अध्याय 21

सर्गः 21

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
rama lakshmana kausalya
श्लोक 1
संस्कृत

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्। उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः।।2.21.1।।

अङ्ग्रेजी

While Rama's mother, Kausalya was lamenting, miserable Lakshmana said to her these words appropriate to the occasion:

हिन्दी

जब राम की माता कौसल्या विलाप कर रही थीं, तब व्यथित लक्ष्मण ने उनसे उस अवसर के अनुरूप ये वचन कहे:

नेपाली

जब रामकी माता कौसल्या विलाप गर्दै थिइन्, तब व्यथित लक्ष्मणले उनलाई त्यस अवसरअनुरूप यी वचन भने:

rama
श्लोक 2
संस्कृत

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्। त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः।।2.21.2।।

अङ्ग्रेजी

O venerable one, I do not like that Rama should go to the forest yielding to the words of a woman and renouncing the welfare of the kingdom.

हिन्दी

"हे पूज्ये! मुझे यह अच्छा नहीं लगता कि राम एक स्त्री के वचनों के आगे झुककर और राज्य का कल्याण त्यागकर वन को जाएँ।

नेपाली

"हे पूज्ये! मलाई यो मन पर्दैन कि राम एउटी स्त्रीका वचनअगाडि झुकेर र राज्यको कल्याण त्यागेर वन जाऊन्।

kaikeyi
श्लोक 3
संस्कृत

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः। नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः।।2.21.3।।

अङ्ग्रेजी

The king has a perverse nature. He is aged. He is overpowered by passions. He is under the spell of carnal pleasures and is incited (by Kaikeyi). Such a man can speak anything.

हिन्दी

राजा का स्वभाव विकृत हो गया है। वे वृद्ध हैं। वे कामनाओं से अभिभूत हैं। वे विषयसुख के वश में हैं और (कैकेयी द्वारा) उकसाए गए हैं। ऐसा पुरुष कुछ भी कह सकता है।

नेपाली

राजाको स्वभाव विकृत भइसकेको छ। उहाँ वृद्ध हुनुहुन्छ। उहाँ कामनाले अभिभूत हुनुहुन्छ। उहाँ विषयसुखको वशमा हुनुहुन्छ र (कैकेयीद्वारा) उक्साइनुभएको छ। यस्तो पुरुषले जे पनि भन्न सक्छ।

rama
श्लोक 4
संस्कृत

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्। येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः।।2.21.4।।

अङ्ग्रेजी

I do not see any fault in Rama nor any offence committed by him for which he is exiled from the kingdom.

हिन्दी

मुझे राम में कोई दोष दिखाई नहीं देता और न उनके द्वारा किया गया कोई ऐसा अपराध जिसके लिए वे राज्य से निर्वासित किए जाएँ।

नेपाली

मलाई राममा कुनै दोष देखिँदैन न उनले गरेको कुनै त्यस्तो अपराध जसका लागि उनी राज्यबाट निर्वासित गरिऊन्।

श्लोक 5
संस्कृत

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः। स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्।।2.21.5।।

अङ्ग्रेजी

I do not find anybody in this world, even an adversary or one defeated, who finds fault with him even in his absence.

हिन्दी

मुझे इस संसार में कोई ऐसा नहीं मिलता — चाहे शत्रु हो अथवा पराजित — जो उनकी अनुपस्थिति में भी उनमें दोष निकाले।

नेपाली

मलाई यस संसारमा कोही यस्तो भेटिँदैन — चाहे शत्रु होस् वा पराजित — जसले उनको अनुपस्थितिमा पनि उनमा दोष निकालोस्।

श्लोक 6
संस्कृत

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्। अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्।।2.21.6।।

अङ्ग्रेजी

With no cause nor concern for righteousness, will any one abandon his son who is nearly equal to god, upright, selfrestrained and loved even by his enemies ?

हिन्दी

बिना किसी कारण के और धर्म की कोई चिन्ता किए बिना कौन अपने ऐसे पुत्र को त्यागेगा जो प्रायः देवता के समान, सरल, आत्मसंयमी और शत्रुओं तक का प्रिय है?

नेपाली

कुनै कारणबिना र धर्मको कुनै चिन्ता नगरी को आफ्नो त्यस्तो पुत्रलाई त्याग्नेछ जो प्रायः देवतासमान, सरल, आत्मसंयमी र शत्रुहरूकै समेत प्रिय छ?

श्लोक 7
संस्कृत

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः। पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्।।2.21.7।।

अङ्ग्रेजी

Will any son with the ideals of a king in mind accept such words of this king who has entered his chilhood again ?

हिन्दी

राजा के आदर्शों को मन में रखने वाला कौन पुत्र इन राजा के ऐसे वचन स्वीकार करेगा, जो पुनः बाल्यावस्था में प्रवेश कर चुके हैं?

नेपाली

राजाका आदर्श मनमा राख्ने कुन पुत्रले यी राजाका यस्ता वचन स्वीकार गर्नेछ, जो पुनः बाल्यावस्थामा प्रवेश गरिसक्नुभएको छ?

श्लोक 8
संस्कृत

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः। तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्।।2.21.8।।

अङ्ग्रेजी

Before this news is known to any one bring the kingdom under your control with my assistance.

हिन्दी

इससे पूर्व कि यह समाचार किसी को ज्ञात हो, मेरी सहायता से राज्य अपने अधिकार में ले लीजिए।

नेपाली

यो समाचार कसैलाई थाहा हुनुअघि नै मेरो सहायताले राज्य आफ्नो अधिकारमा लिनुहोस्।

rama
श्लोक 9
संस्कृत

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव। क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः।।2.21.9।।

अङ्ग्रेजी

O Rama who can commit excesses on you, when you stand like Yama, god of death, protected by me with my bow?

हिन्दी

हे राम! जब मैं धनुष लिए यमराज के समान खड़ा होकर आपकी रक्षा करूँ, तब आप पर कौन अत्याचार कर सकता है?

नेपाली

हे राम! जब म धनु लिएर यमराजसमान उभिएर तपाईंको रक्षा गरूँ, तब तपाईंमाथि कसले अत्याचार गर्न सक्छ?

