सर्गः 21
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 21
संस्कृत
1तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्। उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः।।2.21.1।।
2न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्। त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः।।2.21.2।।
3विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः। नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः।।2.21.3।।
4नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्। येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः।।2.21.4।।
5न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः। स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्।।2.21.5।।
6देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्। अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्।।2.21.6।।
7तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः। पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्।।2.21.7।।
8यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः। तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्।।2.21.8।।
9मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव। क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः।।2.21.9।।
10निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ। करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये।।2.21.10।।
11भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति। सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते।।2.21.11।।
12प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता। अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि।।2.21.12।।
13गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्।।2.21.13।।
14बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ। दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव।।2.21.14।।
15त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्। काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन।।2.21.15।।
16अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः। सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे।।2.21.16।।
17दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति। प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय।।2.21.17।।
18हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः। देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु।।2.21.18।।
19एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः। उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा।।2.21.19।।
20भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया। यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते।।2.21.20।।
21न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्। विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः।।2.21.21।।
22धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि। शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्।।2.21.22।।
23शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्। परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः।।2.21.23।।
24यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम्। त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्।।2.21.24।।
25त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा। त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्।।2.21.25।।
26यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्। अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्।।2.21.26।।
27ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्। ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः।।2.21.27।।
28विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः। उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्।।2.21.28।।
29नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम। प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्।।2.21.29।।
30ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा। गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता।।2.21.30।।
31अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः। खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः।।2.21.31।।
32जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्। कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा।।2.21.32।।
33एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्। पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्।।2.21.33।।
34न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्। एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः।।2.21.34।।
35नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये। पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते।।2.21.35।।
36तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा। पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते।।2.21.36।।
37तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्। वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्।।2.21.37।।
38तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्। विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्।।2.21.38।।
39मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण। अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च।।2.21.39।।
40धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्। धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम्।।2.21.40।।
41संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा। न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता।।2.21.41।।
42सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम्। पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः।।2.21.42।।
43तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्। धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्।।2.21.43।।
44तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः। उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः।।2.21.44।।
45अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्। शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे।।2.21.45।।
46तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम्। ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम्।।2.21.46।।
47शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः। वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः।।2.21.47।।
48त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया। पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः।।2.21.48।।
49अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च। वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम्।।2.21.49।।
50एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च। मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच।।2.21.50।।
51यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च। न त्वाऽनुजानामि न मां विहाय सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम्।।2.21.51।।
52किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन। श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात्।।2.21.52।।
53नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः। भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः।।2.21.53।।
54स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्। धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम्।।2.21.54।।
55अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च। मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम्।।2.21.55।।
56धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु। ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा।।2.21.56।।
57यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत। द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता।।2.21.57।।
58गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात्। यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मं कस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः।2.21.58।।
59स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमामकर्तुं सकलां यथावत्। स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे देव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः।।2.21.59।।
60तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने। देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत् कथं स्विदन्या विधवेव नारी।।2.21.60।।
61सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि। यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः।।2.21.61।।
62यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्। अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः।।2.21.62।।
63प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्। अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्।।2.21.63।।
अङ्ग्रेजी
1While Rama's mother, Kausalya was lamenting, miserable Lakshmana said to her these words appropriate to the occasion:
2O venerable one, I do not like that Rama should go to the forest yielding to the words of a woman and renouncing the welfare of the kingdom.
3The king has a perverse nature. He is aged. He is overpowered by passions. He is under the spell of carnal pleasures and is incited (by Kaikeyi). Such a man can speak anything.
4I do not see any fault in Rama nor any offence committed by him for which he is exiled from the kingdom.
5I do not find anybody in this world, even an adversary or one defeated, who finds fault with him even in his absence.
6With no cause nor concern for righteousness, will any one abandon his son who is nearly equal to god, upright, selfrestrained and loved even by his enemies ?
7Will any son with the ideals of a king in mind accept such words of this king who has entered his chilhood again ?
8Before this news is known to any one bring the kingdom under your control with my assistance.
9O Rama who can commit excesses on you, when you stand like Yama, god of death, protected by me with my bow?
10O best of men, if the whole of Ayodhya stands against you I shall depopulate it with my sharp arrows.
11I shall slay all of them who support Bharata and those who seek his prosperity. A gentleman is treated with disgrace indeed.
12Even if our father instigated by Kaikeyi becomes our enemy, he shall be imprisoned or even slain regardless of our relationship with him.
13Even a preceptor who follows the unrighteous path and is filled with haughtiness and does not know how to discriminate between good and bad, deserves to be disciplined (punished).
14O best of men, under what authority or reason this king wants to confer on Kaikeyi the kingdom that rightfully belongs to you?
15What authority, O Rama, chastiser of foes, this king has to bestow the kingdom upon Bharata by entering into undesirable hostility towards you and me?
16O mother, (Lakshmana now tells Kausalya) I am truly loyal to my brother from the bottom of my heart. I swear this by my bow, on my merits earned through charity, by my truthfulness and by the good deeds I have done.
17O mother rest assured should Rama enter a blazing fire or a forest I must have already entered it.
18Like the rising Sun dispelling darkness, I shall eliminate your sorrow. O mother Let Rama see my valour. You, too.
