अनुशासनिक पर्व — विवाहका कर्म र त्यसका सम्पूर्ण विधान
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 44
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच यन्मूलं सर्वधर्माणां स्वजनस्य गृहस्य च। पितृदेवातिथीनां च तन्मे ब्रूहि पितामह॥
2अयं हि सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः। कीदृशस्य प्रदेया स्यात् कन्येति वसुधाधिप।॥
3शीलवृत्ते समाज्ञाय विद्यां योनिं च कर्म च। सद्भिरेवं प्रदातव्या कन्या गुणयुते वरे॥
4ब्राह्मणानां सतामेष ब्राह्मो धर्मो युधिष्ठिर। आवाह्यमावहेदेवं यो दद्यादनुकूलतः॥
5शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एष सनातनः। आत्माभिप्रेतमुत्सृज्य कन्याभिप्रेत एव यः॥
6अभिप्रेता च या यस्य तस्मै देया युधिष्ठिर। गान्धर्वमिति तं धर्मं प्राहुर्वेदविदो जनाः॥
7धनेन बहुधा क्रीत्वा सम्प्रलोभ्य च बान्धवान्। असुराणां नृपैतं वै धर्ममाहुर्मनीषिणः॥
8हत्वा छित्त्वा च शीर्षाणि रुदतां रुदतीं गृहात्। प्रसह्य हरणं तात राक्षसो विधिरुच्यते॥
9पञ्चानां तु त्रयो धा द्वावधम्यौ युधिष्ठिर। पैशाचश्चासुरचैव न कर्तव्यो कथंचन॥
10ब्राह्मः क्षात्रेऽथ गान्धर्व एते धा नरर्षभ। पृथग् वा यदि वा मिश्राः कर्तव्या नात्र संशयः॥
11तिस्रो भार्या ब्राह्मणस्य द्वे भार्ये क्षत्रियस्य तु। वैश्यः स्वजात्यां विन्देत तास्वपत्यं समं भवेत्॥
12ब्राह्मणी तु भवेज्ज्येष्ठा क्षत्रिया क्षत्रियस्य तु। रत्यर्थमपि शूद्रा स्यान्नेत्याहरपरे जनाः॥
13अपत्यजन्म शूद्रायां न प्रशंसन्ति साधवः। शूद्रायां जनयन् विप्रः प्रायश्चित्ती विधीयते॥
14त्रिंशद्वर्षो दशवर्षां भार्यां विन्देत नग्निकाम्। एकविंशतिवर्षों वा सप्तवर्षामवाप्नुयात्॥
15यस्यास्तु न भवेद् भ्राता पिता वा भरतर्षभ। नोपयच्छेत तां जातु पुत्रिकाधर्मिणी हि सा॥
16त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कन्या ऋतुमती सती। चतुर्थे त्वथ सम्प्राप्ते स्वयं भर्तारमर्जयेत्॥
17प्रजा न हीयते तस्या रतिश्च भरतर्षभ। अतोऽन्यथा वर्तमाना भवेद् वाच्या प्रजापतेः॥
18असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः। इत्येतामनुगच्छेत तं धर्मं मनुरब्रवीत्॥
19युधिष्ठिर उवाच शुल्कमन्येन दत्तं स्याद् ददानीत्याह चापरः। बलादन्यः प्रभाषेत धनमन्यः प्रदर्शयेत्॥ पाणिग्रहीता चान्य: स्यात् कस्य भार्या पितामह। तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्।॥
20भीष्म उवाच यत् किंचित् कर्म मानुष्यं संस्थानाय प्रदृश्यते। मन्त्रवन्मन्त्रितं तस्य मृषावादस्तु पातकः॥
21भार्यापत्यत्विगाचार्याः शिष्योपाध्याय एव च। मृषोक्ते दण्डमर्हन्ति नेत्याहुरपरे जनाः॥
22न ह्यकामेन संवासं मनुरेवं प्रशंसति। अयशस्यमधर्म्यं च यन्मृषा धर्मकोपनम्॥
23नैकान्तो दोष एकस्मिंस्तदा केनोपपद्यते। धर्मतो यां प्रयच्छन्ति यां च क्रीणन्ति भारत॥
24बन्धुभिः समनुज्ञाते मन्त्रहोमो प्रयोजयेत्। तथा सिद्ध्यन्ति ते मन्त्रा नादत्तायाः कथंचन॥
25यस्त्वत्र मन्त्रसमयो भार्यापत्योर्मिथः कृतः। तमेवाहुर्गरीयांसं यश्चासौ ज्ञातिभिः कृतः॥
26देवदत्तां पतिर्भार्यां वेत्ति धर्मस्य शासनात्। स दैवीं मानुषीं वाचमनृतां पर्युदस्यति॥
27युधिष्ठिर उवाच कन्यायां प्राप्तशुल्कायां ज्यायांश्चेदाव्रजेद् वरः। धर्मकामार्थसम्पन्नो वाच्यमत्रानृतं न वा॥
28तस्मिन्नुभयतो दोषे कुर्वच्छ्रेयः समाचरेत्। अयं नः सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः॥
29तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्। तदेतत् सर्वमाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम्॥
30भीष्म उवाच नैव निष्ठाकरं शुल्कं ज्ञात्वाऽऽसीत् तेन नाहृतम्। न हि शुल्कपराः सन्तः कन्यां ददति कर्हिचित्॥
31अन्यैर्गुणैरुपेतं तु शुल्कं याचन्ति बान्धवाः। अलंकृत्वा वहस्वेति यो दद्यादनुकूलतः॥ यच्च तां च ददत्येवं न शुल्कं विक्रयो न सः। प्रतिगृह्य भवेद् देयमेष धर्मः सनातनः॥
32दास्यामि भवते कन्यामिति पूर्वं न भाषितम्। ये चाहर्ये च नाहर्ये ये चावश्यं वदन्त्युत॥
33तस्मादा ग्रहणात् पाणेर्याचयन्ति परस्परम्। कन्यावरः पुरा दत्तो मरुद्भिरिति नः श्रुतम्॥
34नानिष्टाय प्रदातव्या कन्या इत्यृषिचोदितम्। तन्मूलं काममूलस्य प्रजनस्येति मे मतिः॥
35समीक्ष्य च बहून् दोषान् संवासाद् विद्धि पाणयोः। यथा निष्ठाकरं शुल्कं न जात्वासीत् तथा शृणु॥
36अहं विचित्रवीर्यस्य द्वे कन्ये समुदावहम्। जित्वा च मागधान्सर्वान् काशीनाथं च कोसलान्।।३८
37गृहीतपाणिरेकाऽऽसीत् प्राप्तशुल्का पराभवत्। कन्या गृहीता तत्रैव विसा इति मे पिता।॥
38अब्रवीदितरां कन्यामावहेति स कौरवः। अप्यन्याननुपप्रच्छ शङ्कमानः पितुर्वचः॥
39अतीव ह्यस्य धर्मेच्छा पितुर्मेऽभ्यधिकाभवत्। ततोऽहमब्रुवं राजन्नाचारेप्सुरिदं वचः। आचारं तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामि च पुनः पुनः॥
40ततो मयैवमुक्ते तु वाक्ये धर्मभृतां वरः। पिता मम महाराज बाह्रीको वाक्यमब्रवीत्॥ यदि वः शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणात् तथा। लाभान्तरमुपासीत प्राप्तशुल्क इति स्मृतिः॥
41न हि धर्मविदः प्राहुः प्रमाणं वाक्यतः स्मृतम्। येषां वै शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणात् तथा॥
42प्रसिद्ध भाषितं दाने नैषां प्रत्यायकं पुनः। ये मन्यन्ते क्रयं शुल्कं न ते धर्मविदो नराः॥
43न चैतेभ्यः प्रदातव्या न वोढव्या तथाविधा। न ह्येव भार्या क्रेतव्या न विक्रय्या कथंचन॥
44ये च क्रीणन्ति दासी च विक्रीणन्ति तथैव च। भवेत् तेषां तथा निष्ठा लुब्धानां पापचेतसाम्॥
45अस्मिन्नर्थे सत्यवन्तं पर्यपृच्छन्त वै जनाः। कन्यायाः प्राप्तशुल्कायाः शुल्कदः प्रशमं गतः॥४८ पाणिग्रहीता वान्यः स्यादत्र नो धर्मसंशयः। तन्नश्छिन्धि महाप्राज्ञ त्वं हि वै प्राज्ञसम्मतः॥
46तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्। तानेवं ब्रुवतः सर्वान् सत्यवान् वाक्यमब्रवीत्॥ यत्रेष्टं तत्र देया स्यान्नात्र कार्या विचारणा।
47देवरं प्रविशेत् कन्या तप्येद् वापि तपः पुनः। तमेवानुगता भूत्वा पाणिग्रहस्य काम्यया।॥
48लिखन्त्येव तु केषांचिदपरेषां शनैरपि। इति ये संवदन्त्यत्र त एतं निश्चयं विदुः॥
49पाणिग्रहस्य तत्पाणिग्रहणात् पूर्वमन्तरं यत्र वर्तते। सर्वमङ्गलमन्त्रं वै मृषावादस्तु पातकः॥
50पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे। भार्या स्याद् यस्य चाद्भिः प्रदीयते।
51इति देय वदन्त्यत्र त एनं निश्चयं विदुः॥ अनुकूलामनुवंशां भ्रात्रा दत्तामुपाग्निकाम्। परिक्रम्य यथान्यायं भार्यां विन्देद् द्विजोत्तमः॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said Tell me of that, O grandfather, which is the root of all duties, which is the root of kinsmen of home, of the departed manes and of guests.
