Bhagavad-Yana Parva — Diolouge between Krishna and Karna.
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 213
Sanskrit
1संजय उवाच केशवस्य तु तद् वाक्यं कर्णः श्रुत्वा हितं शुभम्। अब्रवीदभिसम्पूज्य कृष्णं तं मधुसूदनम्॥
2जानन् मां किं महाबाहो सम्मोहयितुमिच्छसि। योऽयं पृथिव्याः कात्स्येन विनाशः समुपस्थितः॥
3निमित्तं तत्र शकुनिरहं दुःशासनस्तथा। दुर्योधनश्च नृपतिधृतराष्ट्रसुतोऽभवत्॥
4असंशयमिदं कृष्णं महद् युद्धमुपस्थितम्। पाण्डवानां कुरूणां च घोरं रुधिरकर्दमम्॥
5राजानो राजपुत्राश्च दुर्योधनवशानुगाः। रणे शस्त्राग्निना दग्धाः प्राप्स्यन्ति यमसादनम्॥
6स्वप्ना हि बहवो घोरा दृश्यन्ते मधुसूदन। निमित्तानि च घोराणि तथोत्पाताः सुदारुणाः॥
7पराजयं धार्तराष्ट्रे विजयं च युधिष्ठिरे। शंसन्त इव वार्ष्णेय विविधा रोमहर्षणाः॥
8प्राजाप्तयं हि नक्षत्रं ग्रहस्तीक्ष्णो महाद्युतिः। शनैश्चरः पीडयति पीडयन् प्राणिनोऽधिकम्॥
9कृत्वा चाङ्गारको वक्र ज्येष्ठायां मधुसूदन। अनुराधां प्रार्थयते मैत्रं संगमयन्निव॥
10नूनं महद्भयं कृष्णं कुरूणां समुपस्थितम्। विशेषेम हि वार्ष्णेय चित्रा पीडयते ग्रहः॥
11सोमस्य लक्ष्म व्यावृत्तं राहुरर्कमुपैति च। दिवचोल्काः पतन्त्येताः सनिर्घाताः सकम्पनाः॥
12निष्टनन्ति च मातङ्गा मुञ्चन्त्यश्रूणि वाजिनः। पानीयं यवसं चापि नाभिनन्दन्ति माधव॥
13प्रादुर्भूतेषु चैतेषु भयमाहुरुपस्थितम्। निमित्तेषु महाबाहो दारुणं प्राणिनाशनम्॥
14अल्पे भुक्ते पुरीषं च प्रभूतमिह दृश्यते। वाजिनां वारणानां च मनुष्याणां च केशव॥
15धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु सर्वेषु मधुसूदन। पराभवस्य तल्लिङ्गमिति प्राहुर्मनीषिणः॥
16प्रहृष्टं वाहनं कृष्णं पाण्डवानां प्रचक्षते। प्रदक्षिणा मृगाश्चैव तत् तेषां जयलक्षणम्॥
17अपसव्या मृगाः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य केशव। वाचश्चाप्यशरीरिण्यस्तत् पराभवलक्षणम्॥
18मयूराः पुण्यशकुना हंससारसचातकाः जीवंजीवकसङ्घाश्चाप्यनुगच्छन्ति पाण्डवान्॥
19गृध्राः कङ्काः वकाः श्येना यातुधानास्तथा वृकाः। मक्षिकाणां च सङ्घाता अनुधावन्ति कौरवान्॥
20धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु भेरीणां नास्ति निःस्वनः। अनाहताः पाण्डवानां नदन्ति पटहाः किल॥
21उदपानाश्च नर्दन्ति यथा गोवृषभास्तथा। धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु तत् पराभवलक्षणम्॥
22मांसशोणितवर्षं च वृष्टं देवेन माधव। तथा गन्धर्वनगरं भानुमत् समुपस्थितम्॥
23सप्राकारं सपरिखं सवप्रं चारुतोरणम्। कृष्णश्च परिघस्तत्र भानुमावृत्य तिष्टति॥
24उदयास्तमने संध्ये वेदयन्ती महद्भयम्। शिवा च वाशते घोरं तत् पराभवलक्षणम्॥
25एक पक्षाक्षिचरणाः पक्षिणो मधुसूदन। उत्सृजन्ति महद् घोरं तत् पराभवलक्षणम्॥
26कृष्णग्रीवाश्च शकुना रक्तपादा भयानकाः। संध्याममिमुखा यान्ति तत् पराभवलक्षणम्॥
27ब्राह्मणान् प्रथमं द्वेष्टि गुरूंश्च मधुसूदन। भृत्यान् भक्तिमतश्चापि तत् पराभवलक्षणम्॥
28पूर्वा दिग् लोहिताकारा शस्त्रवर्णा च दक्षिणा। आमपात्रप्रतीकाशा पश्चिमा मधुसूदन। उत्तरा शङ्खवर्णाभा दिशां वर्णा उदाहृताः॥
