सर्गः 95
युद्धकाण्ड · अध्याय 95
संस्कृत
1तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् । रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।। राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् । काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।। निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः । रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
2तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् । रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।। राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् । काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।। निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः । रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
3तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् । रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।। राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् । काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।। निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः । रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
4दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः । राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।6.95.4।। विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः । राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।6.95.5।।
5दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः । राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।6.95.4।। विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः । राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।6.95.5।।
6कथंशूर्पणखावृद्धाकरालानिर्णतोदरी । आससादवनेरामंकन्दर्पमिवरूपिणम् ।।6.95.6।।
7सुकुमारंमहासत्त्वंसर्वभूतहितेरतम् । तंदृष्टवालोकनिन्द्यासाहीनरूपाप्रकामिता ।।6.95.7।।
8कथंसर्वगुणैर्हीनागुणवन्तंमहौजसम् । सुमुखंदुर्मुखीरामंकामयामासराक्षसी ।।6.95.8।।
9जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा । अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।6.95.9।। राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च । चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।6.95.10।।
10जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा । अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।6.95.9।। राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च । चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।6.95.10।।
11तन्निमित्तमिदंवैरंरावणेनकृतंमहत् । वधायसीतासासीतादशग्रीवेणरक्षसा ।।6.95.11।।
12न च सीतांदशग्रीवःप्राप्नोतिजनकात्मजाम् । बद्धंबलवतावैरमक्षयंराघवेण च ।।6.95.12।।
13वैदेहींप्रार्थयानंतंविराधंप्रेक्षयराक्षसम् । हतमेकेनरामेणपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।6.95.13।।
14चतुर्धशसहस्राणिरक्षसांभीमकर्मणाम् । निहतानिजनस्थानेशरैरग्निशिखोपमैः ।।6.95.14।।
15खरश्चनिहतःसङ्ख्येदूषणस्त्रिशिरास्तथा । शरैरादितसङ्काशैःपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।6.95.15।।
16हतोयोजनबाहुश्चकबन्दोरुदिराशनः । क्रोधान्नादंनदन् सोऽथपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।6.95.16।।
17जघानबलिनंरामस्सहस्रनयनात्मजम् । वालिनंमेरुसङ्काशंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।6.95.17।।
18ऋष्यमूकेवसंश्चैवदीनोभग्नमनोरथः । सुग्रीवःप्रापितोराज्यंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।6.95.18।।
19धर्मार्थसहितंवाक्यंसर्वेषांरक्षसांहितम् । युक्तंविभीषणेनोक्तंमोहत्तस्य न रोचते ।।6.95.19।।
20विभीषणवचःकुर्याद्यदिस्मधनदानुजः । श्मशानभूतादुःखार्तानेयंलङ्काभविष्यति ।।6.95.20।।
21कुम्भकर्णंहतंश्रुत्वाराघवेणमहाबलम् । अतिकायं च दुर्मर्षंलक्ष्मणेनहतंतदा ।।6.95.21।। प्रियंचेन्द्रजितंपुत्रंरावणोनावबुध्यते ।
22ममपुत्रोममभ्राताममभर्तारणेहतः ।।6.95.22।। इत्येषश्रूयतेशब्दोराक्षसीनांकुलेकुले ।
23रथश्चाश्वाश्चनागाश्चहताःशतसहस्रशः ।।6.95.23।। रणेरामेणशूरेणहताश्चापिपदातयः ।