श्लोक 10
संस्कृत

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ। करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये।।2.21.10।।

अङ्ग्रेजी

O best of men, if the whole of Ayodhya stands against you I shall depopulate it with my sharp arrows.

हिन्दी

हे नरश्रेष्ठ! यदि सम्पूर्ण अयोध्या आपके विरुद्ध खड़ी हो जाए, तो मैं अपने तीक्ष्ण बाणों से उसे जनशून्य कर दूँगा।

नेपाली

हे नरश्रेष्ठ! यदि सम्पूर्ण अयोध्या तपाईंविरुद्ध उभियो भने, म आफ्ना तीक्ष्ण बाणले त्यसलाई जनशून्य पारिदिनेछु।

bharata
श्लोक 11
संस्कृत

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति। सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते।।2.21.11।।

अङ्ग्रेजी

I shall slay all of them who support Bharata and those who seek his prosperity. A gentleman is treated with disgrace indeed.

हिन्दी

जो भरत का समर्थन करते हैं और जो उनकी समृद्धि चाहते हैं, मैं उन सबका वध कर दूँगा। सज्जन का तो वास्तव में अपमान ही किया जाता है।

नेपाली

जसले भरतको समर्थन गर्छन् र जसले उनको समृद्धि चाहन्छन्, म ती सबैको वध गरिदिनेछु। सज्जनको त वास्तवमा अपमान नै गरिन्छ।

kaikeyi
श्लोक 12
संस्कृत

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता। अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि।।2.21.12।।

अङ्ग्रेजी

Even if our father instigated by Kaikeyi becomes our enemy, he shall be imprisoned or even slain regardless of our relationship with him.

हिन्दी

यदि हमारे पिता कैकेयी से उकसाए जाकर हमारे शत्रु बन जाएँ, तो उनसे हमारे सम्बन्ध की परवाह किए बिना उन्हें बन्दी बनाया जाए अथवा मार भी डाला जाए।

नेपाली

यदि हाम्रा पिता कैकेयीबाट उक्साइएर हाम्रा शत्रु बन्नुभयो भने, उहाँसँगको हाम्रो सम्बन्धको वास्ता नगरी उहाँलाई बन्दी बनाइयोस् अथवा मारियोस् पनि।

श्लोक 13
संस्कृत

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्।।2.21.13।।

अङ्ग्रेजी

Even a preceptor who follows the unrighteous path and is filled with haughtiness and does not know how to discriminate between good and bad, deserves to be disciplined (punished).

हिन्दी

जो गुरु भी अधर्म के मार्ग पर चलता है, अहंकार से भरा है और भले-बुरे में भेद करना नहीं जानता, वह भी दण्ड (शासन) के योग्य है।

नेपाली

जुन गुरु पनि अधर्मको मार्गमा हिँड्छ, अहङ्कारले भरिएको छ र भलो-नराम्रोमा भेद गर्न जान्दैन, ऊ पनि दण्ड (शासन) योग्य छ।

kaikeyi
श्लोक 14
संस्कृत

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ। दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव।।2.21.14।।

अङ्ग्रेजी

O best of men, under what authority or reason this king wants to confer on Kaikeyi the kingdom that rightfully belongs to you?

हिन्दी

हे नरश्रेष्ठ! किस अधिकार अथवा किस कारण से ये राजा वह राज्य कैकेयी को देना चाहते हैं जो न्यायतः आपका है?

नेपाली

हे नरश्रेष्ठ! कुन अधिकार वा कुन कारणले यी राजाले त्यो राज्य कैकेयीलाई दिन चाहनुहुन्छ जुन न्यायतः तपाईंको हो?

rama bharata
श्लोक 15
संस्कृत

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्। काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन।।2.21.15।।

अङ्ग्रेजी

What authority, O Rama, chastiser of foes, this king has to bestow the kingdom upon Bharata by entering into undesirable hostility towards you and me?

हिन्दी

हे शत्रुदमन राम! आपसे और मुझसे अवांछित शत्रुता मोल लेकर भरत को राज्य देने का इन राजा को क्या अधिकार है?

नेपाली

हे शत्रुदमन राम! तपाईंसँग र मसँग अवाञ्छित शत्रुता मोलेर भरतलाई राज्य दिने यी राजालाई के अधिकार छ?

lakshmana kausalya
श्लोक 16
संस्कृत

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः। सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे।।2.21.16।।

अङ्ग्रेजी

O mother, (Lakshmana now tells Kausalya) I am truly loyal to my brother from the bottom of my heart. I swear this by my bow, on my merits earned through charity, by my truthfulness and by the good deeds I have done.

हिन्दी

हे माता! (लक्ष्मण अब कौसल्या से कहते हैं) मैं हृदय की गहराई से अपने भ्राता के प्रति सच्चा निष्ठावान हूँ। मैं इसकी शपथ अपने धनुष की, दान से अर्जित अपने पुण्यों की, अपनी सत्यनिष्ठा की और अपने किए हुए सत्कर्मों की खाता हूँ।

नेपाली

हे माता! (लक्ष्मण अब कौसल्यालाई भन्छन्) म हृदयको गहिराइबाट आफ्ना दाजुप्रति साँचो निष्ठावान छु। म यसको शपथ आफ्नो धनुको, दानबाट अर्जित आफ्ना पुण्यको, आफ्नो सत्यनिष्ठाको र आफूले गरेका सत्कर्मको खान्छु।

rama
श्लोक 17
संस्कृत

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति। प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय।।2.21.17।।

अङ्ग्रेजी

O mother rest assured should Rama enter a blazing fire or a forest I must have already entered it.

हिन्दी

हे माता! निश्चिन्त रहिए; यदि राम प्रज्वलित अग्नि में अथवा वन में प्रवेश करें तो समझिए मैं उसमें पहले ही प्रवेश कर चुका हूँ।

नेपाली

हे माता! निश्चिन्त रहनुहोस्; यदि राम प्रज्वलित अग्नि वा वनमा प्रवेश गरून् भने बुझ्नुहोस् म त्यसमा पहिल्यै प्रवेश गरिसकेको छु।

rama
श्लोक 18
संस्कृत

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः। देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु।।2.21.18।।

अङ्ग्रेजी

Like the rising Sun dispelling darkness, I shall eliminate your sorrow. O mother Let Rama see my valour. You, too.