19Having heard the words of the magnanimous Lakshmana, Kausalya, depressed and weeping, said to Rama:
20O my son you have heard what your brother Lakshmana said and if it pleases you, do later what is to be done.
21By heeding the unrighteous words of my cowife (Kaikeyi) it does not behove you to leave me griefstricken and go away from here.
22You are righteous. You know your duty. If you wish to follow the path of righteousness, stay here, serve me and follow the best of dharma.
23O son Kasyapa who led a life of selfdiscipline and served his mother at home, attained heaven credited with (the merit of) the highest penance.
24Just as the king is worthy of your respectful homage, so am I. I will not permit you to go from here to the forest.
25Separated from you, I have no use of this life or happiness. I prefer to live with you even if it means eating grass.
26If you depart for the forest leaving me griefstricken I cannot live. Here I shall seek death by fasting.
27O son you will then fall into hell. As wellknown in the world, the ocean, the lord of rivers, incurred the guilt of slaying a brahmin through unrighteous conduct.
28Thereafter, virtuous Rama addressed these words consistent with righteousness to his miserable mother Kausalya who was thus lamenting:
29I do not have the power to transgress the orders of my father. Bowing my head I beseech you, allow me to go to the forest.
30Learned sage Kandu who knew what is righteousness and a strict observant of vows, slew a cow for carrying out the command of his father.
31Earlier the sons of Sagara, born in our family, while excavating the earth by the order of their father met a terrible death.
32Parasurama, son of Jamadagni himself in obedience to the words of his father, decapitated his mother Renuka in the forest with an axe.
33All of them including many other godlike persons, O Mother fulfilled the words of their father. I shall also make my father's wish come true.
34I am not O Devi the only one obeying my father's command. All I have mentioned to you did.
35I am not advancing anything new, contrary to the existing practice. I am only following the trodden path of our ancestors.
36I will not do as duty anything contrary to what is done by others in this world. No one who obeys the commands of his father falls off the path of righteousness.
37One who is the best among the knowers of speech and best of all archers, Rama spoke to his mother in this manner and then said to Lakshmana:
38I know, O Lakshmana, your profound affection for me. I also know your valour, strength and unassailable energy.
39O Lakshamana of auspicious qualities, since my mother is not aware of the significance of truth and selfrestraint, she is overcome with grief, great and incomparable.
40Righteousness alone is supreme in this world and truth is established in righteousness. This excellent command of our father is supported by righteousness.
41Any one, O hero, who has taken recourse to righteousness should not allow the promise made to his father, mother or a brahmin to go in vain.
42O hero I cannot transgress the command of my father since at his instance only Kaikeyi urged me (to go to the forest).
43Therefore, leave this ignoble thought, resort to the duty of a kshatriya, take the righteous path. Do not adopt violence. Follow my decision.
44Speaking affectionately to his brother Lakshmana, Rama with folded hands and head bowed again addressed Kausalya:
45I have decided, O mother to go to the forest from here. Grant me the permission to do so. I swear on my life. Perform all the ceremonies for securing prosperity for me.
46Like rajarshi Yayati of yore who lost heaven and rejained it, I shall return from the forest to the city (of Ayodhya) after the vow is fulfilled.
47Do not grieve, O mother Be prudent enough to subdue your sorrow in your heart. Having fulfilled father's words, I shall come back from my sojourn in the forest.
48You, Sita, Lakshmana, Sumitra and I -- all of us shall abide by the words of my father. This indeed is eternal law.
49O mother in withdrawing the articles (for consecration) and also in subduing the sorrow in your heart approve of my plan to dwell in the forest.
50Having heard these words so unruffled and tranquil which conformed to righteousness, mother (Kausalya), like a dead person regaining consciousness spoke to Rama again:
51By virtue of my own duty and affection towards you, O my son I am as much your preceptor as your father is. I will not grant you permission. You should not go, leaving me deeply distressed.
52What is the purpose of my life in this world without you? What purpose do I have with the other world or with the oblations (offered to manes) or with nectar (availble to the gods). I would prefer one moment in your company to the whole world of living beings (without you).
53At the (inconsolable) lamentations of his mother, Rama was in flames (within) like a mighty elephant prevented from entering the highway by men with fireworks.
54Rama, centred on righteousness, again addressed his mother who had almost fainted and Lakshmana who was deeply distressed. As his words were consistent with righteousness, he alone was competent to speak that way.
55I know your devotion (to me) and your valour, O Lakshmana But now, without understanding my intention you are causing me and mother severe pain and torment.
56Dharma,artha and kama, O my dear are adjudged in this world according to the fruits of righteous action. All these three are doubtless there (in my decision to go to the forest), like obedience in a wife and love for the mother in good sons.
57If actions which combine these three (dharma, artha and kama), cannot be performed (which is likely), resort to righteousness. (For) one who seeks wealth is abhorred and one who seeks fulfilment of desires does not attract admiration in this world.
58Whatever a preceptor, an old man, a king and a father commands whether it is out of anger or pleasure or passion must be carried out as dharma. Who will not do it unless he is heartless?
59It is impossible for me not to execute the promise completely, O my dear, he (Dasaratha) is our preceptor and, therefore, fit to command us. Even for mother Kausalya, he is her husband, her refuge and her dharma.
60While the righteous king is living, more importantly treading the righteous path, how can mother Kausalya, like an ordinary widow, accompany me leaving this city?
