सर्गः 94
युद्धकाण्ड · अध्याय 94
संस्कृत
1स प्रविश्यसभांराजादीनःपरमदुःखितः । निषपादासनेमुख्येसिंहःक्रुद्धइवश्वसन् ।।6.94.1।।
2अब्रवीच्च स तान्सर्वान् बलमुख्यान् महाबलः । रावणःप्राञ्जलिर्वाक्यंपुत्रव्यसनकर्शितः ।।6.94.2।।
3सर्वेभवन्तस्सर्वेणहस्त्यश्वेनसमावृताः । निर्यान्तुरथसङ्घैश्चपादातैश्चोपशोभिताः ।।6.94.3।।
4एकंरामंपरिक्षिप्यसमरेहन्तुमर्हथ । वर्षन्तश्शरवर्षाणिप्रावृट् कालइवाम्बुदाः ।।6.94.4।।
5अथवाहंशरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रंमहाहवे । भवद्भिःश्वोनिहन्तास्मिरामंलोकस्यपश्यतः ।।6.94.5।।
6इत्येतद्वाक्यमादायरक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः । निर्ययुस्तेरथैःशीघ्रैर्नानानीकैश्चसंयुताः ।।6.94.6।।
7परिघान् पट्टसांश्चैवशरखङ्गपरश्वधान् । शरीरान्तकरान् सर्वेचिक्षिपुर्वानरान् प्रति ।।6.94.7।। वानराश्चद्रुमान्शैलान्राक्षसान्प्रतिचिक्षिपुः ।
8स सङ्ग्रामोमहाभीमस्सूर्यस्यदयनंप्रति ।।6.94.8।। रक्षसांवानराणां च तुमुलस्समपद्यत ।
9तेगदाभिश्चचित्राभिःप्रासैःखडगैःपरश्वधैः ।।6.94.9।। अन्योन्यंसमरेजघ्नुस्तदावानरराक्षसाः ।
10एवंप्रवृत्तेसङ्ग्रामेह्यद्भुतंसुमहद्रजः ।।6.94.10।। रक्षसांवानराणां च शान्तंशोणितविस्रवैः ।
11मातङ्गरथकूलाश्चवाजिमत्सास्यध्वजद्रुमाः ।।6.94.11।। शरीरसङ्घाटवहाःप्रसस्रुःशोणितापगाः ।
12ततस्तेवानराःसर्वेशोणितौघपरिप्लुताः ।।6.94.12।। ध्वजवर्मरथानश्वान्नानाप्रहरणानि च । आप्लुत्याप्लुत्यसमरेवानरेन्द्राबभञ्चिरे ।।6.94.13।।
13ततस्तेवानराःसर्वेशोणितौघपरिप्लुताः ।।6.94.12।। ध्वजवर्मरथानश्वान्नानाप्रहरणानि च । आप्लुत्याप्लुत्यसमरेवानरेन्द्राबभञ्चिरे ।।6.94.13।।
14केशान् कर्णललाटं च नासिकाश्चप्लवङ्गमाः । रक्षसांदशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापिव्यकर्तयन् ।।6.94.14।।
15एकैकंराक्षसंसङ्ख्येशतंवानरपुङ्गवाः । अभ्यधावन्तफलिनंवृक्षंशकुनयोयथा ।।6.94.15।।
16तदागदाभिर्गुर्वीभिःप्रासैःखडगैःपरश्वधैः । निर्जघ्नुर्वानरान्घोरान्राक्षसाःपर्वतोपमाः ।।6.94.16।।
17राक्षसैर्वध्यमानानांवानराणांमहाचमूः । शरण्यंशरणंयातारामंदशरथात्मजम् ।।6.94.17।।
18ततोरामोमहातेजाधनुरादायवीर्यवान् । प्रविश्यराक्षसंसैन्यंशरवर्षंववर्ष ह ।।6.94.18।।
19प्रविष्टंतुतदारामंमेघास्सूर्यमिवाम्बरे । नाथिजग्मुर्महाघोरानिर्दहन्तंशराग्निना ।।6.94.19।।
20कृतान्येवसुघोराणिरामेणरजनीचराः । ददृशुस्ते न वैरामंकर्माण्यसुकराणिते ।।6.94.20।।
21चालयन्तंमहासैन्यंविधमन्तंमहारथान् । ददृशुस्ते न वैरामंवातंवनगतंयथा ।।6.94.21।।
22छिन्नंभिन्नंशरैर्दग्धंप्रभन्नंशस्त्रपीडितम् । बलंरामेणददृशुर्नरामंशीघ्रकारिणम् ।।6.94.22।।
23प्रहरन्तंशरीरेषु न तेपश्यन्तिराघवम् । इन्द्रियार्थेषुतिष्ठन्तंभूतात्मानमिवप्रजाः ।।6.94.23।।
24एषहन्तिगजानीकमेषहन्तिमहारथान् । एषहन्तिशरैस्तीक्ष्णैःपदातीस्वाजिभिःसह ।।6.94.24।। इतितेराक्षसास्सर्वेरामस्यसदृशान्रणे । अन्योन्यंकुपिताजघ्नुस्सादृश्याद्राघवस्यते ।।6.94.25।।