हिन्दी

उदय होते सूर्य के अन्धकार को दूर करने के समान मैं आपका शोक दूर कर दूँगा। हे माता! राम मेरा पराक्रम देखें। आप भी देखिए।"

नेपाली

उदाउने सूर्यले अन्धकार हटाएझैँ म तपाईंको शोक हटाइदिनेछु। हे माता! रामले मेरो पराक्रम देखून्। तपाईंले पनि हेर्नुहोस्।"

rama lakshmana kausalya
श्लोक 19
संस्कृत

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः। उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा।।2.21.19।।

अङ्ग्रेजी

Having heard the words of the magnanimous Lakshmana, Kausalya, depressed and weeping, said to Rama:

हिन्दी

उदारचेता लक्ष्मण के वचन सुनकर विषण्ण और रोती हुई कौसल्या ने राम से कहा:

नेपाली

उदारचेता लक्ष्मणका वचन सुनेर विषण्ण र रुँदै गरेकी कौसल्याले रामलाई भनिन्:

lakshmana
श्लोक 20
संस्कृत

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया। यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते।।2.21.20।।

अङ्ग्रेजी

O my son you have heard what your brother Lakshmana said and if it pleases you, do later what is to be done.

हिन्दी

"हे पुत्र! तुमने सुन लिया कि तुम्हारे भ्राता लक्ष्मण ने क्या कहा; और यदि तुम्हें अच्छा लगे तो जो करणीय हो वह बाद में करना।

नेपाली

"हे पुत्र! तिमीले सुनिहाल्यौ कि तिम्रा भाइ लक्ष्मणले के भने; र यदि तिमीलाई मन पर्छ भने जे गर्नुपर्ने हो त्यो पछि गर्नू।

kaikeyi
श्लोक 21
संस्कृत

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्। विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः।।2.21.21।।

अङ्ग्रेजी

By heeding the unrighteous words of my cowife (Kaikeyi) it does not behove you to leave me griefstricken and go away from here.

हिन्दी

मेरी सौत (कैकेयी) के अधर्मपूर्ण वचनों पर ध्यान देकर मुझे शोकाकुल छोड़कर यहाँ से चले जाना तुम्हें उचित नहीं है।

नेपाली

मेरी सौत (कैकेयी) का अधर्मपूर्ण वचनमा ध्यान दिएर मलाई शोकाकुल छोडेर यहाँबाट जानु तिमीलाई उचित छैन।

श्लोक 22
संस्कृत

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि। शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्।।2.21.22।।

अङ्ग्रेजी

You are righteous. You know your duty. If you wish to follow the path of righteousness, stay here, serve me and follow the best of dharma.

हिन्दी

तुम धर्मात्मा हो। तुम अपना कर्तव्य जानते हो। यदि तुम धर्म के मार्ग पर चलना चाहते हो, तो यहीं रहो, मेरी सेवा करो और श्रेष्ठ धर्म का पालन करो।

नेपाली

तिमी धर्मात्मा छौ। तिमी आफ्नो कर्तव्य जान्दछौ। यदि तिमी धर्मको मार्गमा हिँड्न चाहन्छौ भने, यहीँ बस, मेरो सेवा गर र श्रेष्ठ धर्मको पालन गर।

श्लोक 23
संस्कृत

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्। परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः।।2.21.23।।

अङ्ग्रेजी

O son Kasyapa who led a life of selfdiscipline and served his mother at home, attained heaven credited with (the merit of) the highest penance.

हिन्दी

हे पुत्र! कश्यप ने आत्मसंयम का जीवन बिताते हुए घर पर ही अपनी माता की सेवा की और परम तपस्या के (पुण्य के) साथ स्वर्ग प्राप्त किया।

नेपाली

हे पुत्र! कश्यपले आत्मसंयमको जीवन बिताउँदै घरमै आफ्नी माताको सेवा गरे र परम तपस्याको (पुण्यसहित) स्वर्ग प्राप्त गरे।

श्लोक 24
संस्कृत

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम्। त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्।।2.21.24।।

अङ्ग्रेजी

Just as the king is worthy of your respectful homage, so am I. I will not permit you to go from here to the forest.

हिन्दी

जैसे राजा तुम्हारे श्रद्धापूर्ण प्रणाम के योग्य हैं, वैसे ही मैं भी हूँ। मैं तुम्हें यहाँ से वन जाने की अनुमति नहीं दूँगी।

नेपाली

जसरी राजा तिम्रो श्रद्धापूर्ण प्रणामयोग्य हुनुहुन्छ, त्यसै गरी म पनि हुँ। म तिमीलाई यहाँबाट वन जाने अनुमति दिनेछैनँ।

श्लोक 25
संस्कृत

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा। त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्।।2.21.25।।

अङ्ग्रेजी

Separated from you, I have no use of this life or happiness. I prefer to live with you even if it means eating grass.

हिन्दी

तुमसे बिछुड़कर मुझे इस जीवन अथवा सुख का कोई प्रयोजन नहीं। मैं तुम्हारे साथ रहना पसन्द करूँगी, चाहे इसका अर्थ घास खाना ही क्यों न हो।

नेपाली

तिमीबाट छुट्टिएर मलाई यस जीवन वा सुखको कुनै प्रयोजन छैन। म तिमीसँग बस्न रुचाउँछु, चाहे यसको अर्थ घाँस खानु नै किन नहोस्।

श्लोक 26
संस्कृत

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्। अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्।।2.21.26।।

अङ्ग्रेजी

If you depart for the forest leaving me griefstricken I cannot live. Here I shall seek death by fasting.

