with red sandal paste of sweet fragrance. Therefore, he looked like a cloud reddened by twilight and flashing with the lightning of his ornaments. He was handsome and could assume any form at will. He looked like Mandara mountain surrounded thickly with trees and wild bushes. Decked with exquisite ornaments, he was sleeping after dalliance at night on that glittering couch. He was the beloved of the ogresses and bringer of joy to them
8Hanuman saw the mightyarmed, heroic lord of demons, sleeping with huge bloodshot eyes looking like a cloud, he was adorned with flashing earrings, and clad in robes of silver texture. His body was smeared with red sandal paste of sweet fragrance. Therefore, he looked like a cloud reddened by twilight and flashing with the lightning of his ornaments. He was handsome and could assume any form at will. He looked like Mandara mountain surrounded thickly with trees and wild bushes. Decked with exquisite ornaments, he was sleeping after dalliance at night on that glittering couch. He was the beloved of the ogresses and bringer of joy to them
9Hanuman saw the mightyarmed, heroic lord of demons, sleeping with huge bloodshot eyes looking like a cloud, he was adorned with flashing earrings, and clad in robes of silver texture. His body was smeared with red sandal paste of sweet fragrance. Therefore, he looked like a cloud reddened by twilight and flashing with the lightning of his ornaments. He was handsome and could assume any form at will. He looked like Mandara mountain surrounded thickly with trees and wild bushes. Decked with exquisite ornaments, he was sleeping after dalliance at night on that glittering couch. He was the beloved of the ogresses and bringer of joy to them
10Hanuman saw the mightyarmed, heroic lord of demons, sleeping with huge bloodshot eyes looking like a cloud, he was adorned with flashing earrings, and clad in robes of silver texture. His body was smeared with red sandal paste of sweet fragrance. Therefore, he looked like a cloud reddened by twilight and flashing with the lightning of his ornaments. He was handsome and could assume any form at will. He looked like Mandara mountain surrounded thickly with trees and wild bushes. Decked with exquisite ornaments, he was sleeping after dalliance at night on that glittering couch. He was the beloved of the ogresses and bringer of joy to them
11Hanuman saw the mightyarmed, heroic lord of demons, sleeping with huge bloodshot eyes looking like a cloud, he was adorned with flashing earrings, and clad in robes of silver texture. His body was smeared with red sandal paste of sweet fragrance. Therefore, he looked like a cloud reddened by twilight and flashing with the lightning of his ornaments. He was handsome and could assume any form at will. He looked like Mandara mountain surrounded thickly with trees and wild bushes. Decked with exquisite ornaments, he was sleeping after dalliance at night on that glittering couch. He was the beloved of the ogresses and bringer of joy to them
12Having reached Ravana, who was breathing (hissing) like a snake, Hanuman was for a moment frightened and drew away from him as if he was put to terrible fear.
13The great vanara ascended the stairway and reached another altar and once again looked at the sleeping Ravana, the tiger among demons.
14While the lord of demons lay asleep on the magnificent couch, he looked like the Prasravana hill with its elephant in rut.
15Hanuman saw the great Ravana's arms, which were like a pair of Indra's flag staff adorned with golden straps. The arms bore the marks of wounds caused by Airavata, (Indra's elephant), torn by the thunderbolt of Indra in war, and wounded by the discus of Lord Visnu. His strong, fleshy, wellbuilt arms, having auspicious thumbnails, shapely fingers and palms, pressed together, resembled the iron crowbars or beam used for main doors. The arms resembled elephant's trunks, tossed on a clean bed, resembling two fivehooded snakes (fingers like hoods), besmeared with cool, fragrant, red sandalpaste of excellent quality which looked red like the hare's blood. They were well massaged by the best of women with fine, fragrant sandal paste. They were the arms which could make yakshas, pannagas, gods and demons roar in fear at their sight.
16Hanuman saw the great Ravana's arms, which were like a pair of Indra's flag staff adorned with golden straps. The arms bore the marks of wounds caused by Airavata, (Indra's elephant), torn by the thunderbolt of Indra in war, and wounded by the discus of Lord Visnu. His strong, fleshy, wellbuilt arms, having auspicious thumbnails, shapely fingers and palms, pressed together, resembled the iron crowbars or beam used for main doors. The arms resembled elephant's trunks, tossed on a clean bed, resembling two fivehooded snakes (fingers like hoods), besmeared with cool, fragrant, red sandalpaste of excellent quality which looked red like the hare's blood. They were well massaged by the best of women with fine, fragrant sandal paste. They were the arms which could make yakshas, pannagas, gods and demons roar in fear at their sight.
17Hanuman saw the great Ravana's arms, which were like a pair of Indra's flag staff adorned with golden straps. The arms bore the marks of wounds caused by Airavata, (Indra's elephant), torn by the thunderbolt of Indra in war, and wounded by the discus of Lord Visnu. His strong, fleshy, wellbuilt arms, having auspicious thumbnails, shapely fingers and palms, pressed together, resembled the iron crowbars or beam used for main doors. The arms resembled elephant's trunks, tossed on a clean bed, resembling two fivehooded snakes (fingers like hoods), besmeared with cool, fragrant, red sandalpaste of excellent quality which looked red like the hare's blood. They were well massaged by the best of women with fine, fragrant sandal paste. They were the arms which could make yakshas, pannagas, gods and demons roar in fear at their sight.
18Hanuman saw the great Ravana's arms, which were like a pair of Indra's flag staff adorned with golden straps. The arms bore the marks of wounds caused by Airavata, (Indra's elephant), torn by the thunderbolt of Indra in war, and wounded by the discus of Lord Visnu. His strong, fleshy, wellbuilt arms, having auspicious thumbnails, shapely fingers and palms, pressed together, resembled the iron crowbars or beam used for main doors. The arms resembled elephant's trunks, tossed on a clean bed, resembling two fivehooded snakes (fingers like hoods), besmeared with cool, fragrant, red sandalpaste of excellent quality which looked red like the hare's blood. They were well massaged by the best of women with fine, fragrant sandal paste. They were the arms which could make yakshas, pannagas, gods and demons roar in fear at their sight.
19Hanuman saw the great Ravana's arms, which were like a pair of Indra's flag staff adorned with golden straps. The arms bore the marks of wounds caused by Airavata, (Indra's elephant), torn by the thunderbolt of Indra in war, and wounded by the discus of Lord Visnu. His strong, fleshy, wellbuilt arms, having auspicious thumbnails, shapely fingers and palms, pressed together, resembled the iron crowbars or beam used for main doors. The arms resembled elephant's trunks, tossed on a clean bed, resembling two fivehooded snakes (fingers like hoods), besmeared with cool, fragrant, red sandalpaste of excellent quality which looked red like the hare's blood. They were well massaged by the best of women with fine, fragrant sandal paste. They were the arms which could make yakshas, pannagas, gods and demons roar in fear at their sight.
20Hanuman saw the great Ravana's arms, which were like a pair of Indra's flag staff adorned with golden straps. The arms bore the marks of wounds caused by Airavata, (Indra's elephant), torn by the thunderbolt of Indra in war, and wounded by the discus of Lord Visnu. His strong, fleshy, wellbuilt arms, having auspicious thumbnails, shapely fingers and palms, pressed together, resembled the iron crowbars or beam used for main doors. The arms resembled elephant's trunks, tossed on a clean bed, resembling two fivehooded snakes (fingers like hoods), besmeared with cool, fragrant, red sandalpaste of excellent quality which looked red like the hare's blood. They were well massaged by the best of women with fine, fragrant sandal paste. They were the arms which could make yakshas, pannagas, gods and demons roar in fear at their sight.
21The vanara, gazed at the arms of Ravana placed on the couch that appeared like two angry snakes asleep in a cave on (the lap) of mount Mandara.
22The lord of demons looked splendid like a mountain with his long, fully developed arms. He appeared like Mandara mountain with two lofty peaks.
23The breath released from the huge mouth of that lion of demons carried the fragrance of mango and punnaga as well as excellent Bakula flowers. It exuded the aroma of rich and delicious food and different drink. It was as though pervading the whole chamber.
24The breath released from the huge mouth of that lion of demons carried the fragrance of mango and punnaga as well as excellent Bakula flowers. It exuded the aroma of rich and delicious food and different drink. It was as though pervading the whole chamber.
25Hanuman saw Ravana, whose face was lit up by his earrings. His shining headgear studded with gold and pearls was set aside. His fleshy, broad chest on which the pearl necklace had slightly receded from its position(as he was asleep) was shining along with the red sandal paste. He had put on a splendid white silken cloth which had also slipped a little and was covered with exquisitely rich yellow upper garment. His eyes were bloodred. His body was comparable to a heap of blackbeans. He was sighing heavily like a hissing snake. He appeared like an elephant sleeping on the banks of the great river Ganges. With four golden lamps glowing on four sides of the bed,the four directions were illuminated. All his limbs lit up bright (with the glow of lamps), he looked like a cloud with streaks of lightning. His dear wives were seen resting at his feet in the palace of the lord of demons.
26Hanuman saw Ravana, whose face was lit up by his earrings. His shining headgear studded with gold and pearls was set aside. His fleshy, broad chest on which the pearl necklace had slightly receded from its position(as he was asleep) was shining along with the red sandal paste. He had put on a splendid white silken cloth which had also slipped a little and was covered with exquisitely rich yellow upper garment. His eyes were bloodred. His body was comparable to a heap of blackbeans. He was sighing heavily like a hissing snake. He appeared like an elephant sleeping on the banks of the great river Ganges. With four golden lamps glowing on four sides of the bed,the four directions were illuminated. All his limbs lit up bright (with the glow of lamps), he looked like a cloud with streaks of lightning. His dear wives were seen resting at his feet in the palace of the lord of demons.
27Hanuman saw Ravana, whose face was lit up by his earrings. His shining headgear studded with gold and pearls was set aside. His fleshy, broad chest on which the pearl necklace had slightly receded from its position(as he was asleep) was shining along with the red sandal paste. He had put on a splendid white silken cloth which had also slipped a little and was covered with exquisitely rich yellow upper garment. His eyes were bloodred. His body was comparable to a heap of blackbeans. He was sighing heavily like a hissing snake. He appeared like an elephant sleeping on the banks of the great river Ganges. With four golden lamps glowing on four sides of the bed,the four directions were illuminated. All his limbs lit up bright (with the glow of lamps), he looked like a cloud with streaks of lightning. His dear wives were seen resting at his feet in the palace of the lord of demons.