24रुद्रोवायदिवाविष्णुर्महेन्द्रोवाशतक्रतुः ।।6.95.24।। हन्तिनोरामरूपेणयदिवास्वयमन्तकः ।
25हतप्रवीरारामेणनिराशाजीवितेवयम् ।।6.95.25।। अपश्य्नत्योभयस्यान्तमनाथाविलपामहे ।
26रामहस्ताद्धशग्रीवश्शूरोदत्तमहावरः ।।6.95.26।। इदंभयंमहाघोरंसमुत्पन्नं न बुध्यते ।
27तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।।6.95.27।। उपसृष्टंपरित्रातुंशक्तारामेणसम्युगे ।
28त्पताश्चापिदृश्यन्तेरावणस्यरणेरणे ।।6.95.28।। कथयन्तिहिरामेणरावणस्यनिबर्हणम् ।
29पितामहेनप्रीतेनदेवदानवराक्षसैः ।।6.95.29।। रावणस्याभयंदत्तंमनुष्येभ्यो न याचितम् ।
30तदिदंमानुषंमन्येप्राप्तंनिःसंशयंभयम् ।।6.95.30।। जीवितान्तकंघोरंरक्षसांरावणस्य च ।
31पीड्यमानास्तुबलिनावरदानेनरक्षसा ।।6.95.31।। दीप्स्सैस्तपोभिर्विबुधाःपितामहमपूजयन् ।
32देवतानांहितार्थायमहात्मावैपितामहः ।।6.95.32।। उवाचदेवताःसर्वाइदंतुष्टोमहद्वचः ।
33अद्यप्रभृतिलोकांस्त्रीन् सर्वेदानवराक्षसाः ।।6.95.33।। भयेनप्रावृतानित्यंविचरिष्यन्तिशाश्वतम् ।
34दैवतैस्तुसमागम्यसर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः ।।6.95.34।। वृषध्वजस्त्रिपुरहामहादेवःप्रसादितः ।
35प्रसन्नस्तुमहादेवोदेवानेतद्वचोऽब्रवीत् ।।6.95.35।। उत्पत्स्यतिहितार्थंवोनारीरक्षःक्षयावहा ।
36एषादेवैःप्रयुक्तातुक्षुद्यथादानवान् पुरा ।।6.95.36।। भक्षयिष्यतिनःसीताराक्षसघ्नीसरावणान् ।
37रावणस्यापनीतेनदुर्विनीतस्यदुर्मतेः ।।6.95.37।। अयंनिष्टानकोघोरंशोकेनसमभिप्लुतः ।
38तंन पश्यामहेलोकेयोनःशरणदोभवेत् ।।6.95.38।। राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये ।
39नास्तिनःशरणंकश्चिद्भयेमहतितिष्ठताम् ।।6.95.39।। दावाग्निवेष्टितानांहिकरेणूनांयथावने ।
40प्राप्तकालंकृतंतेनपौलस्त्येनमहात्मना ।।6.95.40।। यतएवंभयंदृष्टंतमेवशरणंगतः ।
अङ्ग्रेजी
1"Rama who can work without getting tired put an end to thousands of Rakshasa warriors with his sharp glowing arrows decked with gold. Thousands of warriors sent by king Ravana, mounted on chariots, yoked to horses, of the colour of fire, thousands of warriors who could wage with iron bars, decked in gold, mounted on colourful chariots of golden colour pictures and Rakshasas who can change their form at will, were destroyed by Sri Rama."
2"Rama who can work without getting tired put an end to thousands of Rakshasa warriors with his sharp glowing arrows decked with gold. Thousands of warriors sent by king Ravana, mounted on chariots, yoked to horses, of the colour of fire, thousands of warriors who could wage with iron bars, decked in gold, mounted on colourful chariots of golden colour pictures and Rakshasas who can change their form at will, were destroyed by Sri Rama."
3"Rama who can work without getting tired put an end to thousands of Rakshasa warriors with his sharp glowing arrows decked with gold. Thousands of warriors sent by king Ravana, mounted on chariots, yoked to horses, of the colour of fire, thousands of warriors who could wage with iron bars, decked in gold, mounted on colourful chariots of golden colour pictures and Rakshasas who can change their form at will, were destroyed by Sri Rama."
4"On seeing and hearing of the others left over, the night rangers felt bewildered and piteous with agony coming together, moving in groups, those who lost husband, son, kin and protectors along with associates crying, stricken with grief."
5"On seeing and hearing of the others left over, the night rangers felt bewildered and piteous with agony coming together, moving in groups, those who lost husband, son, kin and protectors along with associates crying, stricken with grief."
6"How did that old, dreadful and hideous Surpanakha approach Rama, whose form is charming like the god of love, in the forest?"
7"That woman of ugly appearance deserves to be killed. How is it that she was stung with love with that delicate Rama, a well wisher of all beings?"