61Grant me permission O mother, to depart for the forest. Bless me and perform ceremonies for my wellbeing so that I shall return (to the city) after completion (of my exile) like Yayati (who came back to heaven) with the strength of truth.
62I will not forsake this great glory (of fulfilling my father's promise) for the sake of the kingdom. In this transient existence O mother, I do not wish to acquire this insignificant earth unrighteously.
63Rama, the best among men, thus pacified his mother insisting on his desire to depart for Dandaka forest with courage. And elaborately instructed his brother about his good intentions after which he circumambulated his mother with all his heart. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकविंशस्सर्गः।। Thus ends the twentyfirst sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1जब राम की माता कौसल्या विलाप कर रही थीं, तब व्यथित लक्ष्मण ने उनसे उस अवसर के अनुरूप ये वचन कहे:
2"हे पूज्ये! मुझे यह अच्छा नहीं लगता कि राम एक स्त्री के वचनों के आगे झुककर और राज्य का कल्याण त्यागकर वन को जाएँ।
3राजा का स्वभाव विकृत हो गया है। वे वृद्ध हैं। वे कामनाओं से अभिभूत हैं। वे विषयसुख के वश में हैं और (कैकेयी द्वारा) उकसाए गए हैं। ऐसा पुरुष कुछ भी कह सकता है।
4मुझे राम में कोई दोष दिखाई नहीं देता और न उनके द्वारा किया गया कोई ऐसा अपराध जिसके लिए वे राज्य से निर्वासित किए जाएँ।
5मुझे इस संसार में कोई ऐसा नहीं मिलता — चाहे शत्रु हो अथवा पराजित — जो उनकी अनुपस्थिति में भी उनमें दोष निकाले।
6बिना किसी कारण के और धर्म की कोई चिन्ता किए बिना कौन अपने ऐसे पुत्र को त्यागेगा जो प्रायः देवता के समान, सरल, आत्मसंयमी और शत्रुओं तक का प्रिय है?
7राजा के आदर्शों को मन में रखने वाला कौन पुत्र इन राजा के ऐसे वचन स्वीकार करेगा, जो पुनः बाल्यावस्था में प्रवेश कर चुके हैं?
8इससे पूर्व कि यह समाचार किसी को ज्ञात हो, मेरी सहायता से राज्य अपने अधिकार में ले लीजिए।
9हे राम! जब मैं धनुष लिए यमराज के समान खड़ा होकर आपकी रक्षा करूँ, तब आप पर कौन अत्याचार कर सकता है?
10हे नरश्रेष्ठ! यदि सम्पूर्ण अयोध्या आपके विरुद्ध खड़ी हो जाए, तो मैं अपने तीक्ष्ण बाणों से उसे जनशून्य कर दूँगा।
11जो भरत का समर्थन करते हैं और जो उनकी समृद्धि चाहते हैं, मैं उन सबका वध कर दूँगा। सज्जन का तो वास्तव में अपमान ही किया जाता है।
12यदि हमारे पिता कैकेयी से उकसाए जाकर हमारे शत्रु बन जाएँ, तो उनसे हमारे सम्बन्ध की परवाह किए बिना उन्हें बन्दी बनाया जाए अथवा मार भी डाला जाए।
13जो गुरु भी अधर्म के मार्ग पर चलता है, अहंकार से भरा है और भले-बुरे में भेद करना नहीं जानता, वह भी दण्ड (शासन) के योग्य है।
14हे नरश्रेष्ठ! किस अधिकार अथवा किस कारण से ये राजा वह राज्य कैकेयी को देना चाहते हैं जो न्यायतः आपका है?
15हे शत्रुदमन राम! आपसे और मुझसे अवांछित शत्रुता मोल लेकर भरत को राज्य देने का इन राजा को क्या अधिकार है?
16हे माता! (लक्ष्मण अब कौसल्या से कहते हैं) मैं हृदय की गहराई से अपने भ्राता के प्रति सच्चा निष्ठावान हूँ। मैं इसकी शपथ अपने धनुष की, दान से अर्जित अपने पुण्यों की, अपनी सत्यनिष्ठा की और अपने किए हुए सत्कर्मों की खाता हूँ।
17हे माता! निश्चिन्त रहिए; यदि राम प्रज्वलित अग्नि में अथवा वन में प्रवेश करें तो समझिए मैं उसमें पहले ही प्रवेश कर चुका हूँ।
18उदय होते सूर्य के अन्धकार को दूर करने के समान मैं आपका शोक दूर कर दूँगा। हे माता! राम मेरा पराक्रम देखें। आप भी देखिए।"
19उदारचेता लक्ष्मण के वचन सुनकर विषण्ण और रोती हुई कौसल्या ने राम से कहा:
20"हे पुत्र! तुमने सुन लिया कि तुम्हारे भ्राता लक्ष्मण ने क्या कहा; और यदि तुम्हें अच्छा लगे तो जो करणीय हो वह बाद में करना।
21मेरी सौत (कैकेयी) के अधर्मपूर्ण वचनों पर ध्यान देकर मुझे शोकाकुल छोड़कर यहाँ से चले जाना तुम्हें उचित नहीं है।
22तुम धर्मात्मा हो। तुम अपना कर्तव्य जानते हो। यदि तुम धर्म के मार्ग पर चलना चाहते हो, तो यहीं रहो, मेरी सेवा करो और श्रेष्ठ धर्म का पालन करो।