28Hanuman saw Ravana, whose face was lit up by his earrings. His shining headgear studded with gold and pearls was set aside. His fleshy, broad chest on which the pearl necklace had slightly receded from its position(as he was asleep) was shining along with the red sandal paste. He had put on a splendid white silken cloth which had also slipped a little and was covered with exquisitely rich yellow upper garment. His eyes were bloodred. His body was comparable to a heap of blackbeans. He was sighing heavily like a hissing snake. He appeared like an elephant sleeping on the banks of the great river Ganges. With four golden lamps glowing on four sides of the bed,the four directions were illuminated. All his limbs lit up bright (with the glow of lamps), he looked like a cloud with streaks of lightning. His dear wives were seen resting at his feet in the palace of the lord of demons.
29Hanuman saw Ravana, whose face was lit up by his earrings. His shining headgear studded with gold and pearls was set aside. His fleshy, broad chest on which the pearl necklace had slightly receded from its position(as he was asleep) was shining along with the red sandal paste. He had put on a splendid white silken cloth which had also slipped a little and was covered with exquisitely rich yellow upper garment. His eyes were bloodred. His body was comparable to a heap of blackbeans. He was sighing heavily like a hissing snake. He appeared like an elephant sleeping on the banks of the great river Ganges. With four golden lamps glowing on four sides of the bed,the four directions were illuminated. All his limbs lit up bright (with the glow of lamps), he looked like a cloud with streaks of lightning. His dear wives were seen resting at his feet in the palace of the lord of demons.
30Hanuman saw Ravana, whose face was lit up by his earrings. His shining headgear studded with gold and pearls was set aside. His fleshy, broad chest on which the pearl necklace had slightly receded from its position(as he was asleep) was shining along with the red sandal paste. He had put on a splendid white silken cloth which had also slipped a little and was covered with exquisitely rich yellow upper garment. His eyes were bloodred. His body was comparable to a heap of blackbeans. He was sighing heavily like a hissing snake. He appeared like an elephant sleeping on the banks of the great river Ganges. With four golden lamps glowing on four sides of the bed,the four directions were illuminated. All his limbs lit up bright (with the glow of lamps), he looked like a cloud with streaks of lightning. His dear wives were seen resting at his feet in the palace of the lord of demons.
31Hanuman, the leader of vanaras found the wives of Ravana, whose faces were bright as the Moon, adorned with beautiful earrings and fresh floral garlands.
32Hanuman saw the women there wearing fine jewellery, performing dances, playing musical instruments, and resting on the lap or leaning on the arms of the demon king.
33He noticed on the earlobes of the the women gold earrings decked with diamonds and vaidurya. They were wearing shining armlets of gold.
34There the beautiful moonlike faces of women Illumined by the lovely earrings lay on the cot which looked resplendent like the sky lit up with hosts of stars.
35Exhausted by drinking and indulging in amorous sport, the consorts of Ravana slept here and there with their visible slender waists.
36Another woman exceedingly beautiful and a delicate danseuse of beautiful complexion and rhythmic movements held her limbs in a dancing posture (though asleep) due to her habit .
37Another woman slept hugging her veena. She shone like a lotus plant flung in a large river, clinging on to a boat. (Veena is compared to a boat and the woman to a lotusplant in the ambience of flowing waters of the river. The entire hall had put up such a dynamic view showing hectic life of the inmates).
38A woman with dark eyes asleep with a drum placed in her armpit looked like a beautiful mother holding her loving baby (the drum was hung to her arm with a rope).
39Another charming beauty endowed with beautiful breasts lay hugging a tambourine as though a passionate woman lay embracing her lover whom she secured after a long time.
40Yet another lotuseyed lady slept embracing a lute as if a lovelorn woman lay clasping her lover.
41Another selfpossessed lady, graceful in dance, holding a sevenstringed lute was as though lying asleep with her beloved.
42Another lady with drunken eyes lay fast asleep holding a drum close to her beautiful bosom with her soft limbs. (These images show that these women were singing and dancing till late night and slept exhausted).
43Another lady of slender belly, who had been exhausted by drunkeness was lying with a tabor pressed to her bosom and inserted in her armpit.
44One lovely woman and another held a drum and slept as if they were hugging their young child.
45Yet another with her eyes like lotus petals deluded with passion tightly held in her arms a musical instrument known as Adambaram and slept.
46Another lovely lady was fast asleep, having turned a goblet of water aside, yet another lay like a garland of variegated flowers in spring season.
47Overcome with sleep another woman lay pressing with her own hands her golden gobletlike breasts.
48One woman with eyes like lotus petals and face like the fullmoon embraced another young woman of beautiful hips and slept tipsy with drink.
49Some charming maidens held wonderful musical instruments pressing against their bosom and slept like passionate women embracing their loved ones.
50Hanuman saw some maidens lying on separate excellent beds, women richly endowed with beautysleeping.
51Then the vanara saw a very beautiful woman of golden complexion decked with pearls and gems and with ornaments as if illuminating the excellent mansion with her splendour She was the king's favourite and the chief queen, Mandodari.
52Then the vanara saw a very beautiful woman of golden complexion decked with pearls and gems and with ornaments as if illuminating the excellent mansion with her splendour She was the king's favourite and the chief queen, Mandodari.
