सर्गः 93
युद्धकाण्ड · अध्याय 93
संस्कृत
1ततःपौलस्त्यसचिवा्श्रुत्वाचेन्द्रजितोवधम् । आचचक्षुरभिज्ञायदशग्रीवायसव्यथा: ।।6.93.1।।
2युद्धेहतोमहाराजलक्ष्मणेनतवात्मजः । विभीषणसहायेनमिषतांनोमहाद्युतिः ।।6.93.2।।
3शूरंशूरेणसम्गम्यसम्युगेष्वपराजितः । लक्ष्मणेनहतश्शूरःपुत्रस्तेमहेन्द्रजित् ।।6.93.3।। गतस्सपरमान्लोकान्शरैस्सन्ताप्यलक्ष्मणम् ।
4स तंप्रतिभयंश्रुत्वावधंपुत्रस्यदारुणम् ।।6.93.4।। घोरमिन्द्रजितःसङ्ख्येकश्मलंप्राविशन्महत् ।
5उपलभ्यचिरात्संज्ञां राजाराक्षसपुङ्गव ।।6.93.5।। पुत्रशोकाकुलोदीनोविललापाकुलेन्द्रियः ।
6हाराक्षसचमूमुख्यममवत्समहाबल ।।6.93.6।। जित्वेन्द्रंकथमद्यत्वंलक्ष्मणस्यवशंगतः ।
7ननुत्वमिषुभिःक्रुद्धोभिन्द्याःकालान्तकावपि ।।6.93.7।। मन्दरस्यापिशृङ्गाणिकिंपुनर्लक्ष्मणंयुधि ।
8अद्यवैनस्वतोराजाभूयोबहुमतोमम ।।6.93.8।। येनाद्यत्वंमहाबाहो संयुक्तःकालधर्मणा ।
9एषपन्थाःसुयोधानांसर्वामरगणेष्वपि ।।6.93.9।। यःकृतेहन्यतेभर्तुस्सपुमान्स्वर्गमृच्छति ।
10अद्यदेवगणास्सर्वेलोकपालामहर्षयः ।।6.93.10।। हतमिन्द्रजितंदृष्टवासुखंस्वप्स्यन्तिनिर्भयाः ।
11अद्यलोकास्त्रय: कृत्स्नापृथिवी च सकानना ।।6.93.11।। एकेनेन्द्रजिताहीनाशून्येवप्रतिभातिमे ।
12अद्यनैरृतकन्यानांश्रोष्याम्यन्तःपुरेरवम् ।।6.93.12।। करेणुसङ्घस्ययथानिनादंगिरिगह्वरे ।
13यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ।।6.93.13।। मातरंमां च भार्याश्चक्वगतोऽसिविहायनः ।
14ममनामत्वयावीरगतस्ययमसादनम् ।।6.93.14।। प्रेतकार्याणिकार्याणिविपरीतेहिवर्तसे ।
15स त्वंजीवतिसुग्रीवेलक्ष्मणेन च राघवे ।।6.93.15।। ममशल्यमनुद्धृत्यक्वगतोऽसिविहायनः ।
16एवमादिविलापार्तंरावणंराक्षसाधिपम् ।।6.93.16।। आविवेशमहान् कोपःपुत्रव्यसनसम्भवः ।
17प्रकृत्याकोपनंह्येनंपुत्रस्यपुनराधयः ।।6.93.17।। दीप्तंसन्दीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिवरश्मयः ।
18ललाटेभ्रुकुटीभिश्चसङ्गताभिर्व्यरोचत ।।6.93.18।। युगान्तेसहनक्रैस्तुमहोर्मिभिरिवोदधिः ।
19कोपाद्विजृम्भमाणस्यवक्त्राद्व्यक्तमिवज्वलन् ।।6.93.19।। उत्पपातसधूमानगिर्वृत्रस्यवदनादिव ।
20स पुत्रवधसन्तप्तश्शूरःक्रोधवशंगतः ।।6.93.20।। समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यावैदेह्यारोचयद्वधम् ।
21तस्यप्रकृत्यारक्ते च रक्तेक्रोथानगिनापि च ।।6.93.21।। रावणस्यमहाघोरेदीप्तेनेत्रेबभूवतुः ।
22घोरंप्रकृत्यारूपंतत्तस्यक्रोधाग्निमूर्छितम् ।।6.93.22।। बभूवरूपंक्रुद्धस्यरुद्रस्येवदुरासदम् ।
23तस्यक्रुद्धस्यनेत्राभ्यांप्रापतन्नाश्रृबिन्दवः ।।6.93.23।। दीपाभ्यामिवदीप्ताभ्यांसार्चिषस्स्नेहबिन्दवः ।
24दन्तावनिदशतस्तस्यश्रूयतेदशनस्वनः ।।6.93.24।। यन्त्रस्यावेष्ट्यमाणस्य महतो दानवैरिव ।
25कालानगिरिवसङ्क्रुद्धोयांयांदिशमवैक्षत ।।6.93.25।। तस्यांतस्यांभयत्रस्ताराक्षसास्सन्विलियलिरे ।
26तमन्तकमिवक्रुद्धंचराचरचिखादिषुम् ।।6.93.26।। वीक्षमाणंदिशस्सर्वाराक्षसानोपचक्रमुः ।
27ततःपरमसङ्क्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।।6.93.27।। अब्रवीद्रक्षसांमध्येसंस्तम्भयिषुराहवे ।
28मयावर्षसहस्राणिचरित्वापरमंतपः ।।6.93.28।। तेषुतेष्ववकाशेषुस्वयम्भूःपरितोषितः ।
29तस्यैवतपसोव्युष्ट्याप्रसादाच्छस्वयम्भुवः ।।6.93.29।। नासुरेभ्यो न देवेभ्योभयंममकदाचन ।
30कवचंब्रह्मदत्तंमेयदादित्यसमप्रभम् ।।6.93.30।। देवासुरविमर्धेषु न भिन्नंवज्रमुष्टिभिः ।
31तेनमामद्यसम्युक्तंरथस्थमिहसम्युगे ।।6.93.31।। प्रतीयात्कोऽद्यमामाजौसाक्षादपिपुरन्दरः ।
32त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।6.93.32।। देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा । अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।6.93.33।। रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
33त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।6.93.32।। देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा । अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।6.93.33।। रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
34स पुत्रवधसन्तप्तःक्रूरःक्रोधवशंगतः ।।6.93.34।। समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यासीतांहन्तुंव्यवस्यत ।
35प्रत्यवेक्ष्यताम्राक्षस्सुघोरोघोरदर्शनः ।।6.93.35।। दीनोदीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाचनिशाचरान् ।
36माययाममवत्सेनवञ्चनार्थंवनौकसाम् ।।6.93.36।। किञ्चिदेवहतंतत्रसीतेयमितिदर्शितम् ।
37तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।6.93.37।। वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् । इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।6.93.38।।
38तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।6.93.37।। वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् । इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।6.93.38।।
39उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् । निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।6.93.39।। रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः । सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।6.93.40।।
40उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् । निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।6.93.39।। रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः । सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।6.93.40।।
41व्रजन्तंराक्षसंप्रेक्ष्यसिंहनादंविचक्रुशुः । ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्यसङ्क्रुद्धंप्रेक्ष्यराक्षसम् ।।6.93.41।।
42अद्यैनंतावुभौदृष्टवाभ्रातरौप्रव्यधिष्यतः । लोकपालाहिचत्वारःक्रुद्धेनानेनतर्जिताः ।।6.93.42।। बहवःशत्रवश्चान्येसम्युगेष्वभिपातिताः ।
43त्रिषुलोकेषुरत्नानिभुङक्तेचाहृत्यरावणः ।।6.93.43।। विक्रमे च बलेचैवनास्त्यस्यसदृशोभुवि ।
44तेषांसञ्जल्पमानामशोकवनिकांगताम् ।।6.93.44।। अभिदुद्राववैदेहींरावणःक्रोधमूर्छितः ।
45वार्यमाणःसुसङ्क्रुद्धःसुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ।।6.93.45।। अभ्यधावतसङ्क्रुद्धःखेग्रहोरोहिणीमिव ।
46मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।6.93.46।। ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् । तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।6.93.47।। निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
47मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।6.93.46।। ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् । तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।6.93.47।। निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
48सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।6.93.48।। यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् । वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।6.93.49।।
49सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।6.93.48।। यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् । वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।6.93.49।।
50बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् । भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।6.93.50।। सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः । क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।6.93.51।।
51बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् । भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।6.93.50।। सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः । क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।6.93.51।।
52अथवातौनरव्याघ्रौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ । मन्निमित्तमनार्येणसमरेऽद्यनिपातितौ ।।6.93.52।।
53भैरवोहिमहान्नादोराक्षसानांश्रुतोमया । बहूनामिहहृष्टानांतथाविक्रोशतांप्रियम् ।।6.93.53।।
54अहोधिङ्मन्निमित्तोऽयंविनाशोराजपुत्रयोः । अथवापुत्रशोकेनअहत्यारामलक्ष्मणौ ।।6.93.54।। विधमिष्यतिमांरौद्रोराक्षसःपापनिश्चयः ।
55हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।6.93.55।। यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता । नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।6.93.56।।
56हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।6.93.55।। यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता । नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।6.93.56।।
57मन्येतुहृदयंतस्याःकौसल्यायाःफलिष्यति । एकपुत्रायदापुत्रंविनष्टंश्रोष्यतेयुधि ।।6.93.57।।
58साहिजन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः । धर्मकार्याणिरूपं च रुदतीसंस्मरिष्यति ।।6.93.58।।
59निराशानिहतेपुत्रेदत्त्वाश्राद्धमचेतना । अग्निमावेक्ष्यतेनूनमापोवापिप्रवेक्ष्यति ।।6.93.59।।
60धिगस्तुकुब्जामसतींमन्थरांपापनिश्चयाम् । यन्निमित्तमिमंशोकंकौसल्याप्रतिपत्स्यते ।।6.93.60।।
61इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् । रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।6.93.61।। एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः । सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।6.93.62।। निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
62इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् । रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।6.93.61।। एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः । सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।6.93.62।। निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
63कथंनामदशग्रीव साक्षद्वैश्रवणानुज ।।6.93.63।। हन्तुमिच्छसिवैदेहींक्रोधाद्धर्ममपास्य च ।
64वेदविद्याव्रतस्नातःस्वकर्मनिरतस्तथा ।।6.93.64।। स्त्रियःकस्माद्वधंवीरमन्यसेराक्षसेश्वर ।
65मैथिलींरूपसम्पन्नांप्रत्यवेक्षस्वपार्थिव ।।6.93.65।। तस्मिन्नेवसहास्माभिराहेवक्रोधमुत्सृज ।
66अभ्युत्थानंत्वमद्यैवकृष्णपक्षचतुर्धशीम् ।।6.93.66।। कृत्वानिर्याह्यमावास्यांविजयायबलैर्वृतः ।
67शूरःधीमान् रथीखडगीरथप्रवमास्थितः ।।6.93.67।। हत्वादाशरथिंरामंभवान् प्राप्स्यसिमैथिलीम् ।
अङ्ग्रेजी
1Then, having known about the distressing fall of Indrajith, the ministers of Ravana reported to the tenheaded Ravana.
2"O King! Your glorious son was killed by Lakshmana with the assistance of Vibheeshana, as we were witnessing."
3"Your son who has never been defeated in war, who won Indra, the ruler of gods, after fighting and fighting was killed by Lakshmana's arrows. He has ascended to the higher world."
4On hearing about the enumeration of his son Indrajith's dreadful, frightening and ghastly end, Ravana gave way to swoon.
5Coming to senses after a long time, the Rakshasa king Ravana, dejected with sorrow of his son's death, lost senses, lamented.
6'My son who was a chief of the Rakshasa army, a mighty one, who has won even Indra, how has he become a victim of Lakshmana'?
7'When angry, you could pierce with arrows even the time spirit or peak of Mandara mountain, why to speak of Lakshmana again'?
8'O mighty armed! Today by virtue of time you have joined Yama and become esteemed King'.
9'Killed in war for the cause of the king and treading the path of noble warriors, one attains the heaven. Even for a human it is desirable'.
10'Today, seeing Indrajith killed, Devatas in heaven, guardians of the worlds, great sages would be fearless and be happy and comfortable'.
11Today without Indrajith alone the three worlds (earth, heaven, and underworld) including forests are desolate, dark, and lustreless to me.
12'Today in the gynaecium we will hear the cries of Rakshasa maidens like the roaring of elephants in the cave'.
13'O Scourge of enemies! You have left giving up prince regent, Rakshasas, from Lanka, your mother, me, and your wife also. And went. Why'?
14'O hero! My obsequies should have been done by you. It is peculiar that I have to perform'.
15'While Sugriva is living, Lakshmana and Raghava also, deserting me, you have gone. Where have you gone'?
16Distressed Ravana was lamenting in this way on account of his son deserting, as anger had taken over him.
17By nature, he is angry. Now with the loss of his son, he was glowing like the Sun that shines brighter by the rays in summer.
18Ravana's eyebrows contracted on his forehead, he shone like the waves in the great ocean with crocodiles at the time of dissolution of the universe.