23हे पुत्र! कश्यप ने आत्मसंयम का जीवन बिताते हुए घर पर ही अपनी माता की सेवा की और परम तपस्या के (पुण्य के) साथ स्वर्ग प्राप्त किया।
24जैसे राजा तुम्हारे श्रद्धापूर्ण प्रणाम के योग्य हैं, वैसे ही मैं भी हूँ। मैं तुम्हें यहाँ से वन जाने की अनुमति नहीं दूँगी।
25तुमसे बिछुड़कर मुझे इस जीवन अथवा सुख का कोई प्रयोजन नहीं। मैं तुम्हारे साथ रहना पसन्द करूँगी, चाहे इसका अर्थ घास खाना ही क्यों न हो।
26यदि तुम मुझे शोकाकुल छोड़कर वन को प्रस्थान करते हो, तो मैं जीवित नहीं रह सकती। यहीं मैं उपवास से मृत्यु का वरण करूँगी।
27हे पुत्र! तब तुम नरक में गिरोगे। जैसा संसार में विख्यात है, नदियों के स्वामी समुद्र को अधर्माचरण से ब्रह्महत्या का दोष लगा था।"
28तत्पश्चात् धर्मात्मा राम ने इस प्रकार विलाप करती अपनी दुःखी माता कौसल्या से धर्म के अनुरूप ये वचन कहे:
29"मुझमें अपने पिता की आज्ञा का उल्लंघन करने की शक्ति नहीं है। मैं मस्तक झुकाकर आपसे याचना करता हूँ, मुझे वन जाने की अनुमति दीजिए।
30धर्म के ज्ञाता और व्रतों के कठोर पालक विद्वान मुनि कण्डु ने अपने पिता की आज्ञा का पालन करने के लिए एक गौ का वध कर दिया था।
31पूर्वकाल में हमारे ही कुल में उत्पन्न सगर के पुत्रों ने अपने पिता की आज्ञा से पृथ्वी खोदते हुए भयंकर मृत्यु पाई थी।
32स्वयं जमदग्निपुत्र परशुराम ने अपने पिता के वचनों का पालन करते हुए वन में परशु से अपनी माता रेणुका का शिरच्छेद किया था।
33हे माता! इन सबने तथा अन्य अनेक देवतुल्य पुरुषों ने अपने पिता के वचन पूर्ण किए। मैं भी अपने पिता की इच्छा सत्य सिद्ध करूँगा।
34हे देवि! अपने पिता की आज्ञा का पालन करने वाला मैं अकेला नहीं हूँ। जिनका मैंने आपसे उल्लेख किया, उन सबने ऐसा ही किया।
35मैं विद्यमान परम्परा के विरुद्ध कोई नई बात नहीं चला रहा। मैं केवल अपने पूर्वजों के चले हुए मार्ग का अनुसरण कर रहा हूँ।
36मैं कर्तव्य के रूप में ऐसा कुछ नहीं करूँगा जो इस संसार में औरों द्वारा किए गए के विपरीत हो। जो अपने पिता की आज्ञा का पालन करता है, वह कभी धर्म के मार्ग से च्युत नहीं होता।"
37वाणी के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ और समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ राम ने अपनी माता से इस प्रकार कहकर तत्पश्चात् लक्ष्मण से कहा:
38"हे लक्ष्मण! मैं तुम्हारा मेरे प्रति गहन स्नेह जानता हूँ। मैं तुम्हारा पराक्रम, बल और अजेय तेज भी जानता हूँ।
39हे मंगलमय गुणों वाले लक्ष्मण! चूँकि मेरी माता सत्य और आत्मसंयम के महत्त्व से अवगत नहीं हैं, इसलिए वे महान और अनुपम शोक से अभिभूत हैं।
40इस संसार में धर्म ही सर्वोपरि है और सत्य धर्म में ही प्रतिष्ठित है। हमारे पिता की यह उत्तम आज्ञा धर्म पर ही आधारित है।
41हे वीर! जिसने धर्म का आश्रय लिया है, उसे अपने पिता, माता अथवा ब्राह्मण को दी गई प्रतिज्ञा व्यर्थ नहीं जाने देनी चाहिए।
42हे वीर! मैं अपने पिता की आज्ञा का उल्लंघन नहीं कर सकता, क्योंकि उन्हीं के कहने पर कैकेयी ने मुझसे (वन जाने का) आग्रह किया है।
43इसलिए इस नीच विचार को त्याग दो, क्षत्रिय के कर्तव्य का आश्रय लो, धर्म का मार्ग अपनाओ। हिंसा मत अपनाओ। मेरे निश्चय का अनुसरण करो।"
44अपने भ्राता लक्ष्मण से स्नेहपूर्वक कहकर राम ने हाथ जोड़े और मस्तक झुकाए पुनः कौसल्या से कहा:
45"हे माता! मैंने यहाँ से वन जाने का निश्चय कर लिया है। मुझे इसकी अनुमति दीजिए। मैं अपने प्राणों की शपथ खाता हूँ। मेरी समृद्धि के लिए सब मंगलकर्म कीजिए।
46जैसे पूर्वकाल में राजर्षि ययाति स्वर्ग खोकर पुनः प्राप्त कर गए, वैसे ही व्रत पूर्ण हो जाने पर मैं वन से (अयोध्या) नगरी लौट आऊँगा।
47हे माता! शोक मत कीजिए। अपने हृदय में शोक को दबा लेने का विवेक कीजिए। पिता के वचन पूर्ण करके मैं अपने वनवास से लौट आऊँगा।
48आप, सीता, लक्ष्मण, सुमित्रा और मैं — हम सब मेरे पिता के वचनों का पालन करेंगे। यही वास्तव में सनातन धर्म है।
49हे माता! (अभिषेक की) सामग्री हटवाने में तथा अपने हृदय के शोक को दबाने में मेरी वनवास की योजना को स्वीकृति दीजिए।"
