सर्गः 20
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 20
संस्कृत
1तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ। आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा।।2.20.1।।
2कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च। गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति।।2.20.2।।
3कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा। तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः।।2.20.3।।
4न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्। क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति।।2.20.4।।
5अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्। यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्।।.2.20.5।।
6इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः। पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः।।2.20.6।।
7स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः। पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने।।2.20.7।।
8रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः। जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी।।2.20.8।।
9सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्। उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून्।।2.20.9।।
10दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः। जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम्।।2.20.10।।
11प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः। ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान्।।2.20.11।।
12प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः। स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः।।2.20.12।।
13वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः। न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा।।2.20.13।।
14कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता। प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी।।2.20.14।।
15सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा। अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला।।2.20.15।।
16प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्त:पुरं शुभम्। ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्।।2.20.16।।
17देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्। दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।2.20.17।। लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा। समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।2.20.18।।
18देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्। दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।2.20.17।। लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा। समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।2.20.18।।
19तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्। तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम्।।2.20.19।।
20सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्। अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा।।2.20.20।।
21स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः। परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि।।2.20.21।।
22तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः। कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः।।2.20.22।।
23वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्। प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले।।2.20.23।।
24सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव। अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।2.20.24।।
25दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः। मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्।।2.20.25।।
26स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः। प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे।।2.20.26।।
27देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम्। इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च।।2.20.27।।
28गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे। विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः।।2.20.28।।
29चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने। मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम्।।2.20.29।।
30भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति। मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम्।।2.20.30।।
31स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने। आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन्।।2.20.31।।
32सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने। पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता।।2.20.32।।
33तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव। रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्।।2.20.33।।
34उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम्। पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना।।2.20.34।।
35सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता। उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे।।2.20.35।।
36यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव। न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः।।2.20.36।।
37एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः। अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते।।2.20.37।।
38न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे। अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया।।2.20.38।।
39सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्। अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती।।2.20.39।।
40अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति। मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः।।2.20.40।।
41त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता। किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे।।2.20.41।।
42अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता। परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा।।2.20.42।।
43योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते। कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते।।2.20.43।।
44नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत्। कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता।।2.20.44।।
45दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव अतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्।।2.20.45।।
46तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम्। विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव।।2.20.46।।
47अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्। कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम्।।2.20.47।।
48उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः। दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया।।2.20.48।।
49स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते। प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा।।2.20.49।।
50ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम। यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति। प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव।।2.20.50।।
51स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते। अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते।।2.20.51।।
52इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि। तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे।।2.20.52।।
53यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः। गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै।।2.20.53।।
54अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ। अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौ स्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया।।2.20.54।।
55भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्। व्यसनमुपनिशम्य सा मह त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी।।2.20.55।।
अङ्ग्रेजी
1When the tiger among men (Rama) was coming out with folded palms, there arose a huge cry of distress among the ladies of the harem:
2Rama was the refuge and protector of all the inmates lot of the inner apartment although it was not his duty nor was he forced by his father to safeguard them. That Rama is now going on exile.
3Rama conducted himself towards us in the same way as he did towards his mother Kausalya right from the begining.
4Rama who used to avoid deeds that caused anger, pacified those who were angry with him, and never lost his cool even when cursed, that Rama is going on exile today.
5Alas our king who has lost his brain, who has ordered the banishment of Rama, the refuge of all living beings, (on the other hand) is moving about in the world.
6Thus all the queens like calfless cows cried loudly blaming their husband.
7Tormented with grief on account of his son, the king sank in his seat on hearing the cries of distress from the inner apartment
8Deeply pained yet selfpossessed Rama, heaving sighs like an elephant went towards the inner apartment of his mother along with his brother.
9Rama beheld a highly venerable elderly man seated at the entrance of the residence and many others standing (nearby).
10On seeing Rama, all the eminent among the victors got up immediately and greeted him, saying, 'Victory to you'.
11With the first courtyard crossed, Rama saw in the second aged brahmins versed in the Vedas, and duly honoured by the king.
12Rama wished the brahmins and saw old men, women and children vigilantly guarding the door in the third courtyard.
13Wellpleased, the women then greeted him wishing prosperity. They hurried into the abode of Kausalya and gave her the happy news (of Rama's arrival).