53On seeing her embellished with ornaments, beauty and charm, the long armed son of the Windgod, the chief of the vanaras thought her to be Sita and rejoiced.
54He rejoiced clapping his palms, kissing his tail and jumping up, climbing up the pillars and jumping down on the ground in joy. Thus he exhibited his monkey nature. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे दशमस्सर्गः। Thus ends the tenth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1चारों ओर देखते हुए हनुमान् ने एक शयनकक्ष देखा, जिसमें दिव्य वेदिका थी और उस पर उन्होंने एक शय्या देखी जो स्फटिक और वैदूर्य से जड़ी थी तथा रङ्गीन हाथीदाँत और स्वर्ण से मढ़ी थी। उस पर एक उत्तम बहुमूल्य आस्तरण बिछा था।
2चारों ओर देखते हुए हनुमान् ने एक शयनकक्ष देखा, जिसमें दिव्य वेदिका थी और उस पर उन्होंने एक शय्या देखी जो स्फटिक और वैदूर्य से जड़ी थी तथा रङ्गीन हाथीदाँत और स्वर्ण से मढ़ी थी। उस पर एक उत्तम बहुमूल्य आस्तरण बिछा था।
3हनुमान् ने एक स्थान पर उत्तम मालाओं से सजा एक छत्र देखा। वह श्वेत छत्र नक्षत्रपति चन्द्रमा के समान लगता था।
4उन्होंने स्वर्ण की बनी एक उत्तम शय्या देखी, जो सूर्य के समान अद्भुत रूप से चमक रही थी। वह अशोक के फूलों से सजी थी। स्त्रियाँ चमरी मृग के चँवर लिए खड़ी थीं। वह कोमल भेड़चर्म से बने उत्तम बिछौनों से मढ़ी थी और सुन्दर पुष्पमालाओं की लड़ियों से अलंकृत थी। सुगन्धित धूप से सुवासित वह सुगन्ध से ताज़ी थी, जो सर्वत्र फैली हुई थी।
5उन्होंने स्वर्ण की बनी एक उत्तम शय्या देखी, जो सूर्य के समान अद्भुत रूप से चमक रही थी। वह अशोक के फूलों से सजी थी। स्त्रियाँ चमरी मृग के चँवर लिए खड़ी थीं। वह कोमल भेड़चर्म से बने उत्तम बिछौनों से मढ़ी थी और सुन्दर पुष्पमालाओं की लड़ियों से अलंकृत थी। सुगन्धित धूप से सुवासित वह सुगन्ध से ताज़ी थी, जो सर्वत्र फैली हुई थी।
6उन्होंने स्वर्ण की बनी एक उत्तम शय्या देखी, जो सूर्य के समान अद्भुत रूप से चमक रही थी। वह अशोक के फूलों से सजी थी। स्त्रियाँ चमरी मृग के चँवर लिए खड़ी थीं। वह कोमल भेड़चर्म से बने उत्तम बिछौनों से मढ़ी थी और सुन्दर पुष्पमालाओं की लड़ियों से अलंकृत थी। सुगन्धित धूप से सुवासित वह सुगन्ध से ताज़ी थी, जो सर्वत्र फैली हुई थी।
7हनुमान् ने उस महाबाहु वीर राक्षसराज को सोते देखा, जिसके विशाल रक्तवर्ण नेत्र मेघ के समान लगते थे; वह चमकते कुण्डलों से अलंकृत था और रजतवर्ण वस्त्र पहने था। उसका शरीर मधुर सुगन्ध वाले रक्तचन्दन से लिप्त था। इसी से वह सन्ध्या से लाल हुए और अपने आभूषणों की बिजली से चमकते मेघ के समान लगता था। वह सुन्दर था और इच्छानुसार रूप धारण कर सकता था। वह वृक्षों और झाड़ियों से सघन रूप से घिरे मन्दर पर्वत के समान लगता था। उत्तम आभूषणों से सजा वह रात्रि की रतिक्रीड़ा के पश्चात् उस देदीप्यमान शय्या पर सो रहा था। वह राक्षसियों का प्रिय और उनके आनन्द का स्रोत था।
8हनुमान् ने उस महाबाहु वीर राक्षसराज को सोते देखा, जिसके विशाल रक्तवर्ण नेत्र मेघ के समान लगते थे; वह चमकते कुण्डलों से अलंकृत था और रजतवर्ण वस्त्र पहने था। उसका शरीर मधुर सुगन्ध वाले रक्तचन्दन से लिप्त था। इसी से वह सन्ध्या से लाल हुए और अपने आभूषणों की बिजली से चमकते मेघ के समान लगता था। वह सुन्दर था और इच्छानुसार रूप धारण कर सकता था। वह वृक्षों और झाड़ियों से सघन रूप से घिरे मन्दर पर्वत के समान लगता था। उत्तम आभूषणों से सजा वह रात्रि की रतिक्रीड़ा के पश्चात् उस देदीप्यमान शय्या पर सो रहा था। वह राक्षसियों का प्रिय और उनके आनन्द का स्रोत था।
9हनुमान् ने उस महाबाहु वीर राक्षसराज को सोते देखा, जिसके विशाल रक्तवर्ण नेत्र मेघ के समान लगते थे; वह चमकते कुण्डलों से अलंकृत था और रजतवर्ण वस्त्र पहने था। उसका शरीर मधुर सुगन्ध वाले रक्तचन्दन से लिप्त था। इसी से वह सन्ध्या से लाल हुए और अपने आभूषणों की बिजली से चमकते मेघ के समान लगता था। वह सुन्दर था और इच्छानुसार रूप धारण कर सकता था। वह वृक्षों और झाड़ियों से सघन रूप से घिरे मन्दर पर्वत के समान लगता था। उत्तम आभूषणों से सजा वह रात्रि की रतिक्रीड़ा के पश्चात् उस देदीप्यमान शय्या पर सो रहा था। वह राक्षसियों का प्रिय और उनके आनन्द का स्रोत था।
10हनुमान् ने उस महाबाहु वीर राक्षसराज को सोते देखा, जिसके विशाल रक्तवर्ण नेत्र मेघ के समान लगते थे; वह चमकते कुण्डलों से अलंकृत था और रजतवर्ण वस्त्र पहने था। उसका शरीर मधुर सुगन्ध वाले रक्तचन्दन से लिप्त था। इसी से वह सन्ध्या से लाल हुए और अपने आभूषणों की बिजली से चमकते मेघ के समान लगता था। वह सुन्दर था और इच्छानुसार रूप धारण कर सकता था। वह वृक्षों और झाड़ियों से सघन रूप से घिरे मन्दर पर्वत के समान लगता था। उत्तम आभूषणों से सजा वह रात्रि की रतिक्रीड़ा के पश्चात् उस देदीप्यमान शय्या पर सो रहा था। वह राक्षसियों का प्रिय और उनके आनन्द का स्रोत था।
11हनुमान् ने उस महाबाहु वीर राक्षसराज को सोते देखा, जिसके विशाल रक्तवर्ण नेत्र मेघ के समान लगते थे; वह चमकते कुण्डलों से अलंकृत था और रजतवर्ण वस्त्र पहने था। उसका शरीर मधुर सुगन्ध वाले रक्तचन्दन से लिप्त था। इसी से वह सन्ध्या से लाल हुए और अपने आभूषणों की बिजली से चमकते मेघ के समान लगता था। वह सुन्दर था और इच्छानुसार रूप धारण कर सकता था। वह वृक्षों और झाड़ियों से सघन रूप से घिरे मन्दर पर्वत के समान लगता था। उत्तम आभूषणों से सजा वह रात्रि की रतिक्रीड़ा के पश्चात् उस देदीप्यमान शय्या पर सो रहा था। वह राक्षसियों का प्रिय और उनके आनन्द का स्रोत था।
12सर्प के समान फुफकारते हुए श्वास लेते रावण के निकट पहुँचकर हनुमान् क्षणभर के लिए भयभीत हुए और उससे इस प्रकार पीछे हट गए मानो भयङ्कर भय से ग्रस्त हो गए हों।
13वे महान् वानर सीढ़ी चढ़कर दूसरी वेदिका पर पहुँचे और सोते हुए राक्षसश्रेष्ठ रावण को पुनः देखने लगे।
14राक्षसराज जब उस भव्य शय्या पर सोया हुआ था, तब वह अपने मदमत्त हाथी सहित प्रस्रवण पर्वत के समान लग रहा था।
15हनुमान् ने महाबली रावण की भुजाएँ देखीं, जो स्वर्णपट्टों से अलंकृत इन्द्र के दो ध्वजदण्डों के समान थीं। उन भुजाओं पर ऐरावत (इन्द्र के हाथी) से हुए घावों के चिह्न थे, वे युद्ध में इन्द्र के वज्र से चिरी थीं और भगवान् विष्णु के चक्र से घायल थीं। मांसल, सुगठित और बलिष्ठ वे भुजाएँ मङ्गलमय अङ्गुष्ठनखों, सुडौल अँगुलियों और हथेलियों से युक्त थीं तथा परस्पर सटी हुई लोहे के आगड़ों अथवा मुख्य द्वार के अर्गल के समान लगती थीं। स्वच्छ शय्या पर फैली वे भुजाएँ हाथियों की सूँड़ों के समान तथा पाँच फणों वाले दो सर्पों (अँगुलियाँ ही फण) के समान लगती थीं; वे शीतल, सुगन्धित, उत्तम रक्तचन्दन से लिप्त थीं, जो शशक के रक्त के समान लाल दिखता था। उत्तम स्त्रियों ने उन्हें महीन सुगन्धित चन्दन से भलीभाँति मला था। ये वही भुजाएँ थीं जिन्हें देखकर यक्ष, पन्नग, देवता और असुर भय से चीत्कार कर उठते थे।