25एषहन्तिगजानीकमेषहन्तिमहारथान् । एषहन्तिशरैस्तीक्ष्णैःपदातीस्वाजिभिःसह ।।6.94.24।। इतितेराक्षसास्सर्वेरामस्यसदृशान्रणे । अन्योन्यंकुपिताजघ्नुस्सादृश्याद्राघवस्यते ।।6.94.25।।
26न तेददृशिरेरामंदहन्तमपिवाहिनीम् । मोहिताःपरमास्त्रणगान्धर्वेणमहात्मना ।।6.94.26।।
27तेतुरामसहस्राणिरणेपश्यन्तिराक्षसाः । पुनःपश्यन्तिकाकुत्स्थमेकमेवमहाहवे ।।6.94.27।।
28भ्रमन्तीकाञ्चनींकोटिंकार्मुकस्यमहात्मनः । अलातचक्रप्रतिमांददृशुस्ते न राघवम् ।।6.94.28।।
29शरीरनाभिसत्त्वार्चिश्शरारंनेमिकार्मुकम् । ज्याघोषतलनिर्घोषंतेजोबुधदिगुणप्रभम् ।।6.94.29।। दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तंनिघ्नन्तंयुधिराक्षसान् । ददृशूरामचक्रंतत्कालचक्रमिवप्रजाः ।।6.94.30।।
30शरीरनाभिसत्त्वार्चिश्शरारंनेमिकार्मुकम् । ज्याघोषतलनिर्घोषंतेजोबुधदिगुणप्रभम् ।।6.94.29।। दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तंनिघ्नन्तंयुधिराक्षसान् । ददृशूरामचक्रंतत्कालचक्रमिवप्रजाः ।।6.94.30।।
31अनीकंदशसाहस्रंरथानांवातरम्हसाम् । अष्टादशसहस्राणिकुञ्जराणांतरस्विनाम् ।।6.94.31।। चतुर्दशसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् । पूर्णेशतसहस्रेद्वेराक्षसानांपदातिनाम् ।।6.94.32।। दिवसस्याष्टभागेनशरैरग्निशिखोपमैः । हतात्यान्येकेनरामेणरक्षसांकामरूपिणाम् ।।6.94.33।।
32अनीकंदशसाहस्रंरथानांवातरम्हसाम् । अष्टादशसहस्राणिकुञ्जराणांतरस्विनाम् ।।6.94.31।। चतुर्दशसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् । पूर्णेशतसहस्रेद्वेराक्षसानांपदातिनाम् ।।6.94.32।। दिवसस्याष्टभागेनशरैरग्निशिखोपमैः । हतात्यान्येकेनरामेणरक्षसांकामरूपिणाम् ।।6.94.33।।
33अनीकंदशसाहस्रंरथानांवातरम्हसाम् । अष्टादशसहस्राणिकुञ्जराणांतरस्विनाम् ।।6.94.31।। चतुर्दशसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् । पूर्णेशतसहस्रेद्वेराक्षसानांपदातिनाम् ।।6.94.32।। दिवसस्याष्टभागेनशरैरग्निशिखोपमैः । हतात्यान्येकेनरामेणरक्षसांकामरूपिणाम् ।।6.94.33।।
34तेहताश्वाहतरथाश्शान्ताविमथितध्वजाः । अभिपेतुःपुरींलङ्कांहतशेषानिशाचराः ।।6.94.34।।
35हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद्बभूवरणाजिरम् । अक्रीडभूमिःक्रुद्धस्यरुद्रस्येवमहात्मनः ।।6.94.35।।
36ततोदेवास्कसगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः । साधुसावधितिरामस्यतत्कर्मसमपूजयन् ।।6.94.36।।
37अब्रवीच्छतदारामःसुग्रीवंप्रत्यनन्तरम् । विभीषणं च धर्मात्माहनूमन्तं च वानरम् ।।6.94.37।। जाम्बवन्तंहरिश्रेष्ठंमैन्दंद्विविदमेव च । एतदस्त्रबलंदिव्यंममवात्ऱ्यम्बकस्यवा ।।6.94.38।।
38अब्रवीच्छतदारामःसुग्रीवंप्रत्यनन्तरम् । विभीषणं च धर्मात्माहनूमन्तं च वानरम् ।।6.94.37।। जाम्बवन्तंहरिश्रेष्ठंमैन्दंद्विविदमेव च । एतदस्त्रबलंदिव्यंममवात्ऱ्यम्बकस्यवा ।।6.94.38।।
अङ्ग्रेजी
1Ravana, the king entered the council, angry like a lion, looking piteous, very sad and sat on the seat.