14Having spent the night with a composed mind (abosorbed in meditation), Kausalya was worshipping lord Visnu in the early morning to secure her son's welfare.
15Always engaged in the observance of vows, Kausalya (then) clad in silk cloth was performing rituals of auspiciousness, offering oblations to the firegod in accordance with mantras (Vedic hymns).
16Rama entered the auspicious inner apartment of his mother and saw her exhorting the priests to offer sacrificial oblations to Agni (firegod).
17There Rama saw curd, grains of rice, clarified butter, sweetmeats, oblations, parched grain, white garlands, porridge of cooked rice mixed with sesame seeds, sacrirficial faggots, vessels filled with water, etc. kept ready for religious rites.
18There Rama saw curd, grains of rice, clarified butter, sweetmeats, oblations, parched grain, white garlands, porridge of cooked rice mixed with sesame seeds, sacrirficial faggots, vessels filled with water, etc. kept ready for religious rites.
19Kausalya, emaciated due to observance of vows and clad in white silk looked like a celestial being. She was engaged in offering libations to the deities.
20Seeing her son who had come after a long time and who is a source of joy to his mother, Kausalya approached him with great delight like a mare to her young calf.
21The scion of the Raghus saw his mother coming and bowed her. She held him in both her arms and kissed his forehead.
22Out of love for her son, the invincible scion of the Raghu dynasty, Kausalya spoke with gentle and pleasant words:
23May you attain long life and fame like those of the aged, virtuous and great rajarsis who upheld the righteousness in the race.
24O scion of the Raghu race see the king, your righteous and truthful father, who will consecrate you as princeregent today itself.
25Invited (by Kausalya) to partake the food, Rama out of abashment only touched the seat provided to him and having stretched his folded palms spoke to his mother.
26Modest by nature, Rama with respectful humility began seeking her permission for his departure to Dandaka forest:
27O mother surely you do not know that a great misfortune has befallen, causing distress to you, Sita and Lakshmana, too.
28I am setting forth to Dandaka forest. What is this seat for? A time has come for me when I am fit for a seat of kusa grass.
29Abstaining from eating meat like hermits and living on honey, fruits and roots, I am to live in the solitary forest for fourteen years.
30The great king is conferring the status of heirapparent on Bharata while he is banishing me to Dandaka forest to live like an ascetic.
31Living on things available in the forest, on fruits and roots, I am to dwell in the uninhabited jungle for fourteen years.
32All on a sidden Kausalya fell down on the ground like the branch of a sal tree in the forest severed by an axe, like a goddess dropped from heaven.
33Seeing his mother who had done nothing to deserve (this) suffering and who had fallen down like a plantain tree, deprived of her senses, Rama raised her up (from the ground).
34Rama gently wiped away the dust that had covered her body as Kausalya stood miserable, like a mare who stands up after having rolled on the ground while pulling the load.
35Kausalya who deserved happiness yet was struck down by (this) distress spoke to Rama, the tiger among men who was sitting nearby, while Lakshmana was listening.
36O my son, if you were not born to me, I, even as a woman without progeny, would not have experienced grief, more intense than this.
37O my son a barren woman has only one mental agony that she has no progeny. Except that she does not have any other sorrow.
38I did not have the fortune, O Rama, to enjoy any auspicious moment or pleasure earlier when my husband was in authority. I exist with the hope that I will have it when my son assumes authority.
39I, being the eldest (of the queens) will have to listen to many heartbreaking and unpleasant words from my fellowwives who are younger to me.
40There cannnot be greater distress for any woman than such unending grief and lamentation (which I am now experiencing).
41O child even when you are nearby I am neglected like this. What to say when you are banished. Death is certain to me.
42Treating me as an equal or inferior to the attendants of Kaikeyi and making me always dependent, my husband has greatly suppressed me.
43Any one who serves me or follows me will not talk to me after seeing Bharata (installed as heirapparent).
44Fallen into an unfortunate state how can I look at Kaikeyi's face who is always harsh and in temper?
45O Rama, I have spent the last seventeen years after your birth with the expectaion that my sorrows would come to an end.
46Therefore, O Rama, I cannot at this old age endure this great, endless sorrow and the insults from cowives for long.
47Without beholding your face that is as bright as the full Moon, how can this wretched woman live this pitiable life?
48Through meditation, through fasts and with a great deal of efforts you have been brought up by this luckless (mother). But alas this is all in vain.
49I think my heart must be very firm (hard) like the bark of a great river which, touched by (a flood of) fresh water in the rainy season does not disintegrate.