16हनुमान् ने महाबली रावण की भुजाएँ देखीं, जो स्वर्णपट्टों से अलंकृत इन्द्र के दो ध्वजदण्डों के समान थीं। उन भुजाओं पर ऐरावत (इन्द्र के हाथी) से हुए घावों के चिह्न थे, वे युद्ध में इन्द्र के वज्र से चिरी थीं और भगवान् विष्णु के चक्र से घायल थीं। मांसल, सुगठित और बलिष्ठ वे भुजाएँ मङ्गलमय अङ्गुष्ठनखों, सुडौल अँगुलियों और हथेलियों से युक्त थीं तथा परस्पर सटी हुई लोहे के आगड़ों अथवा मुख्य द्वार के अर्गल के समान लगती थीं। स्वच्छ शय्या पर फैली वे भुजाएँ हाथियों की सूँड़ों के समान तथा पाँच फणों वाले दो सर्पों (अँगुलियाँ ही फण) के समान लगती थीं; वे शीतल, सुगन्धित, उत्तम रक्तचन्दन से लिप्त थीं, जो शशक के रक्त के समान लाल दिखता था। उत्तम स्त्रियों ने उन्हें महीन सुगन्धित चन्दन से भलीभाँति मला था। ये वही भुजाएँ थीं जिन्हें देखकर यक्ष, पन्नग, देवता और असुर भय से चीत्कार कर उठते थे।
17हनुमान् ने महाबली रावण की भुजाएँ देखीं, जो स्वर्णपट्टों से अलंकृत इन्द्र के दो ध्वजदण्डों के समान थीं। उन भुजाओं पर ऐरावत (इन्द्र के हाथी) से हुए घावों के चिह्न थे, वे युद्ध में इन्द्र के वज्र से चिरी थीं और भगवान् विष्णु के चक्र से घायल थीं। मांसल, सुगठित और बलिष्ठ वे भुजाएँ मङ्गलमय अङ्गुष्ठनखों, सुडौल अँगुलियों और हथेलियों से युक्त थीं तथा परस्पर सटी हुई लोहे के आगड़ों अथवा मुख्य द्वार के अर्गल के समान लगती थीं। स्वच्छ शय्या पर फैली वे भुजाएँ हाथियों की सूँड़ों के समान तथा पाँच फणों वाले दो सर्पों (अँगुलियाँ ही फण) के समान लगती थीं; वे शीतल, सुगन्धित, उत्तम रक्तचन्दन से लिप्त थीं, जो शशक के रक्त के समान लाल दिखता था। उत्तम स्त्रियों ने उन्हें महीन सुगन्धित चन्दन से भलीभाँति मला था। ये वही भुजाएँ थीं जिन्हें देखकर यक्ष, पन्नग, देवता और असुर भय से चीत्कार कर उठते थे।
18हनुमान् ने महाबली रावण की भुजाएँ देखीं, जो स्वर्णपट्टों से अलंकृत इन्द्र के दो ध्वजदण्डों के समान थीं। उन भुजाओं पर ऐरावत (इन्द्र के हाथी) से हुए घावों के चिह्न थे, वे युद्ध में इन्द्र के वज्र से चिरी थीं और भगवान् विष्णु के चक्र से घायल थीं। मांसल, सुगठित और बलिष्ठ वे भुजाएँ मङ्गलमय अङ्गुष्ठनखों, सुडौल अँगुलियों और हथेलियों से युक्त थीं तथा परस्पर सटी हुई लोहे के आगड़ों अथवा मुख्य द्वार के अर्गल के समान लगती थीं। स्वच्छ शय्या पर फैली वे भुजाएँ हाथियों की सूँड़ों के समान तथा पाँच फणों वाले दो सर्पों (अँगुलियाँ ही फण) के समान लगती थीं; वे शीतल, सुगन्धित, उत्तम रक्तचन्दन से लिप्त थीं, जो शशक के रक्त के समान लाल दिखता था। उत्तम स्त्रियों ने उन्हें महीन सुगन्धित चन्दन से भलीभाँति मला था। ये वही भुजाएँ थीं जिन्हें देखकर यक्ष, पन्नग, देवता और असुर भय से चीत्कार कर उठते थे।
19हनुमान् ने महाबली रावण की भुजाएँ देखीं, जो स्वर्णपट्टों से अलंकृत इन्द्र के दो ध्वजदण्डों के समान थीं। उन भुजाओं पर ऐरावत (इन्द्र के हाथी) से हुए घावों के चिह्न थे, वे युद्ध में इन्द्र के वज्र से चिरी थीं और भगवान् विष्णु के चक्र से घायल थीं। मांसल, सुगठित और बलिष्ठ वे भुजाएँ मङ्गलमय अङ्गुष्ठनखों, सुडौल अँगुलियों और हथेलियों से युक्त थीं तथा परस्पर सटी हुई लोहे के आगड़ों अथवा मुख्य द्वार के अर्गल के समान लगती थीं। स्वच्छ शय्या पर फैली वे भुजाएँ हाथियों की सूँड़ों के समान तथा पाँच फणों वाले दो सर्पों (अँगुलियाँ ही फण) के समान लगती थीं; वे शीतल, सुगन्धित, उत्तम रक्तचन्दन से लिप्त थीं, जो शशक के रक्त के समान लाल दिखता था। उत्तम स्त्रियों ने उन्हें महीन सुगन्धित चन्दन से भलीभाँति मला था। ये वही भुजाएँ थीं जिन्हें देखकर यक्ष, पन्नग, देवता और असुर भय से चीत्कार कर उठते थे।
20हनुमान् ने महाबली रावण की भुजाएँ देखीं, जो स्वर्णपट्टों से अलंकृत इन्द्र के दो ध्वजदण्डों के समान थीं। उन भुजाओं पर ऐरावत (इन्द्र के हाथी) से हुए घावों के चिह्न थे, वे युद्ध में इन्द्र के वज्र से चिरी थीं और भगवान् विष्णु के चक्र से घायल थीं। मांसल, सुगठित और बलिष्ठ वे भुजाएँ मङ्गलमय अङ्गुष्ठनखों, सुडौल अँगुलियों और हथेलियों से युक्त थीं तथा परस्पर सटी हुई लोहे के आगड़ों अथवा मुख्य द्वार के अर्गल के समान लगती थीं। स्वच्छ शय्या पर फैली वे भुजाएँ हाथियों की सूँड़ों के समान तथा पाँच फणों वाले दो सर्पों (अँगुलियाँ ही फण) के समान लगती थीं; वे शीतल, सुगन्धित, उत्तम रक्तचन्दन से लिप्त थीं, जो शशक के रक्त के समान लाल दिखता था। उत्तम स्त्रियों ने उन्हें महीन सुगन्धित चन्दन से भलीभाँति मला था। ये वही भुजाएँ थीं जिन्हें देखकर यक्ष, पन्नग, देवता और असुर भय से चीत्कार कर उठते थे।
21उन वानर ने शय्या पर रखी रावण की उन भुजाओं को निहारा, जो मन्दर पर्वत की (गोद में) किसी गुफा में सोए दो क्रुद्ध सर्पों के समान लगती थीं।
22अपनी लम्बी, पूर्ण विकसित भुजाओं सहित वह राक्षसराज पर्वत के समान शोभा पा रहा था। वह दो ऊँचे शिखरों वाले मन्दर पर्वत के समान लगता था।
23राक्षसों में उस सिंह के विशाल मुख से निकलती श्वास आम्र और पुन्नाग तथा उत्तम बकुल के फूलों की सुगन्ध लिए हुए थी। उसमें समृद्ध और स्वादिष्ट भोजन तथा भाँति-भाँति के पेय की गन्ध थी। वह मानो समूचे कक्ष में व्याप्त हो रही थी।
24राक्षसों में उस सिंह के विशाल मुख से निकलती श्वास आम्र और पुन्नाग तथा उत्तम बकुल के फूलों की सुगन्ध लिए हुए थी। उसमें समृद्ध और स्वादिष्ट भोजन तथा भाँति-भाँति के पेय की गन्ध थी। वह मानो समूचे कक्ष में व्याप्त हो रही थी।
25हनुमान् ने रावण को देखा, जिसका मुख उसके कुण्डलों से आलोकित था। स्वर्ण और मोतियों से जड़ा उसका चमकीला मुकुट एक ओर रखा था। उसका मांसल, विशाल वक्ष, जिस पर (सोए होने के कारण) मोतियों का हार अपने स्थान से कुछ खिसक गया था, रक्तचन्दन के साथ चमक रहा था। उसने एक भव्य श्वेत रेशमी वस्त्र पहन रखा था, जो कुछ खिसक गया था, और वह अत्यन्त बहुमूल्य पीत उत्तरीय से ढका था। उसके नेत्र रक्त के समान लाल थे। उसका शरीर उड़द की राशि के समान था। वह फुफकारते सर्प के समान गहरी साँसें भर रहा था। वह महानदी गङ्गा के तट पर सोए हाथी के समान लगता था। शय्या के चारों ओर जलते चार स्वर्णमय दीपों से चारों दिशाएँ आलोकित थीं। (दीपों की आभा से) उसके सब अङ्ग उज्ज्वल होकर वह बिजली की रेखाओं वाले मेघ के समान लगता था। राक्षसराज के उस भवन में उसकी प्रिय पत्नियाँ उसके चरणों के पास विश्राम करती दिखाई देती थीं।
26हनुमान् ने रावण को देखा, जिसका मुख उसके कुण्डलों से आलोकित था। स्वर्ण और मोतियों से जड़ा उसका चमकीला मुकुट एक ओर रखा था। उसका मांसल, विशाल वक्ष, जिस पर (सोए होने के कारण) मोतियों का हार अपने स्थान से कुछ खिसक गया था, रक्तचन्दन के साथ चमक रहा था। उसने एक भव्य श्वेत रेशमी वस्त्र पहन रखा था, जो कुछ खिसक गया था, और वह अत्यन्त बहुमूल्य पीत उत्तरीय से ढका था। उसके नेत्र रक्त के समान लाल थे। उसका शरीर उड़द की राशि के समान था। वह फुफकारते सर्प के समान गहरी साँसें भर रहा था। वह महानदी गङ्गा के तट पर सोए हाथी के समान लगता था। शय्या के चारों ओर जलते चार स्वर्णमय दीपों से चारों दिशाएँ आलोकित थीं। (दीपों की आभा से) उसके सब अङ्ग उज्ज्वल होकर वह बिजली की रेखाओं वाले मेघ के समान लगता था। राक्षसराज के उस भवन में उसकी प्रिय पत्नियाँ उसके चरणों के पास विश्राम करती दिखाई देती थीं।