2I think this should be considered as the foremost of all duties. Tell me, however, O king, to what sort of a person should one give his daughter.
3Having enquired into the conduct and nature of the person, his learning and acquirements, his birth, and his acts, good people should then confer their daughter upon accomplished bridegrooms.
4All righteous Brahmanas, O Yudhishthira, act thus. This is known as the Brahma marriage, O Yudhishthira.
5Selecting a befitting bridegroom, the father of the girl should make him marry his daughter, having by various presents, induced the bridegroom to that act. This form of marriage, forms the eternal practice of all good Kshatriyas.
6When the father of the girl, without consulting his wishes, confers his own daughter upon a person whom the daughter likes and who reciprocates the girl's sentiments, the form of marriage, O Yudhishthira, is called Gandharva by those versed in the Vedas.
7The wise have declared, O king, to be the practice of the Asuras, viz., marrying a girl after buying her at a high cost and after gratifying the cupidity of her kinsmen.
8Killing and chopping off the heads of weeping kinsmen, the bridegroom sometimes forcibly takes away the girl he marries. Such marriage, O son, passes by the name of Rakshasa.
9Of these five, (viz., the Brahma, the Kshatra, the Gandharva, the Asura, and the Rakshasa), three are righteous, O Yudhishthira, and two are unrighteous, The Paishacha and the Asura forms should, never be followed.
10The Brahma, Kshatra, and Gandharva forms are righteous, O prince of men! Pure or mixed, these forms should forsooth be followed.
11The Brahmana can take three wives. The Kshatriya can take two wives. The Vaishya should take a wife from only his own caste. The children born of these wives should all be considered as equal.
12Of the three wives of a Brahmana. She taken from his own caste should be considered as the foremost. Likewise, of the two wives permitted to the Kshatriya, she taken from his own caste should be considered as superior. Some say that persons belonging to the three higher castes may take, only for purposes of enjoyment, wives from the lowest or the Shudra caste. Others, however, forbid the practice.
13The righteous condemn the practice of begetting children upon Shudra women. A Brahmana, by begetting children upon a Shudra women, becomes subject to the liability of performing an expiation.
14A person of thirty years of age should marry a girl of ten years of age wearing a single piece of cloth. Or, a person of one and twenty years of age should marry a girl of seven years of age.
15That girl who has no brother nor father should not be married, O chief of Bharata's race, For she may be intended for giving birth to the heir of her father.
16After puberty, it in, the girl (if not married) should wait for three years. On the fourth year, she should look for a husband herself.
17The children of such a girl do not lose their respectability, nor does union with such a girl become disgraceful. If, instead of selecting a husband for herself, she acts otherwise, she gets the reproach of Prajapati herself.
18One should marry that girl who is not a Sapinda of his mother or of the same family with his father. This is the usage which Manu has declared.
19Yudhishthira said Desirous of marriage some one actually gives a dower to the girl's kinsmen; some one, the girl's kinsmen consenting, promises to give a present; some one says, I shall carry away the girl by force; some one simply shows his riches; some one, again, actually takes the hand of the girl with rites of marriage. I ask you, O grandfather, whose wife does the girl actually become? You are the eye to those who wish to know the truth.
20Bhishma said The deeds of men approved by the wise, are seen to yield good. False speech, however, is always sinful.
21The girl herself who becomes wife, the sons born of her, the Ritvijas and preceptors and disciples and Upadhyayas present at the marriage all become liable to expiation if the girl gives her hand to a person other than he whom she had promised to marry. Some are of opinion that no expiation is necessary for such conduct.
22Manu does not speak highly of the practice of a girl living with a person whom she does not like. Living as wife with a person whom she does not like, produces disgrace and sin. No one commits sin in any of the following cases.
23In forcibly carrying away for marriage a girl that is bestowed upon the abductor by the girl's relatives with due rites, as also a girl for whom dower has been paid and accepted, there is no great sin.
24Upon the girl's kinsmen having given their consent, Mantras and Homa should be restored to. Such Mantras truly accomplish their purpose. Mantras and Homa recited and performed in the case of a girl who has not been given away by her kinsmen, do not accomplish their purpose.
25The engagement made by the relatives of a girl is, no doubt, binding and sacred. But the engagement that is made by the bride and bridegroom, with the help of Mantras, is very much, more so.
26According to the injunctions of the scriptures, the husband should regard his wife as an acquisition due to his own pristine deeds or to what has been ordained by God. One, therefore, commits no sin by accepting for wife a girl who had been promised to another by her kinsmen or for whom dower had been accepted by them from another.
27Yudhishthira said When after the receipt of dower for a girl, the girl's father more eligible sees a bridegroom,-one, who is endued with the threefold objects, does the girl's father commit sin by rejecting the person from whom dower had been received in favour of him who is more eligible?
28In such a case either alternative appears to be sinful, for to discard the person to whom the girl has been promised can never be honorable, while to reject the person who is more eligible can never be good. I ask, how should the father act so that he might be said to do that which is beneficial? To us, of all duties this seems to deserve utmost deliberation.
29We are desirous of determining the truth. You, indeed, are our eyes. Do you explain this to us. I am never satiated vith listening to you.
30Bhishma said The gift of the dower does not make the girl wife. This is wellknown to the person paying it. He pays it simply as the price of the girl . Then again the good never bestow their daughters, induced by the dowers that others may offer.
31When the person desirous of marrying happens to be gifted with such qualities as do not go down with the girl's kinsmen, it is then that kinsmen demand dower from him. The person, however, who won over by another's accomplishments, says,—Do you marry my girl, adorning her with proper ornaments of gold and gems,—and that person who satisfies this request, cannot be said to demand dower or give it, for such a transaction is not a sale. The bestowal of a daughter upon acceptance of what may properly be considered as gifts is the eternal practice.
32In matters of marriage, some fathers say-I shall bestow my daughter upon such and such a person; some say-~-I shall not bestow my daughter upon such a one:—Some, again, say forcibly—I must bestow my daughter upon such an individual.
33These declarations are not tantamount to actual marriage. People are seen to solicit one another for the hands of maidens. Till the hand is actually taken with due rites, marriage does not happen. We have heard that even this was the boon granted to men formerly by the Maruts about maidens.