50There is no room for me in the abode of Yama (the god of death). If he does not carry me off forcibly like a lion carrying away a crying female deer, certainly there is no death for me.
51Surely my still (hard) heart is made of iron. It neither bursts nor breaks down on the ground. Pervaded by grief, there is no untimely death for this my body, too.
52My regret is that all my mortifications, gifts of charity and penances are of no avail. Even the asceticism which I practised for the sake of progeny was fruitless like a seed sown in a barren land.
53If any one, tormented with great sorrow, could willingly commit suicide I would have gone the way to the assembly of Yama (the lord of death) right away as without you I will be now like a cow without a calf.
54What is the use of this life now? What is life without you whose countenance glows like the full Moon? Like a cow emaciated by its search for the calf, I will follow you into the forest.
55Kausalya, filled with anger due to extreme sorrow reflected over her misfortune, and burst into harrowing tears, looking at Rama, like a kinnari looking at her grownup son taken captive. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे विंशस्सर्गः।। Thus ends the twentieth sarga of Ayodhyakanda of the the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1जब पुरुषों में व्याघ्र (राम) हाथ जोड़े बाहर निकल रहे थे, तब अन्तःपुर की स्त्रियों में महान आर्तनाद उठा:
2"राम अन्तःपुर के समस्त निवासियों के आश्रय और रक्षक थे, यद्यपि यह उनका कर्तव्य नहीं था और न उनके पिता ने उन्हें इनकी रक्षा के लिए विवश किया था। वही राम अब वनवास को जा रहे हैं।
3राम ने आरम्भ से ही हमारे प्रति वैसा ही आचरण किया जैसा अपनी माता कौसल्या के प्रति।
4जो राम क्रोध उत्पन्न करने वाले कर्मों से बचते थे, जो उन्हें कोसने वालों को शान्त कर देते थे और जो शाप दिए जाने पर भी कभी अपना धैर्य नहीं खोते थे, वही राम आज वनवास को जा रहे हैं।
5हाय! हमारे राजा, जिनकी बुद्धि नष्ट हो चुकी है, जिन्होंने समस्त प्राणियों के आश्रय राम के निर्वासन की आज्ञा दी है, (दूसरी ओर) संसार में विचरण कर रहे हैं।"
6इस प्रकार सब रानियाँ बछड़ाहीन गौओं के समान ऊँचे स्वर में रोईं और अपने पति को दोष देती रहीं।
7अपने पुत्र के कारण शोक से संतप्त राजा अन्तःपुर से आते आर्तनाद सुनकर अपने आसन पर धँस गए।
8गहन पीड़ित किन्तु आत्मसंयमी राम हाथी के समान निःश्वास छोड़ते हुए अपने भ्राता सहित अपनी माता के अन्तःपुर की ओर बढ़े।
9राम ने भवन के द्वार पर बैठे एक परम पूजनीय वृद्ध पुरुष को तथा (समीप) खड़े अनेक अन्य लोगों को देखा।
10राम को देखते ही विजयी पुरुषों में श्रेष्ठ वे सब तत्काल उठ खड़े हुए और 'आपकी जय हो' कहकर उनका अभिवादन किया।