29प्रदीप्ताश्च दिशः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य माधव। महद् भयं वेदयन्ति तस्मिन्नुत्पातदर्शने॥
30सहस्रपादं प्रासादं स्वप्नान्ते स्म युधिष्ठिरः। अधिरोहन् मया दृष्टं सह भ्रातृभिरच्युत॥
31श्वेतोष्णीषाश्च दृश्यन्ते सर्वे वै शुक्लवाससः। आसनानि च शुभ्राणि सर्वेषामुपलक्षये॥
32तव चापि मया कृष्ण स्वप्नान्ते रुधिराविला। अन्त्रेण पृथिवी दृष्टा परिक्षिप्ता जनार्दन॥
33अस्थिसंचयमारूढचामितौजा युधिष्ठिरः। सुवर्णपात्र्यां संहृष्टो भुक्तवान् घृतपायसम्॥
34युधिष्ठिरो मया दृष्टो ग्रसमानो वसुन्धराम्। त्वया दत्तामिमां व्यक्तं भोक्ष्यते स वसुन्धराम्॥
35उच्चं पर्वतमारूढो भीमकर्मा वृकोदरः। गदापाणिर्नरव्याघ्रो ग्रसन्निव महीमिमाम्॥
36क्षपयिष्यति नः सर्वान् स सुव्यक्तं महारणे। विदितं मे हृषीकेश यतो धर्मस्ततो जयः॥
37पाण्डुरं गजमारूढो गाण्डीवी स धनंजयः। त्वया सार्धं हृषीकेश श्रिया परमया ज्वलन्॥
38यूयं सर्वे वधिष्यध्वं तत्र मे नास्ति संशयः। पार्थिवान् समरे कृष्ण दुर्योधनपुरोगमान्॥
39नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः। शुक्लकेयूरकण्ठत्राः शुक्लमाल्याम्बरावृताः॥
40अधिरूढा नरव्याघ्रा नरवाहनमुत्तमम्। त्रय एते मया दृष्टाः पाण्डुरच्छत्रवाससः॥
41श्वेतोष्णीषाश्च दृश्यन्ते त्रय एते जनार्दन धार्तराष्ट्रषु सैन्येषु तान् विजानीहि केशव॥
42अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः। रक्तोष्णीषाश्च दृश्यन्ते सर्वे माधव पार्थिवाः॥
43उष्ट्रप्रयुक्तमारूढो भीष्मद्रोणी महारथौ। मया साधु महाबाहो धार्तराष्ट्रेण वा विभो॥
44अगस्त्यशास्तां च दिशं प्रयाताः स्म जनार्दन। अचिरेणैव कालेन प्राप्स्यामो यमसादनम्॥
45अहं चान्ये च राजानो यच्च तत् क्षत्रमण्डलम्। गाण्डीवाग्नि प्रवेक्ष्याम इति मे नास्ति संशयः॥
46श्रीकृष्ण उवाच उपस्थितविनाशेयं नूनमद्य वसुन्धरा। यथा हि मे वचः कर्ण नोपैति हृदयं तव॥
47सर्वेषां तात भूतानां विनाशे प्रत्युपस्थिते। अनयो नयसंकाशो हृदयानापसर्पति॥
48कर्ण उवाच अपि त्वां कृष्ण पश्याम जीवन्तोऽस्मान्महारणात्। समुत्तीर्णा महाबाहो वीरक्षत्रविनाशनात्॥
49अथवा सङ्गमः कृष्ण स्वर्गे नो भविता ध्रुवम्। तत्रेदानी समेष्यामः पुनः सार्धं त्वयागऽनघ॥
50संजय उवाच इत्युक्त्वा माधवं कर्णः परिष्वज्य च पीडितम्। विसर्जितः केशवेन रथोपस्थादवातरत्॥
51ततः स्वरथमास्थाय जाम्बूनदविभूषितम्। सहास्माभिर्निववृते राधेयो दीनमानसः॥
52ततः शीघ्रतरं प्रायात् केशवः सहसात्यकिः। पुनरुच्चारयन् वाणी याहि याहीति सारथिम्॥
English
1Sanjaya said Hearing these beneficial and auspicious words of Keshava, Karna said after duly worshipping that slayer of Madhu.
2Knowing everything why do you wish to confound me and lead me to folly? You know that the destruction of the entire world is at hand.
3The cause of this are Shakuni, myself and Dushasana and also Duryodhana the son of Dhritarashtra, the ruler of men,
4Without doubt, O Krishna, a great calamity is at hand, the blood of the Pandavas and the Kurus will be the fierce clay.