8"How did that rakshasi of terrible appearance dare to love that virtuous Rama?"
9"Because of our bad luck and to the destruction of her own people, Khara and Dooshana, that old lady, with wrinkled face, grey haired (Surpanakha) Rakshasa woman tried to go and attack Raghava, a misdeed which was ridiculed and condemned by the whole world?"
10"Because of our bad luck and to the destruction of her own people, Khara and Dooshana, that old lady, with wrinkled face, grey haired (Surpanakha) Rakshasa woman tried to go and attack Raghava, a misdeed which was ridiculed and condemned by the whole world?"
11"For that reason of Surpanakha, this enmity has been conceived by Ravana and Sita was borne away by the ten headed Rakshasa."
12"Hope the ten headed Ravana will not touch Sita forcibly, by which undying enmity has been contracted already."
13"On perceiving that Viradha solicitous of Vaidehi, the Rakshasa was killed by Rama with one arrow. That is sufficient proof (of Rama's valour)."
14" At Janasthana fourteen thousand Rakshasas have been destroyed with his arrows like peaks of fire."
15"Khara was killed in that combat with sunlike arrows, so also Dooshana and Trisira. That example is sufficient proof."
16"Kabhanda who lived on blood came roaring, enraged, whose arms were eight meters long was also killed and that is a sufficient example."
17"Mighty Rama killed the son of thousand eyed Indra, Vali, who resembled mountain Meru. That example is sufficient proof."
18"Sugriva, who was living on Rishyamukha, dejected and disconsolate was restored with his kingdom. That is sufficient."
19"Good advice given by Vibheeshana in accordance with righteousness was not liked by him in delusion."
20"Had Ravana, the younger brother of Kubera followed the advice of Vibheeshana, this Lanka would not have been stricken with grief and turned into a crematorium."
21"Kumbhakarna of extraordinary strength having been killed by Raghava, and even on hearing that Atikaya who is difficult to disregard, and Indrajith, dear son killed by Lakshmana also, Ravana has not realised."
22"My son is killed, my brother is killed, my husband is killed," was the sound heard from every family.
23"Horses, elephants, warriors, even foot soldiers were killed, chariots were destroyed, and hundreds and thousands struck down in war by Rama."
24"Is it Rudra, or Lord Vishnu, or Indra, who has done hundred sacrifices in the past or is it that the god of death itself has taken the form of Rama and killed him?"
25"Eminent heroes killed by Rama, hopes of life lost, not able to see the end of fear, we are like orphans weeping."
26"Graced with the boon of arrows the tenheaded Ravana has not realised the appalling danger to him from Rama."
27"Neither gods nor Gandharvas, not even fiends will be able to protect, struck by Rama in war."
28"In every war evil portents are noticed rising up, of Rama destroying Ravana. How much more to say?"
29"Brahma has lovingly provided protection to Ravana from Devas, Danavas and Rakshasas. He did not seek protection from humans."
30"Fearlessness of death from human beings attained by Ravana in this way was no doubt terrific to Rakshasas and Ravana."
31"Tormented by the oppression of Ravana, on account of the boon (given to him by the creator) and intensity of his austerities, the learned worshipped Brahma."
32"Gratified by the worship of Devatas, wishing them good, Brahma spoke these words."
33"From now ,all Danavas and Rakshasas will range the three worlds every day permanently in fear."
34"Getting together all the Devatas marched towards Indra and propitiated Lord MahaDeva, destroyer of Tripura, who Bears the sign of bull on his abode."
35MahaDeva was pleased by the Devatas and spoke these words for their benefit," a woman will be born for the destruction of Rakshasas."
36"Just as hunger consumed Danavas earlier, this woman, instigated (by Devatas) will consume all Rakshasas and Ravana."
37"Because of the misconduct of the evilminded Ravana's immoral action, terrific destruction attended by grief stares at us."
38"Threatened like this by Raghava, we cannot perceive anyone in this world who can protect us now. Just as beings are threatened by the time spirit at the end of the destruction of this world, we are threatened."
39"Indeed, there is no protection for us here to stay, as we are like the female elephants in the forest covered by huge wildfire."