34The Rishis have laid the command upon all men that maidens should never be bestowed upon persons unless the father are eligible. The daughter is the root of desire and of descendants of the collateral line. This is what I think.
35The practice of sale and purchase of the daughter, has been known to human beings for a long time. On account of such familiarity with the practice, you may be able, upon careful examination, to find innumerable faults in it. The gift or acceptance of dower alone could not be considered as creating the relation of husband and wife. Listen to what I say on this head.
36was Formerly, having defeated all the Magadhas, the Kashis, and the Koshalas, I bought away by force two maidens for Vichitravirya.
37One of those two maidens was married with due rites. The other maiden was not formally married on the ground that she was one for whom dower had been paid in the shape of chivalry My uncle of Kuru's race, viz., king Balhika, said that the maiden so brought away and not married with due rules should be liberated. That maiden, therefore, recommended to Vichitravirya for being married by him according to due rites.
38Doubting my father's words I went to others for asking their opinion. I thought that my father was exceedingly punctilious in matters of morality.
39I then went to my father himself, O king, and addressed him these words from desire of Knowing something about the practices of pious people in respect of marriage: I wish, O sire, to know what in truth the practices are of righteous people! I repeatedly expressed my wish. Such was my eagerness and curiosity, that I expressed my desire several times.
40After I had uttered those words that foremost of pious men, viz., my father Balhika, answered me, saying-If in your opinion the relation of husband and wife belongs to the gift and acceptance of dower and not to the actual taking of the maiden's hand with due rites, the father of the maiden would show himself to be the follower of a creed other than that which comes from the ordinary scriptures. This is what the accepted scriptures say.
41Persons conversant with morality and duty do not hold that their words are at all authoritative who say that the relation of husband and wife arises from the gift and acceptance of dower, and not from the actual taking of the hand with due rites.
42The saying is well known that the relation of husband and wife is created by actual bestowal of the daughter by the father. The relation of wife is not formed through sale and purchase. They who consider such status to be due to sale and the gift of dower are persons who are certainly unacquainted with the scriptures.
43No one should bestow his daughter upon such persons. In fact, they are not men with whom one may marry his daughter. A wife should never be purchased. Nor should a father sell his daughter.
44Only those sinful persons who possessed besides, by cupidity, and who sell and purchase female slaves for making them servants, consider the relation of wife as capable of originating from the gift and acceptance of dower.
45On this subject some people on one occasion had asked prince Satyavat the are following question-If the giver of a dower to the kinsmen of a maiden happens to die before marriage, can another person take the hand of that maiden in marriage? We have doubts on this matter. Do you remove these doubts of ours for you are gifted with great wisdom and are honoured by the wise.
46ghaflat citantsura ya taifat HyrT:114 811 Be you the eyes to ourselves who are desirous of learning the truth.—Prince Satyavat answered, saying,-The kinsmen of the maiden should bestow her upon him whom they consider proper. There need be no scruples in this. The righteous act thus without caring for the giver of the dower even if he be alive! while, about the giver who is dead, there is not the slightest doubt.
47Some say that the virgin wife or widow, whose, marriage has not been consummated with her husband by actual sexual intercourse on account of his absence or death-may be allowed to unite herself with her husband's younger brother or such other relation. The husband dying before such consummation, the virginwidow may either surrender herself to her husband's younger brother or practise penances.
48In the opinion of some, the younger brother of the husband or such other relation may thus use the virgin wife or widow, though others hold that such practice, though it is frequent, originates from desire instead of being a scriptural ordinance. They who say so are clearly of opinion that the father of a maiden has the right to bestow her upon any eligible person, disregarding the dower previously given by another and accepted by himself. one
49If after the hand of a maiden has been promised all the initial rites before marriage be performed, the maiden may still be given to a person other than the one to whom she had been promised. Only the giver commits the sin of falsehood; so far, however, as the relation of wife is concerned, no injury can occur thereto.
50The Mantras of marriage accomplish their object of bringing about the indissoluble union of marriage at the seventh step. The maiden becomes the wife of him to whom the gift is actually made with water.