5The kings and princes, following the leadership of Duryodhana, consumed by the fire of weapons in the battle, will go to the abode of Yama, the king of death.
6Many fierce dreams are dreamt, O slayer of Madhu, as also are seen fierce omens and very great disturbances.
7Events occur which make the hair stand on end which, O you scion of the Vrishni race, portend defeat to the son of Dhritarashtra and victory of Yudhishthira.
8That active planet of great effulgence Shanaishchara (Saturn) troubles the star Prajapatya indicating greater troubles to living creatures.
9The planet Angaraka travels obliquely to the constellation Jyeshtha, O Slayer of Madhu, and goes towards Anuradha as if seeking its friendship.
10Surely, O Krishna, a great calamity for the Kurus at hand especially as the planets go against Chitra.
11Rahu comes to the sun which has covered the path of the moon and from the heavens fall down meteors with loud noise and making the earth shake.
12Elephants are making terrific yells and horses are shedding tears and do not take delight in food and drink, Madhava.
13When such omens prevail, it is said, that a great calamity is at hand causing, O you of long arms, a very great massacre of living beings.
14Though taking but little food, it is seen that the evacuations of horses, of horses elephants and men are very great in quantity, OKeshava.
15The wise have said, O Slayer of Madhu, that these are signs of the defeat of the entire army of the soon of Dhritarashtra.
16The army, of the sons of Pandu how ever are seen to be cheerful; the deer go to their right and that is a sign of their victory.
17But all the animals go to the left of Duryodhana's army, O Keshava, and there are also unearthly voices heard which are the signs of defeat.
18Auspicious birds such as peacocks, swans, Sarasas, Chatakas and groups of Jivajivas and cranes follow the Pandavas.
19Vultures, Kankas, Bakas hawks and birds of prey, Yatudhanas and wolves, and bees follow the Kauravas.
20In the army of the son of Dhritarashtra, no sound comes from the drums while those of the Pandavas give forth sounds when even not struck.
21Reservoirs of waters produce sounds similar to those of cows and bulls; that is a sign of defeat to the army of the son of Dhritarashtra.
22Down pours of flesh and blood are poured by the gods, O Madhava, and the city of Gandharvas appears shining like the sun in the sky,
23With walls, with trenches, with beautiful porticoes and pillars dirty in the sky is seen to surround the sun.
24At the conjunction of day and night namely when the sun rises and sets are seen terrific sights; the jackals tertific howls and these are the signs of a defeat.
25Birds, having but one wing, or one eye or one leg, O slayer of Madhu, make terrific shrieks and these are the signs of a defeat.
26Birds, with black neck read feet, which are terrible looking, go towards the army, in the evening and these are the signs of a defeat.
27First he treats the Brahmanas with contempt and his elders, O slayer of Madhu, and then his servants who are attached to him and these are the signs if a defeat.
28The eastern direction looks red and the southern is the colour of weapons while the western looks the earth, O slayer of Madhu. North looks like the conch. These are the colours of all directions.
29All the directions the encampment of the son of Dhritarashtra are ablaze as if in conflagration, O Madhava and the sight of these disturbances presages a great calamity.
30In a dream dreamt by me, O Achyuta, I saw Yudhishthira in company with his brothers ascending a palace having a thousand pillars.
31They appeared to me all with white headdresses and white garments and Saw all of them on white seats.
32You, O Krishna, were seen by me in that ocean throwing weapons on the earth which was covered with blood, O Janardana.
33Yudhishthira, of immeasurable energy, having ascended a heap of human bones, was cheerfully eating payas (rice boiled in milk and sugar) mixed clarified butter out of a golden vessel.
34Yudhishthira was seen by me to be swallowing this earth and this indicates that he will enjoy this earth given by you.
35Vrikodara, of terrible actions, having ascended a high mountain, that best among men, mace in hand, stood as if swallowing this earth.
36This plainly indicates that in the great battle he will kill all of us. It is known to me, O Hrishikesha, that where there is virtue there is victory.
37Dhananjaya, that wielder of the Gandiva with you, O Hrishikesha, shining with great effulgence.
38You will all slay the rulers of the earth having at their head Duryodhana in the battle-I have doubt as to that.
39Nakula and Sahadeva and the great carwarrior Satyaki, decked with white ornaments and putting on white garlands and white garments,
40These best among men ascending a vehicle by human beings which had nothing better than it, were seen by me with a white umbrella over their heads and with white robes on. were
41These there were seen also with white head gears the army of the son of Dhritarashtra; know their, names, O Keshava.
42they Ashvathama, Kripa and Kritavarman of the Satvata race; all other king of the earth were seen with blood coloured dresses, O Madhava.