40"Great Vibheeshana of the Paulastya race, perceiving opportune time, has sought refuge out of fear."
हिन्दी
1'अथक कर्म करने वाले राम ने स्वर्ण से सुसज्जित अपने तीक्ष्ण देदीप्यमान बाणों से सहस्रों राक्षस योद्धाओं का अन्त कर दिया। राजा रावण द्वारा भेजे गए सहस्रों योद्धा, जो अग्नि के वर्ण के अश्वों से जुते रथों पर आरूढ़ थे, सहस्रों योद्धा जो लौहदण्डों से युद्ध कर सकते थे, स्वर्ण से सुसज्जित थे, स्वर्ण के चित्रों वाले रंगीन रथों पर आरूढ़ थे तथा इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ राक्षस — ये सब श्रीराम द्वारा नष्ट कर दिए गए।'
2'अथक कर्म करने वाले राम ने स्वर्ण से सुसज्जित अपने तीक्ष्ण देदीप्यमान बाणों से सहस्रों राक्षस योद्धाओं का अन्त कर दिया। राजा रावण द्वारा भेजे गए सहस्रों योद्धा, जो अग्नि के वर्ण के अश्वों से जुते रथों पर आरूढ़ थे, सहस्रों योद्धा जो लौहदण्डों से युद्ध कर सकते थे, स्वर्ण से सुसज्जित थे, स्वर्ण के चित्रों वाले रंगीन रथों पर आरूढ़ थे तथा इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ राक्षस — ये सब श्रीराम द्वारा नष्ट कर दिए गए।'
3'अथक कर्म करने वाले राम ने स्वर्ण से सुसज्जित अपने तीक्ष्ण देदीप्यमान बाणों से सहस्रों राक्षस योद्धाओं का अन्त कर दिया। राजा रावण द्वारा भेजे गए सहस्रों योद्धा, जो अग्नि के वर्ण के अश्वों से जुते रथों पर आरूढ़ थे, सहस्रों योद्धा जो लौहदण्डों से युद्ध कर सकते थे, स्वर्ण से सुसज्जित थे, स्वर्ण के चित्रों वाले रंगीन रथों पर आरूढ़ थे तथा इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ राक्षस — ये सब श्रीराम द्वारा नष्ट कर दिए गए।'
4'शेष बचे अन्य लोगों को देखकर और उनसे सुनकर निशाचरियाँ विह्वल और व्यथा से दयनीय हो गईं; वे एकत्र होकर, समूहों में घूमकर, जिन्होंने पति, पुत्र, बन्धु और रक्षक खो दिए थे, अपनी सहेलियों सहित शोक से पीड़ित होकर रोने लगीं।'
5'शेष बचे अन्य लोगों को देखकर और उनसे सुनकर निशाचरियाँ विह्वल और व्यथा से दयनीय हो गईं; वे एकत्र होकर, समूहों में घूमकर, जिन्होंने पति, पुत्र, बन्धु और रक्षक खो दिए थे, अपनी सहेलियों सहित शोक से पीड़ित होकर रोने लगीं।'
6'वह वृद्धा, भयङ्कर और कुरूप शूर्पणखा वन में उन राम के समीप कैसे गई, जिनका रूप कामदेव के समान मनोहर है?'
7'कुरूप रूप वाली वह स्त्री वध के योग्य थी। यह कैसे हुआ कि वह सब प्राणियों के हितैषी उन सुकुमार राम पर मोहित हो गई?'
8'भयङ्कर रूप वाली उस राक्षसी ने उन धर्मात्मा राम से प्रेम करने का साहस कैसे किया?'