हिन्दी

यदि तुम मुझे शोकाकुल छोड़कर वन को प्रस्थान करते हो, तो मैं जीवित नहीं रह सकती। यहीं मैं उपवास से मृत्यु का वरण करूँगी।

नेपाली

यदि तिमी मलाई शोकाकुल छोडेर वन प्रस्थान गर्छौ भने, म बाँच्न सक्दिनँ। यहीँ म उपवासले मृत्यु वरण गर्नेछु।

श्लोक 27
संस्कृत

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्। ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः।।2.21.27।।

अङ्ग्रेजी

O son you will then fall into hell. As wellknown in the world, the ocean, the lord of rivers, incurred the guilt of slaying a brahmin through unrighteous conduct.

हिन्दी

हे पुत्र! तब तुम नरक में गिरोगे। जैसा संसार में विख्यात है, नदियों के स्वामी समुद्र को अधर्माचरण से ब्रह्महत्या का दोष लगा था।"

नेपाली

हे पुत्र! तब तिमी नरकमा खस्नेछौ। जसरी संसारमा विख्यात छ, नदीहरूका स्वामी समुद्रलाई अधर्माचरणले ब्रह्महत्याको दोष लागेको थियो।"

rama kausalya
श्लोक 28
संस्कृत

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः। उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्।।2.21.28।।

अङ्ग्रेजी

Thereafter, virtuous Rama addressed these words consistent with righteousness to his miserable mother Kausalya who was thus lamenting:

हिन्दी

तत्पश्चात् धर्मात्मा राम ने इस प्रकार विलाप करती अपनी दुःखी माता कौसल्या से धर्म के अनुरूप ये वचन कहे:

नेपाली

त्यसपछि धर्मात्मा रामले यसरी विलाप गरिरहेकी आफ्नी दुःखी माता कौसल्यालाई धर्मअनुरूप यी वचन भने:

श्लोक 29
संस्कृत

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम। प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्।।2.21.29।।

अङ्ग्रेजी

I do not have the power to transgress the orders of my father. Bowing my head I beseech you, allow me to go to the forest.

हिन्दी

"मुझमें अपने पिता की आज्ञा का उल्लंघन करने की शक्ति नहीं है। मैं मस्तक झुकाकर आपसे याचना करता हूँ, मुझे वन जाने की अनुमति दीजिए।

नेपाली

"ममा आफ्ना पिताको आज्ञाको उल्लङ्घन गर्ने शक्ति छैन। म शिर निहुराएर तपाईंसँग याचना गर्छु, मलाई वन जाने अनुमति दिनुहोस्।

श्लोक 30
संस्कृत

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा। गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता।।2.21.30।।

अङ्ग्रेजी

Learned sage Kandu who knew what is righteousness and a strict observant of vows, slew a cow for carrying out the command of his father.

हिन्दी

धर्म के ज्ञाता और व्रतों के कठोर पालक विद्वान मुनि कण्डु ने अपने पिता की आज्ञा का पालन करने के लिए एक गौ का वध कर दिया था।

नेपाली

धर्मका ज्ञाता र व्रतका कठोर पालक विद्वान् मुनि कण्डुले आफ्ना पिताको आज्ञाको पालन गर्न एउटी गाईको वध गरेका थिए।

श्लोक 31
संस्कृत

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः। खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः।।2.21.31।।

अङ्ग्रेजी

Earlier the sons of Sagara, born in our family, while excavating the earth by the order of their father met a terrible death.

हिन्दी

पूर्वकाल में हमारे ही कुल में उत्पन्न सगर के पुत्रों ने अपने पिता की आज्ञा से पृथ्वी खोदते हुए भयंकर मृत्यु पाई थी।

नेपाली

पूर्वकालमा हाम्रै कुलमा जन्मेका सगरका पुत्रहरूले आफ्ना पिताको आज्ञाले पृथ्वी खन्दै भयङ्कर मृत्यु पाएका थिए।

श्लोक 32
संस्कृत

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्। कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा।।2.21.32।।

अङ्ग्रेजी

Parasurama, son of Jamadagni himself in obedience to the words of his father, decapitated his mother Renuka in the forest with an axe.

हिन्दी

स्वयं जमदग्निपुत्र परशुराम ने अपने पिता के वचनों का पालन करते हुए वन में परशु से अपनी माता रेणुका का शिरच्छेद किया था।

नेपाली

स्वयं जमदग्निपुत्र परशुरामले आफ्ना पिताका वचनको पालन गर्दै वनमा फर्साले आफ्नी माता रेणुकाको शिरच्छेद गरेका थिए।

श्लोक 33
संस्कृत

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्। पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्।।2.21.33।।

अङ्ग्रेजी

All of them including many other godlike persons, O Mother fulfilled the words of their father. I shall also make my father's wish come true.

हिन्दी

हे माता! इन सबने तथा अन्य अनेक देवतुल्य पुरुषों ने अपने पिता के वचन पूर्ण किए। मैं भी अपने पिता की इच्छा सत्य सिद्ध करूँगा।

नेपाली

हे माता! यी सबैले तथा अन्य अनेक देवतुल्य पुरुषले आफ्ना पिताका वचन पूरा गरे। म पनि आफ्ना पिताको इच्छा सत्य सिद्ध गर्नेछु।

श्लोक 34
संस्कृत

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्। एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः।।2.21.34।।

अङ्ग्रेजी

I am not O Devi the only one obeying my father's command. All I have mentioned to you did.

हिन्दी

हे देवि! अपने पिता की आज्ञा का पालन करने वाला मैं अकेला नहीं हूँ। जिनका मैंने आपसे उल्लेख किया, उन सबने ऐसा ही किया।

नेपाली

हे देवी! आफ्ना पिताको आज्ञाको पालन गर्ने म एक्लो होइनँ। जसको मैले तपाईंसँग उल्लेख गरेँ, ती सबैले यस्तै गरे।

श्लोक 35
संस्कृत

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये। पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते।।2.21.35।।

अङ्ग्रेजी

I am not advancing anything new, contrary to the existing practice. I am only following the trodden path of our ancestors.