2Ravana, endowed with mighty prowess, shrunken on account of his son, greeting all the army chiefs with folded hands spoke as follows.
3Let all of you, equipped with every elephant and horse, march forth resplendent with hosts of chariots and foot-soldiers.
4Encircling the lone Rama in battle, you ought to slay him, raining showers of arrows like clouds at the time of the monsoon.
5"I shall kill him with huge sharp arrows as the world looks at Rama, once his limbs are struck by you."
6On Rakshasa king speaking like that, all the diverse battalions together departed swiftly on chariots.
7All the Rakshasas threw at the Vanaras iron bars, clubs, axes, swords, and arrows, which were capable of destroying the life. Vanaras also attacked Rakshasas with trees and rocks.
8By the time of sunrise, the most terrific war started between Vanaras and Rakshasas, which became tumultuous.
9The Vanaras and Rakshasas attacked one another with wonderful maces, darts, swords, and axes in war.
10As the war was in progress, wonderful dust had risen which subsided by the flow of blood of Vanaras and Rakshasas.
11There with rivers of blood flowing, elephants and chariots were like banks, horses were like fish, staff of chariots like trees and dead bodies as logs of wood seemed.
12Leaping and jumping the Vanaras and also the leaders of Vanaras bathed in blood broke all kinds of weapons, staff of chariots and the horses.
13Leaping and jumping the Vanaras and also the leaders of Vanaras bathed in blood broke all kinds of weapons, staff of chariots and the horses.
14The monkeys with their sharp teeth and nails tore off the hair, ears, noses, and forehead of the Rakshasas,
15Just as trees laden with fruits are attacked by birds, each one of the Rakshasas was attacked by hundreds of Vanaras.
16Then the mountainlike forms of Rakshasas attacked the Vanaras with heavy maces, darts, swords, and axes in frightening ways.
17The Vanaras being struck by Rakshasas sought the protection of Rama, the son of Dasharatha.
18Then, the highly energetic and valiant Rama, taking up the bow showered rain of arrows on Rakshasa army.
19Then Rama entered the army with fire like arrows which were consuming the Rakshasas like the clouds in the sky which can't approach the scorching Sun.
20The night rangers were able to see Rama's terrible action which was difficult for others only after he had performed not otherwise (as they could not see his quick movement).
21They could not see Rama while he was moving and breaking huge chariots as one would not be able to see the trees in the forest when the wind blew fast.
22They saw the army shattered, broken into pieces, tormented with darts by Rama but could not make out Rama who was very fast in action.
23Just as created beings experience their senses and do not perceive their soul, the army experienced the hitting of Raghava by their senses but were not able to perceive him who was hitting them.
24'Rama is here killing elephants', 'Here is Rama destroying chariot warriors', 'Rama is killing horses, foot soldiers with sharp arrows', saying like that, the Rakshasas were striking one another in the battle. Being there where Rama was, they were mistaking one another for Rama there because of the socalled resemblance and attacking one another.
25'Rama is here killing elephants', 'Here is Rama destroying chariot warriors', 'Rama is killing horses, foot soldiers with sharp arrows', saying like that, the Rakshasas were striking one another in the battle. Being there where Rama was, they were mistaking one another for Rama there because of the socalled resemblance and attacking one another.
26The Rakshasas got confused by the supreme missile presided over by Gandharvas, released by Rama, which was burning their army, and were not able to see.
27In the battle those Rakshasas could see a thousand Ramas at one place and again one Rama alone at another place
28While Rama was going around in circles with his bow, the Rakshasas were confused, and saw the golden ends of the bow to be like a burning fire stick circling and could not see Rama.
29People saw Rama in the form of wheel exterminating the Rakshasas on the battlefield, which had the body of Sri Rama as its navel, his strength as its glow, the arrows as spokes, his bow as belly, the twangling of the bowstring as its sound, his virtues and effulgence as the power of his mystic missiles in war. Rama was seen as a wheel of time spirit by the people.