19As Ravana yawned in anger, fire with smoke burst forth from his mouth like Vrtra'.
20Pondering over the death of his asura son, Ravana was overtaken by fury, and reviwed thinking about the destruction of Vaidehi.
21By nature, Ravana's eyes are red, through the fire of anger it was even more red glowing and very dreadful.
22His eyes are naturally dreadful, deluded with fire of anger his form was like Rudra's and threatening.
23Just as drops of oil drop from flaming lamps, tears dropped from his enraged flaming eyes.
24When he was biting on his teeth (enraged), the sound from his teeth resembled the sound of a grinder revolved round by Danavas.
25Fearing Ravana who was enraged like the time of universal destruction, the Rakshasashid themselves in the very quarter he was looking.
26The Rakshasas could not go near Ravana who was moving in anger in all directions like the moving and unmoving creations move when chased by the god of death.
27To provoke Rakshasas for battle, an angry Ravana, the king of Rakshasas, spoke as follows.
28'I have done penance for thousands of years several times and am a pleased selfborn creator'.
29'By the power of the penancedone by me once, creator Brahma has given me reward, pleased with my penance. I have no fear of Asuras or Devas'.
30'I was given a shield by Brahma, effulgent like the Sun which the Devas or Danavas could not break with their thunderbolt fists'.
31'Today if I, with that shield mounted the chariot go for battle, who can dare to withstand me openly? Even Indra can't'.
32'Let that supreme bow and the great arrows bestowed to me, by Brahma the creator who was pleased, when I fought in battle between Devas and Asuras, be brought to destroy Rama and Lakshmana today accompanied by hundreds of trumpets.'
33'Let that supreme bow and the great arrows bestowed to me, by Brahma the creator who was pleased, when I fought in battle between Devas and Asuras, be brought to destroy Rama and Lakshmana today accompanied by hundreds of trumpets.'
34Feeling very sad about the death of his son, cruel Ravana overpowered by anger went thinking to destroy Sita.
35Redeyed Ravana, looking dreadful with a frightening face, desperate, spoke in a low voice to all Rakshasas as follows.
36'My son showed the Vanaras there something which had been killed there to hoodwink as Sita."
37"I myself will rejoice now in the same way (as Indarjith had done for cheating) making it true. I will destroy that lowly kshatriya, Rama's very dear Vaidehi". Having spoken like that to the ministers he took up the sword."
38"I myself will rejoice now in the same way (as Indarjith had done for cheating) making it true. I will destroy that lowly kshatriya, Rama's very dear Vaidehi". Having spoken like that to the ministers he took up the sword."
39In a totally confused state on account of the death of his son, he went to Mythili taking the excellent sword, which was shining resembling pure sky, feeling enraged, accompanied by his wife, and surrounded by the ministers.
40In a totally confused state on account of the death of his son, he went to Mythili taking the excellent sword, which was shining resembling pure sky, feeling enraged, accompanied by his wife, and surrounded by the ministers.
41( As Ravana marched) the Rakshasas in the abode roared like a lion seeing enraged Ravana and embraced each other (thinking of Ravana's victory) and spoke to one another.
42"Seeing Ravana, the two brothers will tremble. By Ravana's fury all the four rulers of the world (Indra, Yama, Varuna, Kubera), would have disappeared. He has struck down many other enemies in wars."
43"Ravana has collected gems from the three worlds as tax. There is none equal to him in might and prowess in this world."
44As the Rakshasas were talking in that manner, Ravana, deluded with anger, went fast to Vaidehi in Ashoka grove.
45Highly enraged Ravana, darted just as planet Mars rushed to Rohini in the sky, even while his wellwishers were obstructing.
46While irreproachable Mythili was being guarded by rakshasi women, she saw him bearing an excellent sword and crossing. When he was repeatedly stopped by friends and obstructed, he was not receding and reaching Janaka's daughter.
47While irreproachable Mythili was being guarded by rakshasi women, she saw him bearing an excellent sword and crossing. When he was repeatedly stopped by friends and obstructed, he was not receding and reaching Janaka's daughter.
48Thus spoke Sita filled with sorrow crying," This evil minded angry one is coming to me to kill me as though I am an orphan even though I have a protector."
49Thus spoke Sita filled with sorrow crying," This evil minded angry one is coming to me to kill me as though I am an orphan even though I have a protector."
50'I who am devoted to my husband and this Ravana wanted me to revel with him. He has been entreated by me several times. Surely, he, having been rejected by me is dejected, filled with anger and infatuation, intends to kill me, is evident'.
51'I who am devoted to my husband and this Ravana wanted me to revel with him. He has been entreated by me several times. Surely, he, having been rejected by me is dejected, filled with anger and infatuation, intends to kill me, is evident'.
52'Or else, have the two brothers Rama and Lakshmana fallen to unworthy Ravana on my account'?
53Many Rakshasas rejoiced, calling out their loved ones loudly, making huge noise, were heard.
54Wow! Has the destruction of the two brothers brought about on account of the grief of the death of his son or on my account? Not able to kill Rama and Lakshmana, has this fierce Rakshasa who does not hesitate, resolved to kill me?
55'I am a foolish woman. I did not follow Hanuman's advice and had I left mounted on his back, no doubt I would be on my husband 's lap. I did not think in this way'.
56'I am a foolish woman. I did not follow Hanuman's advice and had I left mounted on his back, no doubt I would be on my husband 's lap. I did not think in this way'.
57'Kausalya will think her only son has been killed in the battle. I think her heart would break'.
58'She will be crying and keep remembering his birth, childhood, youth, and his rightful actions, and his charm'.
59'Son killed, Kausalya will be disappointed, lost sentience will be offering obsequies, surely and enter fire or water and drown'.
60'Because of the sinful resolve of hunch back Mandara, this grief has come to Kausalya surely. Let her be burnt'.
61Seeing Mythili in this manner grieving, just as Rohini fell under the sway of the Mars planet in the absence of the moon, being away from her husband, Suparsva, an upright minister of Ravana who was pure and wise spoke these words of advice to the Lord of Rakshasas in spite of other ministers trying to stop him.
62Seeing Mythili in this manner grieving, just as Rohini fell under the sway of the Mars planet in the absence of the moon, being away from her husband, Suparsva, an upright minister of Ravana who was pure and wise spoke these words of advice to the Lord of Rakshasas in spite of other ministers trying to stop him.
63"You being the direct brother of Kubera (one of the guardians of the world), ten head Lord desires to seek Vaidehi in fury and kill her casting righteousness?"
64"O Hero! Lord of Rakshasas! You made a vow of celibacy essential for Vedic study, so also engaged in your obligatory duties. Do you think of killing a woman?"