11प्रथम प्रांगण पार करने के पश्चात् राम ने दूसरे में वेदों के ज्ञाता वृद्ध ब्राह्मणों को देखा, जो राजा द्वारा विधिवत् सम्मानित थे।
12राम ने ब्राह्मणों का अभिवादन किया और तीसरे प्रांगण में द्वार की सतर्कता से रक्षा करते वृद्ध पुरुषों, स्त्रियों और बालकों को देखा।
13अत्यन्त प्रसन्न होकर उन स्त्रियों ने समृद्धि की कामना करते हुए उनका अभिवादन किया। वे शीघ्रता से कौसल्या के भवन में गईं और उन्हें (राम के आगमन का) प्रिय समाचार दिया।
14स्वस्थ चित्त से (ध्यान में लीन होकर) रात्रि व्यतीत करके कौसल्या प्रातःकाल अपने पुत्र के कल्याण के लिए भगवान विष्णु की पूजा कर रही थीं।
15सदा व्रतपालन में निरत कौसल्या (तब) रेशमी वस्त्र पहने मंगलकर्म कर रही थीं और मन्त्रों (वैदिक ऋचाओं) के अनुसार अग्निदेव को आहुतियाँ अर्पित कर रही थीं।
16राम ने अपनी माता के मंगलमय अन्तःपुर में प्रवेश किया और उन्हें पुरोहितों को अग्नि (अग्निदेव) में हविष्य अर्पित करने के लिए प्रेरित करते देखा।
17वहाँ राम ने धार्मिक कर्मों के लिए तैयार रखे दधि, अक्षत, घृत, मिष्टान्न, हविष्य, लाजा, श्वेत मालाएँ, तिल मिले पके भात की खीर, समिधाएँ, जल से भरे पात्र आदि देखे।
18वहाँ राम ने धार्मिक कर्मों के लिए तैयार रखे दधि, अक्षत, घृत, मिष्टान्न, हविष्य, लाजा, श्वेत मालाएँ, तिल मिले पके भात की खीर, समिधाएँ, जल से भरे पात्र आदि देखे।
19व्रतपालन से कृश और श्वेत रेशमी वस्त्र पहने कौसल्या दिव्य प्राणी के समान प्रतीत होती थीं। वे देवताओं को आहुतियाँ अर्पित करने में निरत थीं।
20दीर्घकाल पश्चात् आए और माता के लिए आनन्द के स्रोत अपने पुत्र को देखकर कौसल्या महान हर्ष से उनकी ओर वैसे ही बढ़ीं जैसे घोड़ी अपने बछेड़े की ओर।
21रघुवंशी ने अपनी माता को आते देखा और उन्हें प्रणाम किया। उन्होंने अपनी दोनों भुजाओं में उन्हें भर लिया और उनका मस्तक चूमा।
22अजेय रघुवंशी अपने पुत्र के प्रति स्नेह से कौसल्या ने कोमल और प्रिय वचनों में कहा:
23"तुम उन वृद्ध, धर्मात्मा और महान राजर्षियों के समान दीर्घ आयु और यश प्राप्त करो जिन्होंने इस वंश में धर्म की रक्षा की।
24हे रघुवंशी! अपने धर्मात्मा और सत्यनिष्ठ पिता राजा से मिलो, जो आज ही तुम्हें युवराज के पद पर अभिषिक्त करेंगे।"
25(कौसल्या द्वारा) भोजन ग्रहण करने के लिए निमन्त्रित किए जाने पर राम ने संकोचवश उन्हें दिए गए आसन को केवल स्पर्श किया और हाथ जोड़कर अपनी माता से कहा।
26स्वभाव से विनम्र राम श्रद्धापूर्ण विनय के साथ दण्डक वन को अपने प्रस्थान की अनुमति माँगने लगे:
27"हे माता! निश्चय ही आप नहीं जानतीं कि एक महान विपत्ति आ पड़ी है, जो आपको, सीता को और लक्ष्मण को भी व्यथा देगी।
28मैं दण्डक वन को प्रस्थान कर रहा हूँ। यह आसन किसलिए? मेरे लिए ऐसा समय आ गया है जब मैं कुशा के आसन के योग्य हूँ।
29तपस्वियों के समान माँस का त्याग करके तथा मधु, फल और कन्द पर जीवन बिताते हुए मुझे चौदह वर्ष तक निर्जन वन में रहना है।
30महाराज भरत को युवराज का पद दे रहे हैं और मुझे तपस्वी के समान रहने के लिए दण्डक वन भेज रहे हैं।