9'हमारे दुर्भाग्य से और अपने ही जनों — खर तथा दूषण — के विनाश के लिए झुर्रीदार मुख और श्वेत केशों वाली उस वृद्धा राक्षसी (शूर्पणखा) ने राघव के पास जाकर उन पर आक्रमण करने का प्रयत्न किया — ऐसा दुष्कर्म जिसका समूचे संसार ने उपहास और निन्दा की।'
10'हमारे दुर्भाग्य से और अपने ही जनों — खर तथा दूषण — के विनाश के लिए झुर्रीदार मुख और श्वेत केशों वाली उस वृद्धा राक्षसी (शूर्पणखा) ने राघव के पास जाकर उन पर आक्रमण करने का प्रयत्न किया — ऐसा दुष्कर्म जिसका समूचे संसार ने उपहास और निन्दा की।'
11'शूर्पणखा के उसी कारण से रावण ने यह वैर ठाना और दशमुख राक्षस ने सीता का अपहरण किया।'
12'आशा है दशमुख रावण सीता को बलपूर्वक स्पर्श न करेगा, जिससे पहले ही अक्षय वैर ठन चुका है।'
13'वैदेही की अभिलाषा करने वाला वह विराध राम द्वारा एक ही बाण से मारा गया — यह देखकर ही (राम के पराक्रम का) पर्याप्त प्रमाण मिल जाता है।'
14'जनस्थान में चौदह सहस्र राक्षस उनके अग्निशिखाओं के समान बाणों से नष्ट कर दिए गए।'
15'उस युद्ध में सूर्य के समान बाणों से खर मारा गया, वैसे ही दूषण और त्रिशिरा भी। वह उदाहरण पर्याप्त प्रमाण है।'
16'रक्त पर जीवित रहने वाला कबन्ध, जिसकी भुजाएँ आठ मीटर लम्बी थीं, क्रुद्ध होकर गर्जता आया और मारा गया — यह उदाहरण भी पर्याप्त है।'
17'महाबली राम ने सहस्राक्ष इन्द्र के पुत्र वालि का वध किया, जो मेरु पर्वत के समान था। वह उदाहरण पर्याप्त प्रमाण है।'
18'ऋष्यमूक पर रहते खिन्न और निराश सुग्रीव को उनका राज्य लौटा दिया गया। यह पर्याप्त है।'
19'विभीषण ने धर्म के अनुसार जो उत्तम परामर्श दिया, वह मोह के कारण उसे रुचिकर न लगा।'
20'यदि कुबेर के कनिष्ठ भ्राता रावण ने विभीषण का परामर्श माना होता, तो यह लङ्का शोक से पीड़ित होकर श्मशान में परिणत न होती।'
21'असाधारण बल वाला कुम्भकर्ण राघव द्वारा मारा गया, और यह सुनकर भी कि दुर्जेय अतिकाय तथा प्रिय पुत्र इन्द्रजित् भी लक्ष्मण द्वारा मारे गए, रावण ने बोध नहीं किया।'
22'मेरा पुत्र मारा गया, मेरा भाई मारा गया, मेरा पति मारा गया' — यह शब्द प्रत्येक कुल से सुनाई पड़ता था।
23'अश्व, हाथी, योद्धा और पदाति भी मारे गए, रथ नष्ट हुए और सैकड़ों-सहस्रों राम द्वारा युद्ध में गिरा दिए गए।'
24'क्या ये रुद्र हैं, अथवा भगवान् विष्णु, अथवा पूर्वकाल में सौ यज्ञ करने वाले इन्द्र, अथवा स्वयं मृत्युदेव ही राम का रूप धारण कर उनका वध कर रहे हैं?'
25'राम द्वारा श्रेष्ठ वीर मारे गए, जीवन की आशा जाती रही; भय का अन्त न देखकर हम अनाथों के समान रो रही हैं।'
26'बाणों के वरदान से सुसज्जित दशमुख रावण ने राम से आने वाले अपने भयङ्कर सङ्कट का बोध नहीं किया।'
27'युद्ध में राम से आहत होने पर न देवता, न गन्धर्व और न ही पिशाच रक्षा कर सकेंगे।'
28'प्रत्येक युद्ध में रावण के विनाश के सूचक अपशकुन प्रकट होते देखे गए। और अधिक क्या कहा जाए?'