50इतने अविचलित और शान्त तथा धर्म के अनुरूप ये वचन सुनकर माता (कौसल्या) ने चेतना लौटे मृतक के समान राम से पुनः कहा:
51"हे पुत्र! अपने ही कर्तव्य और तुम्हारे प्रति स्नेह के कारण मैं भी उतनी ही तुम्हारी गुरु हूँ जितने तुम्हारे पिता हैं। मैं तुम्हें अनुमति नहीं दूँगी। तुम्हें मुझे गहन व्यथित छोड़कर नहीं जाना चाहिए।
52तुम्हारे बिना इस संसार में मेरे जीवन का क्या प्रयोजन? परलोक से मेरा क्या प्रयोजन, अथवा (पितरों को अर्पित) हविष्य से, अथवा (देवताओं को उपलब्ध) अमृत से? मैं तुम्हारे संग का एक क्षण (तुम्हारे बिना) समस्त प्राणियों के संसार से अधिक श्रेयस्कर मानूँगी।"
53अपनी माता के (असह्य) विलाप से राम भीतर ही भीतर वैसे ही जलने लगे जैसे आतिशबाजी लिए मनुष्यों द्वारा राजमार्ग में प्रवेश से रोका गया कोई महान गजराज।
54धर्म में केन्द्रित राम ने प्रायः मूर्च्छित हो चुकी अपनी माता से और गहन व्यथित लक्ष्मण से पुनः कहा। चूँकि उनके वचन धर्म के अनुरूप थे, इसलिए केवल वे ही ऐसा कहने के अधिकारी थे।
55"हे लक्ष्मण! मैं तुम्हारी (मेरे प्रति) निष्ठा और तुम्हारा पराक्रम जानता हूँ। किन्तु अब मेरा अभिप्राय न समझकर तुम मुझे और माता को घोर पीड़ा और संताप दे रहे हो।
56हे प्रिय! इस संसार में धर्म, अर्थ और काम का निर्णय धर्माचरण के फलों के अनुसार होता है। ये तीनों निःसन्देह (मेरे वन जाने के निश्चय में) विद्यमान हैं, जैसे पत्नी में आज्ञाकारिता और सुपुत्रों में माता के प्रति प्रेम।
57यदि इन तीनों (धर्म, अर्थ और काम) को एक साथ साधने वाले कर्म सम्भव न हों (जो सम्भावित है), तो धर्म का आश्रय लो। (क्योंकि) जो केवल धन चाहता है उससे घृणा की जाती है और जो केवल कामनापूर्ति चाहता है वह इस संसार में प्रशंसा नहीं पाता।
58गुरु, वृद्ध, राजा और पिता जो कुछ आज्ञा दें — चाहे वह क्रोध से हो, प्रसन्नता से अथवा कामना से — उसे धर्म मानकर पालन करना चाहिए। हृदयहीन हुए बिना कौन ऐसा नहीं करेगा?
59हे प्रिय! मेरे लिए इस प्रतिज्ञा को पूर्णतः पूर्ण न करना असम्भव है; वे (दशरथ) हमारे गुरु हैं और इसलिए हमें आज्ञा देने के योग्य हैं। माता कौसल्या के लिए भी वे उनके पति, उनका आश्रय और उनका धर्म हैं।
60जब धर्मात्मा राजा जीवित हैं और विशेष रूप से धर्म के मार्ग पर चल रहे हैं, तब माता कौसल्या साधारण विधवा के समान इस नगरी को छोड़कर मेरे साथ कैसे जा सकती हैं?
61हे माता! मुझे वन को प्रस्थान करने की अनुमति दीजिए। मुझे आशीर्वाद दीजिए और मेरे कल्याण के लिए कर्म कीजिए, जिससे मैं (वनवास की) समाप्ति पर सत्य के बल से ययाति के समान (जो स्वर्ग लौट आए थे) लौट आऊँ।
62मैं राज्य के लिए (अपने पिता की प्रतिज्ञा पूर्ण करने के) इस महान यश को नहीं त्यागूँगा। हे माता! इस क्षणभंगुर अस्तित्व में मैं इस तुच्छ पृथ्वी को अधर्म से प्राप्त करना नहीं चाहता।"
63नरश्रेष्ठ राम ने इस प्रकार अपनी माता को शान्त किया और साहस के साथ दण्डक वन को प्रस्थान करने की अपनी इच्छा पर दृढ़ रहे। उन्होंने अपने भ्राता को अपने शुभ अभिप्रायों के विषय में विस्तार से समझाया और तत्पश्चात् पूरे हृदय से अपनी माता की परिक्रमा की। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का एकविंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1जब रामकी माता कौसल्या विलाप गर्दै थिइन्, तब व्यथित लक्ष्मणले उनलाई त्यस अवसरअनुरूप यी वचन भने:
2"हे पूज्ये! मलाई यो मन पर्दैन कि राम एउटी स्त्रीका वचनअगाडि झुकेर र राज्यको कल्याण त्यागेर वन जाऊन्।
3राजाको स्वभाव विकृत भइसकेको छ। उहाँ वृद्ध हुनुहुन्छ। उहाँ कामनाले अभिभूत हुनुहुन्छ। उहाँ विषयसुखको वशमा हुनुहुन्छ र (कैकेयीद्वारा) उक्साइनुभएको छ। यस्तो पुरुषले जे पनि भन्न सक्छ।
4मलाई राममा कुनै दोष देखिँदैन न उनले गरेको कुनै त्यस्तो अपराध जसका लागि उनी राज्यबाट निर्वासित गरिऊन्।
5मलाई यस संसारमा कोही यस्तो भेटिँदैन — चाहे शत्रु होस् वा पराजित — जसले उनको अनुपस्थितिमा पनि उनमा दोष निकालोस्।
6कुनै कारणबिना र धर्मको कुनै चिन्ता नगरी को आफ्नो त्यस्तो पुत्रलाई त्याग्नेछ जो प्रायः देवतासमान, सरल, आत्मसंयमी र शत्रुहरूकै समेत प्रिय छ?