65"O King! Mythili is endowed with charm. Your anger may be exhibited on Rama in battle (not Sita)'."
66"Today being the fourteenth day of the dark fortnight, start on the next day that is the fifteenth dark day surrounded by the army and win."
67"Shrewd carwarrior, you are wise. Seated in the foremost chariot with your sword, kill Dasharatha's son and attain Sita."
हिन्दी
1तब इन्द्रजित् के व्यथाजनक पतन का समाचार जानकर रावण के मन्त्रियों ने दशमुख रावण को सूचित किया।
2'हे राजन्! आपका यशस्वी पुत्र विभीषण की सहायता से लक्ष्मण द्वारा मार डाला गया, जिसे हम देख रहे थे।'
3'आपका वह पुत्र, जो युद्ध में कभी पराजित नहीं हुआ, जिसने देवराज इन्द्र को भी जीता, बार-बार युद्ध करते हुए लक्ष्मण के बाणों से मारा गया। वह उच्चतर लोक को चला गया।'
4अपने पुत्र इन्द्रजित् के भयङ्कर, त्रासदायक और वीभत्स अन्त का विवरण सुनकर रावण मूर्च्छित हो गया।
5दीर्घकाल के पश्चात् चेतना प्राप्त कर राक्षसराज रावण पुत्र की मृत्यु के शोक से खिन्न होकर, संज्ञा खोकर विलाप करने लगा।
6'मेरा पुत्र, जो राक्षससेना का प्रमुख था, महाबली था, जिसने इन्द्र तक को जीता, वह लक्ष्मण का शिकार कैसे बन गया?'
7'क्रुद्ध होने पर तुम कालस्वरूप को अथवा मन्दर पर्वत के शिखर को भी बाणों से बेध सकते थे; फिर लक्ष्मण की तो बात ही क्या?'
8'हे महाबाहु! आज काल के प्रभाव से तुम यमराज से जा मिले और सम्मानित राजा बन गए।'
9'राजा के लिए युद्ध में मारे जाकर श्रेष्ठ योद्धाओं के मार्ग पर चलकर मनुष्य स्वर्ग प्राप्त करता है। मनुष्य के लिए भी यह वाञ्छनीय है।'
10'आज इन्द्रजित् को मारा गया देखकर स्वर्ग के देवता, लोकपाल और महर्षि निर्भय होकर प्रसन्न और सुखी होंगे।'
11'आज इन्द्रजित् के बिना अकेले मेरे लिए तीनों लोक (पृथ्वी, स्वर्ग और पाताल) वनों सहित उजाड़, अन्धकारमय और कान्तिहीन हैं।'
12'आज अन्तःपुर में हम राक्षसकन्याओं का क्रन्दन गुफा में हाथियों की चिंघाड़ के समान सुनेंगे।'
13'हे शत्रुसंहारक! तुम युवराज पद, राक्षसों, लङ्का, अपनी माता, मुझे और अपनी पत्नी को भी छोड़कर चले गए। क्यों?'
14'हे वीर! मेरी अन्त्येष्टि तुम्हारे द्वारा होनी चाहिए थी। यह विचित्र है कि अब मुझे तुम्हारी करनी पड़ रही है।'
15'सुग्रीव जीवित है, लक्ष्मण और राघव भी; और तुम मुझे छोड़कर चले गए। तुम कहाँ चले गए?'
16व्यथित रावण अपने पुत्र के छोड़ जाने के कारण इस प्रकार विलाप कर रहा था, क्योंकि क्रोध ने उसे अभिभूत कर लिया था।
17वह स्वभाव से ही क्रोधी था। अब पुत्र की हानि से वह उस सूर्य के समान देदीप्यमान हो उठा जो ग्रीष्म में अपनी किरणों से और भी अधिक जलता है।
18रावण की भौंहें ललाट पर सिकुड़ गईं और वह प्रलयकाल में नक्रों सहित महासागर की तरङ्गों के समान लगा।
19जब रावण ने क्रोध में जँभाई ली, तब उसके मुख से वृत्रासुर के समान धूम सहित अग्नि निकल पड़ी।
20अपने असुरतुल्य पुत्र की मृत्यु पर विचार करते हुए रावण क्रोध से अभिभूत हुआ और उसने वैदेही के विनाश का विचार पुनः किया।
21रावण के नेत्र स्वभाव से ही रक्तवर्ण थे; क्रोध की अग्नि से वे और भी अधिक लाल, देदीप्यमान और अत्यन्त भयङ्कर हो उठे।
22उसके नेत्र स्वभाव से ही भयङ्कर थे; क्रोध की अग्नि से मोहित होकर उसका रूप रुद्र के समान और भयावह हो गया।
23जैसे जलते दीपकों से तेल की बूँदें टपकती हैं, वैसे ही उसके क्रुद्ध और जलते नेत्रों से अश्रु टपकने लगे।
24जब वह क्रोध में दाँत पीस रहा था, तब उसके दाँतों का शब्द दानवों द्वारा घुमाई जाती चक्की के शब्द के समान लगा।
25प्रलयकाल के समान क्रुद्ध रावण से भयभीत होकर राक्षस उसी दिशा में छिप जाते जिस ओर वह देखता।
26क्रोध में सब दिशाओं में घूमते रावण के समीप राक्षस वैसे ही न जा सके जैसे मृत्युदेव द्वारा खदेड़े जाने पर चर-अचर प्राणी भागते हैं।
27राक्षसों को युद्ध के लिए उकसाने के लिए क्रुद्ध राक्षसराज रावण ने इस प्रकार कहा।
28'मैंने सहस्रों वर्षों तक अनेक बार तपस्या की और स्वयम्भू सृष्टिकर्ता को प्रसन्न किया।'
29'मेरे द्वारा एक बार की गई तपस्या के बल से मेरी तपस्या से प्रसन्न होकर सृष्टिकर्ता ब्रह्मा ने मुझे वरदान दिया। मुझे असुरों अथवा देवताओं से कोई भय नहीं।'
30'ब्रह्मा ने मुझे सूर्य के समान देदीप्यमान कवच दिया, जिसे देव अथवा दानव अपने वज्रतुल्य मुष्टिप्रहारों से भी तोड़ न सके।'
31'आज यदि मैं उस कवच सहित रथ पर आरूढ़ होकर युद्ध को जाऊँ, तो खुले रूप में मेरा सामना करने का साहस कौन कर सकता है? इन्द्र भी नहीं कर सकते।'