27हनुमान् ने रावण को देखा, जिसका मुख उसके कुण्डलों से आलोकित था। स्वर्ण और मोतियों से जड़ा उसका चमकीला मुकुट एक ओर रखा था। उसका मांसल, विशाल वक्ष, जिस पर (सोए होने के कारण) मोतियों का हार अपने स्थान से कुछ खिसक गया था, रक्तचन्दन के साथ चमक रहा था। उसने एक भव्य श्वेत रेशमी वस्त्र पहन रखा था, जो कुछ खिसक गया था, और वह अत्यन्त बहुमूल्य पीत उत्तरीय से ढका था। उसके नेत्र रक्त के समान लाल थे। उसका शरीर उड़द की राशि के समान था। वह फुफकारते सर्प के समान गहरी साँसें भर रहा था। वह महानदी गङ्गा के तट पर सोए हाथी के समान लगता था। शय्या के चारों ओर जलते चार स्वर्णमय दीपों से चारों दिशाएँ आलोकित थीं। (दीपों की आभा से) उसके सब अङ्ग उज्ज्वल होकर वह बिजली की रेखाओं वाले मेघ के समान लगता था। राक्षसराज के उस भवन में उसकी प्रिय पत्नियाँ उसके चरणों के पास विश्राम करती दिखाई देती थीं।
28हनुमान् ने रावण को देखा, जिसका मुख उसके कुण्डलों से आलोकित था। स्वर्ण और मोतियों से जड़ा उसका चमकीला मुकुट एक ओर रखा था। उसका मांसल, विशाल वक्ष, जिस पर (सोए होने के कारण) मोतियों का हार अपने स्थान से कुछ खिसक गया था, रक्तचन्दन के साथ चमक रहा था। उसने एक भव्य श्वेत रेशमी वस्त्र पहन रखा था, जो कुछ खिसक गया था, और वह अत्यन्त बहुमूल्य पीत उत्तरीय से ढका था। उसके नेत्र रक्त के समान लाल थे। उसका शरीर उड़द की राशि के समान था। वह फुफकारते सर्प के समान गहरी साँसें भर रहा था। वह महानदी गङ्गा के तट पर सोए हाथी के समान लगता था। शय्या के चारों ओर जलते चार स्वर्णमय दीपों से चारों दिशाएँ आलोकित थीं। (दीपों की आभा से) उसके सब अङ्ग उज्ज्वल होकर वह बिजली की रेखाओं वाले मेघ के समान लगता था। राक्षसराज के उस भवन में उसकी प्रिय पत्नियाँ उसके चरणों के पास विश्राम करती दिखाई देती थीं।
29हनुमान् ने रावण को देखा, जिसका मुख उसके कुण्डलों से आलोकित था। स्वर्ण और मोतियों से जड़ा उसका चमकीला मुकुट एक ओर रखा था। उसका मांसल, विशाल वक्ष, जिस पर (सोए होने के कारण) मोतियों का हार अपने स्थान से कुछ खिसक गया था, रक्तचन्दन के साथ चमक रहा था। उसने एक भव्य श्वेत रेशमी वस्त्र पहन रखा था, जो कुछ खिसक गया था, और वह अत्यन्त बहुमूल्य पीत उत्तरीय से ढका था। उसके नेत्र रक्त के समान लाल थे। उसका शरीर उड़द की राशि के समान था। वह फुफकारते सर्प के समान गहरी साँसें भर रहा था। वह महानदी गङ्गा के तट पर सोए हाथी के समान लगता था। शय्या के चारों ओर जलते चार स्वर्णमय दीपों से चारों दिशाएँ आलोकित थीं। (दीपों की आभा से) उसके सब अङ्ग उज्ज्वल होकर वह बिजली की रेखाओं वाले मेघ के समान लगता था। राक्षसराज के उस भवन में उसकी प्रिय पत्नियाँ उसके चरणों के पास विश्राम करती दिखाई देती थीं।
30हनुमान् ने रावण को देखा, जिसका मुख उसके कुण्डलों से आलोकित था। स्वर्ण और मोतियों से जड़ा उसका चमकीला मुकुट एक ओर रखा था। उसका मांसल, विशाल वक्ष, जिस पर (सोए होने के कारण) मोतियों का हार अपने स्थान से कुछ खिसक गया था, रक्तचन्दन के साथ चमक रहा था। उसने एक भव्य श्वेत रेशमी वस्त्र पहन रखा था, जो कुछ खिसक गया था, और वह अत्यन्त बहुमूल्य पीत उत्तरीय से ढका था। उसके नेत्र रक्त के समान लाल थे। उसका शरीर उड़द की राशि के समान था। वह फुफकारते सर्प के समान गहरी साँसें भर रहा था। वह महानदी गङ्गा के तट पर सोए हाथी के समान लगता था। शय्या के चारों ओर जलते चार स्वर्णमय दीपों से चारों दिशाएँ आलोकित थीं। (दीपों की आभा से) उसके सब अङ्ग उज्ज्वल होकर वह बिजली की रेखाओं वाले मेघ के समान लगता था। राक्षसराज के उस भवन में उसकी प्रिय पत्नियाँ उसके चरणों के पास विश्राम करती दिखाई देती थीं।
31वानरनायक हनुमान् ने रावण की उन पत्नियों को देखा, जिनके मुख चन्द्रमा के समान उज्ज्वल थे और जो सुन्दर कुण्डलों तथा ताज़ी पुष्पमालाओं से अलंकृत थीं।
32हनुमान् ने वहाँ उन स्त्रियों को देखा जो सुन्दर आभूषण पहने थीं, नृत्य कर रही थीं, वाद्य बजा रही थीं और राक्षसराज की गोद में अथवा उसकी भुजाओं का सहारा लेकर विश्राम कर रही थीं।
33उन्होंने स्त्रियों के कर्णपालियों में हीरे और वैदूर्य से जड़े स्वर्ण के कुण्डल देखे। वे स्वर्ण के चमकते बाजूबन्द पहने थीं।
34वहाँ सुन्दर कुण्डलों से आलोकित स्त्रियों के चन्द्रमुख उस शय्या पर पड़े थे, जो तारकसमूहों से जगमगाते आकाश के समान देदीप्यमान लग रही थी।
35मदिरापान और रतिक्रीड़ा से थकी रावण की वे पत्नियाँ अपनी क्षीण कटियाँ खुली छोड़े यहाँ-वहाँ सो रही थीं।
36एक अन्य अत्यन्त सुन्दरी और सुकुमारी नर्तकी, जो सुन्दर वर्ण और लयबद्ध गति वाली थी, अभ्यासवश (सोई होने पर भी) अपने अङ्ग नृत्य की मुद्रा में ही रखे हुए थी।
37एक अन्य स्त्री अपनी वीणा से लिपटी हुई सो रही थी। वह किसी विशाल नदी में बहती और नौका से लिपटी कमलिनी के समान शोभा पा रही थी। (वीणा को नौका और स्त्री को नदी के प्रवाह में बहती कमलिनी कहा गया है।)
38काले नेत्रों वाली एक स्त्री काँख में मृदङ्ग दबाए सोई हुई अपने प्रिय शिशु को थामे सुन्दर माता के समान लगती थी (मृदङ्ग रस्सी से उसकी भुजा में बँधा था)।
39सुन्दर स्तनों वाली एक अन्य मनोहर सुन्दरी डफली से लिपटी लेटी थी, मानो कोई अनुरागिनी स्त्री दीर्घ काल के पश्चात् मिले अपने प्रियतम का आलिङ्गन किए पड़ी हो।
40एक अन्य कमलनयनी स्त्री वीणा का आलिङ्गन किए सो रही थी, मानो कोई विरहिणी अपने प्रियतम से लिपटी हो।
41एक अन्य संयमी और नृत्य में निपुण स्त्री सात तारों वाली वीणा थामे ऐसे सो रही थी मानो अपने प्रियतम के साथ लेटी हो।
42मद से भरे नेत्रों वाली एक अन्य स्त्री अपने कोमल अङ्गों से मृदङ्ग को अपने सुन्दर वक्ष से सटाए गहरी निद्रा में थी। (ये चित्र दिखाते हैं कि वे स्त्रियाँ देर रात तक गाती-नाचती रहीं और थककर सो गईं।)
43क्षीण उदर वाली एक अन्य स्त्री, जो मदिरा से थक चुकी थी, डफ को वक्ष से दबाए और काँख में लगाए लेटी थी।
44एक सुन्दर स्त्री और एक अन्य मृदङ्ग थामे ऐसे सोई थीं मानो अपने छोटे बच्चे को गले लगाए हों।
45एक अन्य, जिसके नेत्र कमलदल के समान थे और जो अनुराग से मोहित थी, आडम्बर नामक वाद्य को अपनी भुजाओं में कसकर थामे सो रही थी।
46एक अन्य सुन्दरी जलपात्र को एक ओर सरकाकर गहरी निद्रा में थी; एक अन्य वसन्त ऋतु की नाना वर्णों की पुष्पमाला के समान पड़ी थी।
47निद्रा से अभिभूत एक अन्य स्त्री अपने ही हाथों से अपने स्वर्णचषक के समान स्तनों को दबाए लेटी थी।
48कमलदल के समान नेत्रों और पूर्ण चन्द्रमा के समान मुख वाली एक स्त्री सुन्दर नितम्बों वाली दूसरी युवती का आलिङ्गन किए मदिरा से मत्त होकर सोई थी।
49कुछ मनोहर तरुणियाँ अद्भुत वाद्य अपने वक्ष से सटाए ऐसे सोई थीं मानो अनुरागिनी स्त्रियाँ अपने प्रियतमों का आलिङ्गन किए हों।
50हनुमान् ने कुछ तरुणियों को अलग-अलग उत्तम शय्याओं पर लेटे देखा — वे स्त्रियाँ सौन्दर्य से समृद्ध होकर सो रही थीं।
51तब उन वानर ने एक अत्यन्त सुन्दरी स्त्री देखी, जो स्वर्ण के समान वर्ण वाली थी, मोतियों, रत्नों और आभूषणों से सजी थी और मानो अपने तेज से उस उत्तम भवन को आलोकित कर रही थी। वह राजा की प्रिया और पटरानी मन्दोदरी थी।
52तब उन वानर ने एक अत्यन्त सुन्दरी स्त्री देखी, जो स्वर्ण के समान वर्ण वाली थी, मोतियों, रत्नों और आभूषणों से सजी थी और मानो अपने तेज से उस उत्तम भवन को आलोकित कर रही थी। वह राजा की प्रिया और पटरानी मन्दोदरी थी।