31वन में उपलब्ध वस्तुओं, फलों और कन्दों पर जीवन बिताते हुए मुझे चौदह वर्ष तक निर्जन वन में निवास करना है।"
32एकाएक कौसल्या भूमि पर वैसे ही गिर पड़ीं जैसे वन में कुल्हाड़ी से कटी शाल वृक्ष की शाखा, अथवा स्वर्ग से गिरी कोई देवी।
33इस कष्ट के योग्य कोई कर्म न करने वाली और कदली वृक्ष के समान संज्ञाशून्य होकर गिरी अपनी माता को देखकर राम ने उन्हें (भूमि से) उठाया।
34राम ने कोमलता से उनके शरीर पर लगी धूल पोंछी, जबकि कौसल्या दयनीय दशा में उस घोड़ी के समान खड़ी थीं जो बोझ खींचते-खींचते भूमि पर लोटकर उठ खड़ी हुई हो।
35सुख की अधिकारिणी होते हुए भी (इस) व्यथा से आहत कौसल्या ने समीप बैठे पुरुषों में व्याघ्र राम से कहा, जब लक्ष्मण सुन रहे थे:
36"हे पुत्र! यदि तुम मुझसे उत्पन्न न हुए होते, तो संतानहीन स्त्री होकर भी मैं इससे तीव्र शोक का अनुभव न करती।
37हे पुत्र! बाँझ स्त्री को केवल एक ही मानसिक व्यथा होती है कि उसकी कोई संतान नहीं। उसके अतिरिक्त उसे और कोई शोक नहीं होता।
38हे राम! जब मेरे पति अधिकार में थे तब मुझे कोई मंगलमय क्षण अथवा सुख भोगने का सौभाग्य नहीं मिला। मैं इस आशा में जीती रही कि जब मेरा पुत्र अधिकार सँभालेगा तब वह मिलेगा।
39(रानियों में) ज्येष्ठ होते हुए भी मुझे अपनी उन सौतों से जो मुझसे छोटी हैं, अनेक हृदयविदारक और अप्रिय वचन सुनने पड़ेंगे।
40किसी भी स्त्री के लिए ऐसे अनन्त शोक और विलाप (जो अब मैं भोग रही हूँ) से बढ़कर कोई व्यथा नहीं हो सकती।
41हे वत्स! जब तुम समीप हो तब भी मैं इस प्रकार उपेक्षित हूँ। फिर तुम्हारे निर्वासित हो जाने पर क्या कहूँ? मेरी मृत्यु निश्चित है।
42मुझे कैकेयी की सेविकाओं के समान अथवा उनसे भी हीन मानकर और मुझे सदा परावलम्बी बनाकर मेरे पति ने मुझे अत्यन्त दबाकर रखा है।
43जो कोई मेरी सेवा करता है अथवा मेरा अनुसरण करता है, वह भरत को (युवराज पद पर अभिषिक्त) देखकर मुझसे बात नहीं करेगा।
44इस दुर्भाग्यपूर्ण दशा में पड़कर मैं कैकेयी के मुख की ओर कैसे देख सकूँगी, जो सदा कठोर और क्रोध में रहती हैं?
45हे राम! तुम्हारे जन्म के पश्चात् मैंने ये सत्रह वर्ष इस अपेक्षा से बिताए कि मेरे शोक समाप्त हो जाएँगे।
46इसलिए हे राम! मैं इस वृद्धावस्था में इस महान, अनन्त शोक और सौतों के अपमान को दीर्घकाल तक सह नहीं सकती।
47पूर्ण चन्द्रमा के समान उज्ज्वल तुम्हारा मुख देखे बिना यह अभागिनी यह दयनीय जीवन कैसे जिए?
48ध्यान से, उपवासों से और महान प्रयत्नों से इस भाग्यहीन (माता) ने तुम्हारा पालन किया। किन्तु हाय! यह सब व्यर्थ हुआ।
49मैं समझती हूँ कि मेरा हृदय किसी महानदी के तट के समान अत्यन्त दृढ़ (कठोर) है, जो वर्षा ऋतु में नए जल के (बाढ़ के) स्पर्श से भी विदीर्ण नहीं होता।
50यमराज (मृत्यु के देवता) के धाम में मेरे लिए स्थान नहीं है। यदि वे मुझे बलपूर्वक वैसे नहीं ले जाते जैसे सिंह रोती हुई हरिणी को ले जाता है, तो निश्चय ही मेरे लिए मृत्यु ही नहीं है।
51निश्चय ही मेरा यह स्थिर (कठोर) हृदय लोहे का बना है। यह न फटता है और न भूमि पर टूटकर गिरता है। शोक से व्याप्त इस मेरे शरीर के लिए अकालमृत्यु भी नहीं है।