32'देवों और असुरों के युद्ध में जब मैं लड़ा था, तब प्रसन्न होकर सृष्टिकर्ता ब्रह्मा ने मुझे जो श्रेष्ठ धनुष और महान् बाण प्रदान किए थे, वे आज सैकड़ों तूर्यनादों सहित राम और लक्ष्मण के विनाश के लिए लाए जाएँ।'
33'देवों और असुरों के युद्ध में जब मैं लड़ा था, तब प्रसन्न होकर सृष्टिकर्ता ब्रह्मा ने मुझे जो श्रेष्ठ धनुष और महान् बाण प्रदान किए थे, वे आज सैकड़ों तूर्यनादों सहित राम और लक्ष्मण के विनाश के लिए लाए जाएँ।'
34अपने पुत्र की मृत्यु पर अत्यन्त दुःखी क्रूर रावण क्रोध से अभिभूत होकर सीता का विनाश करने का विचार करता हुआ चला।
35रक्तवर्ण नेत्रों वाला रावण, जो भयङ्कर मुख से भयावह दिखता था, निराश होकर सब राक्षसों से मन्द स्वर में इस प्रकार बोला।
36'मेरे पुत्र ने वानरों को छलने के लिए वहाँ कुछ ऐसा दिखाया जिसे सीता के रूप में वहाँ मारा गया था।'
37'अब मैं स्वयं उसी प्रकार (जैसे इन्द्रजित् ने छल के लिए किया था) हर्ष प्राप्त करूँगा, किन्तु उसे सत्य बनाकर। मैं उस नीच क्षत्रिय राम की अत्यन्त प्रिय वैदेही का विनाश करूँगा।' मन्त्रियों से इस प्रकार कहकर उसने खड्ग उठा लिया।
38'अब मैं स्वयं उसी प्रकार (जैसे इन्द्रजित् ने छल के लिए किया था) हर्ष प्राप्त करूँगा, किन्तु उसे सत्य बनाकर। मैं उस नीच क्षत्रिय राम की अत्यन्त प्रिय वैदेही का विनाश करूँगा।' मन्त्रियों से इस प्रकार कहकर उसने खड्ग उठा लिया।
39अपने पुत्र की मृत्यु के कारण पूर्णतया विक्षिप्त अवस्था में वह उत्तम खड्ग लेकर, जो निर्मल आकाश के समान देदीप्यमान था, क्रोध से भरकर, अपनी पत्नी सहित और मन्त्रियों से घिरकर मैथिली के पास गया।
40अपने पुत्र की मृत्यु के कारण पूर्णतया विक्षिप्त अवस्था में वह उत्तम खड्ग लेकर, जो निर्मल आकाश के समान देदीप्यमान था, क्रोध से भरकर, अपनी पत्नी सहित और मन्त्रियों से घिरकर मैथिली के पास गया।
41(जब रावण चला) तब भवन के राक्षस क्रुद्ध रावण को देखकर सिंह के समान गर्जे, एक-दूसरे का आलिङ्गन किया (रावण की विजय का विचार करते हुए) और परस्पर बोले।
42'रावण को देखकर वे दोनों भाई काँप उठेंगे। रावण के क्रोध से चारों लोकपाल (इन्द्र, यम, वरुण, कुबेर) भी अन्तर्धान हो जाते। उसने युद्धों में अनेक अन्य शत्रुओं को भी गिराया है।'
43'रावण ने तीनों लोकों से कर के रूप में रत्न एकत्र किए हैं। इस संसार में बल और पराक्रम में उसके तुल्य कोई नहीं।'
44जब राक्षस इस प्रकार बातें कर रहे थे, तब क्रोध से मोहित रावण अशोकवाटिका में वैदेही के पास शीघ्रता से गया।
45अत्यन्त क्रुद्ध रावण वैसे ही झपटा जैसे आकाश में मङ्गल ग्रह रोहिणी की ओर झपटता है, यद्यपि उसके हितैषी उसे रोक रहे थे।
46जब निर्दोष मैथिली राक्षसियों द्वारा रक्षित थीं, तब उन्होंने उसे उत्तम खड्ग धारण किए आते देखा। मित्रों द्वारा बार-बार रोके और अवरुद्ध किए जाने पर भी वह पीछे न हटा और जनकपुत्री के समीप पहुँचा।
47जब निर्दोष मैथिली राक्षसियों द्वारा रक्षित थीं, तब उन्होंने उसे उत्तम खड्ग धारण किए आते देखा। मित्रों द्वारा बार-बार रोके और अवरुद्ध किए जाने पर भी वह पीछे न हटा और जनकपुत्री के समीप पहुँचा।
48शोक से भरी सीता रोते हुए इस प्रकार बोलीं — 'यह दुर्बुद्धि क्रुद्ध होकर मेरा वध करने आ रहा है, मानो मैं अनाथ हूँ, यद्यपि मेरा रक्षक है।'
49शोक से भरी सीता रोते हुए इस प्रकार बोलीं — 'यह दुर्बुद्धि क्रुद्ध होकर मेरा वध करने आ रहा है, मानो मैं अनाथ हूँ, यद्यपि मेरा रक्षक है।'
50'मैं अपने पति के प्रति समर्पित हूँ और यह रावण चाहता था कि मैं उसके साथ रमण करूँ। मैंने उससे अनेक बार प्रार्थना की। निश्चय ही मेरे द्वारा अस्वीकृत होकर वह खिन्न, क्रोध और मोह से भरकर मेरा वध करना चाहता है — यह स्पष्ट है।'
51'मैं अपने पति के प्रति समर्पित हूँ और यह रावण चाहता था कि मैं उसके साथ रमण करूँ। मैंने उससे अनेक बार प्रार्थना की। निश्चय ही मेरे द्वारा अस्वीकृत होकर वह खिन्न, क्रोध और मोह से भरकर मेरा वध करना चाहता है — यह स्पष्ट है।'
52'अथवा क्या मेरे कारण दोनों भाई राम और लक्ष्मण उस अयोग्य रावण के हाथों गिर गए?'
53अनेक राक्षस हर्षित होकर अपने प्रियजनों को उच्च स्वर से पुकारते और महान् कोलाहल करते सुनाई पड़े।
54'हाय! क्या दोनों भाइयों का विनाश उसके पुत्र की मृत्यु के शोक के कारण हुआ अथवा मेरे कारण? राम और लक्ष्मण का वध न कर पाकर क्या इस उग्र और सङ्कोचहीन राक्षस ने मेरा वध करने का निश्चय किया है?'