53आभूषणों, सौन्दर्य और लावण्य से अलंकृत उसे देखकर महाबाहु वायुपुत्र वानरनायक ने उसे सीता समझा और हर्षित हो उठे।
54वे हर्ष से हथेलियाँ पीटने लगे, अपनी पूँछ चूमने लगे, उछलने लगे, स्तम्भों पर चढ़ने और आनन्द से भूमि पर कूदने लगे। इस प्रकार उन्होंने अपना वानरस्वभाव प्रकट किया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का दशम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1चारैतिर हेर्दै हनुमान्ले एउटा शयनकक्ष देखे, जसमा दिव्य वेदिका थियो र त्यसमाथि उनले एउटा शय्या देखे जुन स्फटिक र वैदूर्यले जडिएको थियो तथा रङ्गीन हस्तिदन्त र सुनले मोहोरिएको थियो। त्यसमाथि एउटा उत्तम बहुमूल्य ओछ्यान ओछ्याइएको थियो।
2चारैतिर हेर्दै हनुमान्ले एउटा शयनकक्ष देखे, जसमा दिव्य वेदिका थियो र त्यसमाथि उनले एउटा शय्या देखे जुन स्फटिक र वैदूर्यले जडिएको थियो तथा रङ्गीन हस्तिदन्त र सुनले मोहोरिएको थियो। त्यसमाथि एउटा उत्तम बहुमूल्य ओछ्यान ओछ्याइएको थियो।
3हनुमान्ले एउटा ठाउँमा उत्तम मालाले सजिएको एउटा छत्र देखे। त्यो सेतो छत्र नक्षत्रपति चन्द्रमाझैँ देखिन्थ्यो।
4उनले सुनले बनेको एउटा उत्तम शय्या देखे, जुन सूर्यझैँ अद्भुत रूपमा चम्किरहेको थियो। त्यो अशोकका फूलले सजिएको थियो। स्त्रीहरू चमरी मृगका चौँरी लिएर उभिएका थिए। त्यो कोमल भेडाको छालाबाट बनेका उत्तम ओछ्यानले मोहोरिएको थियो र सुन्दर पुष्पमालाका लहरले अलङ्कृत थियो। सुगन्धित धूपले सुवासित त्यो सुगन्धले ताजा थियो, जुन सर्वत्र फैलिएको थियो।
5उनले सुनले बनेको एउटा उत्तम शय्या देखे, जुन सूर्यझैँ अद्भुत रूपमा चम्किरहेको थियो। त्यो अशोकका फूलले सजिएको थियो। स्त्रीहरू चमरी मृगका चौँरी लिएर उभिएका थिए। त्यो कोमल भेडाको छालाबाट बनेका उत्तम ओछ्यानले मोहोरिएको थियो र सुन्दर पुष्पमालाका लहरले अलङ्कृत थियो। सुगन्धित धूपले सुवासित त्यो सुगन्धले ताजा थियो, जुन सर्वत्र फैलिएको थियो।
6उनले सुनले बनेको एउटा उत्तम शय्या देखे, जुन सूर्यझैँ अद्भुत रूपमा चम्किरहेको थियो। त्यो अशोकका फूलले सजिएको थियो। स्त्रीहरू चमरी मृगका चौँरी लिएर उभिएका थिए। त्यो कोमल भेडाको छालाबाट बनेका उत्तम ओछ्यानले मोहोरिएको थियो र सुन्दर पुष्पमालाका लहरले अलङ्कृत थियो। सुगन्धित धूपले सुवासित त्यो सुगन्धले ताजा थियो, जुन सर्वत्र फैलिएको थियो।
7हनुमान्ले ती महाबाहु वीर राक्षसराजलाई सुतिरहेको देखे, जसका विशाल रक्तवर्ण आँखा मेघझैँ देखिन्थे; ऊ चम्किने कुण्डलले अलङ्कृत थियो र चाँदीको वर्णको वस्त्र लगाएको थियो। उसको शरीर मीठो सुगन्ध भएको रक्तचन्दनले लेपिएको थियो। त्यसैले ऊ साँझले रातो भएको र आफ्ना आभूषणको बिजुलीले चम्कने मेघझैँ देखिन्थ्यो। ऊ सुन्दर थियो र इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्थ्यो। ऊ रूख र झाडीले घना रूपमा घेरिएको मन्दर पर्वतझैँ देखिन्थ्यो। उत्तम आभूषणले सजिएको ऊ रातको रतिक्रीडापछि त्यस देदीप्यमान शय्यामा सुतिरहेको थियो। ऊ राक्षसीहरूको प्रिय र तिनको आनन्दको स्रोत थियो।
8हनुमान्ले ती महाबाहु वीर राक्षसराजलाई सुतिरहेको देखे, जसका विशाल रक्तवर्ण आँखा मेघझैँ देखिन्थे; ऊ चम्किने कुण्डलले अलङ्कृत थियो र चाँदीको वर्णको वस्त्र लगाएको थियो। उसको शरीर मीठो सुगन्ध भएको रक्तचन्दनले लेपिएको थियो। त्यसैले ऊ साँझले रातो भएको र आफ्ना आभूषणको बिजुलीले चम्कने मेघझैँ देखिन्थ्यो। ऊ सुन्दर थियो र इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्थ्यो। ऊ रूख र झाडीले घना रूपमा घेरिएको मन्दर पर्वतझैँ देखिन्थ्यो। उत्तम आभूषणले सजिएको ऊ रातको रतिक्रीडापछि त्यस देदीप्यमान शय्यामा सुतिरहेको थियो। ऊ राक्षसीहरूको प्रिय र तिनको आनन्दको स्रोत थियो।
9हनुमान्ले ती महाबाहु वीर राक्षसराजलाई सुतिरहेको देखे, जसका विशाल रक्तवर्ण आँखा मेघझैँ देखिन्थे; ऊ चम्किने कुण्डलले अलङ्कृत थियो र चाँदीको वर्णको वस्त्र लगाएको थियो। उसको शरीर मीठो सुगन्ध भएको रक्तचन्दनले लेपिएको थियो। त्यसैले ऊ साँझले रातो भएको र आफ्ना आभूषणको बिजुलीले चम्कने मेघझैँ देखिन्थ्यो। ऊ सुन्दर थियो र इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्थ्यो। ऊ रूख र झाडीले घना रूपमा घेरिएको मन्दर पर्वतझैँ देखिन्थ्यो। उत्तम आभूषणले सजिएको ऊ रातको रतिक्रीडापछि त्यस देदीप्यमान शय्यामा सुतिरहेको थियो। ऊ राक्षसीहरूको प्रिय र तिनको आनन्दको स्रोत थियो।
10हनुमान्ले ती महाबाहु वीर राक्षसराजलाई सुतिरहेको देखे, जसका विशाल रक्तवर्ण आँखा मेघझैँ देखिन्थे; ऊ चम्किने कुण्डलले अलङ्कृत थियो र चाँदीको वर्णको वस्त्र लगाएको थियो। उसको शरीर मीठो सुगन्ध भएको रक्तचन्दनले लेपिएको थियो। त्यसैले ऊ साँझले रातो भएको र आफ्ना आभूषणको बिजुलीले चम्कने मेघझैँ देखिन्थ्यो। ऊ सुन्दर थियो र इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्थ्यो। ऊ रूख र झाडीले घना रूपमा घेरिएको मन्दर पर्वतझैँ देखिन्थ्यो। उत्तम आभूषणले सजिएको ऊ रातको रतिक्रीडापछि त्यस देदीप्यमान शय्यामा सुतिरहेको थियो। ऊ राक्षसीहरूको प्रिय र तिनको आनन्दको स्रोत थियो।
11हनुमान्ले ती महाबाहु वीर राक्षसराजलाई सुतिरहेको देखे, जसका विशाल रक्तवर्ण आँखा मेघझैँ देखिन्थे; ऊ चम्किने कुण्डलले अलङ्कृत थियो र चाँदीको वर्णको वस्त्र लगाएको थियो। उसको शरीर मीठो सुगन्ध भएको रक्तचन्दनले लेपिएको थियो। त्यसैले ऊ साँझले रातो भएको र आफ्ना आभूषणको बिजुलीले चम्कने मेघझैँ देखिन्थ्यो। ऊ सुन्दर थियो र इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्थ्यो। ऊ रूख र झाडीले घना रूपमा घेरिएको मन्दर पर्वतझैँ देखिन्थ्यो। उत्तम आभूषणले सजिएको ऊ रातको रतिक्रीडापछि त्यस देदीप्यमान शय्यामा सुतिरहेको थियो। ऊ राक्षसीहरूको प्रिय र तिनको आनन्दको स्रोत थियो।
12सर्पझैँ फुत्कार्दै सास फेर्ने रावणको नजिक पुगेर हनुमान् क्षणभरका लागि भयभीत भए र उसबाट यसरी पछि हटे मानौँ भयङ्कर भयले ग्रस्त भएका होऊन्।
13ती महान् वानर भर्याङ चढेर अर्को वेदिकामा पुगे र सुतिरहेको राक्षसश्रेष्ठ रावणलाई फेरि हेर्न थाले।
14राक्षसराज जब त्यस भव्य शय्यामा सुतिरहेको थियो, तब ऊ आफ्नो मदमत्त हात्तीसहितको प्रस्रवण पर्वतझैँ देखिन्थ्यो।
15हनुमान्ले महाबली रावणका पाखुरा देखे, जुन स्वर्णपट्टीले अलङ्कृत इन्द्रका दुई ध्वजदण्डझैँ थिए। ती पाखुरामा ऐरावत (इन्द्रको हात्ती) ले पारेका घाउका चिह्न थिए, ती युद्धमा इन्द्रको वज्रले चिरिएका थिए र भगवान् विष्णुको चक्रले घाइते भएका थिए। मांसल, सुगठित र बलिष्ठ ती पाखुरा मङ्गलमय अङ्गुष्ठनख, सुडौल औँला र हत्केलाले युक्त थिए तथा परस्पर टाँसिएर फलामका गजबार अथवा मुख्य ढोकाको आग्लोझैँ देखिन्थे। स्वच्छ शय्यामा फैलिएका ती पाखुरा हात्तीका सुँडझैँ तथा पाँच फणा भएका दुई सर्पझैँ (औँला नै फणा) देखिन्थे; ती शीतल, सुगन्धित, उत्तम रक्तचन्दनले लेपिएका थिए, जुन खरायोको रगतझैँ रातो देखिन्थ्यो। उत्तम स्त्रीहरूले तिनलाई मसिनो सुगन्धित चन्दनले राम्ररी मालिस गरेका थिए। यी तिनै पाखुरा थिए जसलाई देखेर यक्ष, पन्नग, देवता र असुरहरू भयले चिच्याउँथे।