51The gift of maidens should be made in the following way. The wise know it forsooth. A superior Brahmana should marry a maiden who is not unwilling, who belongs to a family equal to his own in purity or dignity, and who is given away by her brother. Such a girl should be married in the presence of fire, with due rites, causing her, amongst other things, to go round the bridegroom for the usual number of times.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे उसके विषय में बताइए जो समस्त कर्तव्यों का मूल है, जो कुटुम्बियों का, गृह का, दिवंगत पितरों का तथा अतिथियों का मूल है।
2मैं समझता हूँ कि इसे समस्त कर्तव्यों में श्रेष्ठ माना जाना चाहिए। किन्तु हे राजन्, मुझे बताइए कि मनुष्य को अपनी कन्या किस प्रकार के पुरुष को देनी चाहिए।
3उस पुरुष के आचरण तथा स्वभाव, उसकी विद्या तथा उपलब्धियों, उसके जन्म तथा उसके कर्मों की जाँच करके सज्जनों को अपनी कन्या गुणसम्पन्न वरों को देनी चाहिए।
4हे युधिष्ठिर, समस्त धर्मात्मा ब्राह्मण ऐसा ही करते हैं। हे युधिष्ठिर, यह ब्राह्म विवाह के नाम से जाना जाता है।
5उपयुक्त वर चुनकर कन्या के पिता को नाना प्रकार की भेंटों से वर को उस कार्य के लिए प्रेरित करके अपनी कन्या से उसका विवाह कराना चाहिए। विवाह का यह रूप समस्त सत्कुल क्षत्रियों की सनातन प्रथा है।
6जब कन्या का पिता अपनी इच्छा का विचार किए बिना अपनी कन्या ऐसे पुरुष को दे देता है जिसे कन्या पसन्द करती है और जो कन्या के भावों का प्रत्युत्तर देता है, तब हे युधिष्ठिर, वेदों के ज्ञाता विवाह के उस रूप को गान्धर्व कहते हैं।
7हे राजन्, कन्या को ऊँचे मूल्य पर खरीदकर तथा उसके कुटुम्बियों का लोभ तृप्त करके उससे विवाह करना — इसे विद्वानों ने असुरों की प्रथा कहा है।
8रोते हुए कुटुम्बियों का वध करके तथा उनके सिर काटकर वर कभी-कभी उस कन्या को बलपूर्वक हर ले जाता है जिससे वह विवाह करता है। हे पुत्र, ऐसा विवाह राक्षस नाम से जाना जाता है।
9हे युधिष्ठिर, इन पाँचों में से (अर्थात् ब्राह्म, क्षात्र, गान्धर्व, आसुर तथा राक्षस) तीन धर्मानुकूल हैं और दो अधर्ममय। पैशाच तथा आसुर रूपों का कभी अनुसरण नहीं करना चाहिए।
10हे नरश्रेष्ठ, ब्राह्म, क्षात्र तथा गान्धर्व रूप धर्मानुकूल हैं! शुद्ध हों अथवा मिश्रित, इन रूपों का निस्सन्देह अनुसरण किया जाना चाहिए।
11ब्राह्मण तीन पत्नियाँ ले सकता है। क्षत्रिय दो पत्नियाँ ले सकता है। वैश्य को केवल अपनी ही जाति से पत्नी लेनी चाहिए। इन पत्नियों से उत्पन्न सन्तानों को सब समान माना जाना चाहिए।
12ब्राह्मण की तीन पत्नियों में से जो उसकी अपनी जाति से ली गई हो उसे श्रेष्ठ माना जाना चाहिए। इसी प्रकार क्षत्रिय के लिए अनुमत दो पत्नियों में से जो उसकी अपनी जाति से ली गई हो उसे श्रेष्ठ माना जाना चाहिए। कुछ कहते हैं कि तीनों उच्च वर्णों के पुरुष केवल भोग के प्रयोजन से निम्नतम अथवा शूद्र वर्ण से पत्नियाँ ले सकते हैं। किन्तु अन्य इस प्रथा का निषेध करते हैं।
13धर्मात्मा जन शूद्र स्त्रियों से सन्तान उत्पन्न करने की प्रथा की निन्दा करते हैं। ब्राह्मण शूद्र स्त्री से सन्तान उत्पन्न करके प्रायश्चित्त करने के दायित्व के अधीन हो जाता है।
14तीस वर्ष की अवस्था वाले पुरुष को दस वर्ष की उस कन्या से विवाह करना चाहिए जो एक ही वस्त्र धारण करती हो। अथवा इक्कीस वर्ष की अवस्था वाले पुरुष को सात वर्ष की कन्या से विवाह करना चाहिए।
15हे भरतकुलश्रेष्ठ, जिस कन्या का न भाई हो और न पिता, उससे विवाह नहीं करना चाहिए, क्योंकि वह अपने पिता के उत्तराधिकारी को जन्म देने के लिए नियत हो सकती है।
16रजस्वला होने के पश्चात् कन्या को (यदि उसका विवाह न हुआ हो) तीन वर्ष प्रतीक्षा करनी चाहिए। चौथे वर्ष उसे स्वयं अपने लिए पति खोजना चाहिए।
17ऐसी कन्या की सन्तानें अपनी प्रतिष्ठा नहीं खोतीं, न ही ऐसी कन्या से संयोग अपमानजनक होता है। यदि अपने लिए स्वयं पति चुनने के स्थान पर वह अन्यथा आचरण करे, तो वह स्वयं प्रजापति की भर्त्सना पाती है।
18पुरुष को उस कन्या से विवाह करना चाहिए जो न तो उसकी माता की सपिण्ड हो और न उसके पिता के ही गोत्र की। यही वह विधि है जिसे मनु ने घोषित किया है।
19युधिष्ठिर ने कहा — विवाह की इच्छा से कोई वस्तुतः कन्या के कुटुम्बियों को शुल्क देता है; कोई कन्या के कुटुम्बियों की सहमति से भेंट देने का वचन देता है; कोई कहता है — मैं कन्या को बलपूर्वक हर ले जाऊँगा; कोई केवल अपनी सम्पत्ति दिखाता है; और कोई विवाह की विधियों के साथ वस्तुतः कन्या का पाणिग्रहण करता है। हे पितामह, मैं आपसे पूछता हूँ — कन्या वास्तव में किसकी पत्नी होती है? जो सत्य जानना चाहते हैं उनके लिए आप ही नेत्र हैं।
20भीष्म ने कहा — विद्वानों द्वारा अनुमोदित मनुष्यों के कर्म शुभ फल देते देखे जाते हैं। किन्तु असत्य भाषण सदा पापमय है।
21यदि कन्या अपना हाथ उस पुरुष के अतिरिक्त किसी अन्य को दे दे जिससे विवाह करने का उसने वचन दिया था, तो जो कन्या स्वयं पत्नी बनती है, उससे उत्पन्न पुत्र, तथा विवाह में उपस्थित ऋत्विज्, गुरु, शिष्य और उपाध्याय — ये सब प्रायश्चित्त के भागी हो जाते हैं। कुछ का मत है कि ऐसे आचरण के लिए कोई प्रायश्चित्त आवश्यक नहीं है।
22मनु उस प्रथा की प्रशंसा नहीं करते जिसमें कन्या ऐसे पुरुष के साथ रहती है जिसे वह पसन्द नहीं करती। जिसे वह पसन्द नहीं करती उसके साथ पत्नी के रूप में रहना अपयश तथा पाप उत्पन्न करता है। निम्नलिखित में से किसी भी स्थिति में कोई पाप नहीं करता।
23जो कन्या उसके सम्बन्धियों द्वारा विधिपूर्वक हरण करने वाले को ही दी गई हो, वैसे ही जिस कन्या के लिए शुल्क दिया और स्वीकार किया जा चुका हो — उसे विवाह के लिए बलपूर्वक ले जाने में कोई बड़ा पाप नहीं है।
24कन्या के कुटुम्बियों की सहमति मिलने पर मन्त्र तथा होम का आश्रय लेना चाहिए। ऐसे मन्त्र सचमुच अपना प्रयोजन सिद्ध करते हैं। जिस कन्या को उसके कुटुम्बियों ने दिया न हो, उसके विषय में उच्चारित मन्त्र तथा किया गया होम अपना प्रयोजन सिद्ध नहीं करते।
25कन्या के सम्बन्धियों द्वारा किया गया वचन निस्सन्देह बाध्यकारी तथा पवित्र है। किन्तु जो वचन वर और वधू द्वारा मन्त्रों की सहायता से किया जाता है, वह कहीं अधिक बाध्यकारी है।
26शास्त्रों के आदेशानुसार पति को अपनी पत्नी को अपने पूर्वकृत कर्मों का अथवा ईश्वर द्वारा विहित का फल मानना चाहिए। इसलिए जिस कन्या का वचन उसके कुटुम्बियों ने किसी अन्य को दे दिया हो, अथवा जिसके लिए उन्होंने किसी अन्य से शुल्क स्वीकार कर लिया हो, उसे पत्नी रूप में स्वीकार करने से कोई पाप नहीं होता।
27युधिष्ठिर ने कहा — जब कन्या के लिए शुल्क प्राप्त कर लेने के पश्चात् कन्या के पिता को कोई अधिक योग्य वर मिल जाए — ऐसा जो तीनों प्रयोजनों से सम्पन्न हो — तो क्या जिससे शुल्क प्राप्त किया गया था उसे अधिक योग्य वर के पक्ष में अस्वीकार करके कन्या का पिता पाप करता है?