30People saw Rama in the form of wheel exterminating the Rakshasas on the battlefield, which had the body of Sri Rama as its navel, his strength as its glow, the arrows as spokes, his bow as belly, the twangling of the bowstring as its sound, his virtues and effulgence as the power of his mystic missiles in war. Rama was seen as a wheel of time spirit by the people.
31In the eighth part of the day, in the battlefield, an army of Rakshasas who were capable of changing their forms at will, constituting a myriad of chariots with wind speed, eighteen thousand fleetfooted elephants, fourteen thousand horses with riders, two lakh Rakshasas fighting on foot exterminated by Rama singlehanded with his arrows that resembled tongues of fire.
32In the eighth part of the day, in the battlefield, an army of Rakshasas who were capable of changing their forms at will, constituting a myriad of chariots with wind speed, eighteen thousand fleetfooted elephants, fourteen thousand horses with riders, two lakh Rakshasas fighting on foot exterminated by Rama singlehanded with his arrows that resembled tongues of fire.
33In the eighth part of the day, in the battlefield, an army of Rakshasas who were capable of changing their forms at will, constituting a myriad of chariots with wind speed, eighteen thousand fleetfooted elephants, fourteen thousand horses with riders, two lakh Rakshasas fighting on foot exterminated by Rama singlehanded with his arrows that resembled tongues of fire.
34Rakshasas dead, chariots destroyed, staff of chariots broken, remaining Rakshasas returned to Lanka.
35With the elephants, horses, and foot soldiers killed, the battlefield was like the ground where mighty Rudra sported in anger.
36Then, the Gandharvas, Devas, and Siddhas were very happy and praised Sri Rama saying, 'well done, well done' and offered prayers.
37Then righteous Sri Rama said to nearby Sugriva, Vibheeshana, Hanuman, Jambavan and leaders of Vanaras like Mainda, Dwivida, that the power of these arrows are in him and Lord Siva only.
38Then righteous Sri Rama said to nearby Sugriva, Vibheeshana, Hanuman, Jambavan and leaders of Vanaras like Mainda, Dwivida, that the power of these arrows are in him and Lord Siva only.
हिन्दी
1राजा रावण सिंह के समान क्रुद्ध, दयनीय दिखता और अत्यन्त दुःखी होकर सभा में प्रविष्ट हुआ और आसन पर बैठ गया।
2प्रचण्ड पराक्रम से सम्पन्न रावण अपने पुत्र के शोक से क्षीण होकर सब सेनानायकों का हाथ जोड़कर अभिवादन करते हुए इस प्रकार बोला।
3'तुम सब हाथी और अश्व सहित सुसज्जित होकर रथों और पदातियों के समूहों से देदीप्यमान होकर प्रस्थान करो।'
4'युद्ध में अकेले राम को घेरकर तुम्हें उसका वध करना चाहिए, वर्षाकाल के मेघों के समान बाणों की वर्षा करते हुए।'