55'मैं मूढ़ स्त्री हूँ। मैंने हनुमान् का परामर्श नहीं माना; यदि मैं उनकी पीठ पर आरूढ़ होकर चली गई होती, तो निःसन्देह अब अपने पति की गोद में होती। मैंने इस प्रकार विचार नहीं किया।'
56'मैं मूढ़ स्त्री हूँ। मैंने हनुमान् का परामर्श नहीं माना; यदि मैं उनकी पीठ पर आरूढ़ होकर चली गई होती, तो निःसन्देह अब अपने पति की गोद में होती। मैंने इस प्रकार विचार नहीं किया।'
57'कौसल्या सोचेंगी कि उनका एकमात्र पुत्र युद्ध में मारा गया। मैं समझती हूँ कि उनका हृदय फट जाएगा।'
58'वे रोती रहेंगी और उनके जन्म, बाल्यकाल, यौवन, उनके धर्मपूर्ण कर्मों और उनके सौन्दर्य का स्मरण करती रहेंगी।'
59'पुत्र के मारे जाने पर कौसल्या निराश होकर, संज्ञा खोकर निश्चय ही अन्त्येष्टि करेंगी और अग्नि में प्रवेश करेंगी अथवा जल में डूब जाएँगी।'
60'कुबड़ी मन्थरा के पापपूर्ण संकल्प के कारण ही कौसल्या को निश्चय यह शोक प्राप्त हुआ। वह भस्म हो जाए।'
61जैसे चन्द्रमा की अनुपस्थिति में रोहिणी मङ्गल ग्रह के वश में पड़ जाए, वैसे ही अपने पति से दूर शोक करती मैथिली को इस प्रकार देखकर रावण के एक सज्जन, पवित्र और बुद्धिमान् मन्त्री सुपार्श्व ने अन्य मन्त्रियों के रोकने पर भी राक्षसपति से ये परामर्श के वचन कहे।
62जैसे चन्द्रमा की अनुपस्थिति में रोहिणी मङ्गल ग्रह के वश में पड़ जाए, वैसे ही अपने पति से दूर शोक करती मैथिली को इस प्रकार देखकर रावण के एक सज्जन, पवित्र और बुद्धिमान् मन्त्री सुपार्श्व ने अन्य मन्त्रियों के रोकने पर भी राक्षसपति से ये परामर्श के वचन कहे।
63'हे दशमुख स्वामी! आप कुबेर (लोकपालों में से एक) के सगे भ्राता होकर क्रोध में धर्म को त्यागकर वैदेही को खोजकर उनका वध करना चाहते हैं?'
64'हे वीर राक्षसपति! आपने वेदाध्ययन के लिए आवश्यक ब्रह्मचर्य का व्रत लिया और अपने नित्यकर्मों में भी लगे रहे। क्या आप स्त्री का वध करने का विचार करते हैं?'
65'हे राजन्! मैथिली सौन्दर्य से सम्पन्न हैं। आपका क्रोध युद्ध में राम पर प्रकट होना चाहिए (सीता पर नहीं)।'
66'आज कृष्णपक्ष की चतुर्दशी है; अगले दिन, अर्थात् कृष्णपक्ष की पञ्चदशी को सेना से घिरकर प्रस्थान कीजिए और विजय प्राप्त कीजिए।'
67'आप कुशल रथयोद्धा हैं, आप बुद्धिमान् हैं। श्रेष्ठ रथ में अपने खड्ग सहित बैठकर दशरथपुत्र का वध कीजिए और सीता को प्राप्त कीजिए।'
नेपाली
1तब इन्द्रजित्को व्यथाजनक पतनको समाचार जानेर रावणका मन्त्रीहरूले दशमुख रावणलाई सूचित गरे।
2'हे राजन्! तपाईंका यशस्वी पुत्र विभीषणको सहायताले लक्ष्मणद्वारा मारिए, जुन हामी हेरिरहेका थियौँ।'
3'तपाईंका ती पुत्र, जो युद्धमा कहिल्यै पराजित भएनन्, जसले देवराज इन्द्रलाई पनि जिते, बारम्बार युद्ध गर्दागर्दै लक्ष्मणका बाणले मारिए। उनी उच्चतर लोकमा गए।'
4आफ्ना पुत्र इन्द्रजित्को भयङ्कर, त्रासदायी र वीभत्स अन्त्यको विवरण सुनेर रावण मूर्च्छित भयो।
5दीर्घकालपछि चेतना प्राप्त गरी राक्षसराज रावण पुत्रको मृत्युको शोकले खिन्न भई, सुध गुमाएर विलाप गर्न थाल्यो।
6'मेरो पुत्र, जो राक्षससेनाको प्रमुख थियो, महाबली थियो, जसले इन्द्रलाई पनि जित्यो, ऊ लक्ष्मणको सिकार कसरी बन्यो?'
7'क्रुद्ध हुँदा तिमीले कालस्वरूपलाई अथवा मन्दर पर्वतको शिखरलाई पनि बाणले बेध्न सक्थ्यौ; अनि लक्ष्मणको त कुरै के?'
8'हे महाबाहु! आज कालको प्रभावले तिमी यमराजसँग गएर मिल्यौ र सम्मानित राजा बन्यौ।'
9'राजाका लागि युद्धमा मारिएर श्रेष्ठ योद्धाहरूको मार्गमा हिँडेर मानिसले स्वर्ग प्राप्त गर्छ। मानिसका लागि पनि यो वाञ्छनीय छ।'
10'आज इन्द्रजित् मारिएको देखेर स्वर्गका देवता, लोकपाल र महर्षिहरू निर्भय भई प्रसन्न र सुखी हुनेछन्।'
11'आज इन्द्रजित्बिना एक्लो मेरा लागि तीनै लोक (पृथ्वी, स्वर्ग र पाताल) वनसहित उजाड, अन्धकारमय र कान्तिहीन छन्।'
12'आज अन्तःपुरमा हामी राक्षसकन्याहरूको क्रन्दन गुफामा हात्तीको चिच्याहटझैँ सुन्नेछौँ।'
13'हे शत्रुसंहारक! तिमीले युवराज पद, राक्षसहरू, लङ्का, आफ्नी माता, म र आफ्नी पत्नीलाई पनि छाडेर गयौ। किन?'
14'हे वीर! मेरो अन्त्येष्टि तिमीबाट हुनुपर्थ्यो। यो विचित्र छ कि अब मैले तिम्रो गर्नुपरेको छ।'
15'सुग्रीव जीवित छ, लक्ष्मण र राघव पनि; अनि तिमी मलाई छाडेर गयौ। तिमी कहाँ गयौ?'