28ऐसी स्थिति में दोनों में से कोई भी विकल्प पापमय प्रतीत होता है, क्योंकि जिसे कन्या देने का वचन दिया जा चुका है उसे ठुकराना कभी सम्मानजनक नहीं हो सकता, जबकि जो अधिक योग्य है उसे अस्वीकार करना कभी हितकर नहीं हो सकता। मैं पूछता हूँ — पिता को किस प्रकार आचरण करना चाहिए जिससे कहा जा सके कि उसने हितकर कार्य किया? हमें समस्त कर्तव्यों में यही अत्यन्त विचार के योग्य प्रतीत होता है।
29हम सत्य का निर्णय करना चाहते हैं। आप ही सचमुच हमारे नेत्र हैं। यह हमें समझाइए। आपको सुनकर मैं कभी तृप्त नहीं होता।
30भीष्म ने कहा — शुल्क का दान कन्या को पत्नी नहीं बनाता। यह उस पुरुष को भलीभाँति ज्ञात है जो उसे चुकाता है। वह उसे केवल कन्या के मूल्य के रूप में चुकाता है। और फिर, सज्जन कभी दूसरों द्वारा दिए जाने वाले शुल्क से प्रेरित होकर अपनी कन्याएँ नहीं देते।
31जब विवाह के इच्छुक पुरुष में ऐसे गुण होते हैं जो कन्या के कुटुम्बियों को स्वीकार्य नहीं, तब कुटुम्बीजन उससे शुल्क माँगते हैं। किन्तु जो पुरुष दूसरे की योग्यताओं से प्रभावित होकर कहता है — तुम मेरी कन्या से विवाह करो, उसे स्वर्ण तथा रत्नों के उचित आभूषणों से अलंकृत करके — और जो पुरुष इस अनुरोध को पूरा करता है, उसके विषय में यह नहीं कहा जा सकता कि उसने शुल्क माँगा अथवा दिया, क्योंकि ऐसा व्यवहार क्रय-विक्रय नहीं है। जिसे उचित रूप से भेंट माना जा सके, उसे स्वीकार करके कन्या देना सनातन प्रथा है।
32विवाह के विषय में कुछ पिता कहते हैं — मैं अपनी कन्या अमुक-अमुक पुरुष को दूँगा; कुछ कहते हैं — मैं अपनी कन्या ऐसे पुरुष को नहीं दूँगा; और कुछ हठपूर्वक कहते हैं — मुझे अपनी कन्या अमुक व्यक्ति को ही देनी होगी।
33ये घोषणाएँ वास्तविक विवाह के तुल्य नहीं हैं। लोग कन्याओं के हाथ के लिए एक-दूसरे से याचना करते देखे जाते हैं। जब तक विधिपूर्वक वास्तव में पाणिग्रहण न हो जाए, तब तक विवाह नहीं होता। हमने सुना है कि कन्याओं के विषय में प्राचीन काल में मरुतों ने मनुष्यों को यही वर दिया था।
34ऋषियों ने समस्त मनुष्यों को यह आदेश दिया है कि कन्याएँ ऐसे पुरुषों को कभी नहीं दी जानी चाहिए जो योग्य न हों। कन्या ही कामना का तथा शाखावंश की सन्तति का मूल है। मेरा यही मत है।
35कन्या के क्रय-विक्रय की प्रथा मनुष्यों को दीर्घ काल से ज्ञात है। इस प्रथा से इतनी परिचितता के कारण तुम सावधानीपूर्वक परीक्षा करने पर उसमें असंख्य दोष पा सकोगे। केवल शुल्क का दान अथवा ग्रहण पति-पत्नी का सम्बन्ध उत्पन्न करने वाला नहीं माना जा सकता। इस विषय में मैं जो कहता हूँ उसे सुनो।
36प्राचीन काल में समस्त मगधों, काशियों तथा कोसलों को पराजित करके मैंने विचित्रवीर्य के लिए दो कन्याएँ बलपूर्वक हर लाई थीं।
37उन दोनों कन्याओं में से एक का विधिपूर्वक विवाह हुआ। दूसरी कन्या का औपचारिक विवाह इस आधार पर नहीं हुआ कि वह ऐसी थी जिसके लिए शुल्क पराक्रम के रूप में चुकाया गया था। कुरुवंशी मेरे चाचा राजा बाह्लीक ने कहा कि इस प्रकार लाई गई और विधिपूर्वक न ब्याही गई कन्या को मुक्त कर देना चाहिए। इसलिए उस कन्या को यह परामर्श दिया गया कि वह विचित्रवीर्य से विधिपूर्वक विवाह करे।
38अपने पिता के वचनों पर सन्देह करके मैं दूसरों से उनका मत पूछने गया। मैं समझता था कि मेरे पिता धर्म के विषयों में अत्यन्त सूक्ष्मदर्शी हैं।
39हे राजन्, तब मैं स्वयं अपने पिता के पास गया और विवाह के विषय में धर्मात्मा जनों की प्रथाओं के बारे में कुछ जानने की इच्छा से उनसे ये वचन कहे — हे तात, मैं जानना चाहता हूँ कि धर्मात्मा जनों की प्रथाएँ वास्तव में क्या हैं! मैंने अपनी यह इच्छा बार-बार व्यक्त की। मेरी उत्सुकता और जिज्ञासा ऐसी थी कि मैंने अपनी कामना कई बार व्यक्त की।
40मेरे वे वचन कहने पर धर्मात्माओं में श्रेष्ठ मेरे पिता बाह्लीक ने मुझे उत्तर दिया — यदि तुम्हारे मत में पति-पत्नी का सम्बन्ध शुल्क के दान तथा ग्रहण से बनता है, न कि विधिपूर्वक कन्या के वास्तविक पाणिग्रहण से, तो कन्या का पिता स्वयं को उस मत का अनुयायी सिद्ध करेगा जो सामान्य शास्त्रों से भिन्न है। यही प्रामाणिक शास्त्र कहते हैं।
41जो कहते हैं कि पति-पत्नी का सम्बन्ध शुल्क के दान तथा ग्रहण से उत्पन्न होता है, न कि विधिपूर्वक वास्तविक पाणिग्रहण से — धर्म तथा कर्तव्य के ज्ञाता उनके वचनों को तनिक भी प्रामाणिक नहीं मानते।
42यह कथन सुविख्यात है कि पति-पत्नी का सम्बन्ध पिता द्वारा कन्या के वास्तविक दान से उत्पन्न होता है। पत्नी का सम्बन्ध क्रय-विक्रय से नहीं बनता। जो ऐसी स्थिति को विक्रय तथा शुल्क के दान से उत्पन्न मानते हैं, वे निश्चय ही शास्त्रों से अपरिचित हैं।
43ऐसे पुरुषों को अपनी कन्या नहीं देनी चाहिए। वस्तुतः वे ऐसे पुरुष नहीं हैं जिनसे कोई अपनी कन्या ब्याहे। पत्नी कभी खरीदी नहीं जानी चाहिए। न ही पिता को अपनी कन्या बेचनी चाहिए।
44केवल वे पापी पुरुष, जो इसके अतिरिक्त लोभ से ग्रस्त हैं और जो दासियों को सेविका बनाने के लिए बेचते-खरीदते हैं, पत्नी के सम्बन्ध को शुल्क के दान तथा ग्रहण से उत्पन्न होने योग्य मानते हैं।
45इस विषय में एक अवसर पर कुछ लोगों ने राजकुमार सत्यवान् से यह प्रश्न पूछा था — यदि कन्या के कुटुम्बियों को शुल्क देने वाले की विवाह से पूर्व मृत्यु हो जाए, तो क्या कोई अन्य पुरुष उस कन्या का पाणिग्रहण कर सकता है? इस विषय में हमें सन्देह है। आप हमारे ये सन्देह दूर कीजिए, क्योंकि आप महान् प्रज्ञा से सम्पन्न हैं और विद्वानों द्वारा सम्मानित हैं।