5'जब तुम्हारे द्वारा उसके अङ्ग आहत हो जाएँगे, तब मैं विशाल तीक्ष्ण बाणों से उसका वध करूँगा और संसार राम को देखता रह जाएगा।'
6राक्षसराज के इस प्रकार कहने पर सब विविध सेनादल एक साथ शीघ्रता से रथों पर प्रस्थान कर गए।
7सब राक्षसों ने वानरों पर लौहदण्ड, गदाएँ, परशु, खड्ग और बाण फेंके, जो प्राण हरने में समर्थ थे। वानरों ने भी वृक्षों और शिलाओं से राक्षसों पर आक्रमण किया।
8सूर्योदय के समय तक वानरों और राक्षसों के बीच अत्यन्त भयङ्कर युद्ध आरम्भ हो गया, जो प्रचण्ड हो उठा।
9वानरों और राक्षसों ने युद्ध में अद्भुत गदाओं, शूलों, खड्गों और परशुओं से एक-दूसरे पर आक्रमण किया।
10युद्ध के चलते अद्भुत धूल उठी, जो वानरों और राक्षसों के रक्त के प्रवाह से बैठ गई।
11वहाँ रक्त की नदियाँ बहीं, जिनमें हाथी और रथ तटों के समान, अश्व मत्स्यों के समान, रथों के दण्ड वृक्षों के समान और मृत शरीर काष्ठ के लट्ठों के समान प्रतीत हुए।
12उछलते और कूदते वानर तथा वानरनायक रक्त में नहाकर सब प्रकार के अस्त्रों, रथों के दण्डों और अश्वों को तोड़ते रहे।
13उछलते और कूदते वानर तथा वानरनायक रक्त में नहाकर सब प्रकार के अस्त्रों, रथों के दण्डों और अश्वों को तोड़ते रहे।
14वानरों ने अपने तीक्ष्ण दाँतों और नखों से राक्षसों के केश, कान, नासिका और ललाट नोच डाले।
15जैसे फलों से लदे वृक्षों पर पक्षी टूट पड़ते हैं, वैसे ही प्रत्येक राक्षस पर सैकड़ों वानर टूट पड़े।
16तब पर्वतों के समान रूप वाले राक्षसों ने भारी गदाओं, शूलों, खड्गों और परशुओं से भयङ्कर रीति से वानरों पर आक्रमण किया।
17राक्षसों से आहत होकर वानरों ने दशरथपुत्र राम की शरण ली।
18तब अत्यन्त तेजस्वी और पराक्रमी राम ने धनुष उठाकर राक्षससेना पर बाणों की वर्षा की।
19तब राम अग्नि के समान बाणों सहित उस सेना में प्रविष्ट हुए, जो राक्षसों को वैसे ही भस्म कर रहे थे जैसे आकाश में मेघ प्रचण्ड सूर्य के समीप नहीं जा सकते।
20निशाचर राम के उस भयङ्कर कर्म को, जो दूसरों के लिए दुष्कर था, उसके किए जाने के पश्चात् ही देख पाते थे, उससे पूर्व नहीं (क्योंकि वे उनकी शीघ्र गति देख न पाते थे)।
21वे राम को विचरण करते और विशाल रथों को तोड़ते हुए वैसे ही न देख पाते थे जैसे प्रचण्ड वायु चलने पर वन के वृक्ष दिखाई नहीं देते।
22उन्होंने राम द्वारा चूर की गई, टुकड़े-टुकड़े हुई और शूलों से सन्तप्त सेना देखी, किन्तु अत्यन्त शीघ्र कर्म करने वाले राम को न पहचान सके।
23जैसे उत्पन्न प्राणी अपनी इन्द्रियों का अनुभव करते हैं किन्तु अपनी आत्मा को नहीं देख पाते, वैसे ही सेना ने राघव के प्रहार को अपनी इन्द्रियों से अनुभव किया, किन्तु प्रहार करने वाले उन्हें देख न सकी।
24'राम यहाँ हाथियों का वध कर रहे हैं', 'यहाँ राम रथयोद्धाओं का विनाश कर रहे हैं', 'राम तीक्ष्ण बाणों से अश्वों और पदातियों का वध कर रहे हैं' — ऐसा कहते हुए राक्षस युद्ध में एक-दूसरे पर प्रहार कर रहे थे। जहाँ राम थे वहाँ रहकर वे तथाकथित सादृश्य के कारण एक-दूसरे को राम समझकर परस्पर आक्रमण कर रहे थे।