16व्यथित रावण आफ्नो पुत्रले छाडेर गएकाले यसरी विलाप गरिरहेको थियो, किनकि क्रोधले उसलाई अभिभूत गरिसकेको थियो।
17ऊ स्वभावले नै क्रोधी थियो। अब पुत्रको हानिले ऊ त्यस सूर्यझैँ देदीप्यमान भयो जुन ग्रीष्ममा आफ्ना किरणले अझ बढी जल्छ।
18रावणका आँखीभौँ निधारमा खुम्चिए र ऊ प्रलयकालमा गोहीसहित महासागरका छालझैँ लाग्यो।
19जब रावणले क्रोधमा हाई गर्यो, तब उसको मुखबाट वृत्रासुरझैँ धूवाँसहित आगो निस्क्यो।
20आफ्ना असुरतुल्य पुत्रको मृत्युमाथि विचार गर्दै रावण क्रोधले अभिभूत भयो र उसले वैदेहीको विनाशको विचार फेरि गर्यो।
21रावणका आँखा स्वभावले नै रक्तवर्ण थिए; क्रोधको आगोले ती अझ बढी राता, देदीप्यमान र अत्यन्त भयङ्कर भए।
22उसका आँखा स्वभावले नै भयङ्कर थिए; क्रोधको आगोले मोहित भई उसको रूप रुद्रझैँ र भयावह भयो।
23जसरी बल्दा दीपबाट तेलका थोपा चुहिन्छन्, त्यसै गरी उसका क्रुद्ध र बल्दा आँखाबाट आँसु चुहिन थाले।
24जब ऊ क्रोधमा दाँत किट्दै थियो, तब उसका दाँतको शब्द दानवहरूले घुमाइएको जाँतोको शब्दझैँ लाग्यो।
25प्रलयकालझैँ क्रुद्ध रावणसँग भयभीत भई राक्षसहरू त्यही दिशामा लुक्थे जता ऊ हेर्थ्यो।
26क्रोधमा सबै दिशामा घुम्दै गरेको रावणको नजिक राक्षसहरू त्यसै गरी जान सकेनन् जसरी मृत्युदेवद्वारा खेदिँदा चर-अचर प्राणी भाग्छन्।
27राक्षसहरूलाई युद्धका लागि उक्साउन क्रुद्ध राक्षसराज रावणले यसरी भन्यो।
28'मैले हजारौँ वर्षसम्म अनेकपल्ट तपस्या गरेँ र स्वयम्भू सृष्टिकर्तालाई प्रसन्न पारेँ।'
29'मैले एकपल्ट गरेको तपस्याको बलले मेरो तपस्याबाट प्रसन्न भई सृष्टिकर्ता ब्रह्माले मलाई वरदान दिए। मलाई असुर अथवा देवताहरूसँग कुनै भय छैन।'
30'ब्रह्माले मलाई सूर्यझैँ देदीप्यमान कवच दिए, जुन देव अथवा दानवले आफ्ना वज्रतुल्य मुड्कीका प्रहारले पनि भाँच्न सकेनन्।'
31'आज यदि म त्यस कवचसहित रथमा आरूढ भई युद्धमा जाऊँ भने, खुला रूपमा मेरो सामना गर्ने साहस कसले गर्न सक्छ? इन्द्रले पनि सक्दैनन्।'
32'देव र असुरहरूको युद्धमा जब म लडेको थिएँ, तब प्रसन्न भई सृष्टिकर्ता ब्रह्माले मलाई जुन श्रेष्ठ धनु र महान् बाण प्रदान गरेका थिए, ती आज सयौँ तूर्यनादसहित राम र लक्ष्मणको विनाशका लागि ल्याइयून्।'
33'देव र असुरहरूको युद्धमा जब म लडेको थिएँ, तब प्रसन्न भई सृष्टिकर्ता ब्रह्माले मलाई जुन श्रेष्ठ धनु र महान् बाण प्रदान गरेका थिए, ती आज सयौँ तूर्यनादसहित राम र लक्ष्मणको विनाशका लागि ल्याइयून्।'
34आफ्नो पुत्रको मृत्युमा अत्यन्त दुःखी क्रूर रावण क्रोधले अभिभूत भई सीताको विनाश गर्ने विचार गर्दै हिँड्यो।
35रक्तवर्ण आँखा भएको रावण, जो भयङ्कर अनुहारले भयावह देखिन्थ्यो, निराश भई सबै राक्षससँग मन्द स्वरमा यसरी बोल्यो।
36'मेरो पुत्रले वानरहरूलाई छल्न त्यहाँ केही यस्तो देखायो जसलाई सीताका रूपमा त्यहाँ मारिएको थियो।'
37'अब म आफैँ त्यसै गरी (जसरी इन्द्रजित्ले छलका लागि गरेको थियो) हर्ष प्राप्त गर्नेछु, तर त्यसलाई सत्य बनाएर। म त्यस नीच क्षत्रिय रामकी अत्यन्त प्रिय वैदेहीको विनाश गर्नेछु।' मन्त्रीहरूसँग यसरी भनेर उसले खड्ग उठायो।
38'अब म आफैँ त्यसै गरी (जसरी इन्द्रजित्ले छलका लागि गरेको थियो) हर्ष प्राप्त गर्नेछु, तर त्यसलाई सत्य बनाएर। म त्यस नीच क्षत्रिय रामकी अत्यन्त प्रिय वैदेहीको विनाश गर्नेछु।' मन्त्रीहरूसँग यसरी भनेर उसले खड्ग उठायो।
39आफ्नो पुत्रको मृत्युका कारण पूर्णतया विक्षिप्त अवस्थामा ऊ उत्तम खड्ग लिएर, जुन निर्मल आकाशझैँ देदीप्यमान थियो, क्रोधले भरिएर, आफ्नी पत्नीसहित र मन्त्रीहरूले घेरिएर मैथिलीकहाँ गयो।
40आफ्नो पुत्रको मृत्युका कारण पूर्णतया विक्षिप्त अवस्थामा ऊ उत्तम खड्ग लिएर, जुन निर्मल आकाशझैँ देदीप्यमान थियो, क्रोधले भरिएर, आफ्नी पत्नीसहित र मन्त्रीहरूले घेरिएर मैथिलीकहाँ गयो।
41(जब रावण हिँड्यो) तब भवनका राक्षसहरू क्रुद्ध रावणलाई देखेर सिंहझैँ गर्जे, एकअर्कालाई अङ्गाले (रावणको विजयको विचार गर्दै) र परस्पर बोले।
42'रावणलाई देखेर ती दुवै भाइ काँप्नेछन्। रावणको क्रोधले चारै लोकपाल (इन्द्र, यम, वरुण, कुबेर) पनि अन्तर्धान हुन्थे। उसले युद्धमा अनेक अन्य शत्रुलाई पनि ढालेको छ।'
43'रावणले तीनै लोकबाट करका रूपमा रत्न जम्मा गरेको छ। यस संसारमा बल र पराक्रममा उसको तुल्य कोही छैन।'