46जो सत्य जानने के इच्छुक हैं, हम उनके लिए आप ही नेत्र बनिए। — राजकुमार सत्यवान् ने उत्तर देते हुए कहा — कन्या के कुटुम्बियों को उसे उसी पुरुष को देना चाहिए जिसे वे उपयुक्त समझें। इसमें कोई संकोच नहीं होना चाहिए। धर्मात्मा जन शुल्क देने वाले की चिन्ता किए बिना ऐसा ही करते हैं, चाहे वह जीवित ही क्यों न हो! और जो शुल्क देने वाला मर चुका हो, उसके विषय में तो तनिक भी सन्देह नहीं।
47कुछ कहते हैं कि वह कुमारी पत्नी अथवा विधवा, जिसका विवाह अपने पति की अनुपस्थिति अथवा मृत्यु के कारण वास्तविक सहवास से पूर्ण नहीं हुआ, उसे अपने पति के छोटे भाई अथवा ऐसे ही अन्य सम्बन्धी से संयुक्त होने की अनुमति दी जा सकती है। ऐसी पूर्णता से पूर्व ही पति की मृत्यु हो जाने पर वह कुमारी विधवा या तो अपने पति के छोटे भाई को स्वयं को सौंप सकती है अथवा तपस्या कर सकती है।
48कुछ के मत में पति का छोटा भाई अथवा ऐसा ही अन्य सम्बन्धी उस कुमारी पत्नी अथवा विधवा से इस प्रकार सम्बन्ध रख सकता है, यद्यपि अन्य मानते हैं कि ऐसी प्रथा, चाहे वह बहुधा प्रचलित हो, शास्त्रीय विधान के स्थान पर कामना से ही उत्पन्न होती है। जो ऐसा कहते हैं वे स्पष्टतः इस मत के हैं कि कन्या का पिता उसे किसी भी योग्य पुरुष को देने का अधिकारी है, चाहे उसने पहले किसी अन्य द्वारा दिया गया और स्वयं स्वीकार किया गया शुल्क ही क्यों न लिया हो।
49यदि कन्या का हाथ देने का वचन दे दिए जाने के पश्चात् विवाह से पूर्व के समस्त प्रारम्भिक संस्कार कर लिए जाएँ, तब भी वह कन्या उस पुरुष के अतिरिक्त किसी अन्य को दी जा सकती है जिसे उसे देने का वचन दिया गया था। केवल देने वाला असत्य का पाप करता है; किन्तु जहाँ तक पत्नी के सम्बन्ध का प्रश्न है, उसमें कोई हानि नहीं हो सकती।
50विवाह के मन्त्र सातवें पद पर विवाह का अटूट बन्धन उत्पन्न करने का अपना प्रयोजन सिद्ध करते हैं। कन्या उसी की पत्नी होती है जिसे वस्तुतः जल के साथ उसका दान किया जाता है।
51कन्याओं का दान इस प्रकार किया जाना चाहिए। विद्वान् इसे निस्सन्देह जानते हैं। श्रेष्ठ ब्राह्मण को ऐसी कन्या से विवाह करना चाहिए जो अनिच्छुक न हो, जो शुद्धि अथवा गरिमा में उसके अपने कुल के समान कुल की हो, और जिसे उसका भाई दान करता हो। ऐसी कन्या से अग्नि के समक्ष विधिपूर्वक विवाह करना चाहिए, और अन्य बातों के साथ उससे वर की प्रदक्षिणा प्रथानुसार उतनी ही बार करानी चाहिए।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई त्यसका विषयमा बताउनुहोस् जो सम्पूर्ण कर्तव्यको मूल हो, जो कुटुम्बीको, गृहको, दिवंगत पितृको तथा अतिथिको मूल हो।
2म सम्झन्छु कि यसलाई सम्पूर्ण कर्तव्यमा श्रेष्ठ मानिनुपर्दछ। तर हे राजन्, मलाई बताउनुहोस् कि मानिसले आफ्नी कन्या कस्तो प्रकारको पुरुषलाई दिनुपर्दछ।
3त्यस पुरुषको आचरण तथा स्वभाव, उसको विद्या तथा उपलब्धि, उसको जन्म तथा उसका कर्मको जाँच गरेर सज्जनहरूले आफ्नी कन्या गुणसम्पन्न वरलाई दिनुपर्दछ।
4हे युधिष्ठिर, सम्पूर्ण धर्मात्मा ब्राह्मणले यस्तै गर्दछन्। हे युधिष्ठिर, यो ब्राह्म विवाहको नामले चिनिन्छ।
5उपयुक्त वर छानेर कन्याका पिताले नाना प्रकारका भेटीले वरलाई त्यस कार्यका लागि प्रेरित गरेर आफ्नी कन्यासँग उसको विवाह गराउनुपर्दछ। विवाहको यो रूप सम्पूर्ण सत्कुल क्षत्रियको सनातन प्रथा हो।
6जब कन्याका पिताले आफ्नो इच्छाको विचार नगरी आफ्नी कन्या यस्तो पुरुषलाई दिन्छन् जसलाई कन्याले मन पराउँछिन् र जसले कन्याका भावको प्रत्युत्तर दिन्छ, तब हे युधिष्ठिर, वेदका ज्ञाताहरूले विवाहको त्यस रूपलाई गान्धर्व भन्दछन्।
7हे राजन्, कन्यालाई उच्च मूल्यमा किनेर तथा उनका कुटुम्बीको लोभ तृप्त पारेर उनीसँग विवाह गर्नु — यसलाई विद्वान्हरूले असुरहरूको प्रथा भनेका छन्।
8रोइरहेका कुटुम्बीको वध गरेर तथा तिनीहरूका शिर काटेर वरले कहिलेकाहीँ त्यस कन्यालाई बलपूर्वक हरण गरेर लैजान्छ जससँग ऊ विवाह गर्दछ। हे पुत्र, यस्तो विवाह राक्षस नामले चिनिन्छ।
9हे युधिष्ठिर, यी पाँचमध्ये (अर्थात् ब्राह्म, क्षात्र, गान्धर्व, आसुर तथा राक्षस) तीन धर्मानुकूल छन् र दुई अधर्ममय। पैशाच तथा आसुर रूपको कहिल्यै अनुसरण गर्नुहुँदैन।
10हे नरश्रेष्ठ, ब्राह्म, क्षात्र तथा गान्धर्व रूप धर्मानुकूल छन्! शुद्ध होऊन् अथवा मिश्रित, यी रूपको निस्सन्देह अनुसरण गरिनुपर्दछ।
11ब्राह्मणले तीन पत्नी लिन सक्दछ। क्षत्रियले दुई पत्नी लिन सक्दछ। वैश्यले केवल आफ्नै जातिबाट पत्नी लिनुपर्दछ। यी पत्नीहरूबाट जन्मेका सन्तानलाई सबै समान मानिनुपर्दछ।
12ब्राह्मणका तीन पत्नीमध्ये जो उसकै जातिबाट लिइएकी होस् उनलाई श्रेष्ठ मानिनुपर्दछ। यसै गरी क्षत्रियका लागि अनुमत दुई पत्नीमध्ये जो उसकै जातिबाट लिइएकी होस् उनलाई श्रेष्ठ मानिनुपर्दछ। कसैले भन्दछन् कि तीनै उच्च वर्णका पुरुषले केवल भोगको प्रयोजनले निम्नतम अथवा शूद्र वर्णबाट पत्नी लिन सक्दछन्। तर अरूले यस प्रथाको निषेध गर्दछन्।
13धर्मात्मा जनहरूले शूद्र स्त्रीबाट सन्तान उत्पन्न गर्ने प्रथाको निन्दा गर्दछन्। ब्राह्मणले शूद्र स्त्रीबाट सन्तान उत्पन्न गरेर प्रायश्चित्त गर्ने दायित्वको अधीनमा पर्दछ।
14तीस वर्षको उमेरका पुरुषले दस वर्षकी त्यस कन्यासँग विवाह गर्नुपर्दछ जसले एउटै वस्त्र धारण गर्दछिन्। अथवा एक्काइस वर्षको उमेरका पुरुषले सात वर्षकी कन्यासँग विवाह गर्नुपर्दछ।
15हे भरतकुलश्रेष्ठ, जुन कन्याका न भाइ छन् न पिता, उनीसँग विवाह गर्नुहुँदैन, किनभने उनी आफ्नो पिताको उत्तराधिकारीलाई जन्म दिनका लागि तोकिएकी हुन सक्छिन्।