हिन्दी

मैं विद्यमान परम्परा के विरुद्ध कोई नई बात नहीं चला रहा। मैं केवल अपने पूर्वजों के चले हुए मार्ग का अनुसरण कर रहा हूँ।

नेपाली

म विद्यमान परम्पराविपरीत कुनै नयाँ कुरा चलाउँदै छैनँ। म केवल आफ्ना पूर्वजहरूको हिँडेको मार्गको अनुसरण गर्दै छु।

श्लोक 36
संस्कृत

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा। पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते।।2.21.36।।

अङ्ग्रेजी

I will not do as duty anything contrary to what is done by others in this world. No one who obeys the commands of his father falls off the path of righteousness.

हिन्दी

मैं कर्तव्य के रूप में ऐसा कुछ नहीं करूँगा जो इस संसार में औरों द्वारा किए गए के विपरीत हो। जो अपने पिता की आज्ञा का पालन करता है, वह कभी धर्म के मार्ग से च्युत नहीं होता।"

नेपाली

म कर्तव्यका रूपमा यस्तो केही गर्नेछैनँ जो यस संसारमा अरूले गरेकोविपरीत होस्। जसले आफ्ना पिताको आज्ञाको पालन गर्छ, ऊ कहिल्यै धर्मको मार्गबाट च्युत हुँदैन।"

rama lakshmana
श्लोक 37
संस्कृत

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्। वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्।।2.21.37।।

अङ्ग्रेजी

One who is the best among the knowers of speech and best of all archers, Rama spoke to his mother in this manner and then said to Lakshmana:

हिन्दी

वाणी के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ और समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ राम ने अपनी माता से इस प्रकार कहकर तत्पश्चात् लक्ष्मण से कहा:

नेपाली

वाणीका ज्ञाताहरूमध्ये श्रेष्ठ र सम्पूर्ण धनुर्धरमध्ये श्रेष्ठ रामले आफ्नी मातालाई यसरी भनेर त्यसपछि लक्ष्मणलाई भने:

lakshmana
श्लोक 38
संस्कृत

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्। विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्।।2.21.38।।

अङ्ग्रेजी

I know, O Lakshmana, your profound affection for me. I also know your valour, strength and unassailable energy.

हिन्दी

"हे लक्ष्मण! मैं तुम्हारा मेरे प्रति गहन स्नेह जानता हूँ। मैं तुम्हारा पराक्रम, बल और अजेय तेज भी जानता हूँ।

नेपाली

"हे लक्ष्मण! म तिम्रो मप्रतिको गहिरो स्नेह जान्दछु। म तिम्रो पराक्रम, बल र अजेय तेज पनि जान्दछु।

श्लोक 39
संस्कृत

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण। अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च।।2.21.39।।

अङ्ग्रेजी

O Lakshamana of auspicious qualities, since my mother is not aware of the significance of truth and selfrestraint, she is overcome with grief, great and incomparable.

हिन्दी

हे मंगलमय गुणों वाले लक्ष्मण! चूँकि मेरी माता सत्य और आत्मसंयम के महत्त्व से अवगत नहीं हैं, इसलिए वे महान और अनुपम शोक से अभिभूत हैं।

नेपाली

हे मङ्गलमय गुण भएका लक्ष्मण! मेरी माता सत्य र आत्मसंयमको महत्त्वबाट अवगत नभएकाले उनी महान् र अनुपम शोकले अभिभूत छिन्।

श्लोक 40
संस्कृत

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्। धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम्।।2.21.40।।

अङ्ग्रेजी

Righteousness alone is supreme in this world and truth is established in righteousness. This excellent command of our father is supported by righteousness.

हिन्दी

इस संसार में धर्म ही सर्वोपरि है और सत्य धर्म में ही प्रतिष्ठित है। हमारे पिता की यह उत्तम आज्ञा धर्म पर ही आधारित है।

नेपाली

यस संसारमा धर्म नै सर्वोपरि छ र सत्य धर्ममै प्रतिष्ठित छ। हाम्रा पिताको यो उत्तम आज्ञा धर्ममै आधारित छ।

श्लोक 41
संस्कृत

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा। न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता।।2.21.41।।

अङ्ग्रेजी

Any one, O hero, who has taken recourse to righteousness should not allow the promise made to his father, mother or a brahmin to go in vain.

हिन्दी

हे वीर! जिसने धर्म का आश्रय लिया है, उसे अपने पिता, माता अथवा ब्राह्मण को दी गई प्रतिज्ञा व्यर्थ नहीं जाने देनी चाहिए।

नेपाली

हे वीर! जसले धर्मको आश्रय लिएको छ, उसले आफ्ना पिता, माता वा ब्राह्मणलाई दिइएको प्रतिज्ञा व्यर्थ जान दिनु हुँदैन।

kaikeyi
श्लोक 42
संस्कृत

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम्। पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः।।2.21.42।।

अङ्ग्रेजी

O hero I cannot transgress the command of my father since at his instance only Kaikeyi urged me (to go to the forest).

हिन्दी

हे वीर! मैं अपने पिता की आज्ञा का उल्लंघन नहीं कर सकता, क्योंकि उन्हीं के कहने पर कैकेयी ने मुझसे (वन जाने का) आग्रह किया है।

नेपाली

हे वीर! म आफ्ना पिताको आज्ञाको उल्लङ्घन गर्न सक्दिनँ, किनकि उहाँकै भनाइमा कैकेयीले मसँग (वन जाने) आग्रह गरेकी हुन्।

श्लोक 43
संस्कृत

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्। धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्।।2.21.43।।

अङ्ग्रेजी

Therefore, leave this ignoble thought, resort to the duty of a kshatriya, take the righteous path. Do not adopt violence. Follow my decision.