52मुझे यह खेद है कि मेरे समस्त व्रत, दान और तप निष्फल हुए। संतान के लिए मैंने जो तपस्या की वह भी ऊसर भूमि में बोए बीज के समान निष्फल रही।
53यदि महान शोक से संतप्त कोई स्वेच्छा से प्राण त्याग सकता, तो मैं अभी यमराज (मृत्यु के स्वामी) की सभा का मार्ग ले लेती, क्योंकि तुम्हारे बिना अब मैं बछड़े बिना की गौ के समान हो जाऊँगी।
54अब इस जीवन का क्या प्रयोजन? तुम्हारे बिना जीवन क्या है, जिसका मुख पूर्ण चन्द्रमा के समान देदीप्यमान है? अपने बछड़े की खोज में कृश हुई गौ के समान मैं भी तुम्हारे पीछे वन को चलूँगी।"
55अत्यन्त शोक के कारण क्रोध से भरी कौसल्या ने अपने दुर्भाग्य पर विचार किया और राम की ओर देखते हुए हृदयविदारक अश्रुओं में फूट पड़ीं, जैसे अपने युवा पुत्र को बन्दी बनाया गया देखती कोई किन्नरी। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का विंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1जब पुरुषहरूमध्ये बाघ (राम) हात जोडेर बाहिर निस्कँदै थिए, तब अन्तःपुरका स्त्रीहरूमा महान् आर्तनाद उठ्यो:
2"राम अन्तःपुरका सम्पूर्ण बासिन्दाका आश्रय र रक्षक थिए, यद्यपि यो उनको कर्तव्य थिएन न उनका पिताले उनलाई यिनको रक्षाका लागि विवश पारेका थिए। तिनै राम अब वनवास जाँदै छन्।
3रामले आरम्भदेखि नै हामीप्रति त्यस्तै आचरण गरे जस्तो आफ्नी माता कौसल्याप्रति।
4जुन रामले क्रोध उत्पन्न गर्ने कर्मबाट जोगिन्थे, जसले उनलाई सराप्नेहरूलाई शान्त पारिदिन्थे र जसले श्राप दिइँदा पनि कहिल्यै आफ्नो धैर्य गुमाउँदैनथे, तिनै राम आज वनवास जाँदै छन्।
5हाय! हाम्रा राजा, जसको बुद्धि नष्ट भइसकेको छ, जसले सम्पूर्ण प्राणीका आश्रय रामको निर्वासनको आज्ञा दिएका छन्, (अर्कोतिर) संसारमा विचरण गरिरहेका छन्।"
6यसरी सबै रानीहरू बाच्छारहित गाईसमान चर्को स्वरमा रोए र आफ्ना पतिलाई दोष दिइरहे।
7आफ्ना पुत्रका कारण शोकले सन्तप्त राजा अन्तःपुरबाट आउने आर्तनाद सुनेर आफ्नो आसनमा धसिए।
8गहिरो पीडित तर आत्मसंयमी राम हात्तीसमान सुस्केरा हाल्दै आफ्ना भाइसहित आफ्नी माताको अन्तःपुरतर्फ बढे।
9रामले भवनको ढोकामा बसेका एक परम पूजनीय वृद्ध पुरुष तथा (छेउमा) उभिएका अनेक अन्य मानिसलाई देखे।
10रामलाई देख्नेबित्तिकै विजयी पुरुषहरूमध्ये श्रेष्ठ ती सबै तत्कालै उठे र 'तपाईंको जय होस्' भन्दै उनको अभिवादन गरे।
11पहिलो प्राङ्गण पार गरेपछि रामले दोस्रोमा वेदका ज्ञाता वृद्ध ब्राह्मणहरूलाई देखे, जो राजाद्वारा विधिवत् सम्मानित थिए।
12रामले ब्राह्मणहरूको अभिवादन गरे र तेस्रो प्राङ्गणमा ढोकाको सतर्कतापूर्वक रक्षा गरिरहेका वृद्ध पुरुष, स्त्री र बालबालिकालाई देखे।
13अत्यन्तै प्रसन्न भई ती स्त्रीहरूले समृद्धिको कामना गर्दै उनको अभिवादन गरे। उनीहरू हतारिँदै कौसल्याको भवनमा गए र उनलाई (रामको आगमनको) प्रिय समाचार दिए।
14स्वस्थ चित्तले (ध्यानमा लीन भई) रात बिताएर कौसल्या प्रभातमा आफ्ना पुत्रको कल्याणका लागि भगवान विष्णुको पूजा गरिरहेकी थिइन्।