25'राम यहाँ हाथियों का वध कर रहे हैं', 'यहाँ राम रथयोद्धाओं का विनाश कर रहे हैं', 'राम तीक्ष्ण बाणों से अश्वों और पदातियों का वध कर रहे हैं' — ऐसा कहते हुए राक्षस युद्ध में एक-दूसरे पर प्रहार कर रहे थे। जहाँ राम थे वहाँ रहकर वे तथाकथित सादृश्य के कारण एक-दूसरे को राम समझकर परस्पर आक्रमण कर रहे थे।
26राम द्वारा छोड़े गए गन्धर्वों से अधिष्ठित उस श्रेष्ठ अस्त्र से, जो उनकी सेना को जला रहा था, राक्षस मोहित हो गए और देख न सके।
27युद्ध में वे राक्षस एक स्थान पर सहस्र राम देखते और पुनः दूसरे स्थान पर केवल एक ही राम देखते।
28जब राम अपने धनुष सहित चक्राकार घूम रहे थे, तब राक्षस मोहित हो गए और उन्होंने धनुष के स्वर्णमय अग्रभागों को घूमती जलती अग्निशलाका के समान देखा, किन्तु राम को न देख सके।
29जनों ने रणभूमि में राक्षसों का उन्मूलन करते राम को चक्र के रूप में देखा, जिसमें श्रीराम का शरीर नाभि थी, उनका बल उसकी कान्ति, बाण अरे, धनुष परिधि, प्रत्यञ्चा की टङ्कार उसका शब्द तथा उनके गुण और तेज युद्ध में उनके दिव्यास्त्रों की शक्ति थी। जनों ने राम को कालचक्र के रूप में देखा।
30जनों ने रणभूमि में राक्षसों का उन्मूलन करते राम को चक्र के रूप में देखा, जिसमें श्रीराम का शरीर नाभि थी, उनका बल उसकी कान्ति, बाण अरे, धनुष परिधि, प्रत्यञ्चा की टङ्कार उसका शब्द तथा उनके गुण और तेज युद्ध में उनके दिव्यास्त्रों की शक्ति थी। जनों ने राम को कालचक्र के रूप में देखा।
31दिन के आठवें भाग में रणभूमि में इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ राक्षसों की वह सेना, जिसमें वायु के वेग वाले दस सहस्र रथ, अठारह सहस्र वेगवान् हाथी, आरोहियों सहित चौदह सहस्र अश्व और दो लाख पदाति राक्षस थे, अग्नि की जिह्वाओं के समान अपने बाणों से अकेले राम द्वारा उन्मूलित कर दी गई।
32दिन के आठवें भाग में रणभूमि में इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ राक्षसों की वह सेना, जिसमें वायु के वेग वाले दस सहस्र रथ, अठारह सहस्र वेगवान् हाथी, आरोहियों सहित चौदह सहस्र अश्व और दो लाख पदाति राक्षस थे, अग्नि की जिह्वाओं के समान अपने बाणों से अकेले राम द्वारा उन्मूलित कर दी गई।
33दिन के आठवें भाग में रणभूमि में इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ राक्षसों की वह सेना, जिसमें वायु के वेग वाले दस सहस्र रथ, अठारह सहस्र वेगवान् हाथी, आरोहियों सहित चौदह सहस्र अश्व और दो लाख पदाति राक्षस थे, अग्नि की जिह्वाओं के समान अपने बाणों से अकेले राम द्वारा उन्मूलित कर दी गई।
34राक्षस मारे गए, रथ नष्ट हुए, रथों के दण्ड टूटे — शेष राक्षस लङ्का लौट गए।
35हाथियों, अश्वों और पदातियों के मारे जाने पर वह रणभूमि उस भूमि के समान लगी जहाँ महाबली रुद्र ने क्रोध में क्रीड़ा की हो।
36तब गन्धर्व, देवता और सिद्ध अत्यन्त प्रसन्न हुए और 'साधु, साधु' कहकर श्रीराम की प्रशंसा की तथा प्रार्थना की।
37तब धर्मात्मा श्रीराम ने समीप खड़े सुग्रीव, विभीषण, हनुमान्, जाम्बवान् तथा मैन्द और द्विविद जैसे वानरनायकों से कहा कि इन बाणों की शक्ति केवल उनमें और भगवान् शिव में ही है।
38तब धर्मात्मा श्रीराम ने समीप खड़े सुग्रीव, विभीषण, हनुमान्, जाम्बवान् तथा मैन्द और द्विविद जैसे वानरनायकों से कहा कि इन बाणों की शक्ति केवल उनमें और भगवान् शिव में ही है।