7राजाका आदर्श मनमा राख्ने कुन पुत्रले यी राजाका यस्ता वचन स्वीकार गर्नेछ, जो पुनः बाल्यावस्थामा प्रवेश गरिसक्नुभएको छ?
8यो समाचार कसैलाई थाहा हुनुअघि नै मेरो सहायताले राज्य आफ्नो अधिकारमा लिनुहोस्।
9हे राम! जब म धनु लिएर यमराजसमान उभिएर तपाईंको रक्षा गरूँ, तब तपाईंमाथि कसले अत्याचार गर्न सक्छ?
10हे नरश्रेष्ठ! यदि सम्पूर्ण अयोध्या तपाईंविरुद्ध उभियो भने, म आफ्ना तीक्ष्ण बाणले त्यसलाई जनशून्य पारिदिनेछु।
11जसले भरतको समर्थन गर्छन् र जसले उनको समृद्धि चाहन्छन्, म ती सबैको वध गरिदिनेछु। सज्जनको त वास्तवमा अपमान नै गरिन्छ।
12यदि हाम्रा पिता कैकेयीबाट उक्साइएर हाम्रा शत्रु बन्नुभयो भने, उहाँसँगको हाम्रो सम्बन्धको वास्ता नगरी उहाँलाई बन्दी बनाइयोस् अथवा मारियोस् पनि।
13जुन गुरु पनि अधर्मको मार्गमा हिँड्छ, अहङ्कारले भरिएको छ र भलो-नराम्रोमा भेद गर्न जान्दैन, ऊ पनि दण्ड (शासन) योग्य छ।
14हे नरश्रेष्ठ! कुन अधिकार वा कुन कारणले यी राजाले त्यो राज्य कैकेयीलाई दिन चाहनुहुन्छ जुन न्यायतः तपाईंको हो?
15हे शत्रुदमन राम! तपाईंसँग र मसँग अवाञ्छित शत्रुता मोलेर भरतलाई राज्य दिने यी राजालाई के अधिकार छ?
16हे माता! (लक्ष्मण अब कौसल्यालाई भन्छन्) म हृदयको गहिराइबाट आफ्ना दाजुप्रति साँचो निष्ठावान छु। म यसको शपथ आफ्नो धनुको, दानबाट अर्जित आफ्ना पुण्यको, आफ्नो सत्यनिष्ठाको र आफूले गरेका सत्कर्मको खान्छु।
17हे माता! निश्चिन्त रहनुहोस्; यदि राम प्रज्वलित अग्नि वा वनमा प्रवेश गरून् भने बुझ्नुहोस् म त्यसमा पहिल्यै प्रवेश गरिसकेको छु।
18उदाउने सूर्यले अन्धकार हटाएझैँ म तपाईंको शोक हटाइदिनेछु। हे माता! रामले मेरो पराक्रम देखून्। तपाईंले पनि हेर्नुहोस्।"
19उदारचेता लक्ष्मणका वचन सुनेर विषण्ण र रुँदै गरेकी कौसल्याले रामलाई भनिन्:
20"हे पुत्र! तिमीले सुनिहाल्यौ कि तिम्रा भाइ लक्ष्मणले के भने; र यदि तिमीलाई मन पर्छ भने जे गर्नुपर्ने हो त्यो पछि गर्नू।
21मेरी सौत (कैकेयी) का अधर्मपूर्ण वचनमा ध्यान दिएर मलाई शोकाकुल छोडेर यहाँबाट जानु तिमीलाई उचित छैन।
22तिमी धर्मात्मा छौ। तिमी आफ्नो कर्तव्य जान्दछौ। यदि तिमी धर्मको मार्गमा हिँड्न चाहन्छौ भने, यहीँ बस, मेरो सेवा गर र श्रेष्ठ धर्मको पालन गर।
23हे पुत्र! कश्यपले आत्मसंयमको जीवन बिताउँदै घरमै आफ्नी माताको सेवा गरे र परम तपस्याको (पुण्यसहित) स्वर्ग प्राप्त गरे।
24जसरी राजा तिम्रो श्रद्धापूर्ण प्रणामयोग्य हुनुहुन्छ, त्यसै गरी म पनि हुँ। म तिमीलाई यहाँबाट वन जाने अनुमति दिनेछैनँ।
25तिमीबाट छुट्टिएर मलाई यस जीवन वा सुखको कुनै प्रयोजन छैन। म तिमीसँग बस्न रुचाउँछु, चाहे यसको अर्थ घाँस खानु नै किन नहोस्।
26यदि तिमी मलाई शोकाकुल छोडेर वन प्रस्थान गर्छौ भने, म बाँच्न सक्दिनँ। यहीँ म उपवासले मृत्यु वरण गर्नेछु।
27हे पुत्र! तब तिमी नरकमा खस्नेछौ। जसरी संसारमा विख्यात छ, नदीहरूका स्वामी समुद्रलाई अधर्माचरणले ब्रह्महत्याको दोष लागेको थियो।"
28त्यसपछि धर्मात्मा रामले यसरी विलाप गरिरहेकी आफ्नी दुःखी माता कौसल्यालाई धर्मअनुरूप यी वचन भने:
29"ममा आफ्ना पिताको आज्ञाको उल्लङ्घन गर्ने शक्ति छैन। म शिर निहुराएर तपाईंसँग याचना गर्छु, मलाई वन जाने अनुमति दिनुहोस्।
30धर्मका ज्ञाता र व्रतका कठोर पालक विद्वान् मुनि कण्डुले आफ्ना पिताको आज्ञाको पालन गर्न एउटी गाईको वध गरेका थिए।
31पूर्वकालमा हाम्रै कुलमा जन्मेका सगरका पुत्रहरूले आफ्ना पिताको आज्ञाले पृथ्वी खन्दै भयङ्कर मृत्यु पाएका थिए।
32स्वयं जमदग्निपुत्र परशुरामले आफ्ना पिताका वचनको पालन गर्दै वनमा फर्साले आफ्नी माता रेणुकाको शिरच्छेद गरेका थिए।
33हे माता! यी सबैले तथा अन्य अनेक देवतुल्य पुरुषले आफ्ना पिताका वचन पूरा गरे। म पनि आफ्ना पिताको इच्छा सत्य सिद्ध गर्नेछु।
34हे देवी! आफ्ना पिताको आज्ञाको पालन गर्ने म एक्लो होइनँ। जसको मैले तपाईंसँग उल्लेख गरेँ, ती सबैले यस्तै गरे।
35म विद्यमान परम्पराविपरीत कुनै नयाँ कुरा चलाउँदै छैनँ। म केवल आफ्ना पूर्वजहरूको हिँडेको मार्गको अनुसरण गर्दै छु।
36म कर्तव्यका रूपमा यस्तो केही गर्नेछैनँ जो यस संसारमा अरूले गरेकोविपरीत होस्। जसले आफ्ना पिताको आज्ञाको पालन गर्छ, ऊ कहिल्यै धर्मको मार्गबाट च्युत हुँदैन।"
37वाणीका ज्ञाताहरूमध्ये श्रेष्ठ र सम्पूर्ण धनुर्धरमध्ये श्रेष्ठ रामले आफ्नी मातालाई यसरी भनेर त्यसपछि लक्ष्मणलाई भने:
38"हे लक्ष्मण! म तिम्रो मप्रतिको गहिरो स्नेह जान्दछु। म तिम्रो पराक्रम, बल र अजेय तेज पनि जान्दछु।
39हे मङ्गलमय गुण भएका लक्ष्मण! मेरी माता सत्य र आत्मसंयमको महत्त्वबाट अवगत नभएकाले उनी महान् र अनुपम शोकले अभिभूत छिन्।
40यस संसारमा धर्म नै सर्वोपरि छ र सत्य धर्ममै प्रतिष्ठित छ। हाम्रा पिताको यो उत्तम आज्ञा धर्ममै आधारित छ।
41हे वीर! जसले धर्मको आश्रय लिएको छ, उसले आफ्ना पिता, माता वा ब्राह्मणलाई दिइएको प्रतिज्ञा व्यर्थ जान दिनु हुँदैन।
42हे वीर! म आफ्ना पिताको आज्ञाको उल्लङ्घन गर्न सक्दिनँ, किनकि उहाँकै भनाइमा कैकेयीले मसँग (वन जाने) आग्रह गरेकी हुन्।
43त्यसैले यो नीच विचार त्याग, क्षत्रियको कर्तव्यको आश्रय लेऊ, धर्मको मार्ग अपनाऊ। हिंसा नअपनाऊ। मेरो निश्चयको अनुसरण गर।"
44आफ्ना भाइ लक्ष्मणलाई स्नेहपूर्वक भनेर रामले हात जोडेर र शिर निहुराएर पुनः कौसल्यालाई भने:
45"हे माता! मैले यहाँबाट वन जाने निश्चय गरिसकेको छु। मलाई यसको अनुमति दिनुहोस्। म आफ्ना प्राणको शपथ खान्छु। मेरो समृद्धिका लागि सबै मङ्गलकर्म गर्नुहोस्।
46जसरी पूर्वकालमा राजर्षि ययाति स्वर्ग गुमाएर पुनः प्राप्त गरे, त्यसै गरी व्रत पूरा भएपछि म वनबाट (अयोध्या) नगरीमा फर्कनेछु।
47हे माता! शोक नगर्नुहोस्। आफ्नो हृदयमा शोक दबाइराख्ने विवेक गर्नुहोस्। पिताका वचन पूरा गरेर म आफ्नो वनवासबाट फर्कनेछु।
48तपाईं, सीता, लक्ष्मण, सुमित्रा र म — हामी सबैले मेरा पिताका वचनको पालन गर्नेछौँ। यही नै वास्तवमा सनातन धर्म हो।
49हे माता! (अभिषेकको) सामग्री हटाउनमा तथा आफ्नो हृदयको शोक दबाउनमा मेरो वनवासको योजनालाई स्वीकृति दिनुहोस्।"