16रजस्वला भएपछि कन्याले (यदि उनको विवाह भएको छैन भने) तीन वर्ष प्रतीक्षा गर्नुपर्दछ। चौथो वर्ष उनले आफैँ आफ्ना लागि पति खोज्नुपर्दछ।
17यस्ती कन्याका सन्तानले आफ्नो प्रतिष्ठा गुमाउँदैनन्, न त यस्ती कन्यासँगको संयोग अपमानजनक हुन्छ। यदि आफ्ना लागि आफैँ पति छान्नुको साटो उनले अन्यथा आचरण गरिन् भने, उनले स्वयं प्रजापतिको भर्त्सना पाउँछिन्।
18पुरुषले त्यस कन्यासँग विवाह गर्नुपर्दछ जो न त उसकी माताकी सपिण्ड होऊन् न उसका पिताकै गोत्रकी। यही त्यो विधि हो जसलाई मनुले घोषित गरेका छन्।
19युधिष्ठिरले भने — विवाहको इच्छाले कसैले वस्तुतः कन्याका कुटुम्बीलाई शुल्क दिन्छ; कसैले कन्याका कुटुम्बीको सहमतिले भेटी दिने वचन दिन्छ; कसैले भन्छ — म कन्यालाई बलपूर्वक हरण गरेर लैजानेछु; कसैले केवल आफ्नो सम्पत्ति देखाउँछ; र कसैले विवाहका विधिसहित वस्तुतः कन्याको पाणिग्रहण गर्दछ। हे पितामह, म तपाईंसँग सोध्दछु — कन्या वास्तवमा कसकी पत्नी हुन्छिन्? जो सत्य जान्न चाहन्छन् तिनीहरूका लागि तपाईं नै नेत्र हुनुहुन्छ।
20भीष्मले भने — विद्वान्हरूद्वारा अनुमोदित मानिसका कर्मले शुभ फल दिएको देखिन्छ। तर असत्य भाषण सधैँ पापमय छ।
21यदि कन्याले आफ्नो हात त्यस पुरुषबाहेक अरू कसैलाई दिइन् जोसँग विवाह गर्ने वचन उनले दिएकी थिइन्, भने जो कन्या आफैँ पत्नी बन्दछिन्, उनीबाट जन्मेका पुत्र, तथा विवाहमा उपस्थित ऋत्विज्, गुरु, शिष्य र उपाध्याय — यी सबै प्रायश्चित्तका भागी हुन्छन्। कसैको मत छ कि यस्तो आचरणका लागि कुनै प्रायश्चित्त आवश्यक छैन।
22मनुले त्यस प्रथाको प्रशंसा गर्दैनन् जसमा कन्या यस्तो पुरुषसँग बस्दछिन् जसलाई उनी मन पराउँदिनन्। जसलाई उनी मन पराउँदिनन् उसँग पत्नीका रूपमा बस्नुले अपयश तथा पाप उत्पन्न गर्दछ। तलका कुनै पनि स्थितिमा कसैले पाप गर्दैन।
23जुन कन्या उनका सम्बन्धीहरूद्वारा विधिपूर्वक हरण गर्नेलाई नै दिइएकी होस्, त्यसै गरी जुन कन्याका लागि शुल्क दिइएको र स्वीकार गरिएको होस् — उनलाई विवाहका लागि बलपूर्वक लैजानमा कुनै ठूलो पाप छैन।
24कन्याका कुटुम्बीको सहमति मिलेपछि मन्त्र तथा होमको आश्रय लिनुपर्दछ। यस्ता मन्त्रले साँच्चै आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्दछन्। जुन कन्यालाई उनका कुटुम्बीले दिएका छैनन्, उनका विषयमा उच्चारित मन्त्र तथा गरिएको होमले आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्दैनन्।
25कन्याका सम्बन्धीहरूद्वारा गरिएको वचन निस्सन्देह बाध्यकारी तथा पवित्र छ। तर जुन वचन वर र वधूद्वारा मन्त्रको सहायताले गरिन्छ, त्यो निकै बढी बाध्यकारी छ।
26शास्त्रका आदेशअनुसार पतिले आफ्नी पत्नीलाई आफ्ना पूर्वकृत कर्मको अथवा ईश्वरद्वारा विहितको फल मान्नुपर्दछ। त्यसैले जुन कन्याको वचन उनका कुटुम्बीले अरू कसैलाई दिइसकेका होऊन्, अथवा जसका लागि तिनीहरूले अरू कसैबाट शुल्क स्वीकार गरिसकेका होऊन्, उनलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गर्दा कुनै पाप हुँदैन।
27युधिष्ठिरले भने — जब कन्याका लागि शुल्क प्राप्त गरिसकेपछि कन्याका पितालाई कुनै बढी योग्य वर भेटियो — यस्तो जो तीनै प्रयोजनले सम्पन्न होस् — भने के जसबाट शुल्क प्राप्त गरिएको थियो उसलाई बढी योग्य वरको पक्षमा अस्वीकार गरेर कन्याका पिताले पाप गर्दछन्?
28यस्तो स्थितिमा दुवैमध्ये कुनै पनि विकल्प पापमय प्रतीत हुन्छ, किनभने जसलाई कन्या दिने वचन दिइसकिएको छ उसलाई ठुक्राउनु कहिल्यै सम्मानजनक हुन सक्दैन, जबकि जो बढी योग्य छ उसलाई अस्वीकार गर्नु कहिल्यै हितकर हुन सक्दैन। म सोध्दछु — पिताले कसरी आचरण गर्नुपर्दछ जसबाट भन्न सकियोस् कि उनले हितकर कार्य गरे? हामीलाई सम्पूर्ण कर्तव्यमा यही अत्यन्त विचारयोग्य प्रतीत हुन्छ।
29हामी सत्यको निर्णय गर्न चाहन्छौँ। तपाईं नै साँच्चै हाम्रा नेत्र हुनुहुन्छ। यो हामीलाई बुझाउनुहोस्। तपाईंलाई सुनेर म कहिल्यै तृप्त हुन्नँ।
30भीष्मले भने — शुल्कको दानले कन्यालाई पत्नी बनाउँदैन। यो त्यस पुरुषलाई राम्ररी थाहा छ जसले त्यो तिर्दछ। ऊ त्यो केवल कन्याको मूल्यका रूपमा तिर्दछ। र फेरि, सज्जनहरूले कहिल्यै अरूले दिने शुल्कबाट प्रेरित भई आफ्ना कन्या दिँदैनन्।
31जब विवाहका इच्छुक पुरुषमा यस्ता गुण हुन्छन् जो कन्याका कुटुम्बीलाई स्वीकार्य छैनन्, तब कुटुम्बीजनले उससँग शुल्क माग्दछन्। तर जुन पुरुषले अर्काका योग्यताबाट प्रभावित भई भन्दछ — तिमी मेरी कन्यासँग विवाह गर, उनलाई सुन तथा रत्नका उचित आभूषणले अलंकृत गरेर — र जुन पुरुषले यस अनुरोधलाई पूरा गर्दछ, उसका विषयमा यो भन्न सकिँदैन कि उसले शुल्क माग्यो अथवा दियो, किनभने यस्तो व्यवहार क्रयविक्रय होइन। जसलाई उचित रूपमा भेटी मान्न सकियोस्, त्यो स्वीकार गरेर कन्या दिनु सनातन प्रथा हो।
32विवाहका विषयमा कोही पिताले भन्दछन् — म आफ्नी कन्या अमुक पुरुषलाई दिनेछु; कोही भन्दछन् — म आफ्नी कन्या यस्तो पुरुषलाई दिनेछैन; र कोही हठपूर्वक भन्दछन् — मैले आफ्नी कन्या अमुक व्यक्तिलाई नै दिनुपर्नेछ।
33यी घोषणा वास्तविक विवाहसमान होइनन्। मानिसहरू कन्याहरूको हातका लागि एकअर्कासँग याचना गरिरहेको देखिन्छ। जबसम्म विधिपूर्वक वास्तवमा पाणिग्रहण हुँदैन, तबसम्म विवाह हुँदैन। हामीले सुनेका छौँ कि कन्याहरूका विषयमा प्राचीन कालमा मरुत्हरूले मानिसहरूलाई यही वर दिएका थिए।
34ऋषिहरूले सम्पूर्ण मानिसलाई यो आदेश दिएका छन् कि कन्या यस्ता पुरुषलाई कहिल्यै दिइनुहुँदैन जो योग्य नहोऊन्। कन्या नै कामनाको तथा शाखावंशको सन्ततिको मूल हो। मेरो यही मत हो।