15सधैँ व्रतपालनमा निरत कौसल्या (तब) रेशमी वस्त्र लगाएर मङ्गलकर्म गरिरहेकी थिइन् र मन्त्र (वैदिक ऋचा) अनुसार अग्निदेवलाई आहुति अर्पण गरिरहेकी थिइन्।
16रामले आफ्नी माताको मङ्गलमय अन्तःपुरमा प्रवेश गरे र उनलाई पुरोहितहरूलाई अग्नि (अग्निदेव) मा हविष्य अर्पण गर्न प्रेरित गरिरहेको देखे।
17त्यहाँ रामले धार्मिक कर्मका लागि तयार राखिएका दही, अक्षत, घिउ, मिष्टान्न, हविष्य, भुटेको अन्न, सेता माला, तिल मिसिएको पकाएको भातको खीर, समिधा, जलले भरिएका पात्र आदि देखे।
18त्यहाँ रामले धार्मिक कर्मका लागि तयार राखिएका दही, अक्षत, घिउ, मिष्टान्न, हविष्य, भुटेको अन्न, सेता माला, तिल मिसिएको पकाएको भातको खीर, समिधा, जलले भरिएका पात्र आदि देखे।
19व्रतपालनले कृश र सेतो रेशमी वस्त्र लगाएकी कौसल्या दिव्य प्राणीसमान देखिन्थिन्। उनी देवताहरूलाई आहुति अर्पण गर्नमा निरत थिइन्।
20दीर्घकालपछि आएका र माताका लागि आनन्दका स्रोत आफ्ना पुत्रलाई देखेर कौसल्या महान् हर्षले उनीतर्फ त्यसै गरी बढिन् जसरी घोडी आफ्नो बछेडातर्फ।
21रघुवंशीले आफ्नी मातालाई आइरहेको देखे र उनलाई प्रणाम गरे। उनले आफ्ना दुवै पाखुरामा उनलाई समेटिन् र उनको निधार चुम्बन गरिन्।
22अजेय रघुवंशी आफ्ना पुत्रप्रतिको स्नेहले कौसल्याले कोमल र प्रिय वचनमा भनिन्:
23"तिमीले ती वृद्ध, धर्मात्मा र महान् राजर्षिहरूसमान दीर्घ आयु र यश प्राप्त गर जसले यस वंशमा धर्मको रक्षा गरे।
24हे रघुवंशी! आफ्ना धर्मात्मा र सत्यनिष्ठ पिता राजालाई भेट, जसले आजै तिमीलाई युवराजको पदमा अभिषिक्त गर्नुहुनेछ।"
25(कौसल्याद्वारा) भोजन ग्रहण गर्न निमन्त्रणा गरिएपछि रामले सङ्कोचवश उनलाई दिइएको आसन केवल स्पर्श गरे र हात जोडेर आफ्नी मातालाई भने।
26स्वभावले विनम्र राम श्रद्धापूर्ण विनयका साथ दण्डक वनतर्फको आफ्नो प्रस्थानको अनुमति माग्न थाले:
27"हे माता! निश्चय नै तपाईंलाई थाहा छैन कि एउटा महान् विपत्ति आइपरेको छ, जसले तपाईंलाई, सीतालाई र लक्ष्मणलाई पनि व्यथा दिनेछ।
28म दण्डक वनतर्फ प्रस्थान गर्दै छु। यो आसन केका लागि? मेरा लागि यस्तो समय आइसकेको छ जब म कुशको आसनयोग्य छु।
29तपस्वीहरूसमान मासुको त्याग गरेर तथा मह, फल र कन्दमा जीवन बिताउँदै मैले चौध वर्षसम्म निर्जन वनमा बस्नुछ।
30महाराजले भरतलाई युवराजको पद दिँदै हुनुहुन्छ र मलाई तपस्वीसमान बस्न दण्डक वन पठाउँदै हुनुहुन्छ।
31वनमा उपलब्ध वस्तु, फल र कन्दमा जीवन बिताउँदै मैले चौध वर्षसम्म निर्जन वनमा बस्नुछ।"
32एकाएक कौसल्या भुइँमा त्यसै गरी ढलिन् जसरी वनमा बन्चरोले काटिएको सालको हाँगा, अथवा स्वर्गबाट खसेकी कुनै देवी।
33यस कष्टयोग्य कुनै कर्म नगरेकी र केराको बोटसमान संज्ञाशून्य भई ढलेकी आफ्नी मातालाई देखेर रामले उनलाई (भुइँबाट) उठाए।
34रामले कोमलताले उनको शरीरमा लागेको धूलो पुछे, जब कौसल्या दयनीय दशामा त्यस घोडीसमान उभिएकी थिइन् जो भारी तान्दातान्दै भुइँमा लडेर उठेकी होस्।
35सुखकी अधिकारिणी भएर पनि (यस) व्यथाले आहत कौसल्याले छेउमा बसेका पुरुषहरूमध्ये बाघ रामलाई भनिन्, जब लक्ष्मण सुनिरहेका थिए:
36"हे पुत्र! यदि तिमी मबाट जन्मेका थिएनौ भने, सन्तानहीन स्त्री भएर पनि मैले यसभन्दा तीव्र शोकको अनुभव गर्नेथिइनँ।