43Ascending camels the ten great carwarriors, Bhishma and Drona along with myself, O you of arms, and also with the son of Dhritarashtra, O lord,
44Were going towards the direction ruled by Agastya, O Janardana, and in a short time we reached the abode of Yama.
45Myself and all those other kings making this assembly of Kshatriyas shall enter the Gandiva fire-in this I have no doubt.
46Krishna said This world will truly come to an end, since my words, O Karna, do not seem acceptable to you.
47When the destruction of all creatures, my dear friend, is at hand, that which/is wrong is not removed from the heart, having the appearance of right.
48Karna said If I am alive, O Krishna, I shall see you after this great battle, destructive of Kshatriya heroes, which is come on us, O you of long arms.
49Else there will be a meeting between us surely in heaven. I now see that I shall meet you there only, O sinless one.
50Sanjaya said Saying this Karna, having having closely embraced Krishna, and been dismissed by Keshava, dismounted from the chariot.
51Then having seated himself on his own car bedecked with gold he returned in company with his own followers, with a sad heart.
52Then did Keshava along with Satyaki proceed with greater speed saying again and again to his driver "go-go”.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — केशव के ये हितकर और मंगलकारी वचन सुनकर कर्ण ने उन मधुसूदन का विधिवत् सत्कार करके कहा।
2सब कुछ जानते हुए भी आप मुझे क्यों भ्रमित करके मोह में डालना चाहते हैं? आप जानते हैं कि समस्त संसार का विनाश निकट है।
3इसका कारण शकुनि, मैं और दुःशासन तथा मनुष्यों के शासक धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन हैं।
4हे कृष्ण, निःसन्देह महान् विपत्ति निकट है; पाण्डवों और कौरवों का रक्त ही वह भयंकर कीचड़ बनेगा।
5दुर्योधन के नेतृत्व का अनुसरण करने वाले राजा और राजकुमार युद्ध में शस्त्रों की अग्नि से भस्म होकर मृत्यु के राजा यम के धाम को जाएँगे।
6हे मधुसूदन, अनेक भयंकर स्वप्न देखे जा रहे हैं, तथा भयंकर उत्पात और अत्यन्त महान् उपद्रव भी दिखाई दे रहे हैं।
7हे वृष्णिकुलनन्दन, ऐसी घटनाएँ हो रही हैं जो रोमांच खड़ा कर देती हैं और जो धृतराष्ट्रपुत्र की पराजय तथा युधिष्ठिर की विजय की सूचना देती हैं।
8महान् तेज वाला वह चंचल ग्रह शनैश्चर (शनि) प्रजापत्य नक्षत्र (रोहिणी) को पीड़ित कर रहा है, जो प्राणियों के लिए और भी अधिक कष्ट का सूचक है।
9हे मधुसूदन, अंगारक (मंगल) ग्रह ज्येष्ठा नक्षत्र की ओर वक्र गति से चल रहा है और मानो उसकी मैत्री चाहता हुआ अनुराधा की ओर जा रहा है।
10हे कृष्ण, निश्चय ही कुरुओं के लिए महान् विपत्ति निकट है, विशेषतः इसलिए कि ग्रह चित्रा नक्षत्र के विरुद्ध जा रहे हैं।
11राहु उस सूर्य के समीप आ रहा है जिसने चन्द्रमा का मार्ग ढक लिया है, और आकाश से भारी शब्द करती हुई तथा पृथ्वी को कँपाती हुई उल्काएँ गिर रही हैं।