35कन्याको क्रयविक्रयको प्रथा मानिसहरूलाई दीर्घ कालदेखि थाहा छ। यस प्रथासँगको यति परिचितताका कारण तिमीले सावधानीपूर्वक परीक्षा गर्दा त्यसमा असङ्ख्य दोष पाउन सक्नेछौ। केवल शुल्कको दान अथवा ग्रहणलाई पतिपत्नीको सम्बन्ध उत्पन्न गर्ने मान्न सकिँदैन। यस विषयमा म जे भन्दछु त्यो सुन।
36प्राचीन कालमा सम्पूर्ण मगध, काशी तथा कोसललाई पराजित गरेर मैले विचित्रवीर्यका लागि दुई कन्या बलपूर्वक हरण गरेर ल्याएको थिएँ।
37ती दुई कन्यामध्ये एउटीको विधिपूर्वक विवाह भयो। अर्की कन्याको औपचारिक विवाह यस आधारमा भएन कि उनी यस्ती थिइन् जसका लागि शुल्क पराक्रमका रूपमा तिरिएको थियो। कुरुवंशी मेरा काका राजा बाह्लीकले भने कि यसरी ल्याइएकी र विधिपूर्वक विवाह नगरिएकी कन्यालाई मुक्त गरिदिनुपर्दछ। त्यसैले त्यस कन्यालाई यो परामर्श दिइयो कि उनी विचित्रवीर्यसँग विधिपूर्वक विवाह गरून्।
38आफ्ना पिताका वचनमा सन्देह गरेर म अरूसँग तिनीहरूको मत सोध्न गएँ। म सम्झन्थेँ कि मेरा पिता धर्मका विषयमा अत्यन्त सूक्ष्मदर्शी छन्।
39हे राजन्, तब म आफैँ आफ्ना पिताकहाँ गएँ र विवाहका विषयमा धर्मात्मा जनका प्रथाबारे केही जान्ने इच्छाले उनलाई यी वचन भनेँ — हे तात, म जान्न चाहन्छु कि धर्मात्मा जनका प्रथा वास्तवमा के हुन्! मैले आफ्नो यो इच्छा बारम्बार व्यक्त गरेँ। मेरो उत्सुकता र जिज्ञासा यस्तो थियो कि मैले आफ्नो कामना कैयौँ पटक व्यक्त गरेँ।
40मेरा ती वचन भन्दा धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ मेरा पिता बाह्लीकले मलाई उत्तर दिए — यदि तिम्रो मतमा पतिपत्नीको सम्बन्ध शुल्कको दान तथा ग्रहणबाट बन्दछ, न कि विधिपूर्वक कन्याको वास्तविक पाणिग्रहणबाट, भने कन्याका पिताले आफूलाई त्यस मतको अनुयायी सिद्ध गर्नेछन् जो सामान्य शास्त्रभन्दा भिन्न छ। यही प्रामाणिक शास्त्रले भन्दछन्।
41जसले भन्दछन् कि पतिपत्नीको सम्बन्ध शुल्कको दान तथा ग्रहणबाट उत्पन्न हुन्छ, न कि विधिपूर्वक वास्तविक पाणिग्रहणबाट — धर्म तथा कर्तव्यका ज्ञाताहरूले तिनीहरूका वचनलाई तनिक पनि प्रामाणिक मान्दैनन्।
42यो भनाइ सुविख्यात छ कि पतिपत्नीको सम्बन्ध पिताद्वारा कन्याको वास्तविक दानबाट उत्पन्न हुन्छ। पत्नीको सम्बन्ध क्रयविक्रयबाट बन्दैन। जसले यस्तो स्थितिलाई विक्रय तथा शुल्कको दानबाट उत्पन्न मान्दछन्, तिनीहरू निश्चय नै शास्त्रबाट अपरिचित छन्।
43यस्ता पुरुषलाई आफ्नी कन्या दिनुहुँदैन। वस्तुतः तिनीहरू यस्ता पुरुष होइनन् जोसँग कसैले आफ्नी कन्या विवाह गरोस्। पत्नी कहिल्यै किनिनुहुँदैन। न त पिताले आफ्नी कन्या बेच्नुपर्दछ।
44केवल ती पापी पुरुष, जो यसबाहेक लोभले ग्रस्त छन् र जसले दासीहरूलाई सेविका बनाउनका लागि बेचबिखन गर्दछन्, पत्नीको सम्बन्धलाई शुल्कको दान तथा ग्रहणबाट उत्पन्न हुनयोग्य मान्दछन्।
45यस विषयमा एक अवसरमा केही मानिसहरूले राजकुमार सत्यवान्सँग यो प्रश्न सोधेका थिए — यदि कन्याका कुटुम्बीलाई शुल्क दिनेको विवाहभन्दा पहिले मृत्यु भयो भने, के अरू कुनै पुरुषले त्यस कन्याको पाणिग्रहण गर्न सक्दछ? यस विषयमा हामीलाई सन्देह छ। तपाईंले हाम्रा यी सन्देह हटाउनुहोस्, किनभने तपाईं महान् प्रज्ञाले सम्पन्न हुनुहुन्छ र विद्वान्हरूद्वारा सम्मानित हुनुहुन्छ।
46जो सत्य जान्न इच्छुक छन्, हामीका लागि तपाईं नै नेत्र बन्नुहोस्। — राजकुमार सत्यवान्ले उत्तर दिँदै भने — कन्याका कुटुम्बीले उनलाई त्यही पुरुषलाई दिनुपर्दछ जसलाई तिनीहरू उपयुक्त ठान्दछन्। यसमा कुनै सङ्कोच हुनुहुँदैन। धर्मात्मा जनहरू शुल्क दिनेको चिन्ता नगरी यस्तै गर्दछन्, चाहे ऊ जीवित नै किन नहोस्! र जो शुल्क दिने मरिसकेको छ, उसका विषयमा त तनिक पनि सन्देह छैन।
47कोहीले भन्दछन् कि त्यो कुमारी पत्नी अथवा विधवा, जसको विवाह आफ्ना पतिको अनुपस्थिति अथवा मृत्युका कारण वास्तविक सहवासले पूर्ण भएन, उनलाई आफ्ना पतिका कान्छा भाइ अथवा यस्तै अन्य सम्बन्धीसँग संयुक्त हुने अनुमति दिन सकिन्छ। यस्तो पूर्णताभन्दा पहिले नै पतिको मृत्यु भएमा त्यो कुमारी विधवाले कि त आफ्ना पतिका कान्छा भाइलाई आफूलाई सुम्पिन सक्छिन् अथवा तपस्या गर्न सक्छिन्।
48कोहीको मतमा पतिका कान्छा भाइ अथवा यस्तै अन्य सम्बन्धीले त्यस कुमारी पत्नी अथवा विधवासँग यसरी सम्बन्ध राख्न सक्दछ, यद्यपि अरूले मान्दछन् कि यस्तो प्रथा, चाहे त्यो प्रायः प्रचलित होस्, शास्त्रीय विधानको साटो कामनाबाटै उत्पन्न हुन्छ। जसले यसो भन्दछन् तिनीहरू स्पष्ट रूपमा यस मतका छन् कि कन्याका पिता उनलाई कुनै पनि योग्य पुरुषलाई दिने अधिकारी छन्, चाहे उनले पहिले अरू कसैले दिएको र आफैँले स्वीकार गरेको शुल्क नै किन नलिएका होऊन्।
49यदि कन्याको हात दिने वचन दिइसकेपछि विवाहभन्दा पहिलेका सम्पूर्ण प्रारम्भिक संस्कार गरिए भने पनि, त्यो कन्या त्यस पुरुषबाहेक अरू कसैलाई दिन सकिन्छ जसलाई उनलाई दिने वचन दिइएको थियो। केवल दिनेले असत्यको पाप गर्दछ; तर जहाँसम्म पत्नीको सम्बन्धको प्रश्न छ, त्यसमा कुनै हानि हुन सक्दैन।
50विवाहका मन्त्रले सातौँ पाइलामा विवाहको अटुट बन्धन उत्पन्न गर्ने आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्दछन्। कन्या उसैकी पत्नी हुन्छिन् जसलाई वस्तुतः जलसहित उनको दान गरिन्छ।
51कन्याहरूको दान यसरी गरिनुपर्दछ। विद्वान्हरूले यो निस्सन्देह जान्दछन्। श्रेष्ठ ब्राह्मणले यस्ती कन्यासँग विवाह गर्नुपर्दछ जो अनिच्छुक नहोऊन्, जो शुद्धि अथवा गरिमामा उसकै कुलसमान कुलकी होऊन्, र जसलाई उनका भाइले दान गर्दछन्। यस्ती कन्यासँग अग्निको सामु विधिपूर्वक विवाह गर्नुपर्दछ, र अन्य कुराका साथै उनीबाट वरको प्रदक्षिणा प्रथाअनुसार त्यति नै पटक गराउनुपर्दछ।