16हनुमान्ले महाबली रावणका पाखुरा देखे, जुन स्वर्णपट्टीले अलङ्कृत इन्द्रका दुई ध्वजदण्डझैँ थिए। ती पाखुरामा ऐरावत (इन्द्रको हात्ती) ले पारेका घाउका चिह्न थिए, ती युद्धमा इन्द्रको वज्रले चिरिएका थिए र भगवान् विष्णुको चक्रले घाइते भएका थिए। मांसल, सुगठित र बलिष्ठ ती पाखुरा मङ्गलमय अङ्गुष्ठनख, सुडौल औँला र हत्केलाले युक्त थिए तथा परस्पर टाँसिएर फलामका गजबार अथवा मुख्य ढोकाको आग्लोझैँ देखिन्थे। स्वच्छ शय्यामा फैलिएका ती पाखुरा हात्तीका सुँडझैँ तथा पाँच फणा भएका दुई सर्पझैँ (औँला नै फणा) देखिन्थे; ती शीतल, सुगन्धित, उत्तम रक्तचन्दनले लेपिएका थिए, जुन खरायोको रगतझैँ रातो देखिन्थ्यो। उत्तम स्त्रीहरूले तिनलाई मसिनो सुगन्धित चन्दनले राम्ररी मालिस गरेका थिए। यी तिनै पाखुरा थिए जसलाई देखेर यक्ष, पन्नग, देवता र असुरहरू भयले चिच्याउँथे।
17हनुमान्ले महाबली रावणका पाखुरा देखे, जुन स्वर्णपट्टीले अलङ्कृत इन्द्रका दुई ध्वजदण्डझैँ थिए। ती पाखुरामा ऐरावत (इन्द्रको हात्ती) ले पारेका घाउका चिह्न थिए, ती युद्धमा इन्द्रको वज्रले चिरिएका थिए र भगवान् विष्णुको चक्रले घाइते भएका थिए। मांसल, सुगठित र बलिष्ठ ती पाखुरा मङ्गलमय अङ्गुष्ठनख, सुडौल औँला र हत्केलाले युक्त थिए तथा परस्पर टाँसिएर फलामका गजबार अथवा मुख्य ढोकाको आग्लोझैँ देखिन्थे। स्वच्छ शय्यामा फैलिएका ती पाखुरा हात्तीका सुँडझैँ तथा पाँच फणा भएका दुई सर्पझैँ (औँला नै फणा) देखिन्थे; ती शीतल, सुगन्धित, उत्तम रक्तचन्दनले लेपिएका थिए, जुन खरायोको रगतझैँ रातो देखिन्थ्यो। उत्तम स्त्रीहरूले तिनलाई मसिनो सुगन्धित चन्दनले राम्ररी मालिस गरेका थिए। यी तिनै पाखुरा थिए जसलाई देखेर यक्ष, पन्नग, देवता र असुरहरू भयले चिच्याउँथे।
18हनुमान्ले महाबली रावणका पाखुरा देखे, जुन स्वर्णपट्टीले अलङ्कृत इन्द्रका दुई ध्वजदण्डझैँ थिए। ती पाखुरामा ऐरावत (इन्द्रको हात्ती) ले पारेका घाउका चिह्न थिए, ती युद्धमा इन्द्रको वज्रले चिरिएका थिए र भगवान् विष्णुको चक्रले घाइते भएका थिए। मांसल, सुगठित र बलिष्ठ ती पाखुरा मङ्गलमय अङ्गुष्ठनख, सुडौल औँला र हत्केलाले युक्त थिए तथा परस्पर टाँसिएर फलामका गजबार अथवा मुख्य ढोकाको आग्लोझैँ देखिन्थे। स्वच्छ शय्यामा फैलिएका ती पाखुरा हात्तीका सुँडझैँ तथा पाँच फणा भएका दुई सर्पझैँ (औँला नै फणा) देखिन्थे; ती शीतल, सुगन्धित, उत्तम रक्तचन्दनले लेपिएका थिए, जुन खरायोको रगतझैँ रातो देखिन्थ्यो। उत्तम स्त्रीहरूले तिनलाई मसिनो सुगन्धित चन्दनले राम्ररी मालिस गरेका थिए। यी तिनै पाखुरा थिए जसलाई देखेर यक्ष, पन्नग, देवता र असुरहरू भयले चिच्याउँथे।
19हनुमान्ले महाबली रावणका पाखुरा देखे, जुन स्वर्णपट्टीले अलङ्कृत इन्द्रका दुई ध्वजदण्डझैँ थिए। ती पाखुरामा ऐरावत (इन्द्रको हात्ती) ले पारेका घाउका चिह्न थिए, ती युद्धमा इन्द्रको वज्रले चिरिएका थिए र भगवान् विष्णुको चक्रले घाइते भएका थिए। मांसल, सुगठित र बलिष्ठ ती पाखुरा मङ्गलमय अङ्गुष्ठनख, सुडौल औँला र हत्केलाले युक्त थिए तथा परस्पर टाँसिएर फलामका गजबार अथवा मुख्य ढोकाको आग्लोझैँ देखिन्थे। स्वच्छ शय्यामा फैलिएका ती पाखुरा हात्तीका सुँडझैँ तथा पाँच फणा भएका दुई सर्पझैँ (औँला नै फणा) देखिन्थे; ती शीतल, सुगन्धित, उत्तम रक्तचन्दनले लेपिएका थिए, जुन खरायोको रगतझैँ रातो देखिन्थ्यो। उत्तम स्त्रीहरूले तिनलाई मसिनो सुगन्धित चन्दनले राम्ररी मालिस गरेका थिए। यी तिनै पाखुरा थिए जसलाई देखेर यक्ष, पन्नग, देवता र असुरहरू भयले चिच्याउँथे।
20हनुमान्ले महाबली रावणका पाखुरा देखे, जुन स्वर्णपट्टीले अलङ्कृत इन्द्रका दुई ध्वजदण्डझैँ थिए। ती पाखुरामा ऐरावत (इन्द्रको हात्ती) ले पारेका घाउका चिह्न थिए, ती युद्धमा इन्द्रको वज्रले चिरिएका थिए र भगवान् विष्णुको चक्रले घाइते भएका थिए। मांसल, सुगठित र बलिष्ठ ती पाखुरा मङ्गलमय अङ्गुष्ठनख, सुडौल औँला र हत्केलाले युक्त थिए तथा परस्पर टाँसिएर फलामका गजबार अथवा मुख्य ढोकाको आग्लोझैँ देखिन्थे। स्वच्छ शय्यामा फैलिएका ती पाखुरा हात्तीका सुँडझैँ तथा पाँच फणा भएका दुई सर्पझैँ (औँला नै फणा) देखिन्थे; ती शीतल, सुगन्धित, उत्तम रक्तचन्दनले लेपिएका थिए, जुन खरायोको रगतझैँ रातो देखिन्थ्यो। उत्तम स्त्रीहरूले तिनलाई मसिनो सुगन्धित चन्दनले राम्ररी मालिस गरेका थिए। यी तिनै पाखुरा थिए जसलाई देखेर यक्ष, पन्नग, देवता र असुरहरू भयले चिच्याउँथे।
21ती वानरले शय्यामा राखिएका रावणका ती पाखुरालाई हेरे, जुन मन्दर पर्वतको (काखमा) कुनै गुफामा सुतेका दुई क्रुद्ध सर्पझैँ देखिन्थे।
22आफ्ना लामा, पूर्ण विकसित पाखुरासहित त्यो राक्षसराज पर्वतझैँ शोभा पाइरहेको थियो। ऊ दुई अग्ला शिखर भएको मन्दर पर्वतझैँ देखिन्थ्यो।
23राक्षसहरूमा त्यस सिंहको विशाल मुखबाट निस्कने सासले आँप र पुन्नाग तथा उत्तम बकुलका फूलको सुगन्ध बोकेको थियो। त्यसमा समृद्ध र स्वादिष्ट भोजन तथा भाँतिभाँतिका पेयको गन्ध थियो। त्यो मानौँ सम्पूर्ण कक्षमा व्याप्त भइरहेको थियो।
24राक्षसहरूमा त्यस सिंहको विशाल मुखबाट निस्कने सासले आँप र पुन्नाग तथा उत्तम बकुलका फूलको सुगन्ध बोकेको थियो। त्यसमा समृद्ध र स्वादिष्ट भोजन तथा भाँतिभाँतिका पेयको गन्ध थियो। त्यो मानौँ सम्पूर्ण कक्षमा व्याप्त भइरहेको थियो।
25हनुमान्ले रावणलाई देखे, जसको मुख उसकै कुण्डलले आलोकित थियो। सुन र मोतीले जडिएको उसको चम्किलो मुकुट एकातिर राखिएको थियो। उसको मांसल, विशाल छाती, जसमा (सुतिरहेकाले) मोतीको हार आफ्नो ठाउँबाट अलिकति सरेको थियो, रक्तचन्दनसँगै चम्किरहेको थियो। उसले एउटा भव्य सेतो रेशमी वस्त्र लगाएको थियो, जुन अलिकति चिप्लिएको थियो, र ऊ अत्यन्त बहुमूल्य पहेँलो उत्तरीयले ढाकिएको थियो। उसका आँखा रगतझैँ राता थिए। उसको शरीर मासको राशिझैँ थियो। ऊ फुत्कार्ने सर्पझैँ गहिरो सास फेरिरहेको थियो। ऊ महानदी गङ्गाको किनारमा सुतेको हात्तीझैँ देखिन्थ्यो। शय्याको चारैतिर बलिरहेका चार स्वर्णमय दीपले चारै दिशा आलोकित थिए। (दीपको आभाले) उसका सबै अङ्ग उज्ज्वल भई ऊ बिजुलीका रेखा भएको मेघझैँ देखिन्थ्यो। राक्षसराजको त्यस भवनमा उसका प्रिय पत्नीहरू उसका चरणनजिक विश्राम गरिरहेका देखिन्थे।
26हनुमान्ले रावणलाई देखे, जसको मुख उसकै कुण्डलले आलोकित थियो। सुन र मोतीले जडिएको उसको चम्किलो मुकुट एकातिर राखिएको थियो। उसको मांसल, विशाल छाती, जसमा (सुतिरहेकाले) मोतीको हार आफ्नो ठाउँबाट अलिकति सरेको थियो, रक्तचन्दनसँगै चम्किरहेको थियो। उसले एउटा भव्य सेतो रेशमी वस्त्र लगाएको थियो, जुन अलिकति चिप्लिएको थियो, र ऊ अत्यन्त बहुमूल्य पहेँलो उत्तरीयले ढाकिएको थियो। उसका आँखा रगतझैँ राता थिए। उसको शरीर मासको राशिझैँ थियो। ऊ फुत्कार्ने सर्पझैँ गहिरो सास फेरिरहेको थियो। ऊ महानदी गङ्गाको किनारमा सुतेको हात्तीझैँ देखिन्थ्यो। शय्याको चारैतिर बलिरहेका चार स्वर्णमय दीपले चारै दिशा आलोकित थिए। (दीपको आभाले) उसका सबै अङ्ग उज्ज्वल भई ऊ बिजुलीका रेखा भएको मेघझैँ देखिन्थ्यो। राक्षसराजको त्यस भवनमा उसका प्रिय पत्नीहरू उसका चरणनजिक विश्राम गरिरहेका देखिन्थे।
27हनुमान्ले रावणलाई देखे, जसको मुख उसकै कुण्डलले आलोकित थियो। सुन र मोतीले जडिएको उसको चम्किलो मुकुट एकातिर राखिएको थियो। उसको मांसल, विशाल छाती, जसमा (सुतिरहेकाले) मोतीको हार आफ्नो ठाउँबाट अलिकति सरेको थियो, रक्तचन्दनसँगै चम्किरहेको थियो। उसले एउटा भव्य सेतो रेशमी वस्त्र लगाएको थियो, जुन अलिकति चिप्लिएको थियो, र ऊ अत्यन्त बहुमूल्य पहेँलो उत्तरीयले ढाकिएको थियो। उसका आँखा रगतझैँ राता थिए। उसको शरीर मासको राशिझैँ थियो। ऊ फुत्कार्ने सर्पझैँ गहिरो सास फेरिरहेको थियो। ऊ महानदी गङ्गाको किनारमा सुतेको हात्तीझैँ देखिन्थ्यो। शय्याको चारैतिर बलिरहेका चार स्वर्णमय दीपले चारै दिशा आलोकित थिए। (दीपको आभाले) उसका सबै अङ्ग उज्ज्वल भई ऊ बिजुलीका रेखा भएको मेघझैँ देखिन्थ्यो। राक्षसराजको त्यस भवनमा उसका प्रिय पत्नीहरू उसका चरणनजिक विश्राम गरिरहेका देखिन्थे।