37हे पुत्र! बाँझी स्त्रीलाई केवल एउटै मानसिक व्यथा हुन्छ कि उसको कुनै सन्तान छैन। त्यसबाहेक उसलाई अरू कुनै शोक हुँदैन।
38हे राम! जब मेरा पति अधिकारमा थिए तब मलाई कुनै मङ्गलमय क्षण वा सुख भोग्ने सौभाग्य मिलेन। म यस आशामा बाँचिरहेँ कि जब मेरो पुत्रले अधिकार सम्हाल्नेछ तब त्यो मिल्नेछ।
39(रानीहरूमध्ये) ज्येष्ठ भएर पनि मैले आफ्ना ती सौतहरूबाट जो मभन्दा कान्छा छन्, अनेक हृदयविदारक र अप्रिय वचन सुन्नुपर्नेछ।
40कुनै पनि स्त्रीका लागि यस्तो अनन्त शोक र विलाप (जुन अहिले म भोग्दै छु) भन्दा ठूलो कुनै व्यथा हुन सक्दैन।
41हे वत्स! जब तिमी छेउमा छौ तब पनि म यसरी उपेक्षित छु। अनि तिमी निर्वासित भएपछि के भनूँ? मेरो मृत्यु निश्चित छ।
42मलाई कैकेयीका सेविकासमान अथवा तिनीहरूभन्दा पनि हीन ठानेर र मलाई सधैँ परावलम्बी बनाएर मेरा पतिले मलाई अत्यन्तै दबाएर राखेका छन्।
43जसले मेरो सेवा गर्छ अथवा मेरो अनुसरण गर्छ, उसले भरतलाई (युवराज पदमा अभिषिक्त) देखेपछि मसँग बोल्नेछैन।
44यस दुर्भाग्यपूर्ण दशामा परेर म कैकेयीको मुखतर्फ कसरी हेर्न सक्नेछु, जो सधैँ कठोर र क्रोधमा रहन्छिन्?
45हे राम! तिम्रो जन्मपछि मैले यी सत्र वर्ष यस अपेक्षाले बिताएँ कि मेरा शोक समाप्त हुनेछन्।
46त्यसैले हे राम! म यस वृद्धावस्थामा यो महान्, अनन्त शोक र सौतहरूको अपमान दीर्घकालसम्म सहन सक्दिनँ।
47पूर्ण चन्द्रमासमान उज्ज्वल तिम्रो मुख नदेखी यो अभागिनीले यो दयनीय जीवन कसरी बिताओस्?
48ध्यानले, उपवासले र महान् प्रयत्नले यस भाग्यहीन (माता) ले तिम्रो पालन गरेँ। तर हाय! यो सबै व्यर्थ भयो।
49म ठान्छु कि मेरो हृदय कुनै महानदीको किनारासमान अत्यन्तै दृढ (कठोर) छ, जुन वर्षा ऋतुमा नयाँ जलको (बाढीको) स्पर्शले पनि विदीर्ण हुँदैन।
50यमराज (मृत्युका देवता) को धाममा मेरा लागि स्थान छैन। यदि उहाँले मलाई बलपूर्वक त्यसरी लैजानुहुन्न जसरी सिंहले रोइरहेकी मृगीलाई लैजान्छ, भने निश्चय नै मेरा लागि मृत्यु नै छैन।
51निश्चय नै मेरो यो स्थिर (कठोर) हृदय फलामको बनेको छ। यो न फुट्छ न भुइँमा टुक्रिएर खस्छ। शोकले व्याप्त यस मेरो शरीरका लागि अकालमृत्यु पनि छैन।
52मलाई यो खेद छ कि मेरा सम्पूर्ण व्रत, दान र तप निष्फल भए। सन्तानका लागि मैले गरेको तपस्या पनि ऊसर भूमिमा छरिएको बीउसमान निष्फल रह्यो।
53यदि महान् शोकले सन्तप्त कसैले स्वेच्छाले प्राण त्याग्न सक्थ्यो भने, म अहिल्यै यमराज (मृत्युका स्वामी) को सभाको बाटो लिने थिएँ, किनकि तिमीबिना अब म बाच्छाबिनाकी गाईसमान हुनेछु।
54अब यस जीवनको के प्रयोजन? तिमीबिना जीवन के हो, जसको मुख पूर्ण चन्द्रमासमान देदीप्यमान छ? आफ्नो बाच्छाको खोजीमा कृश भएकी गाईसमान म पनि तिम्रो पछि वन जानेछु।"
55अत्यन्त शोकका कारण क्रोधले भरिएकी कौसल्याले आफ्नो दुर्भाग्यमा विचार गरिन् र रामतर्फ हेर्दै हृदयविदारक आँसुमा फुटिन्, जसरी आफ्नो युवा पुत्रलाई बन्दी बनाइएको देख्ने कुनै किन्नरी। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको बीसौँ सर्ग समाप्त भयो।