नेपाली
1राजा रावण सिंहझैँ क्रुद्ध, दयनीय देखिने र अत्यन्त दुःखी भई सभामा प्रवेश गर्यो र आसनमा बस्यो।
2प्रचण्ड पराक्रमले सम्पन्न रावण आफ्नो पुत्रको शोकले क्षीण भई सबै सेनानायकलाई हात जोडेर अभिवादन गर्दै यसरी बोल्यो।
3'तिमीहरू सबै हात्ती र अश्वसहित सजिएर रथ र पैदल सैनिकका समूहले देदीप्यमान भई प्रस्थान गर।'
4'युद्धमा एक्लो राम घेरेर तिमीहरूले उसको वध गर्नुपर्छ, वर्षाकालका मेघझैँ बाणको वर्षा गर्दै।'
5'जब तिमीहरूबाट उसका अङ्ग आहत हुनेछन्, तब म विशाल तीखा बाणले उसको वध गर्नेछु र संसारले राम हेरिरहनेछ।'
6राक्षसराजले यसरी भनेपछि सबै विविध सेनादल एकसाथ शीघ्रतापूर्वक रथमा प्रस्थान गरे।
7सबै राक्षसले वानरहरूमाथि लौहदण्ड, गदा, बन्चरो, खड्ग र बाण फ्याँके, जुन प्राण हर्न समर्थ थिए। वानरहरूले पनि रूख र शिलाले राक्षसहरूमाथि आक्रमण गरे।
8सूर्योदयको समयसम्ममा वानर र राक्षसहरूबीच अत्यन्त भयङ्कर युद्ध सुरु भयो, जुन प्रचण्ड भयो।
9वानर र राक्षसहरूले युद्धमा अद्भुत गदा, शूल, खड्ग र बन्चरोले एकअर्कामाथि आक्रमण गरे।
10युद्ध चल्दै जाँदा अद्भुत धूलो उठ्यो, जुन वानर र राक्षसहरूको रगतको प्रवाहले बस्यो।
11त्यहाँ रगतका नदी बगे, जसमा हात्ती र रथ किनाराझैँ, अश्व माछाझैँ, रथका दण्ड रूखझैँ र मृत शरीर काठका मुढाझैँ प्रतीत भए।
12उफ्रँदै र हाम फाल्दै वानर तथा वानरनायकहरू रगतमा नुहाएर सबै प्रकारका अस्त्र, रथका दण्ड र अश्वहरूलाई भाँचिरहे।
13उफ्रँदै र हाम फाल्दै वानर तथा वानरनायकहरू रगतमा नुहाएर सबै प्रकारका अस्त्र, रथका दण्ड र अश्वहरूलाई भाँचिरहे।
14वानरहरूले आफ्ना तीखा दाँत र नङले राक्षसहरूका केश, कान, नाक र निधार चुँडाइदिए।
15जसरी फलले लटरम्म रूखमाथि पक्षीहरू जाइलाग्छन्, त्यसै गरी प्रत्येक राक्षसमाथि सयौँ वानर जाइलागे।
16तब पर्वतझैँ रूप भएका राक्षसहरूले गह्रौँ गदा, शूल, खड्ग र बन्चरोले भयङ्कर रीतिले वानरहरूमाथि आक्रमण गरे।
17राक्षसहरूबाट आहत भई वानरहरूले दशरथपुत्र रामको शरण लिए।
18तब अत्यन्त तेजस्वी र पराक्रमी रामले धनु उठाएर राक्षससेनामाथि बाणको वर्षा गरे।
19तब राम आगोझैँ बाणसहित त्यस सेनामा प्रवेश गरे, जुन राक्षसहरूलाई त्यसै गरी भस्म पार्दै थिए जसरी आकाशमा मेघहरू प्रचण्ड सूर्यको नजिक जान सक्दैनन्।
20निशाचरहरू रामको त्यो भयङ्कर कर्म, जुन अरूका लागि दुष्कर थियो, गरिसकेपछि मात्र देख्न सक्थे, त्योभन्दा अघि होइन (किनकि तिनले उनको शीघ्र गति देख्न सक्दैनथे)।
21तिनले राम विचरण गर्दै र विशाल रथ भाँच्दै गरेको त्यसै गरी देख्न सकेनन् जसरी प्रचण्ड वायु चल्दा वनका रूख देखिँदैनन्।
22तिनले रामद्वारा चूर पारिएको, टुक्राटुक्रा भएको र शूलले सन्तप्त सेना देखे, तर अत्यन्त शीघ्र कर्म गर्ने राम चिन्न सकेनन्।
23जसरी उत्पन्न प्राणीहरूले आफ्ना इन्द्रियको अनुभव गर्छन् तर आफ्नो आत्मा देख्न सक्दैनन्, त्यसै गरी सेनाले राघवको प्रहार आफ्ना इन्द्रियले अनुभव गर्यो, तर प्रहार गर्ने उनलाई देख्न सकेन।
24'राम यहाँ हात्तीहरूको वध गर्दै छन्', 'यहाँ रामले रथयोद्धाहरूको विनाश गर्दै छन्', 'रामले तीखा बाणले अश्व र पैदल सैनिकहरूको वध गर्दै छन्' — यसो भन्दै राक्षसहरू युद्धमा एकअर्कामाथि प्रहार गर्दै थिए। जहाँ राम थिए त्यहीँ रहेर तिनीहरू तथाकथित सादृश्यका कारण एकअर्कालाई राम ठानी परस्पर आक्रमण गर्दै थिए।