12हे माधव, हाथी भयंकर चीत्कार कर रहे हैं और घोड़े आँसू बहा रहे हैं तथा अन्न-जल में प्रसन्न नहीं होते।
13हे महाबाहु, कहा जाता है कि जब ऐसे उत्पात होते हैं, तब महान् विपत्ति निकट होती है जो प्राणियों का अत्यन्त महान् संहार करती है।
14हे केशव, थोड़ा ही आहार लेने पर भी घोड़ों, हाथियों और मनुष्यों का मल-मूत्र बहुत अधिक मात्रा में देखा जा रहा है।
15हे मधुसूदन, बुद्धिमानों ने कहा है कि ये सब धृतराष्ट्रपुत्र की समस्त सेना की पराजय के चिह्न हैं।
16किन्तु पाण्डुपुत्रों की सेना प्रसन्न दिखाई देती है; मृग उनकी दाहिनी ओर जाते हैं और यह उनकी विजय का चिह्न है।
17किन्तु हे केशव, समस्त पशु दुर्योधन की सेना की बाईं ओर जाते हैं, तथा अलौकिक वाणियाँ भी सुनाई देती हैं — ये पराजय के चिह्न हैं।
18मयूर, हंस, सारस, चातक तथा जीवजीवकों और बगुलों के झुंड जैसे मंगलकारी पक्षी पाण्डवों के पीछे चलते हैं।
19गीध, कंक, बक, बाज और अन्य हिंस्र पक्षी, यातुधान (राक्षस), भेड़िये तथा भौंरे कौरवों के पीछे चलते हैं।
20धृतराष्ट्रपुत्र की सेना में दुन्दुभियों से कोई शब्द नहीं निकलता, जबकि पाण्डवों की दुन्दुभियाँ बिना बजाए भी बज उठती हैं।
21जलाशय गायों और बैलों के समान शब्द करते हैं; यह धृतराष्ट्रपुत्र की सेना की पराजय का चिह्न है।
22हे माधव, देवता मांस और रक्त की वर्षा करते हैं, तथा आकाश में गन्धर्वनगर सूर्य के समान चमकता हुआ दिखाई देता है —
23प्राचीरों, खाइयों, सुन्दर तोरणों और स्तम्भों से युक्त वह (नगर) आकाश में मलिन रूप से सूर्य को घेरे हुए दिखाई देता है।
24दिन और रात्रि की सन्धि में, अर्थात् सूर्य के उदय और अस्त के समय, भयंकर दृश्य दिखाई देते हैं; सियार भयंकर हुँआ-हुँआ करते हैं — ये पराजय के चिह्न हैं।
25हे मधुसूदन, एक ही पंख, एक ही आँख अथवा एक ही पैर वाले पक्षी भयंकर चीत्कार करते हैं — ये पराजय के चिह्न हैं।
26काली गर्दन और लाल पैरों वाले भयंकर दिखने वाले पक्षी सन्ध्या के समय सेना की ओर जाते हैं — ये पराजय के चिह्न हैं।
27हे मधुसूदन, वह पहले ब्राह्मणों और अपने गुरुजनों का तिरस्कार करता है, फिर अपने उन सेवकों का जो उससे अनुरक्त हैं — ये पराजय के चिह्न हैं।
28हे मधुसूदन, पूर्व दिशा लाल दिखाई देती है और दक्षिण शस्त्रों के रंग की, जबकि पश्चिम मिट्टी के रंग की दिखाई देती है। उत्तर शंख के समान दिखाई देती है। ये समस्त दिशाओं के रंग हैं।
29हे माधव, धृतराष्ट्रपुत्र के शिविर के चारों ओर समस्त दिशाएँ मानो दावानल में जल रही हैं — इन उपद्रवों का दर्शन महान् विपत्ति की सूचना देता है।
30हे अच्युत, मेरे देखे हुए एक स्वप्न में मैंने युधिष्ठिर को अपने भाइयों के साथ सहस्र स्तम्भों वाले प्रासाद पर चढ़ते देखा।
31वे सब मुझे श्वेत उष्णीष और श्वेत वस्त्र धारण किए हुए दिखाई दिए, और मैंने उन सबको श्वेत आसनों पर बैठे देखा।
32हे कृष्ण, हे जनार्दन, मैंने आपको उस सागर में उस पृथ्वी पर शस्त्र फेंकते देखा जो रक्त से ढकी हुई थी।
33अपरिमित तेज वाले युधिष्ठिर मनुष्यों की हड्डियों के ढेर पर चढ़कर स्वर्ण के पात्र से घी मिली हुई पायस (दूध और शक्कर में पकाया हुआ चावल) प्रसन्नतापूर्वक खा रहे थे।