29'ब्रह्मा ने स्नेहपूर्वक रावण को देवों, दानवों और राक्षसों से रक्षा प्रदान की। उसने मनुष्यों से रक्षा नहीं माँगी।'
30'इस प्रकार रावण द्वारा प्राप्त मनुष्यों से मृत्यु की अभयता निःसन्देह राक्षसों और रावण के लिए भयङ्कर सिद्ध हुई।'
31'(सृष्टिकर्ता द्वारा दिए गए) वरदान और अपनी तपस्या की तीव्रता के कारण रावण के उत्पीड़न से सन्तप्त होकर विद्वानों ने ब्रह्मा की उपासना की।'
32'देवताओं की उपासना से प्रसन्न होकर, उनका हित चाहते हुए ब्रह्मा ने ये वचन कहे।'
33'अब से सब दानव और राक्षस प्रतिदिन तीनों लोकों में सदा भय में विचरण करेंगे।'
34'सब देवता एकत्र होकर इन्द्र की ओर चले और त्रिपुरविनाशक महादेव की, जिनके धाम पर वृषभ का चिह्न है, आराधना की।'
35'देवताओं से प्रसन्न होकर महादेव ने उनके हित के लिए ये वचन कहे — 'राक्षसों के विनाश के लिए एक स्त्री उत्पन्न होगी।''
36'जैसे पूर्वकाल में क्षुधा ने दानवों को खा लिया था, वैसे ही (देवताओं द्वारा प्रेरित) यह स्त्री सब राक्षसों और रावण को खा जाएगी।'
37'दुर्बुद्धि रावण के दुराचार और अनैतिक कर्म के कारण शोक से युक्त भयङ्कर विनाश हमारे सामने खड़ा है।'
38'इस प्रकार राघव से भयभीत होकर हमें इस संसार में कोई ऐसा दिखाई नहीं देता जो अब हमारी रक्षा कर सके। जैसे इस संसार के विनाश के अन्त में प्राणी कालस्वरूप से भयभीत होते हैं, वैसे ही हम भयभीत हैं।'
39'सचमुच यहाँ ठहरने के लिए हमें कोई रक्षा नहीं है, क्योंकि हम विशाल दावानल से घिरी वन की हथिनियों के समान हैं।'
40'पुलस्त्यवंश के महान् विभीषण ने उचित अवसर पहचानकर भय से शरण ले ली।'
नेपाली
1'अथक कर्म गर्ने रामले सुनले सजिएका आफ्ना तीखा देदीप्यमान बाणले हजारौँ राक्षस योद्धाको अन्त्य गरिदिए। राजा रावणले पठाएका हजारौँ योद्धा, जो आगोको वर्णका अश्वले जोतिएका रथमा आरूढ थिए, हजारौँ योद्धा जो लौहदण्डले युद्ध गर्न सक्थे, सुनले सजिएका थिए, सुनका चित्र भएका रङ्गीन रथमा आरूढ थिए तथा इच्छाअनुसार रूप बदल्न समर्थ राक्षसहरू — यी सबै श्रीरामद्वारा नष्ट पारिए।'
2'अथक कर्म गर्ने रामले सुनले सजिएका आफ्ना तीखा देदीप्यमान बाणले हजारौँ राक्षस योद्धाको अन्त्य गरिदिए। राजा रावणले पठाएका हजारौँ योद्धा, जो आगोको वर्णका अश्वले जोतिएका रथमा आरूढ थिए, हजारौँ योद्धा जो लौहदण्डले युद्ध गर्न सक्थे, सुनले सजिएका थिए, सुनका चित्र भएका रङ्गीन रथमा आरूढ थिए तथा इच्छाअनुसार रूप बदल्न समर्थ राक्षसहरू — यी सबै श्रीरामद्वारा नष्ट पारिए।'
3'अथक कर्म गर्ने रामले सुनले सजिएका आफ्ना तीखा देदीप्यमान बाणले हजारौँ राक्षस योद्धाको अन्त्य गरिदिए। राजा रावणले पठाएका हजारौँ योद्धा, जो आगोको वर्णका अश्वले जोतिएका रथमा आरूढ थिए, हजारौँ योद्धा जो लौहदण्डले युद्ध गर्न सक्थे, सुनले सजिएका थिए, सुनका चित्र भएका रङ्गीन रथमा आरूढ थिए तथा इच्छाअनुसार रूप बदल्न समर्थ राक्षसहरू — यी सबै श्रीरामद्वारा नष्ट पारिए।'
4'बाँकी रहेका अरूलाई देखेर र तिनीबाट सुनेर निशाचरीहरू विह्वल र व्यथाले दयनीय भए; तिनीहरू जम्मा भई, समूहमा घुमेर, जसले पति, पुत्र, बन्धु र रक्षक गुमाएका थिए, आफ्ना सहेलीसहित शोकले पीडित भई रुन थाले।'
5'बाँकी रहेका अरूलाई देखेर र तिनीबाट सुनेर निशाचरीहरू विह्वल र व्यथाले दयनीय भए; तिनीहरू जम्मा भई, समूहमा घुमेर, जसले पति, पुत्र, बन्धु र रक्षक गुमाएका थिए, आफ्ना सहेलीसहित शोकले पीडित भई रुन थाले।'
6'त्यो वृद्धा, भयङ्कर र कुरूप शूर्पणखा वनमा ती रामको नजिक कसरी गइन्, जसको रूप कामदेवझैँ मनोहर छ?'