28हनुमान्ले रावणलाई देखे, जसको मुख उसकै कुण्डलले आलोकित थियो। सुन र मोतीले जडिएको उसको चम्किलो मुकुट एकातिर राखिएको थियो। उसको मांसल, विशाल छाती, जसमा (सुतिरहेकाले) मोतीको हार आफ्नो ठाउँबाट अलिकति सरेको थियो, रक्तचन्दनसँगै चम्किरहेको थियो। उसले एउटा भव्य सेतो रेशमी वस्त्र लगाएको थियो, जुन अलिकति चिप्लिएको थियो, र ऊ अत्यन्त बहुमूल्य पहेँलो उत्तरीयले ढाकिएको थियो। उसका आँखा रगतझैँ राता थिए। उसको शरीर मासको राशिझैँ थियो। ऊ फुत्कार्ने सर्पझैँ गहिरो सास फेरिरहेको थियो। ऊ महानदी गङ्गाको किनारमा सुतेको हात्तीझैँ देखिन्थ्यो। शय्याको चारैतिर बलिरहेका चार स्वर्णमय दीपले चारै दिशा आलोकित थिए। (दीपको आभाले) उसका सबै अङ्ग उज्ज्वल भई ऊ बिजुलीका रेखा भएको मेघझैँ देखिन्थ्यो। राक्षसराजको त्यस भवनमा उसका प्रिय पत्नीहरू उसका चरणनजिक विश्राम गरिरहेका देखिन्थे।
29हनुमान्ले रावणलाई देखे, जसको मुख उसकै कुण्डलले आलोकित थियो। सुन र मोतीले जडिएको उसको चम्किलो मुकुट एकातिर राखिएको थियो। उसको मांसल, विशाल छाती, जसमा (सुतिरहेकाले) मोतीको हार आफ्नो ठाउँबाट अलिकति सरेको थियो, रक्तचन्दनसँगै चम्किरहेको थियो। उसले एउटा भव्य सेतो रेशमी वस्त्र लगाएको थियो, जुन अलिकति चिप्लिएको थियो, र ऊ अत्यन्त बहुमूल्य पहेँलो उत्तरीयले ढाकिएको थियो। उसका आँखा रगतझैँ राता थिए। उसको शरीर मासको राशिझैँ थियो। ऊ फुत्कार्ने सर्पझैँ गहिरो सास फेरिरहेको थियो। ऊ महानदी गङ्गाको किनारमा सुतेको हात्तीझैँ देखिन्थ्यो। शय्याको चारैतिर बलिरहेका चार स्वर्णमय दीपले चारै दिशा आलोकित थिए। (दीपको आभाले) उसका सबै अङ्ग उज्ज्वल भई ऊ बिजुलीका रेखा भएको मेघझैँ देखिन्थ्यो। राक्षसराजको त्यस भवनमा उसका प्रिय पत्नीहरू उसका चरणनजिक विश्राम गरिरहेका देखिन्थे।
30हनुमान्ले रावणलाई देखे, जसको मुख उसकै कुण्डलले आलोकित थियो। सुन र मोतीले जडिएको उसको चम्किलो मुकुट एकातिर राखिएको थियो। उसको मांसल, विशाल छाती, जसमा (सुतिरहेकाले) मोतीको हार आफ्नो ठाउँबाट अलिकति सरेको थियो, रक्तचन्दनसँगै चम्किरहेको थियो। उसले एउटा भव्य सेतो रेशमी वस्त्र लगाएको थियो, जुन अलिकति चिप्लिएको थियो, र ऊ अत्यन्त बहुमूल्य पहेँलो उत्तरीयले ढाकिएको थियो। उसका आँखा रगतझैँ राता थिए। उसको शरीर मासको राशिझैँ थियो। ऊ फुत्कार्ने सर्पझैँ गहिरो सास फेरिरहेको थियो। ऊ महानदी गङ्गाको किनारमा सुतेको हात्तीझैँ देखिन्थ्यो। शय्याको चारैतिर बलिरहेका चार स्वर्णमय दीपले चारै दिशा आलोकित थिए। (दीपको आभाले) उसका सबै अङ्ग उज्ज्वल भई ऊ बिजुलीका रेखा भएको मेघझैँ देखिन्थ्यो। राक्षसराजको त्यस भवनमा उसका प्रिय पत्नीहरू उसका चरणनजिक विश्राम गरिरहेका देखिन्थे।
31वानरनायक हनुमान्ले रावणका ती पत्नीलाई देखे, जसका मुख चन्द्रमाझैँ उज्ज्वल थिए र जो सुन्दर कुण्डल तथा ताजा पुष्पमालाले अलङ्कृत थिए।
32हनुमान्ले त्यहाँ ती स्त्रीलाई देखे जो सुन्दर आभूषण लगाएका थिए, नृत्य गरिरहेका थिए, बाजा बजाइरहेका थिए र राक्षसराजको काखमा अथवा उसका पाखुराको सहारा लिएर विश्राम गरिरहेका थिए।
33उनले स्त्रीहरूका कानका लोतीमा हीरा र वैदूर्यले जडिएका सुनका कुण्डल देखे। तिनी सुनका चम्किने बाजुबन्द लगाएका थिए।
34त्यहाँ सुन्दर कुण्डलले आलोकित स्त्रीहरूका चन्द्रमुख त्यस शय्यामा थिए, जुन तारकसमूहले टलक्क बलेको आकाशझैँ देदीप्यमान देखिन्थ्यो।
35मदिरापान र रतिक्रीडाले थाकेका रावणका ती पत्नी आफ्ना क्षीण कम्मर खुला छाडेर यताउता सुतिरहेका थिए।
36अर्की एक अत्यन्त सुन्दरी र सुकुमारी नर्तकी, जो सुन्दर वर्ण र लयबद्ध गति भएकी थिइन्, अभ्यासवश (सुतिरहेकै अवस्थामा पनि) आफ्ना अङ्ग नृत्यकै मुद्रामा राखेकी थिइन्।
37अर्की एक स्त्री आफ्नी वीणासँग टाँसिएर सुतिरहेकी थिइन्। उनी कुनै विशाल नदीमा बग्दै र डुङ्गासँग टाँसिएकी कमलिनीझैँ शोभा पाइरहेकी थिइन्। (वीणालाई डुङ्गा र स्त्रीलाई नदीको प्रवाहमा बग्ने कमलिनी भनिएको छ।)
38काला आँखा भएकी एक स्त्री काखीमा मृदङ्ग च्यापेर सुतेकी आफ्नो प्रिय शिशु समातेकी सुन्दर आमाझैँ देखिन्थिन् (मृदङ्ग डोरीले उनको पाखुरामा बाँधिएको थियो)।
39सुन्दर स्तन भएकी अर्की एक मनोहर सुन्दरी खैँजडीसँग टाँसिएर पल्टिएकी थिइन्, मानौँ कुनै अनुरागिनी स्त्री लामो समयपछि भेटिएका आफ्ना प्रियतमको आलिङ्गन गरेर पल्टिएकी होऊन्।
40अर्की एक कमलनयनी स्त्री वीणाको आलिङ्गन गरेर सुतिरहेकी थिइन्, मानौँ कुनै विरहिणी आफ्ना प्रियतमसँग टाँसिएकी होऊन्।
41अर्की एक संयमी र नृत्यमा निपुण स्त्री सात तार भएको वीणा समातेर यसरी सुतिरहेकी थिइन् मानौँ आफ्ना प्रियतमसँग पल्टिएकी होऊन्।
42मदले भरिएका आँखा भएकी अर्की एक स्त्री आफ्ना कोमल अङ्गले मृदङ्गलाई आफ्नो सुन्दर छातीमा टाँसेर गहिरो निद्रामा थिइन्। (यी चित्रले देखाउँछन् कि ती स्त्री अबेर रातसम्म गाइरहेका-नाचिरहेका थिए र थाकेर सुते।)
43क्षीण पेट भएकी अर्की एक स्त्री, जो मदिराले थाकिसकेकी थिइन्, खैँजडीलाई छातीमा थिचेर र काखीमा राखेर पल्टिएकी थिइन्।
44एक सुन्दर स्त्री र अर्की एकले मृदङ्ग समातेर यसरी सुतेका थिए मानौँ आफ्नो सानो बालकलाई अँगालो हालेका होऊन्।
45अर्की एक, जसका आँखा कमलदलझैँ थिए र जो अनुरागले मोहित थिइन्, आडम्बर नामक बाजालाई आफ्ना पाखुरामा बलियोसँग समातेर सुतिरहेकी थिइन्।
46अर्की एक सुन्दरी जलपात्रलाई एकातिर सारेर गहिरो निद्रामा थिइन्; अर्की एक वसन्त ऋतुका नाना वर्णका पुष्पमालाझैँ पल्टिएकी थिइन्।
47निद्राले अभिभूत अर्की एक स्त्री आफ्नै हातले आफ्ना स्वर्णचषकझैँ स्तन थिचेर पल्टिएकी थिइन्।
48कमलदलझैँ आँखा र पूर्ण चन्द्रमाझैँ मुख भएकी एक स्त्रीले सुन्दर नितम्ब भएकी अर्की युवतीको आलिङ्गन गरेर मदिराले मात्तिँदै सुतेकी थिइन्।
49केही मनोहर तरुणी अद्भुत बाजा आफ्नो छातीमा टाँसेर यसरी सुतेका थिए मानौँ अनुरागिनी स्त्रीहरूले आफ्ना प्रियतमको आलिङ्गन गरेका होऊन्।
50हनुमान्ले केही तरुणीलाई अलगअलग उत्तम शय्यामा पल्टिएको देखे — ती स्त्री सौन्दर्यले समृद्ध भई सुतिरहेका थिए।
51तब ती वानरले एक अत्यन्त सुन्दरी स्त्री देखे, जो सुनझैँ वर्णकी थिइन्, मोती, रत्न र आभूषणले सजिएकी थिइन् र मानौँ आफ्नै तेजले त्यस उत्तम भवनलाई आलोकित गरिरहेकी थिइन्। उनी राजाकी प्रिया र पटरानी मन्दोदरी थिइन्।
52तब ती वानरले एक अत्यन्त सुन्दरी स्त्री देखे, जो सुनझैँ वर्णकी थिइन्, मोती, रत्न र आभूषणले सजिएकी थिइन् र मानौँ आफ्नै तेजले त्यस उत्तम भवनलाई आलोकित गरिरहेकी थिइन्। उनी राजाकी प्रिया र पटरानी मन्दोदरी थिइन्।
53आभूषण, सौन्दर्य र लावण्यले अलङ्कृत उनलाई देखेर महाबाहु वायुपुत्र वानरनायकले उनलाई सीता ठाने र हर्षित भए।
54उनी हर्षले हत्केला पिट्न थाले, आफ्नो पुच्छर चुम्न थाले, उफ्रन थाले, स्तम्भमा चढ्न र आनन्दले भुइँमा हाम्फाल्न थाले। यसरी उनले आफ्नो वानरस्वभाव प्रकट गरे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको दसौँ सर्ग समाप्त भयो।