34मैंने युधिष्ठिर को इस पृथ्वी को निगलते देखा और यह सूचित करता है कि वे आपके द्वारा दी गई इस पृथ्वी का भोग करेंगे।
35भयंकर कर्म करने वाले वृकोदर (भीम), वे नरश्रेष्ठ, ऊँचे पर्वत पर चढ़कर हाथ में गदा लिए मानो इस पृथ्वी को निगलते हुए खड़े थे।
36यह स्पष्ट सूचित करता है कि वे महायुद्ध में हम सबका वध करेंगे। हे हृषीकेश, मैं जानता हूँ कि जहाँ धर्म है वहीं विजय है।
37हे हृषीकेश, गाण्डीव धारण करने वाले वे धनञ्जय आपके साथ महान् तेज से प्रकाशित हो रहे थे।
38आप सब युद्ध में दुर्योधन को आगे रखने वाले पृथ्वी के शासकों का वध करेंगे — इसमें मुझे कोई सन्देह नहीं है।
39नकुल और सहदेव तथा महारथी सात्यकि, श्वेत आभूषणों से सुसज्जित और श्वेत माला तथा श्वेत वस्त्र धारण किए हुए —
40वे नरश्रेष्ठ मनुष्यों द्वारा वहन की जाने वाली उस अनुपम शिविका (पालकी) पर आरूढ़, अपने सिरों पर श्वेत छत्र लिए और श्वेत वस्त्र पहने मुझे दिखाई दिए।
41हे केशव, धृतराष्ट्रपुत्र की सेना में भी कुछ श्वेत उष्णीष धारण किए हुए दिखाई दिए; उनके नाम जान लीजिए।
42हे माधव, वे हैं अश्वत्थामा, कृप और सात्वतवंशी कृतवर्मा; पृथ्वी के अन्य समस्त राजा रक्त के रंग के वस्त्रों में दिखाई दिए।
43हे महाबाहु, हे प्रभु, ऊँटों पर चढ़े हुए वे दस महारथी, भीष्म और द्रोण मेरे सहित तथा धृतराष्ट्रपुत्र के साथ भी —
44हे जनार्दन, अगस्त्य द्वारा शासित दिशा (दक्षिण) की ओर जा रहे थे, और थोड़े ही समय में हम यम के धाम पहुँच गए।
45मैं और क्षत्रियों की यह सभा बनाने वाले वे अन्य समस्त राजा गाण्डीव रूपी अग्नि में प्रवेश करेंगे — इसमें मुझे कोई सन्देह नहीं है।
46कृष्ण ने कहा — हे कर्ण, निश्चय ही यह संसार अपने अन्त को प्राप्त होगा, क्योंकि मेरे वचन तुम्हें ग्राह्य नहीं जान पड़ते।
47हे प्रिय मित्र, जब समस्त प्राणियों का विनाश निकट होता है, तब जो अनुचित है वह उचित का रूप धारण किए हुए हृदय से दूर नहीं होता।
48कर्ण ने कहा — हे महाबाहु कृष्ण, यदि मैं जीवित रहा तो क्षत्रिय वीरों का संहार करने वाले इस महायुद्ध के पश्चात्, जो हम पर आ पड़ा है, मैं आपसे मिलूँगा।
49अन्यथा हमारा मिलन निश्चय ही स्वर्ग में होगा। हे निष्पाप, अब मैं देखता हूँ कि मैं आपसे वहीं मिलूँगा।
50सञ्जय ने कहा — यह कहकर कर्ण ने कृष्ण का गाढ़ आलिंगन किया और केशव से विदा पाकर रथ से उतर गए।
51तदनन्तर स्वर्ण से सुसज्जित अपने रथ पर बैठकर वे उदास हृदय से अपने अनुचरों के साथ लौट गए।
52तब केशव ने सात्यकि के साथ अपने सारथि से बार-बार "चलो, चलो" कहते हुए और भी अधिक वेग से प्रस्थान किया।
Nepali
1सञ्जयले भने — केशवका यी हितकर र मङ्गलकारी वचन सुनेर कर्णले ती मधुसूदनको विधिवत् सत्कार गरेर भने।
2सबै कुरा जान्दाजान्दै पनि तपाईं मलाई किन भ्रमित पारेर मोहमा हाल्न चाहनुहुन्छ? तपाईंलाई थाहा छ कि सम्पूर्ण संसारको विनाश नजिक छ।
3यसको कारण शकुनि, म र दुःशासन तथा मानिसहरूका शासक धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन हुन्।
4हे कृष्ण, निःसन्देह महान् विपत्ति नजिक छ; पाण्डव र कौरवहरूको रगत नै त्यो भयङ्कर हिलो बन्नेछ।
5दुर्योधनको नेतृत्व अनुसरण गर्ने राजा र राजकुमारहरू युद्धमा शस्त्रको अग्निले भस्म भएर मृत्युका राजा यमको धाममा जानेछन्।