7'कुरूप रूप भएकी त्यो स्त्री वधको योग्य थिइन्। यो कसरी भयो कि उनी सबै प्राणीका हितैषी ती सुकुमार राममाथि मोहित भइन्?'
8'भयङ्कर रूप भएकी त्यस राक्षसीले ती धर्मात्मा राममाथि प्रेम गर्ने साहस कसरी गरिन्?'
9'हाम्रो दुर्भाग्यले र आफ्नै जन — खर तथा दूषण — को विनाशका लागि चाउरी परेको अनुहार र सेता केश भएकी त्यस वृद्धा राक्षसी (शूर्पणखा) ले राघवकहाँ गएर उनीमाथि आक्रमण गर्ने प्रयत्न गरिन् — यस्तो दुष्कर्म जसको समूचो संसारले उपहास र निन्दा गर्यो।'
10'हाम्रो दुर्भाग्यले र आफ्नै जन — खर तथा दूषण — को विनाशका लागि चाउरी परेको अनुहार र सेता केश भएकी त्यस वृद्धा राक्षसी (शूर्पणखा) ले राघवकहाँ गएर उनीमाथि आक्रमण गर्ने प्रयत्न गरिन् — यस्तो दुष्कर्म जसको समूचो संसारले उपहास र निन्दा गर्यो।'
11'शूर्पणखाकै त्यही कारणले रावणले यो वैर साँध्यो र दशमुख राक्षसले सीताको अपहरण गर्यो।'
12'आशा छ दशमुख रावणले सीतालाई बलपूर्वक स्पर्श गर्नेछैन, जसबाट पहिल्यै अक्षय वैर साँधिइसकेको छ।'
13'वैदेहीको अभिलाषा गर्ने त्यो विराध रामद्वारा एउटै बाणले मारियो — यो देखेर नै (रामको पराक्रमको) पर्याप्त प्रमाण मिल्छ।'
14'जनस्थानमा चौध हजार राक्षस उनका आगोका शिखाझैँ बाणले नष्ट पारिए।'
15'त्यस युद्धमा सूर्यझैँ बाणले खर मारियो, त्यसै गरी दूषण र त्रिशिरा पनि। त्यो उदाहरण पर्याप्त प्रमाण हो।'
16'रगतमा जीवित रहने कबन्ध, जसका पाखुरा आठ मिटर लामा थिए, क्रुद्ध भई गर्जँदै आयो र मारियो — यो उदाहरण पनि पर्याप्त छ।'
17'महाबली रामले सहस्राक्ष इन्द्रका पुत्र वालिको वध गरे, जो मेरु पर्वतझैँ थियो। त्यो उदाहरण पर्याप्त प्रमाण हो।'
18'ऋष्यमूकमा बस्दै गरेका खिन्न र निराश सुग्रीवलाई तिनको राज्य फर्काइयो। यो पर्याप्त छ।'
19'विभीषणले धर्मअनुसार जुन उत्तम परामर्श दिए, त्यो मोहका कारण उसलाई रुचिकर लागेन।'
20'यदि कुबेरका कान्छा भाइ रावणले विभीषणको परामर्श मानेको भए, यो लङ्का शोकले पीडित भई मसानघाटमा परिणत हुने थिएन।'
21'असाधारण बल भएको कुम्भकर्ण राघवद्वारा मारियो, र यो सुनेर पनि कि दुर्जेय अतिकाय तथा प्रिय पुत्र इन्द्रजित् पनि लक्ष्मणद्वारा मारिए, रावणले बोध गरेन।'
22'मेरो पुत्र मारियो, मेरो भाइ मारियो, मेरो पति मारियो' — यो शब्द प्रत्येक कुलबाट सुनिन्थ्यो।
23'अश्व, हात्ती, योद्धा र पैदल सैनिक पनि मारिए, रथ नष्ट भए र सयौँ-हजारौँ रामद्वारा युद्धमा ढालिए।'
24'के यी रुद्र हुन्, अथवा भगवान् विष्णु, अथवा पूर्वकालमा सय यज्ञ गर्ने इन्द्र, अथवा स्वयं मृत्युदेवले नै रामको रूप धारण गरी उसको वध गर्दै छन्?'