44जब राक्षसहरू यसरी कुरा गर्दै थिए, तब क्रोधले मोहित रावण अशोकवाटिकामा वैदेहीकहाँ शीघ्रतापूर्वक गयो।
45अत्यन्त क्रुद्ध रावण त्यसै गरी झम्ट्यो जसरी आकाशमा मङ्गल ग्रह रोहिणीतिर झम्टिन्छ, यद्यपि उसका हितैषीहरू उसलाई रोकिरहेका थिए।
46जब निर्दोष मैथिली राक्षसीहरूद्वारा रक्षित थिइन्, तब उनले उसलाई उत्तम खड्ग धारण गरी आउँदै गरेको देखिन्। मित्रहरूले बारम्बार रोक्दा र अवरोध गर्दा पनि ऊ पछि हटेन र जनकपुत्रीको नजिक पुग्यो।
47जब निर्दोष मैथिली राक्षसीहरूद्वारा रक्षित थिइन्, तब उनले उसलाई उत्तम खड्ग धारण गरी आउँदै गरेको देखिन्। मित्रहरूले बारम्बार रोक्दा र अवरोध गर्दा पनि ऊ पछि हटेन र जनकपुत्रीको नजिक पुग्यो।
48शोकले भरिएकी सीता रुँदै यसरी बोलिन् — 'यो दुर्बुद्धि क्रुद्ध भई मेरो वध गर्न आउँदै छ, मानौँ म अनाथ छु, यद्यपि मेरो रक्षक छ।'
49शोकले भरिएकी सीता रुँदै यसरी बोलिन् — 'यो दुर्बुद्धि क्रुद्ध भई मेरो वध गर्न आउँदै छ, मानौँ म अनाथ छु, यद्यपि मेरो रक्षक छ।'
50'म आफ्ना पतिप्रति समर्पित छु र यो रावण चाहन्थ्यो कि म उससँग रमण गरूँ। मैले उससँग अनेकपल्ट प्रार्थना गरेँ। निश्चय नै मबाट अस्वीकृत भई ऊ खिन्न, क्रोध र मोहले भरिएर मेरो वध गर्न चाहन्छ — यो स्पष्ट छ।'
51'म आफ्ना पतिप्रति समर्पित छु र यो रावण चाहन्थ्यो कि म उससँग रमण गरूँ। मैले उससँग अनेकपल्ट प्रार्थना गरेँ। निश्चय नै मबाट अस्वीकृत भई ऊ खिन्न, क्रोध र मोहले भरिएर मेरो वध गर्न चाहन्छ — यो स्पष्ट छ।'
52'अथवा के मेरा कारण दुवै भाइ राम र लक्ष्मण त्यस अयोग्य रावणका हातबाट ढले?'
53अनेक राक्षस हर्षित भई आफ्ना प्रियजनलाई उच्च स्वरले बोलाउँदै र महान् कोलाहल गर्दै सुनिए।
54'हाय! के दुवै भाइको विनाश उसको पुत्रको मृत्युको शोकका कारण भयो अथवा मेरा कारण? राम र लक्ष्मणको वध गर्न नसकेर के यस उग्र र नहिच्किचाउने राक्षसले मेरो वध गर्ने निश्चय गरेको छ?'
55'म मूढ स्त्री हुँ। मैले हनुमान्को परामर्श मानिनँ; यदि म उनको पिठ्युँमा आरूढ भई गएकी भए, निःसन्देह अहिले आफ्ना पतिको काखमा हुन्थेँ। मैले यसरी विचार गरिनँ।'
56'म मूढ स्त्री हुँ। मैले हनुमान्को परामर्श मानिनँ; यदि म उनको पिठ्युँमा आरूढ भई गएकी भए, निःसन्देह अहिले आफ्ना पतिको काखमा हुन्थेँ। मैले यसरी विचार गरिनँ।'
57'कौसल्याले सोच्नेछिन् कि उनको एउटै पुत्र युद्धमा मारियो। म ठान्छु उनको हृदय फुट्नेछ।'
58'उनी रोइरहनेछिन् र उनको जन्म, बाल्यकाल, यौवन, उनका धर्मपूर्ण कर्म र उनको सौन्दर्यको स्मरण गरिरहनेछिन्।'
59'पुत्र मारिएपछि कौसल्या निराश भई, सुध गुमाएर निश्चय नै अन्त्येष्टि गर्नेछिन् र आगोमा प्रवेश गर्नेछिन् अथवा जलमा डुब्नेछिन्।'
60'कुप्री मन्थराको पापपूर्ण सङ्कल्पकै कारण कौसल्यालाई निश्चय यो शोक प्राप्त भयो। त्यो जलोस्।'
61जसरी चन्द्रमाको अनुपस्थितिमा रोहिणी मङ्गल ग्रहको वशमा पर्छिन्, त्यसै गरी आफ्ना पतिबाट टाढा शोक गर्दै गरेकी मैथिलीलाई यसरी देखेर रावणका एक सज्जन, पवित्र र बुद्धिमान् मन्त्री सुपार्श्वले अन्य मन्त्रीहरूले रोक्दा पनि राक्षसपतिसँग यी परामर्शका वचन भने।
62जसरी चन्द्रमाको अनुपस्थितिमा रोहिणी मङ्गल ग्रहको वशमा पर्छिन्, त्यसै गरी आफ्ना पतिबाट टाढा शोक गर्दै गरेकी मैथिलीलाई यसरी देखेर रावणका एक सज्जन, पवित्र र बुद्धिमान् मन्त्री सुपार्श्वले अन्य मन्त्रीहरूले रोक्दा पनि राक्षसपतिसँग यी परामर्शका वचन भने।
63'हे दशमुख स्वामी! तपाईं कुबेर (लोकपालहरूमध्ये एक) का सहोदर भाइ भएर क्रोधमा धर्म त्यागी वैदेहीलाई खोजेर उनको वध गर्न चाहनुहुन्छ?'
64'हे वीर राक्षसपति! तपाईंले वेदाध्ययनका लागि आवश्यक ब्रह्मचर्यको व्रत लिनुभयो र आफ्ना नित्यकर्ममा पनि लागिरहनुभयो। के तपाईं स्त्रीको वध गर्ने विचार गर्नुहुन्छ?'
65'हे राजन्! मैथिली सौन्दर्यले सम्पन्न छिन्। तपाईंको क्रोध युद्धमा राममाथि प्रकट हुनुपर्छ (सीतामाथि होइन)।'
66'आज कृष्णपक्षको चतुर्दशी हो; अर्को दिन, अर्थात् कृष्णपक्षको पञ्चदशीमा सेनाले घेरिएर प्रस्थान गर्नुहोस् र विजय प्राप्त गर्नुहोस्।'
67'तपाईं कुशल रथयोद्धा हुनुहुन्छ, तपाईं बुद्धिमान् हुनुहुन्छ। श्रेष्ठ रथमा आफ्नो खड्गसहित बसेर दशरथपुत्रको वध गर्नुहोस् र सीतालाई प्राप्त गर्नुहोस्।'