6हे मधुसूदन, अनेक भयङ्कर स्वप्न देखिँदै छन्, तथा भयङ्कर अपशकुन र अत्यन्त महान् उपद्रव पनि देखिँदै छन्।
7हे वृष्णिकुलनन्दन, यस्ता घटना भइरहेका छन् जसले रौँ ठाडो पारिदिन्छन् र जसले धृतराष्ट्रपुत्रको पराजय तथा युधिष्ठिरको विजयको सूचना दिन्छन्।
8महान् तेज भएको त्यो चञ्चल ग्रह शनैश्चर (शनि)ले प्रजापत्य नक्षत्र (रोहिणी)लाई पीडित पार्दै छ, जुन प्राणीहरूका लागि झन् अधिक कष्टको सूचक हो।
9हे मधुसूदन, अङ्गारक (मङ्गल) ग्रह ज्येष्ठा नक्षत्रतिर वक्र गतिले चलिरहेको छ र मानौँ त्यसको मैत्री खोज्दै अनुराधातिर गइरहेको छ।
10हे कृष्ण, निश्चय नै कुरुहरूका लागि महान् विपत्ति नजिक छ, विशेषगरी यसकारण कि ग्रहहरू चित्रा नक्षत्रविरुद्ध गइरहेका छन्।
11राहु त्यस सूर्यको नजिक आइरहेको छ जसले चन्द्रमाको मार्ग छोपेको छ, र आकाशबाट ठूलो आवाज गर्दै तथा पृथ्वीलाई कँपाउँदै उल्काहरू खसिरहेका छन्।
12हे माधव, हात्तीहरू भयङ्कर चिच्याइरहेका छन् र घोडाहरू आँसु बगाइरहेका छन् तथा अन्न-जलमा प्रसन्न हुँदैनन्।
13हे महाबाहु, भनिन्छ कि जब यस्ता अपशकुन हुन्छन्, तब महान् विपत्ति नजिक हुन्छ जसले प्राणीहरूको अत्यन्त महान् संहार गर्दछ।
14हे केशव, थोरै मात्र आहार लिँदा पनि घोडा, हात्ती र मानिसहरूको मल-मूत्र निकै धेरै मात्रामा देखिँदै छ।
15हे मधुसूदन, बुद्धिमानहरूले भनेका छन् कि यी सबै धृतराष्ट्रपुत्रको सम्पूर्ण सेनाको पराजयका चिह्न हुन्।
16तर पाण्डुपुत्रहरूको सेना प्रसन्न देखिन्छ; मृगहरू तिनीहरूको दाहिनेतिर जान्छन् र यो तिनीहरूको विजयको चिह्न हो।
17तर हे केशव, सम्पूर्ण पशु दुर्योधनको सेनाको देब्रेतिर जान्छन्, तथा अलौकिक वाणीहरू पनि सुनिन्छन् — यी पराजयका चिह्न हुन्।
18मयूर, हंस, सारस, चातक तथा जीवजीवक र बकुल्लाहरूका हूलजस्ता मङ्गलकारी पक्षीहरू पाण्डवहरूको पछि लाग्छन्।
19गिद्ध, कङ्क, बक, बाज र अन्य हिंस्रक पक्षी, यातुधान (राक्षस), ब्वाँसा तथा भमराहरू कौरवहरूको पछि लाग्छन्।
20धृतराष्ट्रपुत्रको सेनामा दुन्दुभिहरूबाट कुनै आवाज निस्कँदैन, जबकि पाण्डवहरूका दुन्दुभिहरू नबजाईकनै बज्छन्।
21जलाशयहरूले गाई र गोरुजस्तै आवाज गर्दछन्; यो धृतराष्ट्रपुत्रको सेनाको पराजयको चिह्न हो।
22हे माधव, देवताहरूले मासु र रगतको वर्षा गर्दछन्, तथा आकाशमा गन्धर्वनगर सूर्यजस्तै चम्किरहेको देखिन्छ —
23प्राचीर, खाडल, सुन्दर तोरण र स्तम्भले युक्त त्यो (नगर) आकाशमा मलिन रूपमा सूर्यलाई घेरेको देखिन्छ।
24दिन र रातको सन्धिमा, अर्थात् सूर्यको उदय र अस्तको समयमा, भयङ्कर दृश्य देखिन्छन्; स्यालहरू भयङ्कर रूपमा कराउँछन् — यी पराजयका चिह्न हुन्।
25हे मधुसूदन, एउटै पखेटा, एउटै आँखा अथवा एउटै खुट्टा भएका पक्षीहरू भयङ्कर चिच्याहट गर्दछन् — यी पराजयका चिह्न हुन्।
26कालो घाँटी र रातो खुट्टा भएका भयङ्कर देखिने पक्षीहरू साँझको समयमा सेनातिर जान्छन् — यी पराजयका चिह्न हुन्।
27हे मधुसूदन, ऊ पहिले ब्राह्मण र आफ्ना गुरुजनको तिरस्कार गर्दछ, त्यसपछि आफ्ना ती सेवकहरूको जो उससँग अनुरक्त छन् — यी पराजयका चिह्न हुन्।
28हे मधुसूदन, पूर्व दिशा रातो देखिन्छ र दक्षिण शस्त्रको रङको, जबकि पश्चिम माटोको रङको देखिन्छ। उत्तर शङ्खजस्तै देखिन्छ। यी सम्पूर्ण दिशाहरूका रङ हुन्।