50यति अविचलित र शान्त तथा धर्मअनुरूप यी वचन सुनेर माता (कौसल्या) ले चेतना फर्केको मृतकसमान रामलाई पुनः भनिन्:
51"हे पुत्र! आफ्नै कर्तव्य र तिमीप्रतिको स्नेहका कारण म पनि त्यति नै तिम्री गुरु हुँ जति तिम्रा पिता हुनुहुन्छ। म तिमीलाई अनुमति दिनेछैनँ। तिमीले मलाई गहिरो व्यथित छोडेर जानु हुँदैन।
52तिमीबिना यस संसारमा मेरो जीवनको के प्रयोजन? परलोकसँग मेरो के प्रयोजन, अथवा (पितृलाई अर्पण गरिने) हविष्यसँग, अथवा (देवतालाई उपलब्ध) अमृतसँग? म तिम्रो सङ्गतको एक क्षण (तिमीबिना) सम्पूर्ण प्राणीहरूको संसारभन्दा बढी श्रेयस्कर मान्नेछु।"
53आफ्नी माताको (असह्य) विलापले राम भित्रभित्रै त्यसै गरी जल्न थाले जसरी आतिशबाजी लिएका मानिसहरूले राजमार्गमा प्रवेश गर्नबाट रोकिएको कुनै महान् गजराज।
54धर्ममा केन्द्रित रामले प्रायः मूर्च्छित भइसकेकी आफ्नी माता र गहिरो व्यथित लक्ष्मणलाई पुनः भने। उनका वचन धर्मअनुरूप भएकाले उनी मात्र त्यसो भन्न अधिकारी थिए।
55"हे लक्ष्मण! म तिम्रो (मप्रतिको) निष्ठा र तिम्रो पराक्रम जान्दछु। तर अब मेरो अभिप्राय नबुझी तिमी मलाई र मातालाई घोर पीडा र सन्ताप दिँदै छौ।
56हे प्रिय! यस संसारमा धर्म, अर्थ र कामको निर्णय धर्माचरणका फलअनुसार हुन्छ। यी तीनै निःसन्देह (मेरो वन जाने निश्चयमा) विद्यमान छन्, जसरी पत्नीमा आज्ञाकारिता र सुपुत्रहरूमा माताप्रतिको प्रेम।
57यदि यी तीनै (धर्म, अर्थ र काम) लाई एकसाथ साध्ने कर्म सम्भव नहोऊन् (जुन सम्भावित छ), भने धर्मको आश्रय लेऊ। (किनकि) जसले केवल धन चाहन्छ उसलाई घृणा गरिन्छ र जसले केवल कामनापूर्ति चाहन्छ उसले यस संसारमा प्रशंसा पाउँदैन।
58गुरु, वृद्ध, राजा र पिताले जे आज्ञा दिऊन् — चाहे त्यो क्रोधले होस्, प्रसन्नताले वा कामनाले — त्यसलाई धर्म ठानेर पालन गर्नुपर्छ। हृदयहीन नभई कसले त्यसो गर्नेछैन?
59हे प्रिय! मेरा लागि यो प्रतिज्ञा पूर्णतः पूरा नगर्नु असम्भव छ; उहाँ (दशरथ) हाम्रा गुरु हुनुहुन्छ र त्यसैले हामीलाई आज्ञा दिन योग्य हुनुहुन्छ। माता कौसल्याका लागि पनि उहाँ उनका पति, उनको आश्रय र उनको धर्म हुनुहुन्छ।
60जब धर्मात्मा राजा जीवित हुनुहुन्छ र विशेष गरी धर्मको मार्गमा हिँड्दै हुनुहुन्छ, तब माता कौसल्या साधारण विधवासमान यो नगरी छोडेर मसँग कसरी जान सक्नुहुन्छ?
61हे माता! मलाई वनतर्फ प्रस्थान गर्ने अनुमति दिनुहोस्। मलाई आशीर्वाद दिनुहोस् र मेरो कल्याणका लागि कर्म गर्नुहोस्, जसबाट म (वनवासको) समाप्तिमा सत्यको बलले ययातिसमान (जो स्वर्ग फर्केका थिए) फर्कूँ।
62म राज्यका लागि (आफ्ना पिताको प्रतिज्ञा पूरा गर्ने) यो महान् यश त्याग्नेछैनँ। हे माता! यस क्षणभङ्गुर अस्तित्वमा म यो तुच्छ पृथ्वी अधर्मले प्राप्त गर्न चाहन्नँ।"
63नरश्रेष्ठ रामले यसरी आफ्नी मातालाई शान्त पारे र साहसका साथ दण्डक वनतर्फ प्रस्थान गर्ने आफ्नो इच्छामा दृढ रहे। उनले आफ्ना भाइलाई आफ्ना शुभ अभिप्रायका विषयमा विस्तारमा बुझाए र त्यसपछि पूरा हृदयले आफ्नी माताको परिक्रमा गरे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको एक्काइसौँ सर्ग समाप्त भयो।