हिन्दी

इसलिए इस नीच विचार को त्याग दो, क्षत्रिय के कर्तव्य का आश्रय लो, धर्म का मार्ग अपनाओ। हिंसा मत अपनाओ। मेरे निश्चय का अनुसरण करो।"

नेपाली

त्यसैले यो नीच विचार त्याग, क्षत्रियको कर्तव्यको आश्रय लेऊ, धर्मको मार्ग अपनाऊ। हिंसा नअपनाऊ। मेरो निश्चयको अनुसरण गर।"

rama lakshmana kausalya
श्लोक 44
संस्कृत

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः। उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः।।2.21.44।।

अङ्ग्रेजी

Speaking affectionately to his brother Lakshmana, Rama with folded hands and head bowed again addressed Kausalya:

हिन्दी

अपने भ्राता लक्ष्मण से स्नेहपूर्वक कहकर राम ने हाथ जोड़े और मस्तक झुकाए पुनः कौसल्या से कहा:

नेपाली

आफ्ना भाइ लक्ष्मणलाई स्नेहपूर्वक भनेर रामले हात जोडेर र शिर निहुराएर पुनः कौसल्यालाई भने:

श्लोक 45
संस्कृत

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्। शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे।।2.21.45।।

अङ्ग्रेजी

I have decided, O mother to go to the forest from here. Grant me the permission to do so. I swear on my life. Perform all the ceremonies for securing prosperity for me.

हिन्दी

"हे माता! मैंने यहाँ से वन जाने का निश्चय कर लिया है। मुझे इसकी अनुमति दीजिए। मैं अपने प्राणों की शपथ खाता हूँ। मेरी समृद्धि के लिए सब मंगलकर्म कीजिए।

नेपाली

"हे माता! मैले यहाँबाट वन जाने निश्चय गरिसकेको छु। मलाई यसको अनुमति दिनुहोस्। म आफ्ना प्राणको शपथ खान्छु। मेरो समृद्धिका लागि सबै मङ्गलकर्म गर्नुहोस्।

श्लोक 46
संस्कृत

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम्। ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम्।।2.21.46।।

अङ्ग्रेजी

Like rajarshi Yayati of yore who lost heaven and rejained it, I shall return from the forest to the city (of Ayodhya) after the vow is fulfilled.

हिन्दी

जैसे पूर्वकाल में राजर्षि ययाति स्वर्ग खोकर पुनः प्राप्त कर गए, वैसे ही व्रत पूर्ण हो जाने पर मैं वन से (अयोध्या) नगरी लौट आऊँगा।

नेपाली

जसरी पूर्वकालमा राजर्षि ययाति स्वर्ग गुमाएर पुनः प्राप्त गरे, त्यसै गरी व्रत पूरा भएपछि म वनबाट (अयोध्या) नगरीमा फर्कनेछु।

श्लोक 47
संस्कृत

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः। वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः।।2.21.47।।

अङ्ग्रेजी

Do not grieve, O mother Be prudent enough to subdue your sorrow in your heart. Having fulfilled father's words, I shall come back from my sojourn in the forest.

हिन्दी

हे माता! शोक मत कीजिए। अपने हृदय में शोक को दबा लेने का विवेक कीजिए। पिता के वचन पूर्ण करके मैं अपने वनवास से लौट आऊँगा।

नेपाली

हे माता! शोक नगर्नुहोस्। आफ्नो हृदयमा शोक दबाइराख्ने विवेक गर्नुहोस्। पिताका वचन पूरा गरेर म आफ्नो वनवासबाट फर्कनेछु।

sita lakshmana sumitra
श्लोक 48
संस्कृत

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया। पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः।।2.21.48।।

अङ्ग्रेजी

You, Sita, Lakshmana, Sumitra and I -- all of us shall abide by the words of my father. This indeed is eternal law.

हिन्दी

आप, सीता, लक्ष्मण, सुमित्रा और मैं — हम सब मेरे पिता के वचनों का पालन करेंगे। यही वास्तव में सनातन धर्म है।

नेपाली

तपाईं, सीता, लक्ष्मण, सुमित्रा र म — हामी सबैले मेरा पिताका वचनको पालन गर्नेछौँ। यही नै वास्तवमा सनातन धर्म हो।

श्लोक 49
संस्कृत

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च। वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम्।।2.21.49।।

अङ्ग्रेजी

O mother in withdrawing the articles (for consecration) and also in subduing the sorrow in your heart approve of my plan to dwell in the forest.

हिन्दी

हे माता! (अभिषेक की) सामग्री हटवाने में तथा अपने हृदय के शोक को दबाने में मेरी वनवास की योजना को स्वीकृति दीजिए।"

नेपाली

हे माता! (अभिषेकको) सामग्री हटाउनमा तथा आफ्नो हृदयको शोक दबाउनमा मेरो वनवासको योजनालाई स्वीकृति दिनुहोस्।"

rama kausalya
श्लोक 50
संस्कृत

एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च। मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच।।2.21.50।।

अङ्ग्रेजी

Having heard these words so unruffled and tranquil which conformed to righteousness, mother (Kausalya), like a dead person regaining consciousness spoke to Rama again:

हिन्दी

इतने अविचलित और शान्त तथा धर्म के अनुरूप ये वचन सुनकर माता (कौसल्या) ने चेतना लौटे मृतक के समान राम से पुनः कहा:

नेपाली

यति अविचलित र शान्त तथा धर्मअनुरूप यी वचन सुनेर माता (कौसल्या) ले चेतना फर्केको मृतकसमान रामलाई पुनः भनिन्:

श्लोक 51
संस्कृत

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च। न त्वाऽनुजानामि न मां विहाय सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम्।।2.21.51।।

अङ्ग्रेजी

By virtue of my own duty and affection towards you, O my son I am as much your preceptor as your father is. I will not grant you permission. You should not go, leaving me deeply distressed.

हिन्दी

"हे पुत्र! अपने ही कर्तव्य और तुम्हारे प्रति स्नेह के कारण मैं भी उतनी ही तुम्हारी गुरु हूँ जितने तुम्हारे पिता हैं। मैं तुम्हें अनुमति नहीं दूँगी। तुम्हें मुझे गहन व्यथित छोड़कर नहीं जाना चाहिए।

नेपाली

"हे पुत्र! आफ्नै कर्तव्य र तिमीप्रतिको स्नेहका कारण म पनि त्यति नै तिम्री गुरु हुँ जति तिम्रा पिता हुनुहुन्छ। म तिमीलाई अनुमति दिनेछैनँ। तिमीले मलाई गहिरो व्यथित छोडेर जानु हुँदैन।

श्लोक 52
संस्कृत

किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन। श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात्।।2.21.52।।

अङ्ग्रेजी

What is the purpose of my life in this world without you? What purpose do I have with the other world or with the oblations (offered to manes) or with nectar (availble to the gods). I would prefer one moment in your company to the whole world of living beings (without you).