29हे माधव, धृतराष्ट्रपुत्रको शिविरको चारैतिर सम्पूर्ण दिशा मानौँ डढेलोमा जलिरहेका छन् — यी उपद्रवको दर्शनले महान् विपत्तिको सूचना दिन्छ।
30हे अच्युत, मैले देखेको एउटा स्वप्नमा मैले युधिष्ठिरलाई आफ्ना भाइहरूसँग सहस्र स्तम्भ भएको प्रासादमा चढेको देखेँ।
31तिनीहरू सबै मलाई श्वेत पगरी र श्वेत वस्त्र धारण गरेका देखिए, र मैले तिनीहरू सबैलाई श्वेत आसनमा बसेको देखेँ।
32हे कृष्ण, हे जनार्दन, मैले तपाईंलाई त्यस सागरमा त्यस पृथ्वीमा शस्त्र फ्याँक्दै देखेँ जो रगतले ढाकिएको थियो।
33अपरिमित तेज भएका युधिष्ठिर मानिसका हाडको थुप्रोमा चढेर सुनको भाँडाबाट घिउ मिसिएको पायस (दूध र चिनीमा पकाइएको चामल) प्रसन्नतापूर्वक खाइरहेका थिए।
34मैले युधिष्ठिरलाई यस पृथ्वीलाई निल्दै देखेँ र यसले सूचित गर्दछ कि उनले तपाईंद्वारा दिइएको यस पृथ्वीको भोग गर्नेछन्।
35भयङ्कर कर्म गर्ने वृकोदर (भीम), ती नरश्रेष्ठ, अग्लो पर्वतमा चढेर हातमा गदा लिएर मानौँ यस पृथ्वीलाई निल्दै उभिएका थिए।
36यसले स्पष्ट सूचित गर्दछ कि उनले महायुद्धमा हामी सबैको वध गर्नेछन्। हे हृषीकेश, म जान्दछु कि जहाँ धर्म छ त्यहीँ विजय छ।
37हे हृषीकेश, गाण्डीव धारण गर्ने ती धनञ्जय तपाईंसँग महान् तेजले प्रकाशित भइरहेका थिए।
38तपाईंहरू सबैले युद्धमा दुर्योधनलाई अगाडि राख्ने पृथ्वीका शासकहरूको वध गर्नुहुनेछ — यसमा मलाई कुनै सन्देह छैन।
39नकुल र सहदेव तथा महारथी सात्यकि, श्वेत आभूषणले सुसज्जित र श्वेत माला तथा श्वेत वस्त्र धारण गरेका —
40ती नरश्रेष्ठहरू मानिसहरूद्वारा बोकिने त्यस अनुपम शिविका (पालकी)मा आरूढ, आफ्ना शिरमाथि श्वेत छत्र लिएर र श्वेत वस्त्र लगाएर मलाई देखिए।
41हे केशव, धृतराष्ट्रपुत्रको सेनामा पनि केही श्वेत पगरी धारण गरेका देखिए; तिनका नाम जान्नुहोस्।
42हे माधव, तिनीहरू हुन् अश्वत्थामा, कृप र सात्वतवंशी कृतवर्मा; पृथ्वीका अन्य सम्पूर्ण राजाहरू रगतको रङका वस्त्रमा देखिए।
43हे महाबाहु, हे प्रभु, ऊँटमा चढेका ती दस महारथी, भीष्म र द्रोण मसहित तथा धृतराष्ट्रपुत्रसँग पनि —
44हे जनार्दन, अगस्त्यद्वारा शासित दिशा (दक्षिण)तिर गइरहेका थियौँ, र थोरै समयमै हामी यमको धाममा पुग्यौँ।
45म र क्षत्रियहरूको यो सभा बनाउने ती अन्य सम्पूर्ण राजाहरू गाण्डीवरूपी अग्निमा प्रवेश गर्नेछौँ — यसमा मलाई कुनै सन्देह छैन।
46कृष्णले भने — हे कर्ण, निश्चय नै यो संसार आफ्नो अन्त्यमा पुग्नेछ, किनभने मेरा वचन तिमीलाई ग्राह्य लाग्दैनन्।
47हे प्रिय मित्र, जब सम्पूर्ण प्राणीहरूको विनाश नजिक हुन्छ, तब जुन अनुचित छ त्यो उचितको रूप धारण गरेर हृदयबाट टाढा हुँदैन।
48कर्णले भने — हे महाबाहु कृष्ण, यदि म जीवित रहेँ भने क्षत्रिय वीरहरूको संहार गर्ने यस महायुद्धपछि, जुन हामीमाथि आइपरेको छ, म तपाईंसँग भेट्नेछु।
49अन्यथा हाम्रो भेट निश्चय नै स्वर्गमा हुनेछ। हे निष्पाप, अब म देख्दछु कि म तपाईंसँग त्यहीँ भेट्नेछु।
50सञ्जयले भने — यसो भनेर कर्णले कृष्णलाई गाढ आलिङ्गन गरे र केशवबाट विदा पाएर रथबाट ओर्लिए।
51त्यसपछि सुनले सुसज्जित आफ्नो रथमा बसेर उनी उदास हृदयले आफ्ना अनुचरहरूसँग फर्किए।
52तब केशवले सात्यकिसँग आफ्नो सारथिलाई बारम्बार "जाऊ, जाऊ" भन्दै झन् बढी वेगले प्रस्थान गरे।