25'राम यहाँ हात्तीहरूको वध गर्दै छन्', 'यहाँ रामले रथयोद्धाहरूको विनाश गर्दै छन्', 'रामले तीखा बाणले अश्व र पैदल सैनिकहरूको वध गर्दै छन्' — यसो भन्दै राक्षसहरू युद्धमा एकअर्कामाथि प्रहार गर्दै थिए। जहाँ राम थिए त्यहीँ रहेर तिनीहरू तथाकथित सादृश्यका कारण एकअर्कालाई राम ठानी परस्पर आक्रमण गर्दै थिए।
26रामले छाडेको गन्धर्वहरूबाट अधिष्ठित त्यस श्रेष्ठ अस्त्रले, जसले तिनको सेना जलाइरहेको थियो, राक्षसहरू मोहित भए र देख्न सकेनन्।
27युद्धमा ती राक्षसहरूले एउटै स्थानमा हजार राम देख्थे र फेरि अर्को स्थानमा केवल एउटै राम देख्थे।
28जब राम आफ्नो धनुसहित चक्राकार घुमिरहेका थिए, तब राक्षसहरू मोहित भए र तिनले धनुका सुनौला अग्रभागलाई घुम्दै गरेको बल्दो अग्निशलाकाझैँ देखे, तर राम देख्न सकेनन्।
29जनहरूले रणभूमिमा राक्षसहरूको उन्मूलन गर्दै गरेका राम चक्रको रूपमा देखे, जसमा श्रीरामको शरीर नाभि थियो, उनको बल त्यसको कान्ति, बाण अरा, धनु परिधि, ताँदोको टङ्कार त्यसको शब्द तथा उनका गुण र तेज युद्धमा उनका दिव्यास्त्रको शक्ति थियो। जनहरूले राम कालचक्रको रूपमा देखे।
30जनहरूले रणभूमिमा राक्षसहरूको उन्मूलन गर्दै गरेका राम चक्रको रूपमा देखे, जसमा श्रीरामको शरीर नाभि थियो, उनको बल त्यसको कान्ति, बाण अरा, धनु परिधि, ताँदोको टङ्कार त्यसको शब्द तथा उनका गुण र तेज युद्धमा उनका दिव्यास्त्रको शक्ति थियो। जनहरूले राम कालचक्रको रूपमा देखे।
31दिनको आठौँ भागमा रणभूमिमा इच्छाअनुसार रूप बदल्न समर्थ राक्षसहरूको त्यो सेना, जसमा वायुको वेग भएका दस हजार रथ, अठार हजार वेगवान् हात्ती, आरोहीसहित चौध हजार अश्व र दुई लाख पैदल राक्षस थिए, आगोका जिब्रोझैँ आफ्ना बाणले एक्लै रामद्वारा उन्मूलन गरियो।
32दिनको आठौँ भागमा रणभूमिमा इच्छाअनुसार रूप बदल्न समर्थ राक्षसहरूको त्यो सेना, जसमा वायुको वेग भएका दस हजार रथ, अठार हजार वेगवान् हात्ती, आरोहीसहित चौध हजार अश्व र दुई लाख पैदल राक्षस थिए, आगोका जिब्रोझैँ आफ्ना बाणले एक्लै रामद्वारा उन्मूलन गरियो।
33दिनको आठौँ भागमा रणभूमिमा इच्छाअनुसार रूप बदल्न समर्थ राक्षसहरूको त्यो सेना, जसमा वायुको वेग भएका दस हजार रथ, अठार हजार वेगवान् हात्ती, आरोहीसहित चौध हजार अश्व र दुई लाख पैदल राक्षस थिए, आगोका जिब्रोझैँ आफ्ना बाणले एक्लै रामद्वारा उन्मूलन गरियो।
34राक्षसहरू मारिए, रथ नष्ट भए, रथका दण्ड भाँचिए — बाँकी राक्षसहरू लङ्का फर्के।
35हात्ती, अश्व र पैदल सैनिकहरू मारिएपछि त्यो रणभूमि त्यस भूमिझैँ लाग्यो जहाँ महाबली रुद्रले क्रोधमा क्रीडा गरेका हुन्।
36तब गन्धर्व, देवता र सिद्धहरू अत्यन्त प्रसन्न भए र 'साधु, साधु' भन्दै श्रीरामको प्रशंसा गरे तथा प्रार्थना गरे।
37तब धर्मात्मा श्रीरामले नजिकै उभिएका सुग्रीव, विभीषण, हनुमान्, जाम्बवान् तथा मैन्द र द्विविदजस्ता वानरनायकसँग भने कि यी बाणको शक्ति केवल उनीमा र भगवान् शिवमा मात्र छ।
38तब धर्मात्मा श्रीरामले नजिकै उभिएका सुग्रीव, विभीषण, हनुमान्, जाम्बवान् तथा मैन्द र द्विविदजस्ता वानरनायकसँग भने कि यी बाणको शक्ति केवल उनीमा र भगवान् शिवमा मात्र छ।