हिन्दी

तुम्हारे बिना इस संसार में मेरे जीवन का क्या प्रयोजन? परलोक से मेरा क्या प्रयोजन, अथवा (पितरों को अर्पित) हविष्य से, अथवा (देवताओं को उपलब्ध) अमृत से? मैं तुम्हारे संग का एक क्षण (तुम्हारे बिना) समस्त प्राणियों के संसार से अधिक श्रेयस्कर मानूँगी।"

नेपाली

तिमीबिना यस संसारमा मेरो जीवनको के प्रयोजन? परलोकसँग मेरो के प्रयोजन, अथवा (पितृलाई अर्पण गरिने) हविष्यसँग, अथवा (देवतालाई उपलब्ध) अमृतसँग? म तिम्रो सङ्गतको एक क्षण (तिमीबिना) सम्पूर्ण प्राणीहरूको संसारभन्दा बढी श्रेयस्कर मान्नेछु।"

rama
श्लोक 53
संस्कृत

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः। भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः।।2.21.53।।

अङ्ग्रेजी

At the (inconsolable) lamentations of his mother, Rama was in flames (within) like a mighty elephant prevented from entering the highway by men with fireworks.

हिन्दी

अपनी माता के (असह्य) विलाप से राम भीतर ही भीतर वैसे ही जलने लगे जैसे आतिशबाजी लिए मनुष्यों द्वारा राजमार्ग में प्रवेश से रोका गया कोई महान गजराज।

नेपाली

आफ्नी माताको (असह्य) विलापले राम भित्रभित्रै त्यसै गरी जल्न थाले जसरी आतिशबाजी लिएका मानिसहरूले राजमार्गमा प्रवेश गर्नबाट रोकिएको कुनै महान् गजराज।

rama lakshmana
श्लोक 54
संस्कृत

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्। धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम्।।2.21.54।।

अङ्ग्रेजी

Rama, centred on righteousness, again addressed his mother who had almost fainted and Lakshmana who was deeply distressed. As his words were consistent with righteousness, he alone was competent to speak that way.

हिन्दी

धर्म में केन्द्रित राम ने प्रायः मूर्च्छित हो चुकी अपनी माता से और गहन व्यथित लक्ष्मण से पुनः कहा। चूँकि उनके वचन धर्म के अनुरूप थे, इसलिए केवल वे ही ऐसा कहने के अधिकारी थे।

नेपाली

धर्ममा केन्द्रित रामले प्रायः मूर्च्छित भइसकेकी आफ्नी माता र गहिरो व्यथित लक्ष्मणलाई पुनः भने। उनका वचन धर्मअनुरूप भएकाले उनी मात्र त्यसो भन्न अधिकारी थिए।

lakshmana
श्लोक 55
संस्कृत

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च। मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम्।।2.21.55।।

अङ्ग्रेजी

I know your devotion (to me) and your valour, O Lakshmana But now, without understanding my intention you are causing me and mother severe pain and torment.

हिन्दी

"हे लक्ष्मण! मैं तुम्हारी (मेरे प्रति) निष्ठा और तुम्हारा पराक्रम जानता हूँ। किन्तु अब मेरा अभिप्राय न समझकर तुम मुझे और माता को घोर पीड़ा और संताप दे रहे हो।

नेपाली

"हे लक्ष्मण! म तिम्रो (मप्रतिको) निष्ठा र तिम्रो पराक्रम जान्दछु। तर अब मेरो अभिप्राय नबुझी तिमी मलाई र मातालाई घोर पीडा र सन्ताप दिँदै छौ।

श्लोक 56
संस्कृत

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु। ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा।।2.21.56।।

अङ्ग्रेजी

Dharma,artha and kama, O my dear are adjudged in this world according to the fruits of righteous action. All these three are doubtless there (in my decision to go to the forest), like obedience in a wife and love for the mother in good sons.

हिन्दी

हे प्रिय! इस संसार में धर्म, अर्थ और काम का निर्णय धर्माचरण के फलों के अनुसार होता है। ये तीनों निःसन्देह (मेरे वन जाने के निश्चय में) विद्यमान हैं, जैसे पत्नी में आज्ञाकारिता और सुपुत्रों में माता के प्रति प्रेम।

नेपाली

हे प्रिय! यस संसारमा धर्म, अर्थ र कामको निर्णय धर्माचरणका फलअनुसार हुन्छ। यी तीनै निःसन्देह (मेरो वन जाने निश्चयमा) विद्यमान छन्, जसरी पत्नीमा आज्ञाकारिता र सुपुत्रहरूमा माताप्रतिको प्रेम।

श्लोक 57
संस्कृत

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत। द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता।।2.21.57।।

अङ्ग्रेजी

If actions which combine these three (dharma, artha and kama), cannot be performed (which is likely), resort to righteousness. (For) one who seeks wealth is abhorred and one who seeks fulfilment of desires does not attract admiration in this world.

हिन्दी

यदि इन तीनों (धर्म, अर्थ और काम) को एक साथ साधने वाले कर्म सम्भव न हों (जो सम्भावित है), तो धर्म का आश्रय लो। (क्योंकि) जो केवल धन चाहता है उससे घृणा की जाती है और जो केवल कामनापूर्ति चाहता है वह इस संसार में प्रशंसा नहीं पाता।

नेपाली

यदि यी तीनै (धर्म, अर्थ र काम) लाई एकसाथ साध्ने कर्म सम्भव नहोऊन् (जुन सम्भावित छ), भने धर्मको आश्रय लेऊ। (किनकि) जसले केवल धन चाहन्छ उसलाई घृणा गरिन्छ र जसले केवल कामनापूर्ति चाहन्छ उसले यस संसारमा प्रशंसा पाउँदैन।

श्लोक 58
संस्कृत

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात्। यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मं कस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः।2.21.58।।

अङ्ग्रेजी

Whatever a preceptor, an old man, a king and a father commands whether it is out of anger or pleasure or passion must be carried out as dharma. Who will not do it unless he is heartless?