25'रामद्वारा श्रेष्ठ वीरहरू मारिए, जीवनको आशा गयो; भयको अन्त्य नदेखेर हामी अनाथझैँ रोइरहेका छौँ।'
26'बाणको वरदानले सजिएको दशमुख रावणले रामबाट आउने आफ्नो भयङ्कर सङ्कटको बोध गरेन।'
27'युद्धमा रामबाट आहत हुँदा न देवता, न गन्धर्व र न त पिशाचले नै रक्षा गर्न सक्नेछन्।'
28'प्रत्येक युद्धमा रावणको विनाशका सूचक अपशकुन प्रकट भएका देखिए। अझ के भनौँ?'
29'ब्रह्माले स्नेहपूर्वक रावणलाई देव, दानव र राक्षसहरूबाट रक्षा प्रदान गरे। उसले मानिसबाट रक्षा मागेन।'
30'यसरी रावणले प्राप्त गरेको मानिसबाट मृत्युको अभयता निःसन्देह राक्षसहरू र रावणका लागि भयङ्कर सिद्ध भयो।'
31'(सृष्टिकर्ताले दिएको) वरदान र आफ्नो तपस्याको तीव्रताका कारण रावणको उत्पीडनले सन्तप्त भई विद्वानहरूले ब्रह्माको उपासना गरे।'
32'देवताहरूको उपासनाबाट प्रसन्न भई, तिनको हित चाहँदै ब्रह्माले यी वचन भने।'
33'अबदेखि सबै दानव र राक्षस प्रतिदिन तीनै लोकमा सधैँ भयमा विचरण गर्नेछन्।'
34'सबै देवता जम्मा भई इन्द्रतिर हिँडे र त्रिपुरविनाशक महादेवको, जसको धाममा वृषभको चिह्न छ, आराधना गरे।'
35'देवताहरूबाट प्रसन्न भई महादेवले तिनको हितका लागि यी वचन भने — 'राक्षसहरूको विनाशका लागि एउटी स्त्री जन्मनेछिन्।''
36'जसरी पूर्वकालमा भोकले दानवहरूलाई खाएको थियो, त्यसै गरी (देवताहरूबाट प्रेरित) यी स्त्रीले सबै राक्षस र रावणलाई खानेछिन्।'
37'दुर्बुद्धि रावणको दुराचार र अनैतिक कर्मका कारण शोकले युक्त भयङ्कर विनाश हाम्रो अगाडि खडा छ।'
38'यसरी राघवबाट भयभीत भई हामीलाई यस संसारमा कोही यस्तो देखिँदैन जसले अब हाम्रो रक्षा गर्न सकोस्। जसरी यस संसारको विनाशको अन्त्यमा प्राणीहरू कालस्वरूपसँग भयभीत हुन्छन्, त्यसै गरी हामी भयभीत छौँ।'
39'साँच्चै यहाँ रहनका लागि हामीलाई कुनै रक्षा छैन, किनकि हामी विशाल डढेलोले घेरिएका वनका हात्तिनीझैँ छौँ।'
40'पुलस्त्यवंशका महान् विभीषणले उचित अवसर चिनेर भयले शरण लिइसके।'