हिन्दी

गुरु, वृद्ध, राजा और पिता जो कुछ आज्ञा दें — चाहे वह क्रोध से हो, प्रसन्नता से अथवा कामना से — उसे धर्म मानकर पालन करना चाहिए। हृदयहीन हुए बिना कौन ऐसा नहीं करेगा?

नेपाली

गुरु, वृद्ध, राजा र पिताले जे आज्ञा दिऊन् — चाहे त्यो क्रोधले होस्, प्रसन्नताले वा कामनाले — त्यसलाई धर्म ठानेर पालन गर्नुपर्छ। हृदयहीन नभई कसले त्यसो गर्नेछैन?

dasharatha kausalya
श्लोक 59
संस्कृत

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमामकर्तुं सकलां यथावत्। स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे देव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः।।2.21.59।।

अङ्ग्रेजी

It is impossible for me not to execute the promise completely, O my dear, he (Dasaratha) is our preceptor and, therefore, fit to command us. Even for mother Kausalya, he is her husband, her refuge and her dharma.

हिन्दी

हे प्रिय! मेरे लिए इस प्रतिज्ञा को पूर्णतः पूर्ण न करना असम्भव है; वे (दशरथ) हमारे गुरु हैं और इसलिए हमें आज्ञा देने के योग्य हैं। माता कौसल्या के लिए भी वे उनके पति, उनका आश्रय और उनका धर्म हैं।

नेपाली

हे प्रिय! मेरा लागि यो प्रतिज्ञा पूर्णतः पूरा नगर्नु असम्भव छ; उहाँ (दशरथ) हाम्रा गुरु हुनुहुन्छ र त्यसैले हामीलाई आज्ञा दिन योग्य हुनुहुन्छ। माता कौसल्याका लागि पनि उहाँ उनका पति, उनको आश्रय र उनको धर्म हुनुहुन्छ।

kausalya
श्लोक 60
संस्कृत

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने। देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत् कथं स्विदन्या विधवेव नारी।।2.21.60।।

अङ्ग्रेजी

While the righteous king is living, more importantly treading the righteous path, how can mother Kausalya, like an ordinary widow, accompany me leaving this city?

हिन्दी

जब धर्मात्मा राजा जीवित हैं और विशेष रूप से धर्म के मार्ग पर चल रहे हैं, तब माता कौसल्या साधारण विधवा के समान इस नगरी को छोड़कर मेरे साथ कैसे जा सकती हैं?

नेपाली

जब धर्मात्मा राजा जीवित हुनुहुन्छ र विशेष गरी धर्मको मार्गमा हिँड्दै हुनुहुन्छ, तब माता कौसल्या साधारण विधवासमान यो नगरी छोडेर मसँग कसरी जान सक्नुहुन्छ?

श्लोक 61
संस्कृत

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि। यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः।।2.21.61।।

अङ्ग्रेजी

Grant me permission O mother, to depart for the forest. Bless me and perform ceremonies for my wellbeing so that I shall return (to the city) after completion (of my exile) like Yayati (who came back to heaven) with the strength of truth.

हिन्दी

हे माता! मुझे वन को प्रस्थान करने की अनुमति दीजिए। मुझे आशीर्वाद दीजिए और मेरे कल्याण के लिए कर्म कीजिए, जिससे मैं (वनवास की) समाप्ति पर सत्य के बल से ययाति के समान (जो स्वर्ग लौट आए थे) लौट आऊँ।

नेपाली

हे माता! मलाई वनतर्फ प्रस्थान गर्ने अनुमति दिनुहोस्। मलाई आशीर्वाद दिनुहोस् र मेरो कल्याणका लागि कर्म गर्नुहोस्, जसबाट म (वनवासको) समाप्तिमा सत्यको बलले ययातिसमान (जो स्वर्ग फर्केका थिए) फर्कूँ।

श्लोक 62
संस्कृत

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्। अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः।।2.21.62।।

अङ्ग्रेजी

I will not forsake this great glory (of fulfilling my father's promise) for the sake of the kingdom. In this transient existence O mother, I do not wish to acquire this insignificant earth unrighteously.

हिन्दी

मैं राज्य के लिए (अपने पिता की प्रतिज्ञा पूर्ण करने के) इस महान यश को नहीं त्यागूँगा। हे माता! इस क्षणभंगुर अस्तित्व में मैं इस तुच्छ पृथ्वी को अधर्म से प्राप्त करना नहीं चाहता।"

नेपाली

म राज्यका लागि (आफ्ना पिताको प्रतिज्ञा पूरा गर्ने) यो महान् यश त्याग्नेछैनँ। हे माता! यस क्षणभङ्गुर अस्तित्वमा म यो तुच्छ पृथ्वी अधर्मले प्राप्त गर्न चाहन्नँ।"

rama valmiki
श्लोक 63
संस्कृत

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्। अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्।।2.21.63।।

अङ्ग्रेजी

Rama, the best among men, thus pacified his mother insisting on his desire to depart for Dandaka forest with courage. And elaborately instructed his brother about his good intentions after which he circumambulated his mother with all his heart. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकविंशस्सर्गः।। Thus ends the twentyfirst sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

हिन्दी

नरश्रेष्ठ राम ने इस प्रकार अपनी माता को शान्त किया और साहस के साथ दण्डक वन को प्रस्थान करने की अपनी इच्छा पर दृढ़ रहे। उन्होंने अपने भ्राता को अपने शुभ अभिप्रायों के विषय में विस्तार से समझाया और तत्पश्चात् पूरे हृदय से अपनी माता की परिक्रमा की। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का एकविंश सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

नरश्रेष्ठ रामले यसरी आफ्नी मातालाई शान्त पारे र साहसका साथ दण्डक वनतर्फ प्रस्थान गर्ने आफ्नो इच्छामा दृढ रहे। उनले आफ्ना भाइलाई आफ्ना शुभ अभिप्रायका विषयमा विस्तारमा बुझाए र त्यसपछि पूरा हृदयले आफ्नी माताको परिक्रमा गरे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको एक्काइसौँ सर्ग समाप्त भयो।